مختصر تفسیر قرآن کریم
تألیف:
گروهی از مفسّران
ترجمه:
مجموعه موحدین
تحت نظارت:
مرکز پژوهشهای قرآنی تفسیر
تمام شکر و سپاسها مخصوص پروردگاری است که قرآن را بر بندهاش نازل کرد و هیچ نوع کجی و انحرافی در آن ننهاد. و درود و سلام بر پیامبرمان؛ محمّد مصطفی ج و بر خاندان و اصحابش و پیروان نیکشان تا روز قیامت باد.
با یاری و توفیق الله متعال، تلاش مفسّران برای تفسیر و بیان معانی کلام الهی، در هر دورهای رو به پیشرفت بوده و از همان قرون نخستین اسلامی، یکی از اهداف دانشمندان در نگارش تفاسیر، نزدیک ساختن مفاهیم آیات قرآن به ذهن عموم خوانندگان؛ با دوری از تفصیل و اطالهای که مانع اتمام شود و نیز پرهیز از آوردن عبارات دشوار که مخاطبان را از رسیدن به معنا باز دارد، بوده است. این نیاز، پیوسته با تجدید زندگی مردم و تنوّع سطوح فرهنگی، دستخوش تغییر و تجدید شده و هر مفسّری در راستای تحقق این هدف، قصد داشته که تفسیرش را متناسب با شرایط مردم زمانۀ خویش بنگارد و نیازهای آنها را پاسخ گوید و نیز با زبان و معارف آنها هماهنگ باشد و تلاش نموده به اندازۀ اجتهاد و علم خویش، اشتباهات و کوتاهیهای پیشینیان را در بیان یک عبارت یا ترجیح برخی معانی و یا توضیح نوعی ابهام، جبران و اصلاح کند. برخی از مفسّران، چنان در اختصارنویسی مبالغه نمودهاند، که تفاسیرشان نیاز به شروح و حواشی دارد و در مقابل، گروهی از آنها، در بیان مطالبی که هیچ ارتباطی با تفسیر نداشته، زیادهروی نموده و تفاسیری بسیار طولانی نوشتهاند. هر یک از این تفاسیر، محاسن و رویکردهایی دارد که سبب روی آوردن به آن شده است.
از دیدگاه «مرکزُ تفسیرِ لِلدّراساتِ القرآنیةِ؛ مرکز پژوهشهای قرآنی تفسیر»، امروزه نیز مردم به تفسیر مختصری با ویژگیهای زیر نیاز دارند:
وضوح و سادگی عبارت؛
- اکتفا بر تفسیر و بیان معانی آیات بدون ورود در مسائل مربوط به قرائتها، إعراب، فقه و امثال آنها؛
- شرح واژگان کمیاب و ناآشنای قرآنی در لابلای تفسیر و – در حدّ توان- مشخص نمودن این توضیحات با رنگی متمایز تا دسترسی بر آنها برای جویندگان، آسان باشد؛
- پیروی از روش سلف صالح در ارایۀ تفسیر- بهویژه در بیان معانی آیات مربوط به صفات الهی- بر اساس قرآن و سنّت و دوری از تأویل و تحریف؛
- در صورت اختلاف، تحقیق و تعیین معنای ارجح با رعایت شروط تفسیر و قوانین ترجیح؛
- بیان برخی از فواید و آموزههای آیات با عنوان «برخی فواید آیات» در پایین هر صفحه؛ تا کمکی برای تدبّر بیشتر و استفادۀ کامل از آنها باشد؛
- آوردن مقدّمهای در ابتدای هر سوره برای بیان زمان نزول - مکّی یا مدنی بودن- و نیز بیان مختصر مهمترین اهداف و مقاصد سوره؛
- جمعآوری کل مطالب قبلی و نگارش آنها در حاشیۀ مصحف شریف؛ در این چاپ- سوم-، بر آخرین چاپ از مصحف مدینۀ نبوی که «انجمن ملک فهد برای چاپ قرآن کریم در مدینۀ منوّره»، آن را صادر کرده، تکیه داریم؛ تا خوانندۀ قرآن بتواند با آسانترین روش، کلام الهی را بفهمد.
«مرکز پژوهشهای قرآنی تفسیر»، شیخ سیّد محمّد بن محمّد مختار شنقیطی را مسؤول نگارش متن اولیۀ تفسیر نمود؛ چنانکه نگارش فواید و راهنماییهای آیات نیز به او و استاد دکتر زید بن عمر عیص – استاد سابق پژوهشهای قرآنی در دانشگاه ملک سعود- سپرده شد و آن دو نفر مشترکاً در این زمینه شرکت داشتند. همچنین نوشتن مقاصد و اهداف سورهها، به شیخ دکتر محمّد بن عبدالله ربیعه – دانشیار گروه علوم قرآنی در دانشگاه قصیم- سپرده شد.
سپس مرکز مذکور، گروهی از مفسّرانِ مورد اعتماد و شایسته در این زمینه را از کشورهای مختلف اسلامی، برای بازبینی، اصلاح تفسیر و تکمیل صحتش، در طول نگارش و مرحله به مرحله، انتخاب نمود و هر یک از آنها، اجزای جداگانۀ این تفسیر را بررسی و تأیید نمودند تا کامل گردید که شامل افراد زیر بودند:
۱- استاد دکتر احمد خالد شکری (دانشگاه اردن: اردن)؛
۲- استاد دکتر احمد سعد خطیب (دانشگاه الأزهر: مصر)؛
۳- استاد دکتر احمد بزوی ضاوی (دانشگاه شعیب دکالی: مغرب)؛
۴- دکتر حسین بن علی حربی (دانشگاه جازان: عربستان سعودی)؛
۵- دکتر خالد بن عثمان السّبت (دانشگاه دمّام: عربستان سعودی)؛
۶- استاد دکتر سعید فلّاح (دانشگاه زیتونیّه: تونس)؛
۷- استاد دکتر صالح بن یحیی صواب (دانشگاه صنعاء: یمن)؛
۸- استاد دکتر غانم قدوری حمد (دانشگاه تکریت: عراق)؛
۹- دکتر محمّد بن عبدالله قحطانی (دانشگاه ملک خالد: عربستان سعودی).
وظیفۀ نظارت علمی بر این پروژه و پیگیری آن در تمامی مراحل، بر عهدۀ کمیتهای علمی و متشکّل از افراد زیر بود:
۱- استاد دکتر مساعد بن سلیمان طیّار؛ استاد دانشگاه ملک سعود؛
۲- استاد دکتر عبدالرّحمان بن مَعاضه شهری؛ استاد دانشگاه ملک سعود؛
۳- دکتر احمد بن محمّد بریدی؛ دانشیار دانشگاه قصیم؛
۴- دکتر ناصر بن محمّد ماجد؛ دانشیار دانشگاه اسلامی امام محمّد بن سعود.
بهعلاوه، «مرکز پژوهشهای قرآنی تفسیر» سه نفر از استادان متخصّص در حوزۀ عقیده را مسؤول بازبینی این تفسیر از جنبۀ اعتقادی نمود تا اشتباهاتی در این زمینه، روی ندهد. این سه نفر عبارت بودند از: استاد دکتر سهل بن رفاع عتیبی؛ استاد رشتۀ عقیده و فرقههای معاصر در دانشگاه ملک سعود، استاد دکتر عبدالعزیز بن محمّد آل عبداللّطیف؛ استاد رشتۀ عقیده و فرقههای معاصر در دانشگاه اسلامی امام محمّد بن سعود و دکتر عبدالله بن عبدالعزیز عنقری؛ دانشیار رشتۀ عقیده در دانشگاه ملک سعود. هر یک از این افراد، به صورت جداگانه، تمامی تفسیر حاضر را بررسی و بازبینی نمودند و یادداشتها و اصلاحات ارزشمندی ارایه دادند. الله متعال به تمامی آنها جزای خیر دهد.
مرکز مذکور، بازبینی نهایی و کامل مختصر حاضر را به استاد دکتر مساعد بن سلیمان بن ناصر طیّار سپرد تا نظرها و پیشنهادهای رسیده از طرف خوانندگانِ چاپ اول و دوم تفسیر را بررسی نماید. وی با انتخاب و کمک گروهی از دانشجویان برجسته و ماهر خویش، تکتک صفحات را مطالعه نموده و تمامی نظرات را مشاهده و بررسی کردند و درجاییکه نیاز به اصلاح بود، جملات و اسلوب بیان را اصلاح نمودند و در درجۀ اول، از سبک و روش امام ابن جریر طبری بهره بردند. در صورت نیاز، روش بیان مقاصد سورهها و فواید نیز اصلاح شده و در اغلب موارد، به ذکر سه فایده در هر صفحه اکتفا شده است.
در صورت اختلاف در تفسیر، کمیتۀ مذکور بر تفسیر امامِ مفسّران، ابن جریر طبری تکیه نموده است؛ زیرا روش صحیحی در پیش گرفته و بسیار بر تفسیر منقول از پیامبر ج، صحابه ش و تابعین و پیروان آنها تکیه داشته است.
در نگارش مختصر پیشرو، علاوه بر ویژگیهای مذکور، این نکته رعایت شده که صلاحیت ترجمه به زبانهای دیگر دنیا را داشته باشد و از اشتباهات و موانعی که در بسیاری از ترجمههای منتشرشده دربارۀ معانی واژگان و عبارات قرآن کریم، وجود دارد نیز مصون و محفوظ بماند. تحقیق در مورد این طرح، صورت گرفته و گامهای اولیه برداشته شده و امید است که إن شاء الله خیلی زود، نتیجه دهد.
افرادی شریف و بزرگوار و خیّر، این پروژه را حمایت کرده و هزینههای مادّی آن را پرداخت نمودند که الله متعال مزد و پاداش بخشش و احسانشان را به آنها عطا فرماید.
در پایان، لازم به ذکر است که هدف مرکز از چاپ سوم این تفسیر، آسان سازی فهم قرآن کریم و جستجوی حقیقت به اندازۀ توان و تلاش برای رسیدن به کمال بوده است. درجاییکه به حقیقت رسیده، فضل و توفیق الهی بوده و اگر اشتباهی روی داده، از طرف ما سر زده است و از الله تعالی درخواست داریم لغزشهایمان را ببخشاید و این مختصر را مفید و مقبول گرداند؛ زیرا او گرامیترین کسی است که میتوان از وی درخواست کرد و بزرگترین ذاتی است که میتوان به او امید بست.
تعدادی از مطالب علمی و فنّی موجود در چاپ اول و دوم را اصلاح نمودیم و بهترین نظرها و پیشنهادهای خوانندگان را اجرا کردیم و عنوانی جدید با عبارت «المختصر فی تفسیر القرآن الکریم» را به جای عنوان «المختصر فی التّفسیر» بنا به پیشنهاد تعدادی از اندیشمندان، انتخاب نمودیم تا برای عموم خوانندگان، روشن و واضح گردد.
از تمامی کسانیکه در اصلاح و تصحیح این مختصر تلاش نمودهاند، تشکّر میکنیم. امید است که نظرها و پیشنهادهای خود را از طریق پست الکترونیکی [email protected] یا از طریق تلفن مخصوص این پروژه به شمارۀ ۰۵۳۶۳۶۵۵۵۵ در میان بگذارید.
دکتر صالح بن عبدالله بن حمید
سرپرست هیئت مدیرۀ مرکز پژوهشهای قرآنی تفسیر
امام و خطیب مسجد الحرام و عضو شورای علمای عالیرتبه (هیئت کبار العلماء)
﴿بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ١ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ٣ مَٰلِكِ يَوۡمِ ٱلدِّينِ٤ إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ٥ ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ٦ صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِمۡ غَيۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَيۡهِمۡ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ٧ ﴾ [الفاتحة: ۱-۷].
برخی مقاصد سوره:
رویآوردن حقیقی و عملی بهسوی الله، در کنار بندگی خالص برای او تعالی.
تفسیر:
وجه تسمیۀ سورۀ فاتحه آن است که کتاب الله با آن آغاز میشود و چون تمام موضوعات قرآن مانند توحید برای الله، عبادت، اشاره به قصص و سایر موضوعات را دربردارد، أم القرآن نیز نامیده میشود. این سوره، ارزشمندترین سورۀ قرآن و سَبعِ مَثانی است.
(۱) قرائت قرآن با نام الله آغاز میشود تا از او تعالی یاری و استعانت طلبیده شود و به ذکر نام او تبرک جسته شود. بسمله[۱]، سه مورد از اسماء نیکوی الله را دربردارد:
۱ـ «الله»؛ یعنی: معبود برحق. الله، برترین اسم او تعالی است و غیر ذات پاکش، به این اسم نامیده نمیشود.
۲ـ «الرّحمن»؛ یعنی: دارای رحمت گسترده؛ زیرا او تعالی، در ذات خویش بخشنده و مهربان است.
۳ـ «الرّحیم»؛ یعنی دارای رحمت پیدرپی و همیشگی؛ زیرا او تعالی، از روی رحمت و مهربانی خویش، به هر یک از مخلوقاتش که بخواهد، از جمله بندگان مؤمنش، رحم مینماید.
(۲) تمام انواع مدح و ستایش از صفات جلال و کمال، تنها برای او تعالی است؛ زیرا فقط او، پروردگار، آفریدگار و تدبیرکنندۀ همهچیز است. «العالمین» جمع «العالَم»، تمام آنچه غیر الله تعالی باشد را شامل میشود.
(۳) ثناگویی الله متعال، پس از ستودن او در آیۀ قبلی است.
(۴) بزرگ شمردن الله متعال است به اینکه او مالک همهچیز در روز قیامت است، روزیکه هیچکس نسبت به دیگری مالک ذرهای نیست. بنابراین «یوم الدین»: روز جزا و حسابرسی است.
(۵) تمام انواع عبادت و طاعت را فقط به تو اختصاص میدهیم؛ یعنی دیگران را با تو شریک نمیگردانیم و در تمام کارها فقط از تو یاری میجوییم؛ زیرا تمام خیر به دست توست و یاوری جز تو نیست.
(۶) ما را به راه راست راهنمایی بفرما، ما را در آن قرار بده و در آن پایدار بدار و بر هدایت ما بیفزا. «الصراط المستقیم» همان راه روشنی است که هیچ کژی و انحرافی ندارد، یعنی همان اسلام که الله، محمد ج را با آن فرستاد.
(۷) راه کسانی از بندگانت که با هدایتشان به آنها نعمت دادی؛ مانند پیامبران ‡، و صدیقان و شهدا و صالحان، و اینها چه نیکو رفیقانی هستند؛ نه راه کسانیکه بر آنها خشم گرفته شده است، همان کسانیکه حق را شناختند و هرگز از آن پیروی نکردند، مانند یهود؛ و نه راه گمراهان از حق، کسانیکه به دلیل کوتاهی در جستجوی حق و هدایت جستن به آن، بهسوی حق هدایت نشدند، مانند نصاری.
برخی فواید آیات:
• الله متعال، کتابش را با بسمله آغاز کرد؛ تا اینگونه بندگانش را راهنمایی کند که اعمال و اقوال خویش را برای طلب یاری و توفیق او تعالی، با این کلمه شروع کنند.
• بندگان صالح الله، دعای خویش را با ستایش و بزرگ شمردن الله سبحانه آغاز میکنند، سپس خواستۀ خویش را میطلبند.
• هشدار به مسلمانان از اینکه مبادا مانند مسیحیان گمراه، در طلب حقیقت کوتاهی کنند، یا مانند یهودیان و کسانیکه مورد خشم قرار گرفتند، پس از آنکه حق را شناختند بدان عمل نکنند.
• این سوره دلالت دارد بر اینکه ایمان کامل با اخلاص عبادت برای الله متعال و طلب یاری از او به تنهایی و بدون مددخواهی از دیگران محقق میشود.
[۱] گفتن یا نوشتن بسم الله الرحمن الرحیم را بسمله میگویند. مترجم
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ ذَٰلِكَ ٱلۡكِتَٰبُ لَا رَيۡبَۛ فِيهِۛ هُدٗى لِّلۡمُتَّقِينَ٢ ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡغَيۡبِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣ وَٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبۡلِكَ وَبِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ يُوقِنُونَ٤ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَىٰ هُدٗى مِّن رَّبِّهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٥ ﴾ [البقرة: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
آماده ساختن امت برای آبادانی زمین و برپایی دین الله، بیان اقسام مردم، بیان اصول ایمان و کلیات شریعت اسلامی.
تفسیر:
وجه تسمیۀ سورۀ بقره، ورود قصۀ گاو بنیاسرائیل در این سوره است که در آن به وجوب اجرای هرچه سریعتر و بیدرنگ احکام الله، اشاره شده است؛ چنانکه یهودیان حکم الله را با درنگ و تأخیر اجرا کردند.
(۱) ﴿الٓمٓ ﴾ از جمله حروفی است که بعضی سورههای قرآن با آنها آغاز میشود. این حروف، از حروف هجائیه (الفبا) است که اگر به صورت دانه دانه (أ، ب، ت، ...) بیاید به خودی خود معنایی ندارد. اما این حروف، حکمت و مفهومی دارند؛ زیرا چیزی بدون حکمت در قرآن یافت نمیشود. از جمله مهمترین حکمتهای این حروف، اشاره به تَحَدّی با قرآن است که از همین حروف تشکیل یافته که مردم آنها را میشناسند و با آنها سخن میگویند؛ از این رو اغلب پس از این حروف، مانند همین سوره، یادی از قرآن کریم شده است.
(۲)هیچ تردیدی در این قرآن عظیم راه ندارد؛ نه از نظر وحی و نه از نظر لفظ و معنا. این کتاب، کلام الله است که پرهیزگاران را به راه رسیدن به او تعالی راهنمایی میکند.
(۳)(۴) آن کسانیکه به غیب ایمان میآورند. غیب تمام مواردی است که با حواس درک نمیشود و از نظر ما پنهان است، مانند روز قیامت که الله یا رسولش ج از آنها خبر دادهاند؛ و نماز را همانگونه که الله تشریع فرموده است با شروط، ارکان، واجبات و سنتهای آن برپا میدارند و از آنچه الله به آنها روزی داده است، با پرداخت واجبی مانند زکات یا غیر واجبی مانند صدقۀ نفلی، به امید کسب ثواب الله، انفاق میکنند؛ و به وحیی که الله بر تو- ای پیامبر- و وحیی که بر سایر پیامبران ‡ قبل از تو نازل فرمود بدون تفکیک و استثناء، ایمان میآورند و به آخرت و ثواب و عقاب آن ایمان قطعی دارند.
(۵) کسانیکه صفات مذکور را دارند، در راه هدایت قرار میگیرند و در دنیا و آخرت، با رسیدن به آنچه امید دارند و نجات از آنچه میترسند، رستگار هستند.
برخی فواید آیات:
• نفی تردید با اعتماد کامل، دلیلی است بر اینکه قرآن از جانب الله است؛ زیرا هیچ مخلوقی نمیتواند در مورد کلام خویش چنین ادعایی مطرح کند.
• فقط کسانیکه تقوای الهی را پیشه میکنند و او تعالی را بزرگ میشمارند، از راهنماییهای بسیار ارزشمند قرآن کریم بهره میبرند.
• از بزرگترین مراتب ایمان، ایمان به غیب است؛ زیرا دربردارندۀ پذیرش تمام امور غیبی است که الله متعال، علم آن را به خودش اختصاص داده است، و نیز پذیرش امور غیبیای که از آن به رسولش ج خبر داده است.
• الله متعال، در موارد زیادی، نماز و زکات را در کنار یکدیگر آورده است؛ زیرا نماز، اخلاص برای معبود و زکات، نیکی برای بندگان است و این دو، رمز رستگاری و نجات هستند.
• ایمان به الله متعال و اعمال صالح، هدایت و توفیق در دنیا، و پیروزی و کامیابی در آخرت را به ارمغان میآورند.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَآءٌ عَلَيۡهِمۡ ءَأَنذَرۡتَهُمۡ أَمۡ لَمۡ تُنذِرۡهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٦ خَتَمَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَعَلَىٰ سَمۡعِهِمۡۖ وَعَلَىٰٓ أَبۡصَٰرِهِمۡ غِشَٰوَةٞۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ٧ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَمَا هُم بِمُؤۡمِنِينَ٨ يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَمَا يَخۡدَعُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ٩ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ فَزَادَهُمُ ٱللَّهُ مَرَضٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمُۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡذِبُونَ١٠ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ لَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ قَالُوٓاْ إِنَّمَا نَحۡنُ مُصۡلِحُونَ١١ أَلَآ إِنَّهُمۡ هُمُ ٱلۡمُفۡسِدُونَ وَلَٰكِن لَّا يَشۡعُرُونَ١٢ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ ءَامِنُواْ كَمَآ ءَامَنَ ٱلنَّاسُ قَالُوٓاْ أَنُؤۡمِنُ كَمَآ ءَامَنَ ٱلسُّفَهَآءُۗ أَلَآ إِنَّهُمۡ هُمُ ٱلسُّفَهَآءُ وَلَٰكِن لَّا يَعۡلَمُونَ١٣ وَإِذَا لَقُواْ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوۡاْ إِلَىٰ شَيَٰطِينِهِمۡ قَالُوٓاْ إِنَّا مَعَكُمۡ إِنَّمَا نَحۡنُ مُسۡتَهۡزِءُونَ١٤ ٱللَّهُ يَسۡتَهۡزِئُ بِهِمۡ وَيَمُدُّهُمۡ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ١٥ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشۡتَرَوُاْ ٱلضَّلَٰلَةَ بِٱلۡهُدَىٰ فَمَا رَبِحَت تِّجَٰرَتُهُمۡ وَمَا كَانُواْ مُهۡتَدِينَ١٦ ﴾ [البقرة: ۶-۱۶].
