 حَدِيثاً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«الله كسي‌ است‌ كه‌ هيچ‌ معبودي‌ جز او نيست‌» پس‌ الوهيت‌ فقط مخصوص ‌اوست‌ «به ‌يقين‌ در روز قيامت‌» يعني‌ روز قيام ‌كردن‌ مردم‌ از قبرها «كه‌ هيچ‌ شكي‌ درآن‌ نيست‌» نزد آنان‌ كه‌ حجت‌ها و برهان‌هاي‌ خداي‌ عزوجل‌ را درمي‌يابند «شما را گرد مي‌آورد» به‌سوي‌ حساب‌ «و راستگوتر از خدا در سخن‌ كيست‌ ؟» آري‌! هيچ‌كس‌ از خداي‌ عزوجل‌ در اخبار و سخناني‌ كه‌ مي‌گويد، راستگوتر نيست‌، به‌دليل‌ بي‌نيازي‌، قدرت‌ و كمال‌ حق‌ تعالي‌ و به‌ دليل‌ اين‌ كه‌ دروغ‌ گفتن‌ بر آن‌ ذات‌متعال‌ محال‌ است‌.
ملاحظه‌ مي‌كنيم‌ كه‌ حق‌ تعالي‌ در اين‌ آيه‌، بر حشر نمودن‌ مردم‌ در صحراي ‌محشر سوگند خورده‌ است‌.
 
	آيه  88
‏متن آيه : ‏
‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللّهُ أَرْكَسَهُم بِمَا كَسَبُواْ أَتُرِيدُونَ أَن تَهْدُواْ مَنْ أَضَلَّ اللّهُ وَمَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً ‏
 
‏ترجمه : ‏
مجاهد در بيان‌ سبب‌ نزول‌ آيه‌ كريمه‌ مي‌گويد: مردماني‌ از اهالي‌ مكه‌ نزد پيامبراكرم‌ص آمده‌ و از روي‌ ريا اسلام‌ مي‌آوردند، سپس‌ به‌سوي‌ قوم‌ خويش ‌بازگشته‌ و در بت‌پرستي‌ نگونسار مي‌گشتند و هدفشان‌ از اين‌ كار اين‌ بود كه‌ هم‌ در اينجا و هم‌ در آنجا ايمن‌ باشند، پس‌ خداي‌ عزوجل‌ دستور داد كه‌ اگر از كفار كناره‌ نگيرند و به‌ راه‌ صلاح‌ بازنيايند، با آنان‌ پيكار شود. به‌ روايتي‌ ديگر: اين‌ آيه ‌درباره‌ منافقاني‌ نازل‌ شد كه‌ از ميانه‌ راه‌ احد به‌ مدينه‌ برگشتند، پس‌ اصحاب‌رسول‌ خداص در تصميم‌ گيري‌ پيرامون‌ آنان‌ به‌ دو گروه‌ تقسيم‌ شدند؛ گروهي‌مي‌گفتند: با آنان‌ مي‌جنگيم‌ و گروهي‌ ديگر مي‌گفتند: نه‌! با آنان‌ نمي‌جنگيم‌.
«شما را چه‌ شده‌است‌ كه‌ درباره‌ منافقان‌ دو دسته‌ شده‌ايد» يعني‌: چرا درباره ‌آنان‌ اختلاف‌ پيدا كرده‌ايد تا بدانجا كه‌ در اين ‌باره‌ به‌ دو رأي‌ متفرق‌ گشته‌ايد، آخر چرا قاطعانه‌ به‌ كفر آنان‌ حكم‌ نمي‌كنيد؟ «و حال‌ آن‌ كه‌ خداوند آنان‌ را به‌ سزاي‌ آنچه ‌انجام‌ داده‌اند، سرنگون‌ ساخته‌است‌» يعني‌: آنان‌ را به‌سوي‌ كفر باز گردانده‌ و بركفر هلاكشان‌ ساخته‌ است‌. ركس‌: سرنگون‌ ساختن‌ يك‌ چيز، يا بازگردانيدن‌ اول‌ آن‌ به‌سوي‌ آخر آن‌ است‌. يعني‌: به ‌سبب‌ كار و كردارشان‌ كه‌ همانا پيوستن‌ به‌ داركفر است‌، در وادي‌ كفر سرنگونشان‌ ساخته‌ است‌. بدين‌ جهت‌، از مفاد آيه‌ جوازكشتن‌ آنان‌ برمي‌آيد «آيا مي‌خواهيد كسي‌ را كه‌ خدا در گمراهي‌اش‌ وا نهاده‌، به ‌راه‌ آوريد؟» يعني‌: آيا مي‌خواهيد كسي‌ را در جمله‌ راهيافتگان‌ قراردهيد كه‌ خداوند(ج) او را در كفر و گمراهي‌ نگونسار ساخته‌ و قتلش‌ را جايز شمرده‌ است‌؟ يا معني‌ اين‌ است‌: آيا مي‌خواهيد آنان‌ را راهيافته‌ بناميد، در حالي‌كه‌ خداوند(ج) گمراهي‌شان‌ را آشكار گردانيده‌ است‌؟ اين‌ تعبير، مفيد سرزنش‌ آن‌ گروه‌ از مؤمناني‌ است‌ كه‌ با منافقان‌ به‌ نرمش‌ برخورد مي‌كردند «و حال‌ آن‌ كه‌ هرگز براي‌ كسي‌ كه‌ خداوند در گمراهي‌اش‌ وانهاده‌» به‌ سبب‌ عملكرد ناروايش‌ «راهي‌ به‌سوي ‌هدايت‌ نخواهي‌يافت‌» يعني‌: جستن‌ راه‌ هدايت‌ براي‌ چنين‌ كسي‌، سودي‌ دربرندارد. ممكن‌ است‌ كه‌ از نص‌ آيه‌ فهم‌ ديگري‌ نيز بيرون‌ آيد و آن‌ اين‌ است‌: خداوند(ج) بر هر كس‌ گمراهي‌ را خواسته‌ باشد، تو هرگز براي‌ وي‌ هيچ‌ راهي ‌نمي‌يابي‌، بلكه‌ او در هر راهي‌ سرگردان‌ است‌ و نمي‌تواند هيچ‌ راه‌ روشني‌ را درپيش‌ بگيرد. و اين‌ خود نشانه‌ منافق‌ است‌ كه‌ هميشه‌ در حال‌ تحير، جابجا كردن‌ موضع‌گيري‌ها، تناقض‌ در رفتار و تنش‌ دروني‌ بسر مي‌برد.
 