الله متعال پس از بیان صفات مؤمنان پرهیزگار که ظاهر و باطن درستی دارند، صفات کافران را بیان میفرماید که ظاهر و باطن فاسدی دارند:
(۶) کسانیکه کفر ورزیدند، پیوسته در گمراهی و دشمنی قرار دارند، و چه آنها را بترسانی یا نترسانی، برایشان یکسان است.
(۷) زیرا الله بر دلهای آنها مُهر زده است و دلهایشان را بر باطل موجود در آن بسته است، و بر گوشهایشان مُهر زده است بهطوریکه حق را آنگونه که باید بپذیرند و بدان گردن نهند نمیشنوند، و بر چشمانشان پوششی قرار داده است؛ چنانکه حق را با وجود وضوحش نمیبینند و عذاب بزرگی در آخرت برایشان است.
الله پس از بیان صفات کافران که ظاهر و باطن فاسدی دارند، صفات منافقان را که باطنشان فاسد و ظاهرشان در نظر مردم درست است بیان میفرماید:
(۸) گروهی از مردم ادعا میکنند که مؤمن هستند، این سخن را از ترس خونها و اموالشان بر زبان جاری میکنند، اما در باطن کافر هستند.
(۹) منافقان- به گمان خودشان- با اظهار ایمان و پنهانکردن کفر، الله و مؤمنان را فریب میدهند. آنها در حقیقت فقط خودشان را میفریبند اما این را درک نمیکنند؛ زیرا الله متعال رازها و پنهانترین امور را میداند و مؤمنان را از صفات و احوال منافقان آگاه فرموده است.
(۱۰) سبب این امر آن است که در دلهایشان تردیدی وجود دارد و الله بر این تردیدشان افزوده است؛ زیرا جزا از جنس عمل است. بهسبب دروغگویی بر الله و بر مردم و تکذیب آنچه محمد ج آورد، عذاب دردناکی در طبقۀ زیرین جهنم برای منافقان است.
(۱۱) منافقان وقتی از برپایی فساد در زمین با انجام اموری مانند کفر و گناهان و ... نهی میشوند، انکار میکنند و مدعی هستند که اصحاب صلاح و اصلاح هستند.
(۱۲) حقیقت این است که آنها اصحاب فساد هستند، اما این را نمیفهمند و درنمییابند که کارشان، عین فساد است.
(۱۳) وقتی به آنها امر میشود که مانند اصحاب محمد ج ایمان بیاورند، از روی اعتراض و استهزا چنین پاسخ میدهند: آیا ایمانی مانند سَبُکسرها بیاوریم؟! در واقع، خودشان نادان هستند اما این را نمیدانند.
(۱۴) هنگام ملاقات با مؤمنان، میگویند: آنچه شما به آن ایمان دارید پذیرفتیم، این سخن را از ترس مؤمنان میگویند، و زمانی که از نزد مؤمنان برمیگردند و با رؤسای خویش خلوت میکنند، برای تأکید بر پایداری در پیروی از آنها میگویند: ما همراه شما و در راه شما قرار داریم، اما برای تمسخر مؤمنان، در ظاهر با آنها موافقت میکنیم.
(۱۵) الله در مقابله با منافقان که مؤمنان را مسخره میکنند، آنها را مسخره میکند تا جزایی از جنس عملشان به آنها داده باشد؛ از این رو احکام مسلمانان در دنیا را بر آنها اجرا میکند، اما در آخرت آنها را بهسبب کفر و نفاقشان مورد مجازات قرار میدهد. اینچنین به آنها مهلت میدهد به گمراهی و ستم خویش ادامه دهند تا سرگشته و مضطرب بمانند.
(۱۶) منافقان نابخردانند که کفر را به ایمان تبدیل کردند و تجارتشان سودی نداشت؛ زیرا ایمان به الله را از دست دادند و بهسوی حق هدایت نشدند.
برخی فواید آیات:
• کسانی که الله بهسبب دشمنی و تکذیب آنها، بر دلهایشان مُهر بزند، آیات با وجود بزرگی به آنها سودی نمیرساند.
• مهلتدادن الله متعال به ستمگران تکذیبکننده، هرگز به دلیل غفلت یا ناتوانی در برابر آنها نیست، بلکه برای این است تا بیشتر گناه کنند و در نتیجه، مجازاتشان بیشتر شود.
﴿مَثَلُهُمۡ كَمَثَلِ ٱلَّذِي ٱسۡتَوۡقَدَ نَارٗا فَلَمَّآ أَضَآءَتۡ مَا حَوۡلَهُۥ ذَهَبَ ٱللَّهُ بِنُورِهِمۡ وَتَرَكَهُمۡ فِي ظُلُمَٰتٖ لَّا يُبۡصِرُونَ١٧ صُمُّۢ بُكۡمٌ عُمۡيٞ فَهُمۡ لَا يَرۡجِعُونَ١٨ أَوۡ كَصَيِّبٖ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ فِيهِ ظُلُمَٰتٞ وَرَعۡدٞ وَبَرۡقٞ يَجۡعَلُونَ أَصَٰبِعَهُمۡ فِيٓ ءَاذَانِهِم مِّنَ ٱلصَّوَٰعِقِ حَذَرَ ٱلۡمَوۡتِۚ وَٱللَّهُ مُحِيطُۢ بِٱلۡكَٰفِرِينَ١٩ يَكَادُ ٱلۡبَرۡقُ يَخۡطَفُ أَبۡصَٰرَهُمۡۖ كُلَّمَآ أَضَآءَ لَهُم مَّشَوۡاْ فِيهِ وَإِذَآ أَظۡلَمَ عَلَيۡهِمۡ قَامُواْۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمۡعِهِمۡ وَأَبۡصَٰرِهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ٢١ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فِرَٰشٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ فَلَا تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٢٢ وَإِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّمَّا نَزَّلۡنَا عَلَىٰ عَبۡدِنَا فَأۡتُواْ بِسُورَةٖ مِّن مِّثۡلِهِۦ وَٱدۡعُواْ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٣ فَإِن لَّمۡ تَفۡعَلُواْ وَلَن تَفۡعَلُواْ فَٱتَّقُواْ ٱلنَّارَ ٱلَّتِي وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلۡحِجَارَةُۖ أُعِدَّتۡ لِلۡكَٰفِرِينَ٢٤ ﴾ [البقرة: ۱۷-۲۴].
(۱۷) الله برای این منافقان، دو مثال آورد: یک مثال آتشی و یک مثال آبی. مثال آتشی آنها به این قرار است: آنها مانند کسی هستند که آتشی برمیافروزد تا از آن روشنایی برگیرد، اما وقتی نور آتش بالا میآید و گمان میکند که از روشنایی آن بهره میبرد، خاموش میشود؛ به این ترتیب، نورافشانی آتش از بین میرود و سوزاندنش باقی میماند؛ در نتیجه اصحاب آتش در تاریکیهایی که هیچ چیز نمیبینند میمانند و هیچ راهی نمییابند.
(۱۸) بنابراین، منافقان کرانی هستند که حق را به نیت پذیرش نمیشنوند، گنگانی هستند که حق را به زبان نمیآورند، کورانی هستند که آن را نمیبینند؛ و از گمراهی خویش بازنمیگردند.
(۱۹) اما مثال آبی منافقان چنین است: مثالشان مانند باران زیادی از ابری دارای تاریکیهای متراکم و رعد و برق است که بر گروهی فرو میریزد و ترس شدیدی بر آنها وارد میسازد. آنها از ترس مرگ بهسبب شدتِ صدای صاعقهها با سر انگشتان خویش گوشهایشان را میبندند، درحالیکه الله بر کافران احاطه دارد و نمیتوانند از زیر قدرت او فرار کنند.
(۲۰) نزدیک است که برق بهخاطر تابش و پرتوافکنی زیاد، چشمانشان را برباید. هرگاه برق، کمی برایشان بدرخشد و روشنایی بدهد پیش میروند و هرگاه نورافشانی نکند در تاریکی میمانند و نمیتوانند حرکت کنند. بهخاطر رویگردانی آنها از حق، اگر الله بخواهد با قدرت خویش که همهچیز را دربردارد، گوشها و چشمهایشان را از بین میبرد و دیگر به آنها بازنمیگردد.
بنابراین، باران، مثالی برای قرآن، صدای صاعقهها مثالی برای منعکنندههای موجود در قرآن و درخشیدن برق، مثالی برای آشکار شدن حق است که گاهگاهی بر آنها میتابد. بستن گوشها از شدت صاعقهها، مثالی برای رویگردانی آنها از حقیقت و ندادن پاسخ مثبت به آن است. وجه تشابه میان منافقان و اصحاب دو مثال مذکور، بهره نبردن است؛ چنانکه در مثال آتشی، روشن کنندۀ آتش بهرهای جز تاریکی و سوختن نمیبرد و در مثال آبی، اصحاب باران جز ترسیدن و بیقراری از رعد و برق، نصیبی ندارند و به همین ترتیب، منافقان چیزی جز سختگیری و دشواری در اسلام نمییابند.
وقتی الله دستههای مختلف مردم از مؤمنان، کافران و منافقان را نام برد، همۀ آنها را به عبادت خالص خویش فرا میخواند و میگوید:
(۲۱) ای مردم، با امتثالِ اوامر و ترکِ نواهی پروردگارتان، تنها او را عبادت کنید[۲]؛ زیرا اوست که[۳] شما و امتهای قبل از شما را آفرید. امید است که این عبادت، سپری میان شما و عذاب او تعالی باشد.
(۲۲) او کسی است که زمین را برای شما فرشی هموار مهیا کرد و بالای آن، آسمان را بهصورت بنیانی محکم قرار دارد، او با فروفرستادن باران نعمت میبخشد، بهگونهای که بر اثر باران، میوههای مختلفی از زمین میروید تا رزق و روزی باشد، پس شریکان و همانندهایی برای الله قرار ندهید، درحالیکه شما میدانید آفرینندهای جز الله متعال وجود ندارد.
(۲۳) - ای مردم- اگر نسبت به قرآنِ نازلشده بر بندۀ ما محمد ج تردید دارید، شما را به مبارزه میطلبیم که یک سوره همانند آن، حتی همانند کوچکترین سورۀ آن، بیاورید و برای این کار هر تعداد از یارانتان را که میتوانید فراخوانید، اگر در ادعای خویش راستگو هستید.
(۲۴) اگر این کار را نکردید- که هرگز قادر بر انجام آن نیستید- از آتشی بترسید که مردمِ سزاوار عذاب و انواع سنگهایی که آن را عبادت میکردند و ... را میسوزاند. الله این آتش را برای کافران آماده و مهیا ساخته است.
برخی فواید آیات:
• الله متعال، منافقان را به جزای نفاق و رویگردانی از هدایت، در دشوارترین شرایط که بیشترین نیاز را به کمک دارند، تنها میگذارد و آنها را یاری نمیدهد.
• از بزرگترین دلایل بر وجوب یگانگی الله در عبادت، این است که او تعالی است که تمام آنچه در جهان هستی است را برای ما آفریده و در تسخیر ما قرار داده است.
• ناتوانی مردم از آوردن مانند یک سوره از قرآن کریم، بر این امر دلالت دارد که قرآن از جانب حکیمی بسیار دانا نازل شده است.
﴿وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنۡهَا مِن ثَمَرَةٖ رِّزۡقٗا قَالُواْ هَٰذَا ٱلَّذِي رُزِقۡنَا مِن قَبۡلُۖ وَأُتُواْ بِهِۦ مُتَشَٰبِهٗاۖ وَلَهُمۡ فِيهَآ أَزۡوَٰجٞ مُّطَهَّرَةٞۖ وَهُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٥ ۞إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسۡتَحۡيِۦٓ أَن يَضۡرِبَ مَثَلٗا مَّا بَعُوضَةٗ فَمَا فَوۡقَهَاۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فَيَعۡلَمُونَ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّهِمۡۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلٗاۘ يُضِلُّ بِهِۦ كَثِيرٗا وَيَهۡدِي بِهِۦ كَثِيرٗاۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِۦٓ إِلَّا ٱلۡفَٰسِقِينَ٢٦ ٱلَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهۡدَ ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مِيثَٰقِهِۦ وَيَقۡطَعُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن يُوصَلَ وَيُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٢٧ كَيۡفَ تَكۡفُرُونَ بِٱللَّهِ وَكُنتُمۡ أَمۡوَٰتٗا فَأَحۡيَٰكُمۡۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يُحۡيِيكُمۡ ثُمَّ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٢٨ هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ فَسَوَّىٰهُنَّ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٢٩ ﴾ [البقرة: ۲۵-۲۹].
(۲۵) چون تهدید قبلی برای کافران بود؛ پس- ای پیامبر- برای شادمانی مؤمنان به الله که اعمال صالح انجام میدهند بهشتهایی را بشارت بده که از زیر کاخها و درختهایشان رودها جاری است و هرگاه از میوههای پاک آنها روزی داده میشوند، به دلیل شباهت زیاد به میوههای دنیا میگویند: این میوهها، مانند میوههایی است که قبلاً به ما روزی داده شده بود، و میوههای متشابهی از نظر شکل و نام به آنها تقدیم میشود که با شناخت قبلی، به آنها روی میآورند، اما طعم و مزۀ متفاوتی دارند. همچنین در بهشت همسرانی پاک و بری از هر آنچه نفس از آن بیزار است و سرشت آن را ناپسند میداند، از آنچه که در وجود اهل دنیا متصور است، برایشان است، و آنها در نعمتهایی همیشگی و پایانناپذیر قرار دارند، برخلاف نعمتهای دنیا که موقتی و گذراست.
(۲۶) الله شرم نمیکند از اینکه به هر چه بخواهد مثال بزند، چنانکه به پشه، یا بالاتر از آن از نظر بزرگی یا پایینتر از آن از نظر کوچکی، مثال میزند. مردم در برابر این امثال، دو نوع هستند: مؤمنان و کافران؛ مؤمنان میپذیرند و میدانند که در ورای مثلزدن به این موارد، حکمتی نهفته است، اما کافران از روی استهزاء، در مورد سبب مثال آوردن این مخلوقات کوچک مانند پشهها، مگسها، عنکبوت و... از جانب الله از یکدیگر میپرسند. الله اینگونه پاسخ میدهد: در این مثالها، هدایتها و راهنماییها و آزمایش مردم وجود دارد؛ زیرا الله با این مثالها، بسیاری از مردم را که از تدبر در آنها خودداری میکنند، گمراه میکند، و فقط کسانی را که سزاوار گمراهی هستند گمراه میسازد، و آنها کسانی هستند که او تعالی را فرمانبرداری نمیکنند، مانند منافقان.
(۲۷) کسانیکه پیمان الله را که از آنها عهد گرفت که فقط او را عبادت کنند و از رسولش ج که رسولان پیش از او از آن خبر داده بودند، پیروی کنند، شکستند. اینان که پیمانهای الله را انکار میکنند، اینگونه توصیف میشوند که آنچه را الله به برقراری آن فرمان داده مانند برقراری رابطۀ خویشاوندی، قطع میکنند و با انجام گناهان، برای انتشار فساد بر روی زمین میکوشند، در نتیجه سهم ناقصی در دنیا و آخرت دارند.
(۲۸) - ای کافران- کارتان بسیار شگفت است! چگونه به الله کفر میورزید، درحالیکه دلایل قدرت او را در وجود خودتان مشاهده میکنید؛ چنانکه شما را از عدم، ایجاد و زنده گردانید، سپس برای بار دوم شما را میمیراند، سپس برای بار دوم زنده میگرداند، سپس شما را بهسوی خویش بازمیگرداند تا شما را بر اساس اعمالتان مورد محاسبه قرار دهد.
(۲۹) الله یگانه همان کسی است که تمام آنچه را در زمین است و قابل شمارش نیست مانند نهرها و درختها را به تنهایی آفرید و آنها را در تسخیر شما درآورد که از آن استفاده میکنید و بهره میبرید، سپس بهسوی آسمان متوجه شد و هفت آسمان بیعیب و آراسته آفرید، و علم او تعالی بر همهچیز احاطه دارد.
برخی فواید آیات:
• از کمال نعمتهای بهشتی آن است که هیچ نوع تلخیای، لذتهایش را ناگوار نمیکند و هیچ رنجش و پریشانی با آنها آمیخته نیست.
• فقط مؤمنان، از مثالهایی که الله متعال میزند بهره میبرند؛ زیرا آنها کسانی هستند که به راستی خواهان هدایت هستند و حقیقتاً، آن را جستجو میکنند.
• از بارزترین صفات فاسقان، نقض پیمان در برابر الله و مردم، قطعکردن آنچه الله به برقراری آن فرمان داده و تلاش برای ایجاد فساد در زمین است.
• اصل در اشیاء، مباح بودن و طهارت است؛ زیرا الله متعال، تمام آنچه در زمین است را برای بندگانش آفریده و به آنها بخشیده است.
﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗۖ قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا وَيَسۡفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحۡنُ نُسَبِّحُ بِحَمۡدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَۖ قَالَ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٣٠ وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلۡأَسۡمَآءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمۡ عَلَى ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ فَقَالَ أَنۢبُِٔونِي بِأَسۡمَآءِ هَٰٓؤُلَآءِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣١ قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ لَا عِلۡمَ لَنَآ إِلَّا مَا عَلَّمۡتَنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ٣٢ قَالَ يَٰٓـَٔادَمُ أَنۢبِئۡهُم بِأَسۡمَآئِهِمۡۖ فَلَمَّآ أَنۢبَأَهُم بِأَسۡمَآئِهِمۡ قَالَ أَلَمۡ أَقُل لَّكُمۡ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ غَيۡبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَأَعۡلَمُ مَا تُبۡدُونَ وَمَا كُنتُمۡ تَكۡتُمُونَ٣٣ وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٣٤ وَقُلۡنَا يَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ وَكُلَا مِنۡهَا رَغَدًا حَيۡثُ شِئۡتُمَا وَلَا تَقۡرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٣٥ فَأَزَلَّهُمَا ٱلشَّيۡطَٰنُ عَنۡهَا فَأَخۡرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِۖ وَقُلۡنَا ٱهۡبِطُواْ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوّٞۖ وَلَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُسۡتَقَرّٞ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٖ٣٦ فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمَٰتٖ فَتَابَ عَلَيۡهِۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ٣٧ ﴾ [البقرة: ۳۰-۳۷].
(۳۰) الله متعال خبر میدهد که خطاب به فرشتگان فرمود: او تعالی در زمین بشری قرار خواهد داد که از پی یکدیگر خواهند آمد، تا با طاعت الله زمین را آباد کنند؛ آنگاه فرشتگان- برای کسب راهنمایی و آگاهی- در مورد حکمتِ قراردادن فرزندان آدم به عنوان جانشینان در زمین، درحالیکه در آن فساد خواهند کرد و از روی ستم، خون میریزند، اینگونه از پروردگارشان پرسیدند: ما که از تو فرمانبرداری میکنیم، با ستایش تو و بزرگداشت جلال و کمالت، تو را پاک و منزه میشماریم و هرگز از این کار سست و ناتوان نمیشویم؟ الله چنین به فرشتگان پاسخ داد: همانا من از حکمتهای شگفتآور آفرینش انسانها و اهداف بزرگ جانشین قرار دادن آنها که شما نمیدانید آگاه هستم.
(۳۱) برای بیان منزلت آدم، الله متعال، الفاظ و معانی نامهای تمام حیوانات و جمادات را به او آموخت؛ سپس آن نامیده شدهها را بر فرشتگان عرضه داشت و فرمود: اگر در این گفته که میگویید شما از این مخلوق، گرامیتر و بهتر هستید، راستگو هستید، نامهای اینها را به من خبر دهید.
(۳۲) فرشتگان- با اعتراف به نقص خویش و بازگرداندن فضیلت به الله– گفتند: ای پروردگار ما! تو را از اعتراض بر حُکم و شرعِ تو مُنَزَّه و بزرگ میشماریم؛ زیرا ما فقط چیزی را میدانیم که علمش را به ما روزی دادهای؛ همانا تو دانایی هستی که هیچچیز از تو پنهان نمیماند، حکیمی هستی که به قدر و شرع خویش، هر امری را در جای خودش قرار میدهی.
(۳۳) آنگاه الله متعال خطاب به آدم فرمود: آنها را از نامهای این نامیده شدهها آگاه کن. وقتی که آدم، همانگونه که پروردگارش به او آموخته بود، فرشتگان را آگاه کرد، الله خطاب به فرشتگان فرمود: آیا به شما نگفتم که من از آنچه در آسمانها و در زمین پنهان است آگاه هستم و آنچه از احوالتان را که آشکار میکنید و آنچه را که با خویش نجوا میکنید میدانم.
(۳۴) الله متعال بیان میفرماید که به فرشتگان دستور داد سجدۀ تقدیر و احترام در برابر آدم بگزارند. آنها نیز برای اجرای فرمان الله، به سرعت به سجده افتادند، جز ابلیس که از جن بود، و برای اعتراض به اینکه الله او را به این سجده فرمان داد و تکبر ورزیدن بر آدم، از این کار خودداری کرد و با اینکار از کافران به الله متعال گردید.
(۳۵) و گفتیم: ای آدم تو و همسرت- حواء- در بهشت سکونت کن، و در همهجای آن [از نعمتهای] گوارا و فراوان، بدون هیچ ممانعت و سختیای بخورید و مبادا به این درخت که شما را از خوردن از آن نهی کردم نزدیک شوید که بهسبب سرپیچی از فرمان من از ستمگران خواهید شد.
(۳۶) اما شیطان پیوسته آدم و همسرش را وسوسه میکرد و برایشان میآراست؛ تا اینکه آن دو را در لغزش و گناهِ خوردن از آن درخت که الله آن دو را از خوردن از آن نهی کرده بود قرار داد؛ و جزایشان این بود که الله آنها را از بهشتی که در آن بودند بیرون کرد و خطاب به آن دو و شیطان فرمود: به زمین فرود آیید درحالیکه دشمن یکدیگر خواهید بود و در آن زمین برای شما، استقرار و بقا و بهره جستن از خیرات آن است تا اینکه عمرهایتان سپری شود و قیامت برپا گردد.
(۳۷) آنگاه آدم کلماتی را که الله به او القا کرد فراگرفت و الله بر او الهام کرد که با آنها دعا کند. این کلمات در آیۀ ۲۳ سورۀ اعراف ﴿قَالَا رَبَّنَا ظَلَمۡنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمۡ تَغۡفِرۡ لَنَا وَتَرۡحَمۡنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٢٣ ﴾ [الأعراف: ۲۳]؛ «(آن دو) گفتند: «پروردگارا! ما به خود ستم کردیم، و اگر ما را نیامرزی و بر ما رحم نکنی، مسلّماً از زیانکاران خواهیم بود».» آمده است. الله توبۀ آدم را پذیرفت و او را بخشید؛ زیرا او سبحانه نسبت به بندگانش بسیار توبهپذیر و مهربان است.
برخی فواید آیات:
• بر مؤمن واجب است که اگر حکمت الله در بعضی مخلوقات و فرامینش بر او پوشیده است، در مقابل آفرینش و امر الله تسلیم باشد.
• قرآن کریم، جایگاه والایی برای علم قائل شده و آن را یکی از اسباب برتری مردم بر یکدیگر قرار داده است.
• کبر و غرور، در رأس گناهان قرار دارد و اساس تمام بلایایی است که بر مردم نازل میشود و نخستین معصیتی است که الله با آن نافرمانی شد.
﴿قُلۡنَا ٱهۡبِطُواْ مِنۡهَا جَمِيعٗاۖ فَإِمَّا يَأۡتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدٗى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٣٨ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٣٩ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ وَأَوۡفُواْ بِعَهۡدِيٓ أُوفِ بِعَهۡدِكُمۡ وَإِيَّٰيَ فَٱرۡهَبُونِ٤٠ وَءَامِنُواْ بِمَآ أَنزَلۡتُ مُصَدِّقٗا لِّمَا مَعَكُمۡ وَلَا تَكُونُوٓاْ أَوَّلَ كَافِرِۢ بِهِۦۖ وَلَا تَشۡتَرُواْ بَِٔايَٰتِي ثَمَنٗا قَلِيلٗا وَإِيَّٰيَ فَٱتَّقُونِ٤١ وَلَا تَلۡبِسُواْ ٱلۡحَقَّ بِٱلۡبَٰطِلِ وَتَكۡتُمُواْ ٱلۡحَقَّ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٤٢ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱرۡكَعُواْ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ٤٣ ۞أَتَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبِرِّ وَتَنسَوۡنَ أَنفُسَكُمۡ وَأَنتُمۡ تَتۡلُونَ ٱلۡكِتَٰبَۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٤٤ وَٱسۡتَعِينُواْ بِٱلصَّبۡرِ وَٱلصَّلَوٰةِۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى ٱلۡخَٰشِعِينَ٤٥ ٱلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَٰقُواْ رَبِّهِمۡ وَأَنَّهُمۡ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ٤٦ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ وَأَنِّي فَضَّلۡتُكُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٧ وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا لَّا تَجۡزِي نَفۡسٌ عَن نَّفۡسٖ شَيۡٔٗا وَلَا يُقۡبَلُ مِنۡهَا شَفَٰعَةٞ وَلَا يُؤۡخَذُ مِنۡهَا عَدۡلٞ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٤٨ ﴾ [البقرة: ۳۸-۴۸].
(۳۸) به آنها گفتیم: همگی از بهشت بهسوی زمین فرود آیید؛ پس اگر هدایتی توسط رسولانم ‡ به شما رسید، کسانیکه از آن پیروی کنند و به فرستادگانم ایمان بیاورند، هیچ بیمی در آخرت بر آنها نیست و بر هر آنچه که از دنیا از دست بدهند غمگین نخواهند شد.
(۳۹) اما کسانیکه کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند؛ آنها اهل آتش هستند که همواره در آن خواهند بود.
(۴۰) ای فرزندان پیامبر الله، یعقوب ÷، نعمتهای پیاپی الله بر خودتان را به یاد آورید و شکرشان را به جای گزارید، و به پیمان من در قبال شما مبنی بر ایمان به من و رسولانم ‡ و عمل به احکامم وفادار باشید، که اگر به این پیمان وفا کردید، من به پیمان خویش که زندگی پاک در دنیا و پاداش نیکو در آخرت میباشد به شما وفا میکنم. فقط از من بترسید و پیمانم را نقض نکنید.
(۴۱) و به قرآن که آن را بر محمد ج نازل کردیم و در مورد توحید الله و نبوت محمد ج با تورات قبل از اینکه تحریف شود سازگار است، ایمان بیاورید و بپرهیزید از اینکه اولین گروهی باشید که به قرآن کفر میورزند، و آیاتم را که نازل کردم به بهای ناچیزی از مقام و ریاست مبادله نکنید و از خشم و عذاب من بترسید.
(۴۲) و حق را- که آن را بر رسولانم ‡ نازل کردم- با اکاذیبی که افترا میبندید درنیامیزید، و حقیقتی را که در کتابهایتان در توصیف محمد ج آمده است پنهان مکنید، درحالیکه نسبت به آن علم و یقین دارید.
(۴۳) و نماز را بهصورت کامل با ارکان و واجبات و سنتهایش ادا کنید، و زکات اموالتان را که الله آنها را در اختیار شما قرار داد بپردازید، و با امت محمد ج که در برابر الله خضوع میکنند، در برابر الله خضوع کنید.
(۴۴) بسیار ناپسند است که دیگران را به ایمان و کار نیک امر میکنید اما خودتان را فراموش کرده و از این کار روی میگردانید، درحالیکه تورات را میخوانید و از فرمان پیروی از دین الله و تصدیق رسولانش ‡ آگاه هستید، پس آیا از عقل و خرد خودتان بهره نمیبرید؟!
(۴۵) و در تمام احوال دینی و دنیوی خویش، از شکیبایی و نماز که شما را به الله نزدیک میکند و به او میرساند، یاری بجویید تا شما را یاری و محافظت کند و آسیبهایتان را برطرف سازد، و بهراستیکه نماز دشوار و سنگین است مگر برای کسانیکه در برابر پروردگارشان خضوع میکنند.
(۴۶) زیرا آنها یقین دارند که در روز قیامت نزد پروردگارشان درمیآیند و با او دیدار میکنند، و بهسوی او بازمیگردند تا آنها را بر اساس اعمالشان جزا دهد.
(۴۷) ای فرزندانِ پیامبرِ الله، یعقوب ÷، نعمتهای دینی و دنیوی مرا که بر شما بخشیدم یاد کنید و به یاد آورید که من شما را با پیامبری و پادشاهی، بر مردم زمانه و معاصرتان برتری دادم.
(۴۸) و با اجرای اوامر و ترک نواهی، سپری میان خود و عذاب روز قیامت قرار دهید، زیرا در آن روز، هیچکس ذرهای دیگری را بینیاز نمیسازد و در آن روز شفاعت هیچکس جهت دفع ضرر یا جلب منفعت پذیرفته نمیشود مگر به اجازه الله، و هیچ فدیهای گرفته نمیشود حتی اگر زمین از طلا پر شود، و در آن روز هیچ یاوری برایشان نیست؛ پس آنگاه که هیچ شفاعتگری نفعی نمیرساند و هیچ فدیه و یاوری وجود ندارد، گریزگاه کجاست؟!
برخی فواید آیات:
• بزرگترین ذلت و خواری، آن است که انسان دیگران را به نیکی فراخواند اما خودش را فراموش کند.
• شکیبایی و نماز از بزرگترین مواردی است که در تمام امور به بنده یاری میرسانند.
• در روز قیامت، نه شفیعان و نه فداء، عذاب را از انسان دفع نمیکنند و فقط عمل صالح خودش به او نفع میرساند.
﴿وَإِذۡ نَجَّيۡنَٰكُم مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَسُومُونَكُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبۡنَآءَكُمۡ وَيَسۡتَحۡيُونَ نِسَآءَكُمۡۚ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَآءٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَظِيمٞ٤٩ وَإِذۡ فَرَقۡنَا بِكُمُ ٱلۡبَحۡرَ فَأَنجَيۡنَٰكُمۡ وَأَغۡرَقۡنَآ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ وَأَنتُمۡ تَنظُرُونَ٥٠ وَإِذۡ وَٰعَدۡنَا مُوسَىٰٓ أَرۡبَعِينَ لَيۡلَةٗ ثُمَّ ٱتَّخَذۡتُمُ ٱلۡعِجۡلَ مِنۢ بَعۡدِهِۦ وَأَنتُمۡ ظَٰلِمُونَ٥١ ثُمَّ عَفَوۡنَا عَنكُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٥٢ وَإِذۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡفُرۡقَانَ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ٥٣ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ إِنَّكُمۡ ظَلَمۡتُمۡ أَنفُسَكُم بِٱتِّخَاذِكُمُ ٱلۡعِجۡلَ فَتُوبُوٓاْ إِلَىٰ بَارِئِكُمۡ فَٱقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ عِندَ بَارِئِكُمۡ فَتَابَ عَلَيۡكُمۡۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ٥٤ وَإِذۡ قُلۡتُمۡ يَٰمُوسَىٰ لَن نُّؤۡمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى ٱللَّهَ جَهۡرَةٗ فَأَخَذَتۡكُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ وَأَنتُمۡ تَنظُرُونَ٥٥ ثُمَّ بَعَثۡنَٰكُم مِّنۢ بَعۡدِ مَوۡتِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٥٦ وَظَلَّلۡنَا عَلَيۡكُمُ ٱلۡغَمَامَ وَأَنزَلۡنَا عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَنَّ وَٱلسَّلۡوَىٰۖ كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡۚ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٥٧ ﴾ [البقرة: ۴۹-۵۷].
(۴۹) و ای بنیاسرائیل به یاد آورید آنگاه که شما را از پیروان فرعون نجات دادیم، کسانیکه برای خوارساختن و تحقیر شما، انواع عذابها را به شما میچشاندند؛ چنانکه پسرانتان را با سربریدن میکشتند تا بقایی نداشته باشید، و دخترانتان را زنده نگه میداشتند تا هنگامیکه زن شدند به آنها خدمت کنند. در رهانیدن شما از زیر شکنجۀ فرعون و پیروانش، آزمایش بزرگی از جانب پروردگارتان است؛ باشد که شکرگزار باشید.
(۵۰) و از نعمتهای ما بر شما به یاد آورید که با شکافتن دریا برای شما، آن را راه خشکی قرار دادیم که در آن حرکت کنید و به این ترتیب، شما را نجات دادیم و دشمنتان، فرعون و پیروانش را در برابر دیدگان شما و درحالیکه به آنها نگاه میکردید غرق ساختیم.
(۵۱) و از جمله نعمتهای ما به یاد آورید که چهل شب با موسی ÷ قرار گذاشتیم تا نزول تورات به عنوان نور و هدایت در این مدت کامل شود، سپس شما در این مدت فقط گوساله را عبادت کردید و با اینکارتان ستمکار بودید.
(۵۲) سپس، بعد از توبهتان از شما درگذشتیم و شما را مؤاخذه نکردیم تا شاید با عبادت و طاعت نیکوی الله، شکر او را به جای آورید.
(۵۳) و از جملۀ این نعمتها به یاد آورید که تورات را به عنوان جداکنندۀ میان حق و باطل و وسیله تشخیص بین هدایت و گمراهی به موسی ÷ عطا کردیم؛ شاید با آن بهسوی حق رهنمون شوید.
(۵۴) و یکی دیگر از این نعمتها را به یاد آورید که الله توفیق توبه از عبادت گوساله را به شما داد، آنجا که موسی ÷ به شما گفت: همانا شما با گرفتن گوساله به عنوان معبودی که آن را عبادت میکنید به خودتان ستم کردید، پس توبه کنید و بهسوی خالق و آفرینندهتان بازگردید، بهگونهای که یکدیگر را بکشید؛ و اینگونه توبه، از مداومت کردن بر کفر که به جاودانگی در آتش منجر میشود، برایتان بهتر است؛ آنگاه به توفیق و یاری الله چنین توبهای کردید و او توبۀ شما را پذیرفت؛ زیرا نسبت به بندگان خویش بسیار توبهپذیر و مهربان است.
(۵۵) و به یاد آورید هنگامی را که پدرانتان با گستاخی خطاب به موسی ÷ گفتند: هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد مگر زمانیکه الله را آشکارا و بدون هیچ حایلی به ما بنمایانی، آنگاه آتش سوزاننده شما را فراگرفت و شما را کُشت، درحالیکه به یکدیگر نگاه میکردید.
(۵۶) سپس شما را پس از مرگتان زنده گردانیدیم؛ شاید از الله بهخاطر این نعمتی که بر شما ارزانی داشت شکرگزاری کنید.
(۵۷) از دیگر نعمتهای ما بر شما این است آنگاه که در زمین حیران بودید ابر را بر شما فرستادیم تا در برابر گرمای خورشید بر شما سایه بیفکند، و از نعمتهای خویش، شرابی شیرین مانند عسل و پرندهای کوچک با گوشتی گوارا و پاک شبیه سُمانی [مرغ بلدرچین] بر شما نازل کردیم و به شما گفتیم: از غذاهای پاکیزهای که به شما روزی دادهایم بخورید. آنها با انکار و ناسپاسی این نعمتها، ذرهای نقصان بر ما وارد نکردند، بلکه با کاهش سهم خویش از ثواب و قراردادن خویش در معرض عذاب، به خودشان ستم روا داشتند.
برخی فواید آیات:
• بزرگی و فراوانی نعمتهای الله بر بنیاسرائیل، فقط بر تکبر و دشمنی آنها افزود.
• بردباری و بخشش و رحمت گستردۀ الله نسبت به بندگانش، هر چند گناهانشان بزرگ باشد.
• معیار داوری میان حق و باطل، وحی است.
﴿وَإِذۡ قُلۡنَا ٱدۡخُلُواْ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةَ فَكُلُواْ مِنۡهَا حَيۡثُ شِئۡتُمۡ رَغَدٗا وَٱدۡخُلُواْ ٱلۡبَابَ سُجَّدٗا وَقُولُواْ حِطَّةٞ نَّغۡفِرۡ لَكُمۡ خَطَٰيَٰكُمۡۚ وَسَنَزِيدُ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٥٨ فَبَدَّلَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ قَوۡلًا غَيۡرَ ٱلَّذِي قِيلَ لَهُمۡ فَأَنزَلۡنَا عَلَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ رِجۡزٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ٥٩ ۞وَإِذِ ٱسۡتَسۡقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ فَقُلۡنَا ٱضۡرِب بِّعَصَاكَ ٱلۡحَجَرَۖ فَٱنفَجَرَتۡ مِنۡهُ ٱثۡنَتَا عَشۡرَةَ عَيۡنٗاۖ قَدۡ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٖ مَّشۡرَبَهُمۡۖ كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ مِن رِّزۡقِ ٱللَّهِ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ٦٠ وَإِذۡ قُلۡتُمۡ يَٰمُوسَىٰ لَن نَّصۡبِرَ عَلَىٰ طَعَامٖ وَٰحِدٖ فَٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُخۡرِجۡ لَنَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلۡأَرۡضُ مِنۢ بَقۡلِهَا وَقِثَّآئِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَاۖ قَالَ أَتَسۡتَبۡدِلُونَ ٱلَّذِي هُوَ أَدۡنَىٰ بِٱلَّذِي هُوَ خَيۡرٌۚ ٱهۡبِطُواْ مِصۡرٗا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلۡتُمۡۗ وَضُرِبَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلذِّلَّةُ وَٱلۡمَسۡكَنَةُ وَبَآءُو بِغَضَبٖ مِّنَ ٱللَّهِۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَانُواْ يَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقۡتُلُونَ ٱلنَّبِيِّۧنَ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّۗ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعۡتَدُونَ٦١ ﴾ [البقرة: ۵۸-۶۱].
(۵۸) و نیز از نعمتهای الله بر خودتان به یاد آورید هنگامیکه به شما گفتیم: به بیت المقدس وارد شوید، و از غذاهای پاکیزۀ آن از هر مکانی که میخواهید، گوارا و فراوان بخورید و در لحظۀ ورود به شهر، در حال رکوع و فروتن برای الله باشید و اینگونه از الله تقاضا کنید: پرورگار ما! گناهانمان را از ما بریز، تا شما را اجابت کنیم، و کسانیکه اعمال نیکو انجام دادند، بر ثواب نیکوکاریشان خواهیم افزود.
(۵۹) اما ستمکارانشان، کاری نکردند جز اینکه عمل را تبدیل و سخن را تحریف کردند، پس درحالیکه بر نشیمنگاههایشان میخزیدند وارد شدند و برای تمسخر فرمان الهی گفتند: حَبَّةٌ فی شَعرَةٍ؛ دانهای در جویی. بنابراین، جزایشان این بود که الله بر افراد ستمکارشان، بهسبب خروجشان از حد شرع و مخالفت فرمان، عذابی از آسمان فرو فرستاد.
(۶۰) و از نعمتهای الله بر خودتان به یاد آورید آنگاه که سرگشته و حیران بودید و تشنگی شدیدی شما را فراگرفت تا اینکه موسی ÷ به درگاه پروردگارش تضرع و زاری کرد و از او تعالی برای شما تقاضای آب کرد؛ آنگاه به او فرمان دادیم که عصایش را به سنگ بزند؛ و هنگامیکه موسی ÷ عصایش را به سنگ زد، به تعداد قبایلتان، دوازده چشمه از آن جوشید و آب از آنها برآمد، و مکان مخصوص نوشیدن هر قبیله را برایش مشخص کردیم تا نزاعی میانشان واقع نشود؛ و به شما گفتیم: از روزی الله که بدون تلاش و عملی از جانبتان به شما روانه کرد بخورید و بیاشامید و برای ایجاد فساد در زمین مکوشید.
(۶۱) همچنین به یاد آورید هنگامیکه در برابر نعمت پروردگارتان ناسپاسی کردید و از خوردن منّ و سلوی که الله برایتان نازل فرمود، احساس دلتنگی و بیزاری کردید و گفتید: هرگز بر غذای واحد و تغییرناپذیری صبر نخواهیم کرد. آنگاه از موسی ÷ خواستید که از الله بخواهد از گیاهان زمین، مانند محصولات کشاورزی و سبزی و قثاء [شبیه خیار اما بزرگتر از آن] و حبوبات و عدس و پیاز به عنوان غذا برایتان برویاند؛ آنگاه موسی ÷- برای ناپسند نشان دادن درخواست شما که منّ و سلوی را که بهتر و گرامیتر است و بدون رنج و سختی به شما رسیده بود به آنچه که کمتر و پستتر است تبدیل کردید- گفت: از این سرزمین به هر آبادیای فرود آیید و آنچه درخواست کردید در کشتزارها و بازارهای آن خواهید یافت. و بهسبب پیروی آنها از شهوات و رویگردانیهای مکرر از آنچه الله برایشان برگزیده بود، خواری و فقر و بدبختی، همنشینشان شد و به خشمی از جانب الله بازگشتند؛ زیرا از دین الله روی گرداندند، به آیاتش کفر ورزیدند و از روی ستم و دشمنی، پیامبرانش ‡ را به قتل رساندند؛ تمام این عذابها، به این سبب بود که آنها از الله نافرمانی و از حدودش تجاوز کردند.
برخی فواید آیات:
• هرکس در نصوص شرع دستکاری و آن را تحریف کند، همانند یهود است و مورد تهدید عذاب الله متعال قرار دارد.
• بزرگی فضل و بخشش الله متعال بر بنیاسرائیل، و در مقابل آن، انکار و دشمنی شدید و رویگردانی آنها از الله و شریعت او تعالی.
• از جمله آثار شوم گناهان و تجاوز از حدود الله، ذلت و خواری انسان و تسلط دشمنان بر اوست.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱلَّذِينَ هَادُواْ وَٱلنَّصَٰرَىٰ وَٱلصَّٰبِِٔينَ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَلَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٦٢ وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَكُمۡ وَرَفَعۡنَا فَوۡقَكُمُ ٱلطُّورَ خُذُواْ مَآ ءَاتَيۡنَٰكُم بِقُوَّةٖ وَٱذۡكُرُواْ مَا فِيهِ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ٦٣ ثُمَّ تَوَلَّيۡتُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَۖ فَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ لَكُنتُم مِّنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٦٤ وَلَقَدۡ عَلِمۡتُمُ ٱلَّذِينَ ٱعۡتَدَوۡاْ مِنكُمۡ فِي ٱلسَّبۡتِ فَقُلۡنَا لَهُمۡ كُونُواْ قِرَدَةً خَٰسِِٔينَ٦٥ فَجَعَلۡنَٰهَا نَكَٰلٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهَا وَمَا خَلۡفَهَا وَمَوۡعِظَةٗ لِّلۡمُتَّقِينَ٦٦ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦٓ إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُكُمۡ أَن تَذۡبَحُواْ بَقَرَةٗۖ قَالُوٓاْ أَتَتَّخِذُنَا هُزُوٗاۖ قَالَ أَعُوذُ بِٱللَّهِ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ٦٧ قَالُواْ ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِيَۚ قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٞ لَّا فَارِضٞ وَلَا بِكۡرٌ عَوَانُۢ بَيۡنَ ذَٰلِكَۖ فَٱفۡعَلُواْ مَا تُؤۡمَرُونَ٦٨ قَالُواْ ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوۡنُهَاۚ قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٞ صَفۡرَآءُ فَاقِعٞ لَّوۡنُهَا تَسُرُّ ٱلنَّٰظِرِينَ٦٩ ﴾ [البقرة: ۶۲-۶۹].