	آيه  89
‏متن آيه : ‏
‏ وَدُّواْ لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُواْ فَتَكُونُونَ سَوَاء فَلاَ تَتَّخِذُواْ مِنْهُمْ أَوْلِيَاء حَتَّىَ يُهَاجِرُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدتَّمُوهُمْ وَلاَ تَتَّخِذُواْ مِنْهُمْ وَلِيّاً وَلاَ نَصِيراً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آنان‌ دوست‌ دارند كه‌ شما نيز كافر شويد، همان‌گونه‌ كه‌ خودشان‌ كافر شده‌ اند» يعني‌: اين‌ گروه‌ منافق‌، از روي‌ عناد و كفر و درازدستي‌ در گمراهي‌، در آرزوي ‌كافرشدن‌ مؤمنان‌ به‌سر مي‌برند «تا در نتيجه‌» شما و آنها «باهم‌ برابر باشيد» دركفر «پس‌ زنهار، از ميان‌ آنان‌ براي‌ خود دوستاني‌ اختيار نكنيد تا آن‌ كه‌ در راه‌ خدا هجرت‌ كنند» يعني‌: براي‌ هيچ‌كس‌ از آنان‌ يار و پشتيبان‌ نباشيد تا آن‌ كه‌ با هجرت‌، ايمانشان‌ را اثبات‌ كنند زيرا در آغاز اسلام‌، هجرت‌ اعلان‌ عملي‌ مسلمان‌ شدن‌بود، از آن‌ رو كه‌ هجرت‌، موالات‌ عملي‌ با اسلام‌ و مسلمين‌ است‌. آري‌! خداي‌عزوجل‌ ما را از ولايت‌ و دوستي‌ با چنين‌ مردمي‌ نهي‌ نموده‌ است؛ مگر بعد از اين‌ كه‌ در سخن‌ و عمل‌، ولاء و وابستگي‌ كامل‌ خود را به‌ اسلام‌ و اهل‌ اسلام‌ و دار اسلام‌ اثبات‌ كنند «پس‌ اگر روي‌ برتافتند» از ايمان‌ و هجرت‌ «هركجا آنان‌ رايافتيد» يعني‌: بر آنان‌ دست‌ يافتيد «آنان‌ را به‌ اسارت‌ بگيريد و بكشيد و از آنان‌ يار وياوري‌ براي‌ خود نگيريد» يعني‌: نه‌ آنان‌ را ياري‌ كنيد و نه‌ از آنان‌ ياري‌ را بپذيريد. البته‌ اين‌ حكم‌ درباره‌ مردمي‌ است‌ كه‌ ادعاي‌ مسلماني‌ نموده‌، سپس‌ معاندانه‌ به‌ دارحرب‌ پيوستند، نه‌ درباره‌ منافقاني‌ كه‌ با مؤمنان‌ در مدينه‌ يك‌جا ساكن‌ بودند زيرا منافق‌ در داراسلام‌ وضع‌ خاص‌ خود را دارد و كشته‌ نمي‌شود، مگر اين‌ كه‌ نفاق‌ خويش‌ را آشكار كند، يا زمامدار مسلمان‌ (امام) با داشتن‌ گواه‌ و مدرك‌، به‌كشتن‌ وي‌ حكم‌ نمايد. بنابراين‌، حكم‌ اصلي‌ درباره‌ منافقان‌ خارج‌ از داراسلام‌، ياحيطه‌ دولت‌ آن‌، كشتن‌ و عدم‌ يارگيري‌ از آنها و ياري‌ دادن‌ آنهاست‌.
اما اين‌ حالت‌ استثناهايي‌ هم‌ دارد:
 
آيه  90
‏متن آيه : ‏
‏ إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَىَ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ أَوْ جَآؤُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُواْ قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاء اللّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْاْ إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«مگر كساني‌ كه‌ با قومي‌ كه‌ بين‌ شما و آنها پيماني‌ است‌، پيوند دارند» يعني‌منافقاني‌ را كه‌ از راه‌ «جوار» و «حلف» به‌ قومي‌ مي‌پيوندند