(۶۲) همانا کسانی از این امت و نیز کسانی از امتهای پیشین، قبل از بعثت محمد ج از یهود و نصاری و صابئان- گروهی از پیروان برخی پیامبران ‡ که ایمان به الله و روز آخرت در آنها تحقق یافت- ایمان آوردند، پاداش آنها نزد پروردگارشان است، و نسبت به آنچه در آخرت پیش رو دارند هیچ بیمی بر آنها نیست و بر آنچه از دنیا از دست میدهند غمگین نمیشوند.
(۶۳) و به یاد آورید پیمان محکمی را که در مورد ایمان به الله و رسولانش ‡ از شما گرفتیم، و برای ترساندن و برحذر داشتن شما از عمل نکردن به این پیمان، کوه را بر بالای سرتان برافراشتیم، درحالیکه به شما امر کردیم آنچه را در تورات نازل کردیم با جد و تلاش و بدون تنبلی و سستی برگیرید و محتوایش را حفظ کنید و در آن تدبر نمایید؛ شاید با انجام این کار، از عذاب الله متعال پرهیز کنید.
(۶۴) اما پس از گرفتن پیمان محکم از شما، رویگردان شدید و نافرمانی کردید و اگر بخشایش الله بر شما نبود که از شما درگذشت و نیز اگر رحمت او بر پذیرش توبۀ شما نبود، بهسبب این رویگردانی و نافرمانی، بهطور قطع از زیانکاران بودید.
(۶۵) و در مورد پیشینیانتان از روی علم و بدون هیچ ابهامی باخبر شدهاید؛ آنجا که با شکار در روز شنبه که شکار در این روز بر آنها حرام شده بود تجاوز کردند، چنانکه با نصب تور قبل از روز شنبه و بیرون آوردن آن در روز یکشنبه، در اینکار حیله به کار بردند؛ بنابراین، الله برای مجازات این مکاران به جرم حیله و مکرشان، آنها را بوزینگانی منفور و طردشده قرار داد.
(۶۶) به این ترتیب، ساکنان این شهر متجاوز را عبرتی برای ساکنان آبادیهای مجاور و برای کسانیکه پس از آنها میآیند قرار دادیم؛ تا مرتکب عملی مانند عمل آنها نشوند که مستحق عذاب آنها خواهند شد؛ و آن را اندرزی برای پرهیزگاران قرار دادیم، کسانیکه از عذاب و انتقام الله در برابر کسانیکه از حدودش تجاوز میکنند، میترسند.
(۶۷) و از اخبار پیشینیانتان به یاد آورید آنچه را که میان آنها و موسی ÷ جاری شد؛ آنجا که آنها را از این فرمان الله آگاه کرد که یک مادهگاوی از میان گاوها را قربانی کنند، اما آنها به جای اجرای سریع این امر، جهت رساندن آزار و اذیت گفتند: آیا ما را مسخره و استهزا میکنی! آنگاه موسی ÷ در پاسخ گفت: به الله پناه میبرم از اینکه از کسانی باشم که بر الله دروغ میبندند و مردم را مسخره میکنند.
(۶۸) به موسی ÷ گفتند: از پروردگارت بخواه تا صفت این ماده گاوی را که ما را به ذبحش فرمان داده، روشن سازد، موسی ÷ به آنها گفت: الله میفرماید: این مادهگاو، نه پیر است و نه خردسال، بلکه بین این دو [میانسالی] است، پس بر اجرای امر پروردگارتان مبادرت ورزید.
(۶۹) آنها با مداومت بر جدال و آزاررسانی، به موسی ÷ گفتند: از پروردگارت بخواه برای ما مشخص کند این ماده گاو چه رنگی داشته باشد، موسی ÷ در پاسخ به آنها گفت: الله میفرماید: گاوی بسیار زردرنگ است، که هر بینندهای را به وجد میآورد.
برخی فواید آیات:
• حکم مذکور در آیۀ اولی، برای قبل از بعثت پیامبر ج است، اما پس از بعثت پیامبر ج، دین موردپسند نزد الله، فقط اسلام است و غیر اسلام را نمیپذیرد؛ چنانکه میفرماید: ﴿وَمَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡهُ ﴾ [آل عمران: ۸۵]؛ «و هرکس، دینی غیر از اسلام برگزیند، هرگز از او پذیرفته نخواهد شد».
• الله عذاب برخی گناهان را قبل از آخرت، در دنیا به تعجیل میاندازد؛ تا تذکری باشد که مردم را با آن پند دهد تا از مخالفت با فرمان الله متعال بپرهیزند.
• هرکس آنچه را که در شریعت گنجایش دارد، بر خود تنگ و سخت بگیرد، احتمال دارد با سخت گرفتن بر آن مجازات شود.
﴿قَالُواْ ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِيَ إِنَّ ٱلۡبَقَرَ تَشَٰبَهَ عَلَيۡنَا وَإِنَّآ إِن شَآءَ ٱللَّهُ لَمُهۡتَدُونَ٧٠ قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٞ لَّا ذَلُولٞ تُثِيرُ ٱلۡأَرۡضَ وَلَا تَسۡقِي ٱلۡحَرۡثَ مُسَلَّمَةٞ لَّا شِيَةَ فِيهَاۚ قَالُواْ ٱلۡـَٰٔنَ جِئۡتَ بِٱلۡحَقِّۚ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفۡعَلُونَ٧١ وَإِذۡ قَتَلۡتُمۡ نَفۡسٗا فَٱدَّٰرَٰٔتُمۡ فِيهَاۖ وَٱللَّهُ مُخۡرِجٞ مَّا كُنتُمۡ تَكۡتُمُونَ٧٢ فَقُلۡنَا ٱضۡرِبُوهُ بِبَعۡضِهَاۚ كَذَٰلِكَ يُحۡيِ ٱللَّهُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَيُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٧٣ ثُمَّ قَسَتۡ قُلُوبُكُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ كَٱلۡحِجَارَةِ أَوۡ أَشَدُّ قَسۡوَةٗۚ وَإِنَّ مِنَ ٱلۡحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنۡهُ ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ وَإِنَّ مِنۡهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخۡرُجُ مِنۡهُ ٱلۡمَآءُۚ وَإِنَّ مِنۡهَا لَمَا يَهۡبِطُ مِنۡ خَشۡيَةِ ٱللَّهِۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٧٤ ۞أَفَتَطۡمَعُونَ أَن يُؤۡمِنُواْ لَكُمۡ وَقَدۡ كَانَ فَرِيقٞ مِّنۡهُمۡ يَسۡمَعُونَ كَلَٰمَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُۥ مِنۢ بَعۡدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ٧٥ وَإِذَا لَقُواْ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٖ قَالُوٓاْ أَتُحَدِّثُونَهُم بِمَا فَتَحَ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمۡ لِيُحَآجُّوكُم بِهِۦ عِندَ رَبِّكُمۡۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٧٦ ﴾ [البقرة: ۷۰-۷۶].
(۷۰) سپس با مداومت بر آزاررسانیدن، گفتند: از پروردگارت بخواه تا صفات بیشتری از این گاو برای ما روشن سازد؛ زیرا گاوهای زیادی صفات مذکور را دارند و ما نمیتوانیم از میان آنها یکی را تعیین کنیم. درحالیکه تأکید میکردند- اگر الله بخواهد- به مادهگاوی که ذبحش مَدّ نظر است هدایت خواهند شد.
(۷۱) موسی ÷ به آنها گفت: الله میفرماید: صفت این مادهگاو، آن است که نه برای کشاورزی و نه برای آبیاری زمین رام است، بیعیب است و غیر از رنگ زرد هیچ نشانهای از رنگی دیگر در آن نیست. آنگاه گفتند: اکنون توصیف دقیقی را که گاو را به صورت کامل مشخص میکند آوردی، و آن را ذبح کردند درحالیکه نزدیک بود بهسبب جدال و آزاررسانی، آن را ذبح نکنند.
(۷۲) و به یاد آورید آنگاه که یکی از خودتان را کشتید و هر یک از شما اتهام قتل را از خود دفع میکرد و دیگری را به آن متهم میساخت تا اینکه با یکدیگر نزاع کردید، حال آنکه الله قتل آن بیگناه را که پنهان میکردید آشکار کرد.
(۷۳) آنگاه به شما گفتیم: بخشی از آن مادهگاو را که به ذبحش امر شدید به مقتول بزنید؛ که الله او را زنده خواهد گردانید تا خبر دهد قاتل کیست! آنها نیز چنین کردند و مقتول آنها را از قاتل آگاه کرد. همانند زندهگردانیدن این میت، الله مردگان را در روز قیامت زنده میگرداند و دلایل آشکار قدرت خویش را به شما نشان میدهد تا شاید در آنها بیندیشید و به صورت واقعی به الله متعال ایمان بیاورید.
(۷۴) سپس، دلهایتان پس از این پندهای رسا و معجزات روشن، سخت گردید تا اینکه مثل سنگ شد، بلکه سختتر از سنگ؛ زیرا حال دلهایتان هرگز تغییر نمیکند، اما سنگها دچار تغییر و تحول میشوند؛ چنانکه از برخی سنگها جویها روان میشود و برخی از سنگها میشکافد و آب چشمههای جاری در زمین از آنها میجوشد، که انسانها و حیوانات از آن استفاده میکنند، و برخی از سنگها از ترس و خشیت الهی از بالای کوهها فرو میریزد. اما دلهایتان چنین نیست و الله از آنچه انجام میدهید غافل نیست، بلکه از اعمالتان آگاه است و شما را بر اساس اعمالتان جزا خواهد داد.
(۷۵) - ای مؤمنان- پس از اینکه از حقیقت حال یهود و دشمنیشان آگاه شدید، آیا باز هم امید دارید که ایمان بیاورند و به شما پاسخ مثبت دهند؟! درحالیکه گروهی از علمایشان کلام الله را که در تورات بر آنها نازل شد میشنیدند، سپس الفاظ و معانی آن را بعد از آنکه آن را میفهمیدند و میشناختند، تغییر میدادند، درحالیکه به بزرگی گناه خویش آگاه بودند.
(۷۶) یکی از تناقضات و مکرهای یهودیان این است که وقتی برخی از آنها با مؤمنان روبرو میشوند، به راستی و صحت رسالت پیامبر محمد ج و اینکه تورات به او گواهی میدهد اعتراف میکنند، اما وقتی با خودشان خلوت میکنند یکدیگر را بهسبب این اعترافات سرزنش میکنند؛ زیرا مسلمانان اعتراف آنها به صدق نبوت را به عنوان دلیل علیه آنها اقامه میکنند.
برخی فواید آیات:
• دلهای برخی بندگان، سختتر از سنگهای سخت است؛ از این رو، با پند و اندرز، نرم و مهربان نمیشوند.
• تا زمانیکه دل، در برابر الله تسلیم و فروتن نباشد، دلایل و بینات- هر چند بزرگ باشند- سودی نمیرسانند.
• آیات، حقیقت آنچه را در ذات یهودیان قرار دارد کشف کردهاند، از این جهت که نادانی و فریب و بازی کردن با دین را از یکدیگر به ارث میبرند.
﴿أَوَ لَا يَعۡلَمُونَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَ٧٧ وَمِنۡهُمۡ أُمِّيُّونَ لَا يَعۡلَمُونَ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّآ أَمَانِيَّ وَإِنۡ هُمۡ إِلَّا يَظُنُّونَ٧٨ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ يَكۡتُبُونَ ٱلۡكِتَٰبَ بِأَيۡدِيهِمۡ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰذَا مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ لِيَشۡتَرُواْ بِهِۦ ثَمَنٗا قَلِيلٗاۖ فَوَيۡلٞ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتۡ أَيۡدِيهِمۡ وَوَيۡلٞ لَّهُم مِّمَّا يَكۡسِبُونَ٧٩ وَقَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَةٗۚ قُلۡ أَتَّخَذۡتُمۡ عِندَ ٱللَّهِ عَهۡدٗا فَلَن يُخۡلِفَ ٱللَّهُ عَهۡدَهُۥٓۖ أَمۡ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٨٠ بَلَىٰۚ مَن كَسَبَ سَيِّئَةٗ وَأَحَٰطَتۡ بِهِۦ خَطِيَٓٔتُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٨١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٨٢ وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ لَا تَعۡبُدُونَ إِلَّا ٱللَّهَ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَانٗا وَذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسۡنٗا وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ ثُمَّ تَوَلَّيۡتُمۡ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنكُمۡ وَأَنتُم مُّعۡرِضُونَ٨٣ ﴾ [البقرة: ۷۷-۸۳].
(۷۷) یهودیان این رفتار معیوب و رسوا کننده را ادامه میدهند و گویی غافلند از اینکه الله از اقوال و افعال پنهانی و آشکار آنها آگاه است و آن را بر بندگانش آشکار خواهد کرد و آنها را رسوا میسازد.
(۷۸) گروهی از یهودیان هستند که از تورات چیزی جز تلاوت آن نمیدانند و مدلول آن را درک نمیکنند و چیزی جز دروغهایی که از بزرگانشان گرفتهاند ندارند و گمان میکنند که این دروغها، همان توراتی است که الله آن را نازل فرموده است.
(۷۹) پس نابودی و عذاب سختی در انتظار آنهایی است که کتاب را با دستان خود مینویسند، سپس- به دروغ- میگویند: این از جانب الله است؛ تا حق و پیروی از هدایت را با بهای بیارزشی در دنیا مانند مال و ریاست تبدیل کنند، پس نابودی و عذاب شدیدی بر آنها است بهسبب آنچه دستهایشان نوشته و آنها را به دروغ به الله نسبت میدهند، و نابودی و عذاب شدیدی بر آنها است بهسبب مال و ریاستی که از این طریق به دست میآورند.
(۸۰) - به دروغ و از روی غرور- گفتند: آتش جهنم به ما نخواهد رسید و وارد آن نمیشویم مگر روزهای اندکی؛ - ای پیامبر- به آنها بگو: آیا بر این امر، وعدۀ محکمی از الله گرفتهاید؟ که اگر چنین پیمانی گرفته باشید، الله پیمانش را نقض نمیکند، یا اینکه- به دروغ و ناحق- آنچه را که نمیدانید به الله نسبت میدهید؟
(۸۱) امر اینگونه که آنها میپندارند نیست؛ زیرا الله هرکس را که مرتکب گناه کفر شود و گناهانش از هر طرف او را احاطه کنند، عذاب میدهد و آنها را با دخول در آتش و جاودانه بودن در آن، بهگونهای که برای همیشه در آن خواهند ماند، مجازات میکند.
(۸۲) کسانیکه به الله و رسولش ج ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند، ثواب شان نزد الله، ورود به بهشت و جاودانه بودن در آن است، و برای همیشه در آن ماندگار خواهند ماند.
(۸۳) - ای بنیاسرائیل- همچنین به یاد آورید پیمان محکمی را که از شما گرفتیم مبنی بر اینکه الله را یگانه بدانید و دیگران را همراه او نپرستید، و به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و مساکین نیازمند نیکی کنید، و هنگام امر به معروف و نهی از منکر خشونت و شدت به کار نبرید و به نیکویی با مردم سخن بگویید، و نماز کامل را به نحوی که بدان امر شدهاید ادا کنید، و زکات را با هزینۀ آن برای مستحقانش که با آن خودتان را پاکیزه میگردانید بپردازید، اما پس از این پیمان، تنها کاری که کردید این بود که با خودداری از وفا به مفاد پیمانی که از شما گرفته شد، روی گردانیدید.
برخی فواید آیات:
• برخی از اهل کتاب مدعی هستند که به آنچه الله نازل فرموده است علم دارند، اما در حقیقت، هیچ علمی به آن ندارند و این ادعا، فقط توَهم و نادانی است.
• بزرگترین گناهکاران، کسانی هستند که بر الله متعال و رسولش ج دروغ میبندند؛ یعنی آنچه را از جانب الله و رسولش ج نیست به آن دو نسبت میدهند.
• با وجود پیمانهای بزرگی که الله متعال با تأکید زیاد از یهودیان گرفت، جز بر رویگردانی و رهاکردن این پیمانها توسط آنها نیفزود.
﴿وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَكُمۡ لَا تَسۡفِكُونَ دِمَآءَكُمۡ وَلَا تُخۡرِجُونَ أَنفُسَكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ ثُمَّ أَقۡرَرۡتُمۡ وَأَنتُمۡ تَشۡهَدُونَ٨٤ ثُمَّ أَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ تَقۡتُلُونَ أَنفُسَكُمۡ وَتُخۡرِجُونَ فَرِيقٗا مِّنكُم مِّن دِيَٰرِهِمۡ تَظَٰهَرُونَ عَلَيۡهِم بِٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِ وَإِن يَأۡتُوكُمۡ أُسَٰرَىٰ تُفَٰدُوهُمۡ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيۡكُمۡ إِخۡرَاجُهُمۡۚ أَفَتُؤۡمِنُونَ بِبَعۡضِ ٱلۡكِتَٰبِ وَتَكۡفُرُونَ بِبَعۡضٖۚ فَمَا جَزَآءُ مَن يَفۡعَلُ ذَٰلِكَ مِنكُمۡ إِلَّا خِزۡيٞ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يُرَدُّونَ إِلَىٰٓ أَشَدِّ ٱلۡعَذَابِۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٨٥ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشۡتَرَوُاْ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا بِٱلۡأٓخِرَةِۖ فَلَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٨٦ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَقَفَّيۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِۦ بِٱلرُّسُلِۖ وَءَاتَيۡنَا عِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَيَّدۡنَٰهُ بِرُوحِ ٱلۡقُدُسِۗ أَفَكُلَّمَا جَآءَكُمۡ رَسُولُۢ بِمَا لَا تَهۡوَىٰٓ أَنفُسُكُمُ ٱسۡتَكۡبَرۡتُمۡ فَفَرِيقٗا كَذَّبۡتُمۡ وَفَرِيقٗا تَقۡتُلُونَ٨٧ وَقَالُواْ قُلُوبُنَا غُلۡفُۢۚ بَل لَّعَنَهُمُ ٱللَّهُ بِكُفۡرِهِمۡ فَقَلِيلٗا مَّا يُؤۡمِنُونَ٨٨ ﴾ [البقرة: ۸۴-۸۸].
(۸۴) و به یاد آورید پیمان محکمی را که در تورات از شما گرفتیم مبنی بر تحریم اینکه خون یکدیگر را بریزید و تحریم اینکه یکدیگر را از سرزمین خود بیرون کنید، سپس به این پیمان که از شما گرفتیم اعتراف کردید و خودتان بر صحت این پیمان گواه هستید.
(۸۵) اما با این پیمان مخالفت میکنید؛ چنانکه یکدیگر را میکشید و از روی ستم و تجاوز، گروهی از خودتان را از سرزمینشان بیرون میکنید تا با آنها در برابر دشمنانتان یاری بجویید، و هنگامیکه به عنوان اسیران در دست دشمنان نزد شما میآیند، تلاش میکنید تا با پرداخت فدیه آنها را از اسارت درآورید، با وجود اینکه بیرون کردن آنها از سرزمینشان برایتان حرام است. چگونه به بخشی از تورات در مورد وجوب رهاسازی اسرا ایمان میآورید و به بخشی از آن در مورد صیانت خون و منع اخراج یکدیگر از سرزمینشان کفر میورزید؟! بنابراین، کسیکه چنین عملی مرتکب شود، جزایی ندارد جز خواری و تحقیر در دنیا و در آخرت نیز به شدیدترین عذاب برگردانده میشود و الله از آنچه که انجام میدهید غافل نیست، بلکه از اعمالتان آگاه است و شما را در قبال آن مجازات خواهد کرد.
(۸۶) آنها کسانی هستند که با ترجیح فانی بر باقی، آخرت را با زندگی دنیا عوض کردند، پس عذابشان در آخرت تخفیف داده نمیشود و در آن روز هیچ یاوری ندارند که به آنها یاری برساند.
(۸۷) همانا به موسی ÷ تورات را دادیم و در پی او، رسولانی فرستادیم، و به عیسی ÷ پسر مریم آیات آشکار و روشنی مانند زندهگردانیدن مردگان و شفابخشیدن کور مادرزاد و بیمار مبتلا به پیسی، برای [اثباتِ] راستگوییاش عطا کردیم و او را با فرشته جبرئیل ÷ تقویت کردیم، پس- ای بنیاسرائیل- چرا هرگاه رسولی چیزی را آورد که موافق خواهشات شما نبود، بر حق تکبر ورزیدید و بر رسولان الله برتری جستید، چنانکه گروهی از آنها را تکذیب کردید و گروهی دیگر را به قتل رساندید؟!
(۸۸) در حقیقت، دلیل یهود بر پیروینکردن از محمد ج این بود که میگفتند: همانا دلهایمان در غلاف است و چیزی از سخنان تو به دلهایمان نمیرسد و آن را نمیفهمند، اما وضعیت چنین که آنها ادعا کردند نبود، بلکه بهسبب کفرشان، الله آنها را از خود راند و به همین سبب، جز به مقدار اندکی از آنچه الله نازل فرمود، ایمان نمیآورند.
برخی فواید آیات:
• از بزرگترین انواع کفر: ایمان به بخشی از آنچه الله نازل فرموده است و کفر به بخشی دیگر از آن است؛ زیرا کسیکه مرتکب چنین کاری شود، هوای نفسش را معبود خویش قرار داده است.
• دشمنی زیاد و پیروی از هوای نفس و بازی کردن با آنچه الله متعال نازل فرموده است، توسط یهودیان.
• بخشش و رحمت الله متعال به مخلوقاتش، آنگاه که رسولان را پیاپی بر آنها فرستاد و کتابها را برای هدایتشان به راه راست و رستگاری نازل فرمود.
• الله کسانی را که از هدایت روی میگردانند و با اوامرش به ستیز میپردازند، با زدن مُهر بر دلهایشان مجازات میکند و آنها را از رحمت خویش میراند؛ در نتیجه، به حق هدایت نمیشوند و به آن عمل نمیکنند.
﴿وَلَمَّا جَآءَهُمۡ كِتَٰبٞ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٞ لِّمَا مَعَهُمۡ وَكَانُواْ مِن قَبۡلُ يَسۡتَفۡتِحُونَ عَلَى ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا عَرَفُواْ كَفَرُواْ بِهِۦۚ فَلَعۡنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٨٩ بِئۡسَمَا ٱشۡتَرَوۡاْ بِهِۦٓ أَنفُسَهُمۡ أَن يَكۡفُرُواْ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بَغۡيًا أَن يُنَزِّلَ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۖ فَبَآءُو بِغَضَبٍ عَلَىٰ غَضَبٖۚ وَلِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٞ مُّهِينٞ٩٠ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ ءَامِنُواْ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُواْ نُؤۡمِنُ بِمَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا وَيَكۡفُرُونَ بِمَا وَرَآءَهُۥ وَهُوَ ٱلۡحَقُّ مُصَدِّقٗا لِّمَا مَعَهُمۡۗ قُلۡ فَلِمَ تَقۡتُلُونَ أَنۢبِيَآءَ ٱللَّهِ مِن قَبۡلُ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٩١ ۞وَلَقَدۡ جَآءَكُم مُّوسَىٰ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ ثُمَّ ٱتَّخَذۡتُمُ ٱلۡعِجۡلَ مِنۢ بَعۡدِهِۦ وَأَنتُمۡ ظَٰلِمُونَ٩٢ وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَكُمۡ وَرَفَعۡنَا فَوۡقَكُمُ ٱلطُّورَ خُذُواْ مَآ ءَاتَيۡنَٰكُم بِقُوَّةٖ وَٱسۡمَعُواْۖ قَالُواْ سَمِعۡنَا وَعَصَيۡنَا وَأُشۡرِبُواْ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلۡعِجۡلَ بِكُفۡرِهِمۡۚ قُلۡ بِئۡسَمَا يَأۡمُرُكُم بِهِۦٓ إِيمَٰنُكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٩٣ ﴾ [البقرة: ۸۹-۹۳].
(۸۹) و هنگامی قرآن کریم که در اصول عمومی صحیح، با تورات و انجیل موافق است، از جانب الله برایشان آمد و قبل از نزول آن میگفتند: هنگامیکه پیامبری مبعوث شود، بر مشرکان پیروز خواهیم شد و برایمان گشایش حاصل خواهد شد، پس به او ایمان میآوریم و از او پیروی میکنیم. اما هنگامیکه قرآن و محمد ج طبق صفتی که آن را میشناختند و حقیقتی که آن را میدانستند، نزدشان آمد، به آن کفر ورزیدند؛ پس لعنت الله بر کافران به الله و رسولش ج باد.
(۹۰) سهم خویش از ایمان به الله و رسولش ج را به بهای بدی عوض کردند؛ که از روی ستم و حسادت بهسبب نزول نبوت و قرآن بر محمد ج، به آنچه الله نازل کرده بود کفر ورزیدند و رسولانش ‡ را تکذیب کردند، پس بهسبب کفر به محمد ج و تحریف تورات از قبل، به خشمی دوچندان از جانب الله متعال سزاوار شدند. و برای کافران به نبوت محمد ج، عذاب خفتآوری در روز قیامت وجود دارد.
(۹۱) و هنگامیکه به این یهودیان گفته میشود: به حق و هدایتی که الله بر رسولش ج نازل کرده ایمان بیاورید، میگویند: به آنچه که بر پیامبران خودمان نازل شده است ایمان میآوریم، و به غیر آن از آنچه بر محمد ج نازل شده است کفر میورزند، درحالیکه این قرآن، همان حقیقتی است که موافق چیزی است که از جانب الله همراه آنها است، و اگر به آنچه بر آنها نازل شده است، ایمان واقعی آورده بودند، بهطور قطع، به قرآن نیز ایمان میآوردند.- ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اگر واقعاً به حقی که برایتان آمد ایمان داشتید، پس چرا پیش از این، پیامبران الله را میکشتید؟!
(۹۲) و بهطور قطع، رسول شما، موسی ÷، آیات آشکاری دال بر راستگویی خویش آورد، سپس، بعد از اینکه موسی ÷ برای دیدار با پروردگارش رفت، آن گوساله را معبود قرار دادید و عبادت کردید، و با قراردادن شریک برای الله، ستمکار شدید، درحالیکه الله، سزاوار به یگانگی و بدون شریک عبادت شدن است.
(۹۳) و به یاد آورید هنگامیکه پیمان محکمی مبنی بر پیروی از موسی ÷ و قبول آنچه از نزد الله آورده بود از شما گرفتیم و برای ترساندن شما، کوه را بر فرازتان بالا بردیم، و به شما گفتیم: با تلاش و کوشش بسیار، آنچه را از تورات به شما دادیم برگیرید و به نیت پذیرش و فرمانبرداری بشنوید و گرنه کوه را بر سر شما فرو میریزیم، آنگاه گفتید: با گوشهایمان شنیدیم و با اعمالمان نافرمانی کردیم، و بهسبب کفرشان، عبادت گوساله در دلهایشان جای گرفت. – ای پیامبر- بگو: چه بد است کفر به الله که این ایمان شما را به آن امر میکند اگر مؤمن هستید؛ زیرا کفر همراه ایمان واقعی وجود ندارد.
برخی فواید آیات:
• یهودیان، حسودترین مردمان هستند؛ زیرا بهسبب اینکه رسول ج از آنها نبود، حسادت، آنها را به کفر به الله و نپذیرفتن آنچه نازل کرد، واداشت.
• ایمان واقعی به الله متعال، تصدیق تمام کتابهایی را که الله نازل فرموده و تمام رسولانی را که فرستاده است میطلبد.
• از بزرگترین ستمها، رویگردانی از حقیقت و هدایت، پس از شناخت آن و قیام ادله بر آن است.
• یکی از عادتهای یهودیان، شکستن عهد و پیمانهاست و تا امروز دینشان اینگونه بوده است.
﴿قُلۡ إِن كَانَتۡ لَكُمُ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ عِندَ ٱللَّهِ خَالِصَةٗ مِّن دُونِ ٱلنَّاسِ فَتَمَنَّوُاْ ٱلۡمَوۡتَ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٩٤ وَلَن يَتَمَنَّوۡهُ أَبَدَۢا بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٩٥ وَلَتَجِدَنَّهُمۡ أَحۡرَصَ ٱلنَّاسِ عَلَىٰ حَيَوٰةٖ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْۚ يَوَدُّ أَحَدُهُمۡ لَوۡ يُعَمَّرُ أَلۡفَ سَنَةٖ وَمَا هُوَ بِمُزَحۡزِحِهِۦ مِنَ ٱلۡعَذَابِ أَن يُعَمَّرَۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِمَا يَعۡمَلُونَ٩٦ قُلۡ مَن كَانَ عَدُوّٗا لِّـجِبۡرِيلَ فَإِنَّهُۥ نَزَّلَهُۥ عَلَىٰ قَلۡبِكَ بِإِذۡنِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَهُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٩٧ مَن كَانَ عَدُوّٗا لِّلَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَجِبۡرِيلَ وَمِيكَىٰلَ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَدُوّٞ لِّلۡكَٰفِرِينَ٩٨ وَلَقَدۡ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖۖ وَمَا يَكۡفُرُ بِهَآ إِلَّا ٱلۡفَٰسِقُونَ٩٩ أَوَ كُلَّمَا عَٰهَدُواْ عَهۡدٗا نَّبَذَهُۥ فَرِيقٞ مِّنۡهُمۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ١٠٠ وَلَمَّا جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٞ لِّمَا مَعَهُمۡ نَبَذَ فَرِيقٞ مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ كِتَٰبَ ٱللَّهِ وَرَآءَ ظُهُورِهِمۡ كَأَنَّهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ١٠١ ﴾ [البقرة: ۹۴-۱۰۱].
(۹۴)- ای پیامبر- بگو: - ای یهود- اگر بهشت در سرای آخرت فقط برای شماست و مردم دیگر در آن وارد نمیشوند؛ پس مرگ را آرزو کنید و آن را بطلبید؛ تا به سرعت به این جایگاه دست یابید و از دشواریها و غم و اندوههای زندگی دنیا راحت شوید، اگر در این ادعای خویش راستگو هستید.
(۹۵) اما بهسبب کفر به الله و تکذیب رسولانش ‡ و تحریف کتابهایش که در زندگی خویش آنها را مرتکب شدهاند، هرگز مرگ را آرزو نخواهند کرد، و الله نسبت به ستمکارانِ یهود و غیر یهود آگاه هست و هرکس را بهسبب عملش جزا خواهد داد.
(۹۶) - ای پیامبر- بهطور قطع، یهود را حریصترین مردم به زندگی خواهی یافت، هر چند این زندگی پست و خوار باشد، بلکه آنها از مشرکان که به روز رستاخیز و حساب ایمان ندارند، حریصتر هستند، درحالیکه آنها اهل کتاب هستند و به روز رستاخیز و حساب ایمان دارند؛ چنانکه هر یک از آنها دوست دارد هزار سال عمر کند، درحالیکه درازی عمرش به هر اندازه که برسد او را از عذاب الله دور نمیسازد و الله نسبت به اعمال آنها آگاه و بیناست و ذرهای از اعمالشان بر او پوشیده نمیماند و آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
(۹۷) - ای پیامبر- به هر یک از یهودیان که میگوید: «همانا از میان فرشتگان، جبرئیل ÷ دشمن ماست» بگو: هرکس دشمن جبرئیل ÷ است، (باید بداند که) جبرئیل ÷ همان کسی است که به اذن الله قرآن را بر قلبت نازل کرد، درحالیکه قرآن مؤید کتابهای پیشین الهی مانند تورات و انجیل و راهنما بهسوی خیر و بشارتدهنده برای مؤمنان است به نعمتهایی که الله برایشان مهیا فرموده است، پس هرکس دشمن کسی با این صفت و عمل باشد، از گمراهان است.
(۹۸) هرکس دشمن الله و فرشتگانش ‡ و رسولانش ‡ و دشمن دو فرشتۀ مقرب- جبرئیل ÷ و میکائیل ÷- باشد؛ (باید بداند که) الله دشمن کافران شما و غیر شماست و هرکس که الله دشمن او باشد، بهطور قطع به زیانِ آشکاری بازگشته است.
(۹۹) و- ای پیامبر- نشانههای روشنی بر راستگویی تو در نبوت و وحیی که آوردی نازل کردیم، و با وجود وضوح و آشکاربودنشان، کسی جز برگشتگان از دین الله آنها را انکار نمیکند.
(۱۰۰) از بدحالی یهودیان این است که هرگاه پیمانی از آنها گرفته شد- از جمله ایمان به نبوت محمد ج که تورات بر آن دلالت دارد- گروهی از آنها آن را شکستند، بلکه اکثر این یهودیان به آنچه الله متعال نازل فرموده است ایمان واقعی نمیآورند؛ زیرا ایمان، بر وفای به عهد حمل میشود.
(۱۰۱) و هنگامیکه محمد ج به عنوان رسولی از جانب الله نزدشان آمد درحالیکه موافق صفت او در تورات بود، گروهی از آنها از آنچه که تورات بر آن دلالت میکرد روی گرداندند و بدون اعتنا به آن، آن را پشت سر خویش افکندند، همانند حال جاهلی که حق و هدایت موجود در آن به او سودی نمیرساند، پس بدان اعتنا نمیکند.
برخی فواید آیات:
• مؤمن واقعی به نعمتهای همیشگی الله امیدوار است و به همین منظور، به دیدار الله مشتاق است و از مرگ نمیهراسد.
• حرص یهود بر زندگی دنیا، حتی اگر زندگی پست و خفتآوری باشد.
• هرکس با دوستان مقرب الله دشمنی کند، در واقع با الله متعال دشمنی کرده است.
• رویگردانی یهودیان از نبوت محمد ج، پس از آنکه درستی آن را بر اساس کتابهایی که در دست داشتند شناختند.
• هرکس از علم خویش بهره نبرد، سزاوار است که به جهل و نادانی توصیف شود؛ زیرا جاهل در جهل خویش با او شبیه است.
﴿وَٱتَّبَعُواْ مَا تَتۡلُواْ ٱلشَّيَٰطِينُ عَلَىٰ مُلۡكِ سُلَيۡمَٰنَۖ وَمَا كَفَرَ سُلَيۡمَٰنُ وَلَٰكِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ كَفَرُواْ يُعَلِّمُونَ ٱلنَّاسَ ٱلسِّحۡرَ وَمَآ أُنزِلَ عَلَى ٱلۡمَلَكَيۡنِ بِبَابِلَ هَٰرُوتَ وَمَٰرُوتَۚ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنۡ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَآ إِنَّمَا نَحۡنُ فِتۡنَةٞ فَلَا تَكۡفُرۡۖ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنۡهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِۦ بَيۡنَ ٱلۡمَرۡءِ وَزَوۡجِهِۦۚ وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِۦ مِنۡ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمۡ وَلَا يَنفَعُهُمۡۚ وَلَقَدۡ عَلِمُواْ لَمَنِ ٱشۡتَرَىٰهُ مَا لَهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنۡ خَلَٰقٖۚ وَلَبِئۡسَ مَا شَرَوۡاْ بِهِۦٓ أَنفُسَهُمۡۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ١٠٢ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ ءَامَنُواْ وَٱتَّقَوۡاْ لَمَثُوبَةٞ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ خَيۡرٞۚ لَّوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ١٠٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقُولُواْ رَٰعِنَا وَقُولُواْ ٱنظُرۡنَا وَٱسۡمَعُواْۗ وَلِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٠٤ مَّا يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ وَلَا ٱلۡمُشۡرِكِينَ أَن يُنَزَّلَ عَلَيۡكُم مِّنۡ خَيۡرٖ مِّن رَّبِّكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَخۡتَصُّ بِرَحۡمَتِهِۦ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ١٠٥ ﴾ [البقرة: ۱۰۲-۱۰۵].
(۱۰۲) و چون دین الله را رها کردند، به جای آن، آنچه را که شیاطین به دروغ به سلطنت سلیمان ÷ نسبت دادند پیروی کردند، آنجا که ادعا کردند سلیمان ÷ پادشاهی خویش را با سحر استوار کرده است، حال آنکه سلیمان با اشتغال به سحر کفر نورزید- آنگونه که یهودیان ادعا کردند- بلکه شیاطین کفر ورزیدند که سحر را به مردم آموزش میدادند و سحری را که بر دو فرشته – هاروت و ماروت- در شهر بابل عراق برای امتحان و آزمایش مردم نازل شده بود به مردم میآموختند، و این دو فرشته، به هیچکس سحر نمیآموختند جز اینکه او را برحذر میداشتند و با این سخن امر را برایش روشن میکردند: بهراستیکه ما آزمایش و امتحانی برای مردم هستیم، پس با فراگرفتن سحر کفر نورز؛ پس هرکس نصیحت آن دو را نمیپذیرفت، از آن دو سحر میآموخت. یک نوع از آن سحر، با ایجاد نفرت بین مرد و همسرش، میان آن دو جدایی میاندازد. هر چند آن ساحران به هیچکس آسیبی نمیرساندند مگر به اذن و ارادۀ الله؛ و چیزی میآموختند که به آنها زیان میرساند و نفعی برایشان نداشت، و آن یهودیان دریافته بودند که هرکس سحر را جایگزین کتاب الله کند، در آخرت هیچ سهم و نصیبی ندارد و چه بد بود آنچه که به جان خریدند، آنجا که سحر را با وحی و شریعت الله جایگزین کردند، و اگر میدانستند که چه چیزی به آنها نفع میرساند، هرگز بر انجام این عمل رسوا کننده و گمراهی آشکار اقدام نمیکردند.
(۱۰۳) و اگر یهودیان ایمان واقعی به الله آورده بودند و با انجام طاعت و ترک معصیت الله، تقوای او را پیشه میکردند، بهطور قطع، ثواب الله برایشان بهتر بود از آنچه که بر آن بودند، اگر میدانستند که چه چیزی به آنها نفع میرساند.
(۱۰۴) الله برای متوجه ساختن مؤمنان به انتخاب الفاظ نیکو، به آنها چنین میفرماید: ای کسانیکه ایمان آوردهاید کلمۀ ﯘ یعنی «رعایت حال ما را بکن» را نگویید؛ زیرا یهود آن را دستکاری کردند و پیامبر ج را با آن مورد خطاب قرار دادند و معنای فاسدی که رعونة (کودنی و نادانی) است را از آن قصد کردند، پس الله برای بستن این باب، از گفتن این کلمه نهی فرمود و به بندگانش فرمان داد که به جای آن بگویند ﯚ ؛ یعنی به ما مهلت بده تا بفهمیم چه میگویی، و این کلمه، معنا را بدون اِشکال میرساند. و برای کافران به الله، عذاب دردناک و رنجآوری است.
(۱۰۵) کفار- از هر نوع که باشند: چه اهل کتاب یا مشرکان- دوست ندارند که هیچ خیری- کم یا زیاد- از جانب پروردگارتان بر شما نازل شود، درحالیکه الله نبوت و وحی و ایمان را به هر یک از بندگانش که بخواهد اختصاص میدهد و الله صاحب فضل و بخشش بزرگی است؛ پس هیچ خیری به هیچیک از مردم نمیرسد مگر اینکه از جانب الله است و فرستادن رسول و نزول کتاب از فضل و بخشش اوست.
برخی فواید آیات:
• بیادبی یهودیان به پیامبران الله، آنجا که اشتغال به سحر را به سلیمان نسبت دادند، اما الله او را از این کار تبرئه و ادعای یهودیان را تکذیب کرد.
• سحر، حقیقت دارد و در عقل و بدن تأثیر میگذارد، ساحر کافر است و حکمش قتل است.
• در پادشاهی الله متعال، هیچ خیر و شری جز به اِذن و علم او تعالی واقع نمیشود.
• سد ذرائع، از مقاصد شریعت است؛ پس باید از هر گفتار یا رفتاری که امور فاسدی از آن متصور است، پرهیز و دوری کرد.
• فضیلت به دست الله متعال است و او کسی است که رحمت و حکمت خویش را به هرکس بخواهد اختصاص میدهد.
﴿۞مَا نَنسَخۡ مِنۡ ءَايَةٍ أَوۡ نُنسِهَا نَأۡتِ بِخَيۡرٖ مِّنۡهَآ أَوۡ مِثۡلِهَآۗ أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ١٠٦ أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٍ١٠٧ أَمۡ تُرِيدُونَ أَن تَسَۡٔلُواْ رَسُولَكُمۡ كَمَا سُئِلَ مُوسَىٰ مِن قَبۡلُۗ وَمَن يَتَبَدَّلِ ٱلۡكُفۡرَ بِٱلۡإِيمَٰنِ فَقَدۡ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ١٠٨ وَدَّ كَثِيرٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَوۡ يَرُدُّونَكُم مِّنۢ بَعۡدِ إِيمَٰنِكُمۡ كُفَّارًا حَسَدٗا مِّنۡ عِندِ أَنفُسِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلۡحَقُّۖ فَٱعۡفُواْ وَٱصۡفَحُواْ حَتَّىٰ يَأۡتِيَ ٱللَّهُ بِأَمۡرِهِۦٓۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٠٩ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَۚ وَمَا تُقَدِّمُواْ لِأَنفُسِكُم مِّنۡ خَيۡرٖ تَجِدُوهُ عِندَ ٱللَّهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ١١٠ وَقَالُواْ لَن يَدۡخُلَ ٱلۡجَنَّةَ إِلَّا مَن كَانَ هُودًا أَوۡ نَصَٰرَىٰۗ تِلۡكَ أَمَانِيُّهُمۡۗ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١١١ بَلَىٰۚ مَنۡ أَسۡلَمَ وَجۡهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ فَلَهُۥٓ أَجۡرُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ١١٢ ﴾ [البقرة: ۱۰۶-۱۱۲].
(۱۰۶) الله متعال بیان میفرماید که هرگاه حکم یا لفظ آیهای از قرآن را برمیدارد، مردم آن را فراموش میکنند و او سبحانه زود یا دیر سودمندتر از آن یا همانند آن را میآورد، و این امر به علم و حکمت الله است و تو- ای پیامبر- میدانی که الله بر هر چیزی تواناست، پس هرچه بخواهد انجام میدهد و هر حکمی که بخواهد صادر میفرماید.
(۱۰۷) - ای پیامبر- تو دانستهای که الله، مالک آسمانها و زمین است، به هرچه بخواهد حکم میدهد، پس بندگانش را به هرچه بخواهد فرمان میدهد و آنها را از هرچه بخواهد نهی میکند، هرچه از احکام شرع بخواهد مقرر میدارد و هرچه بخواهد نسخ میکند، و پس از الله، هیچ کارسازی ندارید که امورتان را حمایت و پشتیبانی کند و هیچ یاوری ندارید که آسیب را از شما دفع کند، بلکه فقط الله، کارساز و حامی تمام این امور است و بر این کار تواناست.
(۱۰۸) - ای مؤمنان- در شأن شما نیست که- از روی اعتراض و آزار رساندن- از رسولتان سوال کنید، چنانکه قبلاً قوم موسی ÷ از پیامبرشان سوال کردند؛ مثل اینکه گفتند: ﴿أَرِنَا ٱللَّهَ جَهۡرَةٗ ﴾ [النساء: ۱۵۳]؛ «الله را آشکارا به ما نشان بده». و هرکس ایمان را با کفر عوض کند، بهطور قطع از راه میانه که همان صراط مستقیم است گمراه شده است.
(۱۰۹) بسیاری از یهودیان و مسیحیان، پس از آنکه برایشان مشخص شد که آنچه محمد ج آورده، حقیقتی از جانب الله است، بهسبب حسادتی که در وجودشان است، آرزو میکنند که شما را پس از ایمانتان به کفر بازگردانند، چنانکه قبلاً بتها را عبادت میکردید، پس- ای مؤمنان- کارهای آنها را ببخشید و از جهل و بدیای که در وجودشان است درگذرید، تا اینکه حکم الله در مورد آنها بیاید- و این امر و حکم الله آمده است، چنانکه کافر میان انتخاب اسلام یا پرداخت جزیه یا قتال مخیر است- همانا الله بر هر چیزی تواناست و نمیتوانند از عذاب او فرار کنند.
الله متعال، پس از اینکه مؤمنان را به شکیبایی در برابر آزار و اذیتها امر فرمود، آنها را به ایستادگی در دینشان و تقویت ایمانشان فرمان داد و فرمود:
(۱۱۰) نماز را با ارکان و واجبات و سنن آن، به شکلی کامل برپا دارید، و زکات اموالتان را به مستحقانش بپردازید، و هر عمل صالحی را که در زندگیتان انجام دهید و آن را قبل از مرگ به عنوان ذخیره برای خودتان پیش فرستید، در روز قیامت ثوابش را نزد پروردگارتان مییابید و جزای آن را به شما میدهد؛ زیرا الله اعمال شما را میبیند و هرکس را بر اساس عملش جزا میدهد.
(۱۱۱) هر گروه از یهود و نصارا گفتند: همانا بهشت مخصوص آنها است؛ چنانکه یهودیان گفتند: هرگز به بهشت داخل نمیشود مگر کسیکه یهودی باشد، و مسیحیان گفتند: هرگز کسی وارد بهشت نمیشود مگر اینکه نصرانی باشد؛ این سخنان، آرزوهای باطل و توهمات فاسد آنها است، - ای پیامبر- در پاسخشان بگو: اگر راست میگویید و در ادعای خویش صادق هستید، دلیل ادعایتان را بیاورید.
(۱۱۲) تنها کسی وارد بهشت میشود که با روی آوردن بهسوی الله، خودش را برای الله خالص گرداند و –در کنار اخلاص- عبادت خویش را با پیروی از آنچه رسول ج آورده است به نیکویی برپا دارد، چنین کسی وارد بهشت میشود از هر گروهی که باشد و ثواب او نزد پروردگارش است، و در آنچه از آخرت در پیش رو دارند بیمی بر آنها نیست و بر آنچه از دنیا از دستشان میرود غمگین نمیشوند. این اوصاف، پس از آمدن پیامبر محمد ج، فقط در وجود مسلمانان محقق میگردد.
برخی فواید آیات:
• تمام امور برای الله است، پس هرچه از احکام و شرایعش را که بخواهد عوض میکند و هرچه از آن را که بخواهد باقی میگذارد، و تمام این امور، از روی علم و حکمت او انجام میشود.
• حسادت بسیاری از اهل کتاب با امت اسلام، بدین سبب است که الله، مسلمانان را به ایمان و پیروی رسول ج خاص گردانید، بهگونهای که بازگشت مسلمانان به کفر را، چنانکه قبلاً بر آن بودند، آرزو میکنند.
﴿وَقَالُواْ لَن يَدۡخُلَ ٱلۡجَنَّةَ إِلَّا مَن كَانَ هُودًا أَوۡ نَصَٰرَىٰۗ تِلۡكَ أَمَانِيُّهُمۡۗ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١١١ بَلَىٰۚ مَنۡ أَسۡلَمَ وَجۡهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ فَلَهُۥٓ أَجۡرُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ١١٢ وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ لَيۡسَتِ ٱلنَّصَٰرَىٰ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَقَالَتِ ٱلنَّصَٰرَىٰ لَيۡسَتِ ٱلۡيَهُودُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَهُمۡ يَتۡلُونَ ٱلۡكِتَٰبَۗ كَذَٰلِكَ قَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ مِثۡلَ قَوۡلِهِمۡۚ فَٱللَّهُ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ١١٣ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَٰجِدَ ٱللَّهِ أَن يُذۡكَرَ فِيهَا ٱسۡمُهُۥ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَآۚ أُوْلَٰٓئِكَ مَا كَانَ لَهُمۡ أَن يَدۡخُلُوهَآ إِلَّا خَآئِفِينَۚ لَهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا خِزۡيٞ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٞ١١٤ وَلِلَّهِ ٱلۡمَشۡرِقُ وَٱلۡمَغۡرِبُۚ فَأَيۡنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجۡهُ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ١١٥ وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ وَلَدٗاۗ سُبۡحَٰنَهُۥۖ بَل لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ كُلّٞ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ١١٦ بَدِيعُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَإِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ١١٧ وَقَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ لَوۡلَا يُكَلِّمُنَا ٱللَّهُ أَوۡ تَأۡتِينَآ ءَايَةٞۗ كَذَٰلِكَ قَالَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِم مِّثۡلَ قَوۡلِهِمۡۘ تَشَٰبَهَتۡ قُلُوبُهُمۡۗ قَدۡ بَيَّنَّا ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يُوقِنُونَ١١٨ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗاۖ وَلَا تُسَۡٔلُ عَنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡجَحِيمِ١١٩ ﴾ [البقرة: ۱۱۱-۱۱۹].
(۱۱۳) و یهودیان گفتند: مسیحیان بر دین صحیحی نیستند، و مسیحیان گفتند: یهودیان بر دین صحیحی نیستند، درحالیکه همگیشان کتابهایی را که الله بر آنها نازل کرده و امر به ایمان به تمام پیامبران ‡ بدون گذاشتن تفاوت را که در این کتابها آمده است میخوانند، این کارشان، شبیه سخن کسانی از مشرکان است که نمیدانند؛ چون تمام رسولان و کتابهایی را که بر آنها فرو فرستاده شده بود تکذیب کردند؛ از این رو، الله در روز قیامت میان اختلافکنندگان داوری میکند، با حکم عدالت خویش که بندگانش را از آن آگاه فرموده است: به اینکه هیچ رستگاریای جز با ایمان به تمام آنچه الله متعال نازل فرموده است، به دست نمیآید.
(۱۱۴) هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که نگذارد نام الله در مساجدش برده شود، یعنی از نماز و ذکر و تلاوت قرآن در آن جلوگیری کند، و با تخریب مساجد یا منع از ادای نماز در آن، در ویرانی و فاسدکردن آن بکوشد و اقدام کند؛ برای آنها که در ویرانی مساجد میکوشند، سزاوار نیست که در مساجد الله وارد شوند مگر ترسان که دلهایشان میلرزد؛ چون کفر ورزیدند و از مساجد الله جلوگیری کردند. برای آنها، در دنیا ذلت و خواری بر دستان مؤمنان و در آخرت، عذاب بزرگی است به این سبب که مردم را از مساجد الله بازداشتند.
(۱۱۵) فرمانروایی مشرق و مغرب و آنچه میان آن دو است مخصوص الله است، بندگانش را به هر چه بخواهد امر میکند، به هر سو که متوجه شوید، بهسوی الله متعال روی آوردهاید؛ پس اگر شما را به روی آوردن بهسوی بیتالمقدس یا کعبه امر کرد یا در قبله اشتباه کردید یا روی آوردن به آن بر شما دشوار شد، گناهی بر شما نیست؛ زیرا تمام جهات برای الله متعال است، همانا الله واسع است که رحمت و گشایش خویش را بر تمام مخلوقاتش میگسترداند، و از نیات و افعالشان آگاه است.
(۱۱۶) و یهودیان و مسیحیان و مشرکان گفتند: الله فرزندی برای خودش برگزیده است! او تعالی از این امر پاک و مقدس است؛ زیرا از مخلوقاتش بینیاز است و کسی فرزندی انتخاب میکند که به او نیاز داشته باشد؛ حال آنکه هرچه در آسمانها و زمین است از آنِ او تعالی است، تمام مخلوقات، بندگان او سبحانه و در برابر او فروتن هستند و به هر نحو که بخواهد در موردشان عمل میکند.
(۱۱۷) الله سبحانه، آسمانها و زمین و هرچه در آن دو وجود دارد را بدون نمونۀ قبلی پدید آورد، و هرگاه چیزی را انتخاب و اراده کند، فقط به آن چیز میفرماید: ﴿كُن ﴾؛ باش؛ بهناگاه همانگونه که الله اراده کرده بود موجود میشود و هیچچیز نمیتواند فرمان و حکم او را بازگرداند.
(۱۱۸) و افراد نادان از اهل کتاب و مشرکان برای ستیز با حق گفتند: چرا الله بدون واسطه با ما سخن نمیگوید، یا نشانهای حسّی و مخصوص برای ما نمیفرستد؟ و همانند این سخنشان را قبلاً امتهایی که رسولانشان را تکذیب کردند نیز گفتند، هر چند زمان و مکانشان با یکدیگر متفاوت است. ما نشانهها را بر گروهی که به حق یقین دارند آشکار کردهایم، هنگامیکه برایشان آشکار شد، هیچ تردیدی آنها را دربرنگرفت و هیچ ستیزی مانعشان نشد.
(۱۱۹) - ای پیامبر- ما تو را با دین بر حقی که هیچ تردیدی در آن نیست فرستادیم؛ تا مؤمنان را به بهشت بشارت و کافران را از آتش انذار دهی، و جز ابلاغ واضح چیزی بر عهدۀ تو نیست، و الله هرگز تو را به خاطر جهنمیان که به تو ایمان نیاوردهاند مورد بازخواست قرار نمیدهد.
برخی فواید آیات:
• تمام اقسام کفر، ملت واحدی است؛ هر چند نوع و اماکن پیروانش متفاوت باشد؛ زیرا آنها در کفر و نسبت دادن سخن بدون علم به الله همانند یکدیگر هستند.
• جنایتکارترین و گناهکارترین مردم کسانی هستند که از راه الله بازمیدارند و مانع کسانی میشوند که میخواهند کار خیر انجام دهند.
• منزهدانستن الله متعال از همنشین و فرزند؛ زیرا او سبحانه به مخلوقاتش نیازی ندارد.
﴿وَلَن تَرۡضَىٰ عَنكَ ٱلۡيَهُودُ وَلَا ٱلنَّصَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمۡۗ قُلۡ إِنَّ هُدَى ٱللَّهِ هُوَ ٱلۡهُدَىٰۗ وَلَئِنِ ٱتَّبَعۡتَ أَهۡوَآءَهُم بَعۡدَ ٱلَّذِي جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٍ١٢٠ ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَتۡلُونَهُۥ حَقَّ تِلَاوَتِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ١٢١ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ وَأَنِّي فَضَّلۡتُكُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ١٢٢ وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا لَّا تَجۡزِي نَفۡسٌ عَن نَّفۡسٖ شَيۡٔٗا وَلَا يُقۡبَلُ مِنۡهَا عَدۡلٞ وَلَا تَنفَعُهَا شَفَٰعَةٞ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ١٢٣ ۞وَإِذِ ٱبۡتَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِۧمَ رَبُّهُۥ بِكَلِمَٰتٖ فَأَتَمَّهُنَّۖ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامٗاۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِيۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهۡدِي ٱلظَّٰلِمِينَ١٢٤ وَإِذۡ جَعَلۡنَا ٱلۡبَيۡتَ مَثَابَةٗ لِّلنَّاسِ وَأَمۡنٗا وَٱتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبۡرَٰهِۧمَ مُصَلّٗىۖ وَعَهِدۡنَآ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡعَٰكِفِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ١٢٥ وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ رَبِّ ٱجۡعَلۡ هَٰذَا بَلَدًا ءَامِنٗا وَٱرۡزُقۡ أَهۡلَهُۥ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ مَنۡ ءَامَنَ مِنۡهُم بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ قَالَ وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُۥ قَلِيلٗا ثُمَّ أَضۡطَرُّهُۥٓ إِلَىٰ عَذَابِ ٱلنَّارِۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٢٦ ﴾ [البقرة: ۱۲۰-۱۲۶].
(۱۲۰) الله متعال، برای آگاهسازی و ترساندن پیامبرش اینگونه او را مورد خطاب قرار میدهد: یهودیان و مسیحیان هرگز از تو راضی نخواهند شد مگر زمانیکه اسلام را رها و از باورهایشان پیروی کنی، و اگر پس از حقیقت روشنی که نزد تو آمد، چنین عملی از تو یا یکی از پیروانت سرزند، هیچ کمکی از جانب الله نخواهی یافت. این امر، جهت بیان خطر زیاد ترک حق و همراهی با پیروان باطل است.
(۱۲۱) قرآن کریم در مورد گروهی از اهل کتاب سخن میگوید که به آنچه از کتابهای نازلشده که در دستشان قرار دارد عمل میکنند و چنانکه باید از آن پیروی میکنند؛ این گروه، در این کتابها، نشانههای دلالتکننده بر راستگویی پیامبر محمد ج را مییابند و به همین دلیل، به شتاب به آن ایمان آوردند، و گروهی دیگر، بر کفر خویش اصرار ورزیدند و زیانکار شدند.
(۱۲۲) ای بنیاسرائیل، نعمتهای دینی و دنیوی مرا که به شما ارزانی داشتم یاد کنید و نیز به یاد آورید که شما را با نبوت و پادشاهی بر مردمِ زمان خودتان برتری دادم.
(۱۲۳) و با پیروی از اوامر الله و پرهیز از نواهی او تعالی، میان خودتان و میان عذاب روز قیامت سپری قرار دهید؛ زیرا ـ در آنروز ـ هیچکس، شخص دیگری را ذرهای بینیاز نمیسازد، و هیچ فدائی هر چند بزرگ باشد از او پذیرفته نمیشود، و شفاعت هیچکس هر چند جایگاه بزرگی داشته باشد، در مورد او پذیرفته نمیشود و هیچ یاوری ندارد که به جای الله به او یاری رساند.
(۱۲۴) و به یادآور هنگامی را که الله ابراهیم ÷ را با احکام و تکالیفی که به او امر کرد بیازمود، و ابراهیم ÷ به کاملترین وجه آنها را انجام داد، الله به پیامبرش ابراهیم ÷ گفت: من تو را پیشوای مردم قرار دادم تا در افعال و اخلاقت به تو اقتدا شود، ابراهیم ÷ گفت: ـ پروردگارا ـ از نسلم نیز پیشوایانی قرار بده تا مردم به آنها اقتدا کنند؛ الله در پاسخ به او فرمود: پیمان من به تو در مورد امامت در دین، به افراد ستمکار از نسل تو نمیرسد.
(۱۲۵) و به یادآور هنگامی را که الله بیت الحرام را جای بازگشت مردم که دلهایشان به آن وابسته است قرار داد، هرگاه از آنجا کوچ کنند، دوباره به آن بازمیگردند، و آن را محل امنی برایشان قرار داد که در آنجا بر آنها تجاوز نمیشود. و به مردم فرمود: از حجر ـ که ابراهیم ÷ هنگام ساخت کعبه بر روی آن میایستاد ـ مکانی برای ادای نماز انتخاب کنید؛ و ابراهیم ÷ و پسرش اسماعیل ÷ را به پاکیزه ساختن بیتالحرام از پلیدیها و بتها و آماده ساختن آن برای کسانیکه با طواف و اعتکاف و نماز و سایر مناسک قصد دارند در آن عبادت کنند، سفارش کردیم.
(۱۲۶) ـ ای پیامبر ـ همچنین به یادآور هنگامی را که ابراهیم ÷ در حال خواندن پروردگارش گفت: پروردگارا مکه را شهری امن قرار بده که در آن آسیبی متوجه هیچکس نشود و به مردمانش از انواع میوهها روزی بده و آن را رزق و روزیای خاص، برای مؤمنان به خودت و روز آخرت قرار ده. الله متعال فرمود: هرکس از آنها که کفر ورزد، با متاع اندکی در دنیا که به او روزی میرسانم بهرهمندش میسازم، سپس در آخرت او را بهزور به عذاب آتش میافکنم و چه بازگشتگاه بدی است که در روز قیامت بدان بازگردانده میشود.
برخی فواید آیات:
• یهودیان و مسیحیان از هر کار خیری که مسلمانان برایشان انجام دهند، هرگز راضی نخواهند شد مگر زمانیکه مسلمانان را از دینشان بیرون برانند و پیرو گمراهی خویش کنند.
• امامت در دین جز با یقین صحیح و شکیبایی بر انجام فرمان الله متعال به دست نمیآید.
• برکت دعای ابراهیم ÷ بر مکۀ مکرّمه، از این جهت که الله آنجا را مکانی امن برای مردم قرار داد و با انواع روزیها، آن را برای ساکنانش برگزید.
﴿وَإِذۡ يَرۡفَعُ إِبۡرَٰهِۧمُ ٱلۡقَوَاعِدَ مِنَ ٱلۡبَيۡتِ وَإِسۡمَٰعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلۡ مِنَّآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ١٢٧ رَبَّنَا وَٱجۡعَلۡنَا مُسۡلِمَيۡنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَآ أُمَّةٗ مُّسۡلِمَةٗ لَّكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبۡ عَلَيۡنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ١٢٨ رَبَّنَا وَٱبۡعَثۡ فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡهُمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَيُزَكِّيهِمۡۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١٢٩ وَمَن يَرۡغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبۡرَٰهِۧمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفۡسَهُۥۚ وَلَقَدِ ٱصۡطَفَيۡنَٰهُ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٣٠ إِذۡ قَالَ لَهُۥ رَبُّهُۥٓ أَسۡلِمۡۖ قَالَ أَسۡلَمۡتُ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٣١ وَوَصَّىٰ بِهَآ إِبۡرَٰهِۧمُ بَنِيهِ وَيَعۡقُوبُ يَٰبَنِيَّ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰ لَكُمُ ٱلدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسۡلِمُونَ١٣٢ أَمۡ كُنتُمۡ شُهَدَآءَ إِذۡ حَضَرَ يَعۡقُوبَ ٱلۡمَوۡتُ إِذۡ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعۡبُدُونَ مِنۢ بَعۡدِيۖ قَالُواْ نَعۡبُدُ إِلَٰهَكَ وَإِلَٰهَ ءَابَآئِكَ إِبۡرَٰهِۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ إِلَٰهٗا وَٰحِدٗا وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ١٣٣ تِلۡكَ أُمَّةٞ قَدۡ خَلَتۡۖ لَهَا مَا كَسَبَتۡ وَلَكُم مَّا كَسَبۡتُمۡۖ وَلَا تُسَۡٔلُونَ عَمَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٣٤ ﴾ [البقرة: ۱۲۷-۱۳۴].
(۱۲۷) و به یادآور ـ ای پیامبر ـ هنگامی را که ابراهیم ÷ و اسماعیل ÷ پایههای کعبه را بالا میبردند و ـ با خضوع و فروتنی ـ میگفتند: پروردگارا اعمالمان- از جمله بنای این خانه- را از ما بپذیر که همانا تو دعای ما را اجابت میکنی و از نیّات و اعمال ما آگاه هستی.
(۱۲۸) پروردگارا ما را فرمانبردار امر خویش، فروتن در برابر خودت قرار بده، که احدی را با تو شریک قرار ندهیم و از نسل ما امتی فرمانبردار خودت برگزین، چگونگی عبادت خویش را برای ما نشان بده، و از گناهان و کوتاهیِمان در طاعتت بگذر؛ که همانا تو نسبت به بندگان توبهکارَت، بسیار توبهپذیر و مهربان هستی.
(۱۲۹) پروردگارا از میان آنها رسولی از خودشان از نسل اسماعیل برانگیز تا آیات نازل شدۀ تو را بر آنها بخواند و قرآن و سنت به آنها بیاموزانَد و آنها را از شرک و فرومایگیها پاکیزه گرداند؛ زیرا تو توانا و چیرهای و در افعال و احکامت بسیار دانا هستی.
(۱۳۰) هیچکس از دین ابراهیم ÷ بهسوی ادیان دیگر نمیگراید مگر کسیکه با سبکسری و سوء تدبیرش در ترک حق و رویآوردن به گمراهی، به خودش ستم روا دارد و به ذلت خویش راضی شود. همانا ما او را در دنیا بهعنوان رسول و خلیل برگزیدیم و در آخرت نیز از صالحان خواهد بود، همان کسانیکه آنچه الله بر آنها واجب گردانده بود انجام دادند و بدین ترتیب به بالاترین درجات دست یافتند.
(۱۳۱) الله ابراهیم ÷ را برگزید، چون به سرعت به اسلام روی آورد، آنگاه که پروردگارش به او فرمود: عبادت را برای من خالص گردان و با طاعت در برابر من فروتن باش، پس ابراهیم ÷ در پاسخ پروردگارش گفت: به الله، آفریدگار، روزیدهنده و تدبیرکنندۀ امور بندگان تسلیم شدم.
(۱۳۲) و ابراهیم ÷ پسرانش را به این کلمه ﴿أَسۡلَمۡتُ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴾ سفارش کرد و یعقوب ÷ نیز پسرانش را به همین کلمه سفارش کرد؛ آن دو خطاب به پسرانشان گفتند: همانا الله دین اسلام را برایتان برگزید، پس به آن چنگ بزنید تا زمانیکه مرگ شما را فراگیرد، درحالیکه در ظاهر و باطن تسلیم الله هستید.
(۱۳۳) آیا شاهد خبر یعقوب ÷ هنگامیکه مرگ او را فراگرفت بودید، آنگاه که از پسرانش پرسید: پس از مرگ من چه چیزی را عبادت میکنید؟ آنها در پاسخ به سوال او گفتند: معبود تو و معبود پدرانت ابراهیم ÷ و اسماعیل ÷ و اسحاق ÷ را عبادت میکنیم، معبودی یگانه را که هیچ شریکی ندارد، و ما تنها تسلیم و فرمانبردار او هستیم.
(۱۳۴) آن امت در میان امتهایی که قبل از شما بودند، درگذشتند، و به اعمالی که پیش فرستادند رسیدند، پس هر عمل نیک یا بدی که کردند برای خودشان است و آنچه شما کسب میکنید نیز برای خودتان است و در مورد اعمال آنها، شما بازخواست نمیشوید و در مورد اعمال شما از آنها سوال نمیشود، و هیچ کس به گناه دیگری مؤاخذه نمیشود؛ بلکه هرکس به خاطر آنچه پیش فرستاده است جزا داده میشود، پس عمل پیشینیانتان، شما را از نظر در عمل خودتان باز ندارد؛ زیرا به هیچکس پس از رحمت الله، مگر عمل صالح خودش سودی نمیرساند.
برخی فواید آیات:
• مؤمن پرهیزگار، به اعمال صالح خویش فریب نمیخورد، بلکه از اینکه این اعمال به خودش بازگردد و از او پذیرفته نشود، میترسد؛ به همین دلیل، بسیار از الله میخواهد که اعمالش را بپذیرد.
• برکت دعای پدر پیامبران ‡، ابراهیم ÷؛ آنجا که الله دعایش را اجابت کرد و خاتم پیامبران و برترین رسولانش را از اهالی مکه برگزید.
• دین ابراهیم ÷، همان آیین پاک و سازگار با فطرت است؛ کسی آن را رها نمیکند و از آن کناره نمیگیرد مگر جاهل که مخالف فطرتش است.
• مشروعیت سفارش فرزندان به پیروی از هدایت و گرفتن پیمان از آنها بر تمسک به حق و پایداری در آن.
﴿وَقَالُواْ كُونُواْ هُودًا أَوۡ نَصَٰرَىٰ تَهۡتَدُواْۗ قُلۡ بَلۡ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِۧمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٣٥ قُولُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَآ أُوتِيَ ٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمۡ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ١٣٦ فَإِنۡ ءَامَنُواْ بِمِثۡلِ مَآ ءَامَنتُم بِهِۦ فَقَدِ ٱهۡتَدَواْۖ وَّإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا هُمۡ فِي شِقَاقٖۖ فَسَيَكۡفِيكَهُمُ ٱللَّهُۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ١٣٧ صِبۡغَةَ ٱللَّهِ وَمَنۡ أَحۡسَنُ مِنَ ٱللَّهِ صِبۡغَةٗۖ وَنَحۡنُ لَهُۥ عَٰبِدُونَ١٣٨ قُلۡ أَتُحَآجُّونَنَا فِي ٱللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمۡ وَلَنَآ أَعۡمَٰلُنَا وَلَكُمۡ أَعۡمَٰلُكُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُخۡلِصُونَ١٣٩ أَمۡ تَقُولُونَ إِنَّ إِبۡرَٰهِۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطَ كَانُواْ هُودًا أَوۡ نَصَٰرَىٰۗ قُلۡ ءَأَنتُمۡ أَعۡلَمُ أَمِ ٱللَّهُۗ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَٰدَةً عِندَهُۥ مِنَ ٱللَّهِۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ١٤٠ تِلۡكَ أُمَّةٞ قَدۡ خَلَتۡۖ لَهَا مَا كَسَبَتۡ وَلَكُم مَّا كَسَبۡتُمۡۖ وَلَا تُسَۡٔلُونَ عَمَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٤١ ﴾ [البقرة: ۱۳۵-۱۴۱].
(۱۳۵) یهودیان به این امت گفتند: یهودی باشید تا راه هدایت را بپیمایید، و نصاری گفتند: نصرانی باشید تا راه هدایت را بپیمایید. – ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: بلکه از دین ابراهیم ÷ پیروی میکنیم، همان کسی که از ادیان باطل بهسوی دین حق روی آورد و هرگز از کسانیکه همراه الله کسی را شریک قرار دادند نبود.
(۱۳۶) - ای مؤمنان- به یهودیان و مسیحیانی که پیرو این ادعای باطل هستند بگویید: به الله و به قرآن که بر ما نازل شده ایمان آوردیم و به آنچه بر ابراهیم ÷ و پسرانش اسماعیل ÷ و اسحاق ÷ و یعقوب ÷ نازل شده ایمان آوردیم و به آنچه بر پیامبران ‡ از نسل یعقوب ÷ نازل شده ایمان آوردیم و به تورات که الله آن را به موسی ÷ و انجیل که الله آن را به عیسی ÷ عطا فرمود ایمان آوردیم و به کتابهایی که الله به تمام پیامبران ‡ داد ایمان آوردیم، میان هیچ یک از آنها تفاوت نمیگذاریم به این نحو که به برخی ایمان بیاوریم و برخی دیگر را انکار کنیم، بلکه به تمام آنها ایمان داریم و فقط تسلیم و فرمانبردار الله سبحانه هستیم.
(۱۳۷) پس اگر یهود و مسیحیان و سایر کفار، ایمانی مانند ایمان شما بیاورند؛ به تحقیق به راه راستی که الله آن را پسندید ایمان آوردهاند، و اگر از ایمان روی بگردانند به این ترتیب که تمام یا برخی از پیامبران ‡ را تکذیب کنند، همانا در اختلاف و دشمنی هستند، پس- ای پیامبر- اندوه مدار، که الله در برابر آزارهای آنها برای تو کافی است و شرشان را از تو باز میدارد و در برابرشان به تو یاری میرساند؛ زیرا او نسبت به اقوالشان شنواست و از نیات و افعالشان آگاه است.
(۱۳۸) به دین الله که شما را در ظاهر و باطن بر اساس آن آفرید پایبند باشید، پس هیچ دینی نیکوتر از دین الله نیست؛ زیرا با فطرت شما سازگار است، مصالح را جلب میکند و مفاسد را باز میدارد، و بگویید: ما تنها الله را عبادت میکنیم و دیگران را با او شریک نمیگردانیم.
(۱۳۹) - ای پیامبر- بگو: - ای اهل کتاب- آیا با ما مجادله میکنید در اینکه شما نسبت به الله و دین او از ما برتر هستید؛ به این دلیل که دین و کتاب شما قدیمیتر است. این امر به شما سودی نمیرساند؛ زیرا الله پروردگار همۀ ما است و به شما اختصاص ندارد، و اعمال ما برای خود ماست و از شما در مورد آنها سوال نمیشود و اعمال شما برای خودتان است و از ما در مورد آنها سوال نمیشود، و هرکس در برابر عمل خودش مجازات میشود و ما در عبادت و طاعت به الله اخلاص میورزیم و هیچچیز را با او شریک نمیگردانیم.
(۱۴۰) یا - ای اهل کتاب- میگویید: ابراهیم ÷ و اسماعیل ÷ و اسحاق ÷ و یعقوب ÷ و پیامبران ‡ از نسل یعقوب ÷، بر آیین یهودیت یا نصرانیت بودند؟ - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: آیا شما بهتر میدانید یا الله؟! پس اگر ادعا میکنند که این پیامبران بر آیین آنها بودند، به تحقیق که دروغ میگویند؛ زیرا مبعث و مرگ پیامبران مذکور، قبل از نزول تورات و انجیل بود! و به این ترتیب دانسته میشود که سخنانشان، دروغ بر الله و رسولانش است؛ و حقیقتی را که بر آنها نازل شده است کتمان کردند، و هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که شهادتی را که برایش ثابت است از نزد الله آمده است کتمان کند، مانند عمل اهل کتاب؛ و الله از اعمال شما غافل نیست و شما را بر اساس اعمالتان مجازات خواهد کرد.
(۱۴۱) آن امت قبل از شما درگذشتند، و به اعمالی که پیش فرستادند رسیدند، پس برای آنها اعمالی است که کسب کردند و برای شماست آنچه که کسب کردید و شما به خاطر اعمال آنها بازخواست نمیشوید و آنها نیز به خاطر اعمال شما بازخواست نمیشوند؛ زیرا هیچکس به خاطر گناه دیگری مؤاخذه نمیشود و از عمل دیگری سود نمیبرد، بلکه هرکس بر اساس چیزیکه فرستاده است جزا داده میشود.
برخی فواید آیات:
• ادعای اهل کتاب مبنی بر اینکه آنها بر حق هستند، سودی به آنها نمیرساند، درحالیکه به آنچه الله بر پیامبرش محمد ج نازل فرمود کفر میورزند.
• دین، صبغه (رنگ) نامیده شده است زیرا تأثیر و علامت آن بر مسلمان آشکار میشود؛ چنانکه اثر رنگ در لباس آشکار میگردد.
• الله متعال، اقرار به ربوبیت و الوهیت خویش را در فطرت تمام مخلوقاتش تثبیت کرده است و شیطان و دستیارانش آنها را از این اقرار گمراه میکنند.
﴿۞سَيَقُولُ ٱلسُّفَهَآءُ مِنَ ٱلنَّاسِ مَا وَلَّىٰهُمۡ عَن قِبۡلَتِهِمُ ٱلَّتِي كَانُواْ عَلَيۡهَاۚ قُل لِّلَّهِ ٱلۡمَشۡرِقُ وَٱلۡمَغۡرِبُۚ يَهۡدِي مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ١٤٢ وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَٰكُمۡ أُمَّةٗ وَسَطٗا لِّتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِ وَيَكُونَ ٱلرَّسُولُ عَلَيۡكُمۡ شَهِيدٗاۗ وَمَا جَعَلۡنَا ٱلۡقِبۡلَةَ ٱلَّتِي كُنتَ عَلَيۡهَآ إِلَّا لِنَعۡلَمَ مَن يَتَّبِعُ ٱلرَّسُولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيۡهِۚ وَإِن كَانَتۡ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى ٱلَّذِينَ هَدَى ٱللَّهُۗ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَٰنَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِٱلنَّاسِ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ١٤٣ قَدۡ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجۡهِكَ فِي ٱلسَّمَآءِۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبۡلَةٗ تَرۡضَىٰهَاۚ فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۚ وَحَيۡثُ مَا كُنتُمۡ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ شَطۡرَهُۥۗ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ لَيَعۡلَمُونَ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّهِمۡۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعۡمَلُونَ١٤٤ وَلَئِنۡ أَتَيۡتَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ بِكُلِّ ءَايَةٖ مَّا تَبِعُواْ قِبۡلَتَكَۚ وَمَآ أَنتَ بِتَابِعٖ قِبۡلَتَهُمۡۚ وَمَا بَعۡضُهُم بِتَابِعٖ قِبۡلَةَ بَعۡضٖۚ وَلَئِنِ ٱتَّبَعۡتَ أَهۡوَآءَهُم مِّنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ إِنَّكَ إِذٗا لَّمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٤٥ ﴾ [البقرة: ۱۴۲-۱۴۵].
(۱۴۲) بهزودی یهودیان نادان و کمخرد و منافقانی که همانند آنها هستند خواهند گفت: چهچیز مسلمانان را از قبلۀ بیتالمقدس که قبلاً قبلهشان بود برگرداند؟! – ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: مالکیت مشرق و مغرب و سایر جهات فقط از آنِ الله است، صورت هر یک از بندگانش را به هر جهتی که بخواهد میگرداند، او سبحانه هر یک از بندگانش را که بخواهد به راه راستی که هیچ کجی و انحرافی در آن نیست هدایت میکند.
(۱۴۳) و همچنانکه قبلهای برای شما قرار دادیم و آن را برایتان برگزیدیم؛ شما را امتی برگزیده و منصف، میانه در میان تمام امتها، در عقاید و عبادات و معاملات قرار دادیم؛ تا در روز قیامت گواهانی برای رسولان الله باشید که آنها آنچه را الله برایشان امر کرده بود به امتهایشان تبلیغ کنند ابلاغ کردند، و رسول محمد ج نیز گواه بر شما باشد که آنچه را با آن بهسوی شما فرستاده شد به شما ابلاغ کرد. و تغییر قبلهای را که به آن روی میآوردی- یعنی بیت المقدس- را مقرر نکردیم مگر برای اینکه - به علم آشکارکنندهای که جزا بر آن مترتب میشود- معلوم کنیم چه کسی به آنچه الله تشریع کرده راضی است و در برابر آن فروتن و فرمانبردار است، در نتیجه از رسول پیروی میکند؛ و چه کسی از دینش بازمیگردد و از هوای نفسش پیروی میکند، در نتیجه در برابر آنچه الله تشریع کرده است فروتن و فرمانبردار نیست. امر تغییر قبلۀ نخستین سخت و دشوار است مگر بر کسانیکه الله آنها را به ایمان به خودش هدایت کرده است، و به این ترتیب که آنچه برای بندگانش تشریع میکند، در واقع بر اساس حکمتهای فراگیر تشریع میفرماید. و الله بر آن نبود که ایمان شما به الله، از جمله نمازهایی را که قبل از تغییر قبله ادا کردهاید تباه کند؛ زیرا الله نسبت به مردم بسیار مهربان است، پس بر آنها سخت نمیگیرد و ثواب اعمالشان را تباه نمیسازد.
(۱۴۴) - ای پیامبر- براستی که ما برگردانیدن صورت و نگاهت بهسوی آسمان را میبینیم که در انتظار و جستجوی نزول وحی در مورد قبله و تغییر آن بهسویی که دوست داری هستی، پس چهرهات را به جای بیت المقدس که اکنون به آن روی میآوری بهسوی قبلهای که تو را خشنود میکند و آن را دوست داری- یعنی بیت الله الحرام- میگردانیم، پس رویت را بهسوی بیت الله الحرام در مکۀ مکرمه بگردان، و – ای مؤمنان- هرجا باشید هنگام ادای نماز صورتهایتان را بهسوی بیت الله بگردانید. و همانا کسانی از یهودیان و نصاری که به آنها کتاب داده شده است، نیک میدانند که تغییر قبله، همان حقیقت فروفرستادهشده از جانب آفریدگار و تدبیرکنندۀ امرشان است؛ زیرا این امر در کتابهایشان با دلیل و برهان ثابت شده است، و الله از اعمال این رویگردانان از حق غافل نیست؛ بلکه اللهِ سبحان، از اعمالشان آگاه است و آنها را بر اساس آن جزا خواهد داد.
(۱۴۵) سوگند به الله! – ای پیامبر- اگر برای اهل کتاب، چه یهودیان و چه نصاری، معجزهای با آیات و براهین کامل بیاوری که تغییر قبله حقیقت است، بهخاطر دشمنی با آنچه آوردهای و تکبر بر پیروی از حق، بهسوی قبلۀ تو روی نمیآورند، و تو نیز پس از اینکه الله چهرۀ تو را از قبلۀشان بازگرداند بهسوی آن روی نمیآوری، و آنها نیز به قبلۀ یکدیگر روی نمیآورند؛ زیرا هر گروه از آنها، دیگری را انکار میکند، و اگر پس از اینکه علم صحیح و بدون تردیدی نزد تو آمد، از خواهشات نفسانی آنها در مورد قبله و سایر شرایع و احکام پیروی کنی، در این صورت، با ترک هدایت و پیروی از هوای نفس، از ستمکاران خواهی بود. این خطاب به پیامبر، بر زشتیِ پیروی از اهل کتاب دلالت دارد و گرنه، الله پیامبرش را از این امر پاک داشته است؛ پس این خطاب تحذیری برای امت پیامبر پس از مرگ ایشان است.
برخی فواید آیات:
• اعتراض بر احکام و شریعت الله و غفلتورزیدن از مقاصد آن، بر نادانی و کمخردی دلالت دارد.
• فضیلت و برتری امت اسلام؛ چون الله این امت را ستوده و به امت میانه در میان سایر امتها توصیف فرموده است.
• برحذرداشتن از پیروی خواهشات نفسانی اهل کتاب؛ زیرا آنها پس از اینکه حق را شناختند از آن روی گرداندند.
• جواز نسخ احکام شرعی در اسلام در زمان نزول وحی؛ زیرا رویآوردن بهسوی بیت المقدس نسخ شد و رویآوردن بهسوی مسجد الحرام به جای آن آمد.
﴿ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمۡۖ وَإِنَّ فَرِيقٗا مِّنۡهُمۡ لَيَكۡتُمُونَ ٱلۡحَقَّ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ١٤٦ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ١٤٧ وَلِكُلّٖ وِجۡهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَاۖ فَٱسۡتَبِقُواْ ٱلۡخَيۡرَٰتِۚ أَيۡنَ مَا تَكُونُواْ يَأۡتِ بِكُمُ ٱللَّهُ جَمِيعًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٤٨ وَمِنۡ حَيۡثُ خَرَجۡتَ فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۖ وَإِنَّهُۥ لَلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ١٤٩ وَمِنۡ حَيۡثُ خَرَجۡتَ فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۚ وَحَيۡثُ مَا كُنتُمۡ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ شَطۡرَهُۥ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيۡكُمۡ حُجَّةٌ إِلَّا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡهُمۡ فَلَا تَخۡشَوۡهُمۡ وَٱخۡشَوۡنِي وَلِأُتِمَّ نِعۡمَتِي عَلَيۡكُمۡ وَلَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٥٠ كَمَآ أَرۡسَلۡنَا فِيكُمۡ رَسُولٗا مِّنكُمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِنَا وَيُزَكِّيكُمۡ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمۡ تَكُونُواْ تَعۡلَمُونَ١٥١ فَٱذۡكُرُونِيٓ أَذۡكُرۡكُمۡ وَٱشۡكُرُواْ لِي وَلَا تَكۡفُرُونِ١٥٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱسۡتَعِينُواْ بِٱلصَّبۡرِ وَٱلصَّلَوٰةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ١٥٣ ﴾ [البقرة: ۱۴۶-۱۵۳].
(۱۴۶) کسانی از علمای یهود و نصاری که کتاب به آنها داده شده است، امر تغییر قبله را که یکی از نشانههای نبوت محمد ج نزدشان است میشناسند، همانگونه که فرزندانشان را میشناسند و آنها را از دیگران تشخیص میدهند؛ با این وجود، گروهی از آنها بهخاطر حسادتی که دارند حقیقتی را که نزدشان آمد کتمان میکنند، درحالیکه میدانند حقیقت است.
(۱۴۷) این امر، حقیقت از جانب پروردگارت است؛ پس- ای رسول- از تردیدکنندگان در صحت آن مباش.
(۱۴۸) و هر یک از امتها خط مشی حسی یا معنوی دارد که به آن روی میآورد، از این جمله اختلاف امتها در قبلهشان و آنچه الله برایشان تشریع کرده است میباشد؛ پس تنوع روش آنها اگر به امر و شریعت الله باشد آسیبی نمیرساند؛ پس شما- ای مؤمنان- بر انجام نیکیهایی که بر انجام آن فرمان یافتهاید از یکدیگر سبقت بگیرید، و الله از هر مکانی که در آن باشید شما را در روز قیامت یکجا میگرداند؛ تا شما را بر اساس اعمالتان جزا دهد، که الله بر هر چیزی تواناست؛ پس گردآوری و مجازات شما، خارج از توان او نیست.
(۱۴۹) و - ای پیامبر- از هر مکانی که بیرون آمدی و هرجا تو و پیروانت بودید و قصد ادای نماز کردی، بهسوی مسجدالحرام رویآور؛ زیرا حقیقتی است که از جانب پروردگارت بر تو وحی شده است، و الله از آنچه انجام میدهید غافل نیست، بلکه از اعمال شما آگاه است و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۱۵۰) و از هر مکانی که خارج شدی- ای پیامبر- و قصد نماز کردی، بهسوی مسجدالحرام روی آور، و – ای مؤمنان- در هر مکانی که بودید هنگام ارادۀ نماز صورتهایتانرا بهسوی آن بگردانید؛ تا حجتی بر مردم نباشد که با آن علیه شما استدلال کنند؛ مگر کسانی از آنها که ستم کردند؛ زیرا آنها بر دشمنیشان خواهند ماند و با واهیترین دلایل علیه شما استدلال میکنند؛ پس از آنها نترسید و فقط از پروردگارتان با اجرای اوامر او و پرهیز از نواهیاش بترسید؛ زیرا الله، روی آوردن به کعبه را به این خاطر تشریع فرمود تا با متمایز کردن شما از سایر امتها و بهخاطر هدایت شما به برترین قبلۀ مردم، نعمتش را بر شما کامل گرداند.
(۱۵۱) همانگونه که نعمت دیگری برای شما ارزانی داشتیم؛ که رسولی از میان خودتان بهسوی شما فرستادیم که آیات ما را برایتان میخواند و شما را با امر به فضیلتها و کارهای نیک و نهی از امور پست و ناپسند، پاک میگرداند و قرآن و سنت به شما میآموزاند، و آنچه از امور دین و دنیایتان را که نمیدانید به شما میآموزاند.
(۱۵۲) پس با دلها و تمام اعضای بدنتان مرا یاد کنید تا شما را با ستایش و محافظت یاد کنم؛ زیرا جزا از جنس عمل است، و شکر نعمتهایم را که بر شما ارزانی داشتم به جای آورید و با انکار آنها و بهکار بردنشان در آنچه بر شما حرام شده است مرا ناسپاسی نکنید.
(۱۵۳) ای کسانیکه ایمان آوردهاید بر انجام طاعت و تسلیم در برابر امر من از شکیبایی و نماز کمک بگیرید؛ زیرا الله همراه شکیبایان است که آنها را هدایت میگرداند و یاری میرساند.
برخی فواید آیات:
• طولانی کردن سخن در مورد تغییر قبله؛ زیرا بر نبوت محمد ج دلالت دارد.
• ترک جدال و پرداختن به طاعات و شتافتن بهسوی الله، برای مؤمن نزد پروردگارش در روز قیامت سودمندتر است.
• اعمال صالح رساننده بهسوی الله، متعدد و گوناگون است و هیچ ایرادی ندارد که مؤمن هر کدام از این اعمال که را که به آن تمایل دارد و مناسب حالش است برگزیند.
• مقام والای ذکر الله جَلَّ وَ عَلا، از این نظر که ثوابش، ذکر بنده در ملأ اعلی (گروه فرشتگان در عالم بالا) است.
﴿وَلَا تَقُولُواْ لِمَن يُقۡتَلُ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمۡوَٰتُۢۚ بَلۡ أَحۡيَآءٞ وَلَٰكِن لَّا تَشۡعُرُونَ١٥٤ وَلَنَبۡلُوَنَّكُم بِشَيۡءٖ مِّنَ ٱلۡخَوۡفِ وَٱلۡجُوعِ وَنَقۡصٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡوَٰلِ وَٱلۡأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِۗ وَبَشِّرِ ٱلصَّٰبِرِينَ١٥٥ ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَٰبَتۡهُم مُّصِيبَةٞ قَالُوٓاْ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ١٥٦ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَيۡهِمۡ صَلَوَٰتٞ مِّن رَّبِّهِمۡ وَرَحۡمَةٞۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُهۡتَدُونَ١٥٧ ۞إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلۡمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِۖ فَمَنۡ حَجَّ ٱلۡبَيۡتَ أَوِ ٱعۡتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَاۚ وَمَن تَطَوَّعَ خَيۡرٗا فَإِنَّ ٱللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ١٥٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡتُمُونَ مَآ أَنزَلۡنَا مِنَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلۡهُدَىٰ مِنۢ بَعۡدِ مَا بَيَّنَّٰهُ لِلنَّاسِ فِي ٱلۡكِتَٰبِ أُوْلَٰٓئِكَ يَلۡعَنُهُمُ ٱللَّهُ وَيَلۡعَنُهُمُ ٱللَّٰعِنُونَ١٥٩ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ وَأَصۡلَحُواْ وَبَيَّنُواْ فَأُوْلَٰٓئِكَ أَتُوبُ عَلَيۡهِمۡ وَأَنَا ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ١٦٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمۡ كُفَّارٌ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَيۡهِمۡ لَعۡنَةُ ٱللَّهِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ١٦١ خَٰلِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ١٦٢ وَإِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ١٦٣ ﴾ [البقرة: ۱۵۴-۱۶۳].
(۱۵۴) - ای مؤمنان- در مورد کسانیکه در جهاد در راه الله کشته میشوند نگویید که: آنها مردگانی هستند همانگونه که دیگران میمیرند، بلکه آنها نزد پروردگارشان زنده هستند اما شما زندگی آنها را درک نمیکنید؛ زیرا زندگی ویژهای است که برای شناخت آن، راهی جز وحی از جانب الله متعال وجود ندارد.
(۱۵۵) و شما را با انواع مصیبتها به چیزی مانند ترس از دشمنانتان و گرسنگی بهسبب کمبود غذا و نقص در اموال از طریق نابودی آن یا دشواری در کسب آن و نقص در جانهایتان بهسبب آفاتی که مردم را نابود میسازد یا با شهادت در راه الله و نقص در میوههایی که زمین آنها را میرویاند میآزماییم، و- ای پیامبر- شکیبایان در برابر این مصیبتها را به آنچه در دنیا و آخرت برایشان فراهم میآید بشارت ده.
(۱۵۶) همان کسانیکه وقتی یکی از این مصیبتها به آنها میرسد از روی رضایت و تسلیم میگویند: همانا ما از آنِ الله هستیم که هرگونه که بخواهد در ما تصرف میکند و در روز قیامت بهسوی او باز میگردیم؛ زیرا او ما را آفرید و با نعمتهای گوناگون بر ما نیکی کرد و بازگشت و سرانجامِ کار ما بهسوی اوست.
(۱۵۷) برای آنها که به این صفت متصف هستند، در گروه فرشتگان عالم بالا، ستایشی از جانب الله و رحمتی است که بر آنها نازل میشود و آنها همان هدایت یافتگان به راه حق هستند.
(۱۵۸) همانا دو کوه معروف صفا و مروه در نزدیکی کعبه، از نشانههای ظاهری شریعت هستند؛ پس هرکس قصد این خانه را برای ادای مناسک حج یا مناسک عمره کند؛ بر او گناهی نیست که سعی میان این دو را بهجای آورد. نفی گناه در اینجا، آرامشی است برای مسلمانانی که با این باور که سعی بین صفا و مروه از کارهای جاهلیت است، از انجام این کار احساس تنگی و مضیقه میکردند؛ اما الله متعال بیان فرمود که این کار از مناسک حج است. و هرکس طاعات مستحبی را داوطلبانه و مخلصانه انجام دهد، همانا الله سپاسگزار اوست، از او میپذیرد و جزایش را به او میدهد، او تعالی میداند که چه کسانی کار خیر انجام میدهند و مستحق ثواب هستند.
(۱۵۹) همانا یهودیان و مسیحیانی که نشانههایی را که برای صدق پیامبر و آنچه آورد نازل کردیم، پس از آنکه آنها را برای مردم در کتابهایشان آشکار کردیم پنهان میکنند، الله آنها را از رحمت خویش میراند و فرشتگان ‡ و پیامبران ‡ و تمام مردم دعای دوری از رحمت الله علیه آنها میکنند.
(۱۶۰) مگر کسانیکه با پشیمانی از کتمان آن آیات روشن، بهسوی الله بازگشتند و اعمال ظاهری و باطنی خویش را اصلاح کردند و حق و هدایت را که کتمان کرده بودند آشکار گردانیدند؛ بازگشت آنها به طاعت خویش را میپذیرم و من نسبت به بندگان توبهکار، بسیار توبهپذیر و مهربان هستم.
(۱۶۱) کسانیکه کفر ورزیدند و در حالت کفر و قبل از اینکه از آن توبه کنند مردند، لعنت الله بر آنها است به اینگونه که آنها را از رحمت خویش دور میکند و دعای تمام فرشتگان و مردم برای راندن و دوری از رحمت الله بر آنها است.
(۱۶۲) پیوسته با این لعنت هستند؛ عذاب آنها تخفیف داده نمیشود، حتی یک روز، و در روز قیامت به آنها مهلت داده نمیشود.
(۱۶۳) - ای مردم- معبود حقیقی شما، در ذات و صفات خویش واحد و یگانه است، معبود برحقّی جز او نیست، و او بخشایندۀ دارای رحمت گسترده و نسبت به بندگانش مهربان است؛ چون نعمتهایی را بر آنها ارزانی داشته است که غیر قابل شمارش است.
برخی فواید آیات:
• آزمایش و ابتلا سنت الله متعال در میان بندگانش است؛ و به شکیبایان در برابر این آزمایش، بزرگترین پاداشها و گرامیترین جایگاهها وعده داده شده است.
• مشروعیت سعی میان صفا و مروه برای کسانیکه حج یا عمرۀ بیت الله را به جای میآورند.
• از بزرگترین و شدیدترین گناهان از نظر مجازات، پنهان حقیقتی است که الله آن را نازل فرموده است، و تلبیس (بیان یا اظهار خلاف واقع) بر مردم، و گمراه ساختن آنها از هدایتی که رسولان آن را آوردند.
﴿إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱلۡفُلۡكِ ٱلَّتِي تَجۡرِي فِي ٱلۡبَحۡرِ بِمَا يَنفَعُ ٱلنَّاسَ وَمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مِن مَّآءٖ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَآبَّةٖ وَتَصۡرِيفِ ٱلرِّيَٰحِ وَٱلسَّحَابِ ٱلۡمُسَخَّرِ بَيۡنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ١٦٤ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَندَادٗا يُحِبُّونَهُمۡ كَحُبِّ ٱللَّهِۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَشَدُّ حُبّٗا لِّلَّهِۗ وَلَوۡ يَرَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ إِذۡ يَرَوۡنَ ٱلۡعَذَابَ أَنَّ ٱلۡقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعٗا وَأَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعَذَابِ١٦٥ إِذۡ تَبَرَّأَ ٱلَّذِينَ ٱتُّبِعُواْ مِنَ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُواْ وَرَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَ وَتَقَطَّعَتۡ بِهِمُ ٱلۡأَسۡبَابُ١٦٦ وَقَالَ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُواْ لَوۡ أَنَّ لَنَا كَرَّةٗ فَنَتَبَرَّأَ مِنۡهُمۡ كَمَا تَبَرَّءُواْ مِنَّاۗ كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ ٱللَّهُ أَعۡمَٰلَهُمۡ حَسَرَٰتٍ عَلَيۡهِمۡۖ وَمَا هُم بِخَٰرِجِينَ مِنَ ٱلنَّارِ١٦٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ كُلُواْ مِمَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ حَلَٰلٗا طَيِّبٗا وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٌ١٦٨ إِنَّمَا يَأۡمُرُكُم بِٱلسُّوٓءِ وَٱلۡفَحۡشَآءِ وَأَن تَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ١٦٩ ﴾ [البقرة: ۱۶۴-۱۶۹].
(۱۶۴) همانا در آفرینش آسمانها و زمین و شگفتیهای آفرینش آن دو، و در پی هم در آمدن شب و روز، و در کشتیها که بر روی آب دریاها روانند و طعام و لباس و کالاهای تجارتی را که به مردم نفع میرسانند و سایر اقلام مورد نیاز آنها را جابهجا میکنند، و در آبی که الله از آسمان فرستاده و با آن زمین را با کشتزارها و گیاهان و علفهایی که در آن میروید زنده گردانیده، و در موجودات زندهای که در زمین پراکنده ساخته است و در گردانیدن بادها از یک سو بهسویی دیگر و در ابرهای مسخّر بین آسمان و زمین، در تمام این موارد، دلایل آشکاری بر یگانگی او سبحانه وجود دارد برای کسانیکه در حجتها میاندیشند و دلایل و برهانها را درک میکنند.
(۱۶۵) با وجود این آیات روشن، برخی از مردم هستند که به جای الله، معبودانی برمیگزینند و آنها را همانندهایی برای الله متعال قرار میدهند و همانگونه که الله را دوست دارند آنها را نیز دوست دارند، و کسانیکه ایمان آوردند الله را بیشتر دوست دارند از دوستی آنها نسبت به معبودانشان؛ زیرا مؤمنان هیچکس را همراه الله شریک قرار نمیدهند و در آسایش و سختی او را دوست دارند؛ اما آنها فقط در حالت آسایش و راحتی، معبودانشان را دوست دارند و در سختی فقط الله را میخوانند. اگر کسانیکه با شرک و ارتکاب گناهان ستم میکنند، از حال خویش در آخرت آنگاه که عذاب را مشاهده میکنند آگاه میشدند، میدانستند که یگانه در تمام قدرتها، فقط الله است و هرکس را که از او نافرمانی کند به شدت عذاب میکند، اگر این امر را میدانستند، هیچکس را همراه الله شریک قرار نمیدادند.
(۱۶۶) و حال آنکه وقتی پیشوایان فرمانبرداری شده، ترسانندهها و سختیهای روز قیامت را مشاهده میکنند، از ضعیفان که از آنها پیروی کردند بیزاری جویند، و تمام اسباب و وسایل نجات در میانشان بریده میشود.
(۱۶۷) و ضعیفان و پیروان میگویند: کاش برایمان بازگشتی بهسوی دنیا بود تا از رئیسانمان بیزاری میجستیم همانگونه که آنها از ما بیزاری میجویند، و همانگونه که الله عذاب سخت در آخرت را به آنها نمایاند، سرانجام پیروی آنها از رئیسانشان بر باطل را که مایۀ حسرت و اندوهشان است به آنها مینمایاند، و هرگز از آتش بیرون نمیآیند.
(۱۶۸) ای مردم، از حیوانات و گیاهان و درختانی که در زمین است، از آنچه که به خودی خود کسبش حلال و پاکیزه است بخورید، و از راههای شیطان که با آن به تدریج شما را بهسوی عذاب میکشاند پیروی نکنید؛ زیرا او دشمن آشکار شماست و برای عاقل جایز نیست که از دشمنی پیروی کند که بر آزار و گمراهیاش مشتاق است!
(۱۶۹) شیطان شما را به خطاهای بد و گناهان بزرگ امر میکند، و به اینکه در عقاید و شرایع، بدون علمی که از جانب الله یا رسولش نزدتان آمده است، چیزی به الله نسبت دهید.
برخی فواید آیات:
• مؤمنان واقعی به الله، بیش از دیگران الله را دوست دارند؛ زیرا آنها در هر حالتی، چه گشایش و چه سختی، از او اطاعت میکنند و هیچکس را با او شریک نمیگردانند.
• در روز قیامت، تمام رابطهها بریده میشود، هر دوستی از دوستش اعلام بیزاری میکند و فقط آن چیزی باقی میماند که خالص برای الله متعال باشد.
• برحذر داشتن از نیرنگ شیطان به دلیل روشهای متنوع و پنهانی و نزدیکی آن به خواهشات نفسانی.
﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّبِعُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُواْ بَلۡ نَتَّبِعُ مَآ أَلۡفَيۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَآۚ أَوَلَوۡ كَانَ ءَابَآؤُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ شَيۡٔٗا وَلَايَهۡتَدُونَ١٧٠ وَمَثَلُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ كَمَثَلِ ٱلَّذِي يَنۡعِقُ بِمَا لَا يَسۡمَعُ إِلَّا دُعَآءٗ وَنِدَآءٗۚ صُمُّۢ بُكۡمٌ عُمۡيٞ فَهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ١٧١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡ وَٱشۡكُرُواْ لِلَّهِ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ١٧٢ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحۡمَ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ بِهِۦ لِغَيۡرِ ٱللَّهِۖ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٧٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡتُمُونَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَيَشۡتَرُونَ بِهِۦ ثَمَنٗا قَلِيلًا أُوْلَٰٓئِكَ مَا يَأۡكُلُونَ فِي بُطُونِهِمۡ إِلَّا ٱلنَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ ٱللَّهُ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ١٧٤ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشۡتَرَوُاْ ٱلضَّلَٰلَةَ بِٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡعَذَابَ بِٱلۡمَغۡفِرَةِۚ فَمَآ أَصۡبَرَهُمۡ عَلَى ٱلنَّارِ١٧٥ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ نَزَّلَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّۗ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ ٱخۡتَلَفُواْ فِي ٱلۡكِتَٰبِ لَفِي شِقَاقِۢ بَعِيدٖ١٧٦ ﴾ [البقرة: ۱۷۰-۱۷۶].
(۱۷۰) و هرگاه به این کفار گفته میشود: هدایت و نوری را که الله نازل فرموده پیروی کنید، از روی دشمنی و ستیز میگویند: بلکه باورها و اعتقادات موروثی و رایجی را که پدرانمان را بر آنها یافتیم پیروی میکنیم، آیا از پدرانشان پیروی میکنند حتی اگر آنها ذرهای از هدایت و نور نمیدانستهاند و به حقیقتی که الله از آن راضی است هدایت نیافته باشند؟!
(۱۷۱) مثال کسانیکه در پیروی از پدرانشان کفر ورزیدند، مانند چوپانی است که بر چارپایانش بانگ میزند، که صدایش را میشنوند اما سخنش را نمیفهمند، پس آنها از شنیدن حق آنگونه که از آن بهره ببرند کرند، گنگانی هستند که زبانشان از گفتن حق عاجز است، کورانی هستند که حق را نمیبینند، و از این رو، هدایتی را که بهسوی آن فرا خوانده میشوند در نمییابند.
(۱۷۲) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، از پاکیزههایی که الله برایتان روزی و مباح قرار داد بخورید و در ظاهر و باطن بهخاطر نعمتهایی که الله بر شما ارزانی داشت شکر او تعالی را بهجای آورید؛ یکی از موارد شکر الله این است که اوامر او را اجرا کنید و از نافرمانیاش بپرهیزید، اگر واقعا فقط او را میپرستید و چیزی را با او شریک قرار نمیدهید.
(۱۷۳) الله از خوردنیها فقط آنچه را که بدون ذبح شرعی مرده است، خون ریخته شده و جاری، گوشت خوک و آنچه که هنگام ذبحش نام غیر الله بر آن برده شده است حرام گردانیده است، اما اگر انسان به خوردن چیزی مضطر شد درحالیکه با خوردن از آن بدون نیاز ستم نمیکند و از حد ضرورت نمیگذرد، گناه و مجازاتی بر او نیست؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبهکارش، بسیار توبهپذیر و مهربان است و یکی از موارد رحمت او تعالی این است که از خوردن این محرمات هنگام اضطرار درمیگذرد.
(۱۷۴) کسانیکه کتابهایی را که الله نازل کرده و آنچه در مورد دلالت بر حق و نبوت محمد ج در این کتابها است را پنهان میکنند، چنانکه یهودیان و نصاری این کار را میکنند، و عوض ناچیزی مانند ریاست یا مقام یا مال در برابر این کتمان میخرند، در واقع چیزی در شکمهایشان وارد نمیکنند مگر اینکه سببی برای عذاب شان با آتش میشود، و الله در آخرت به آنچه که دوست دارند با آنها سخن نمیگوید، بلکه سخنی به آنها میگوید که غمگینشان میکند و آنها را پاکیزه نمیگرداند و ستایش نمیکند و عذاب درد آوری برایشان است.
(۱۷۵) آنها که به کتمان علمی که مردم به آن نیاز دارند متصف هستند، همان کسانی هستند که هدایت را در برابر گمراهی عوض کردند آنگاه که علم حقیقی را کتمان کردند و آمرزش الله را با عذاب او عوض کردند، پس بر انجام آنچه که سبب ورودشان به آتش است بسیار شکیبا هستند، گویی به عذابی که در آن هستند هیچ اهمیتی نمیدهند چون بر آن شکیبایی میکنند.
(۱۷۶) این مجازات بر کتمان حق و هدایت، به این سبب است که الله کتابهای الهی را به حق نازل فرمود و این امر میطلبد که آشکار گردد و پنهان نشود. همانا کسانیکه در کتابهای الهی اختلاف کردند بدین نحو که به بخشی از آن ایمان آوردند و بخشی از آن را پنهان کردند، در جانب دوری از حقیقت هستند.
برخی فواید آیات:
• بیشتر گمراهی مردم، بهسبب فرو گذاشتن عقل و پیروی از پیشینیان در گمراهی و تقلید از آنها بدون آگاهی است.
• بهره نبردن انسان از نعمت عقل و شنوایی و بینایی که الله به او بخشیده است، او را مانند کسی قرار میدهد که از این نعمتها محروم است.
• سختترین مجازات در روز قیامت برای مردمی است که علمی را که الله نازل فرموده و هدایتی را که رسولان او تعالی آوردهاند پنهان میکند.
• یکی از نعمتهای الله متعال بر بندگان مؤمنش این است که محرمات را اندک و محدود قرار داده است، درحالیکه مباحات، بسیار و نامحدود هستند.
﴿۞لَّيۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ قِبَلَ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلۡكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّۧنَ وَءَاتَى ٱلۡمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلۡمُوفُونَ بِعَهۡدِهِمۡ إِذَا عَٰهَدُواْۖ وَٱلصَّٰبِرِينَ فِي ٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَحِينَ ٱلۡبَأۡسِۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُتَّقُونَ١٧٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِصَاصُ فِي ٱلۡقَتۡلَىۖ ٱلۡحُرُّ بِٱلۡحُرِّ وَٱلۡعَبۡدُ بِٱلۡعَبۡدِ وَٱلۡأُنثَىٰ بِٱلۡأُنثَىٰۚ فَمَنۡ عُفِيَ لَهُۥ مِنۡ أَخِيهِ شَيۡءٞ فَٱتِّبَاعُۢ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيۡهِ بِإِحۡسَٰنٖۗ ذَٰلِكَ تَخۡفِيفٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَرَحۡمَةٞۗ فَمَنِ ٱعۡتَدَىٰ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَلَهُۥ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٧٨ وَلَكُمۡ فِي ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٞ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ١٧٩ كُتِبَ عَلَيۡكُمۡ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ إِن تَرَكَ خَيۡرًا ٱلۡوَصِيَّةُ لِلۡوَٰلِدَيۡنِ وَٱلۡأَقۡرَبِينَ بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُتَّقِينَ١٨٠ فَمَنۢ بَدَّلَهُۥ بَعۡدَ مَا سَمِعَهُۥ فَإِنَّمَآ إِثۡمُهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ١٨١ ﴾ [البقرة: ۱۷۷-۱۸۱].
(۱۷۷) خیر مورد پسند الله، روی آوردن صِرف بهسوی مشرق یا مغرب و اختلاف در این مورد نیست، بلکه خیر کامل در کسانی است که به الله به عنوان معبودی یگانه، روز قیامت، تمام فرشتگان و تمام کتابهای نازل شده و تمام پیامبران ‡ بدون گذاشتن تفاوت میان آنها، ایمان آورند و مال را با وجود دوستداشتنش و علاقۀ زیاد به آن، به خویشاوندان و کسیکه در کمتر از سن بلوغ پدرش را از دست داده است و نیازمندان و غریبی که در سفر از خانواده و وطنش جدا شده است، و کسانیکه بهسبب نیاز مجبور به گدایی از مردم میشوند انفاق کنند و مال را در راه آزادی بردگان و اسیران هزینه کنند، و نماز را به صورت کامل بر طبق آنچه الله فرمان داده است برپا دارند، و زکات واجب را میپردازد، و کسانیکه چون عهد بندند به عهد خویش وفا کنند، و کسانیکه در برابر فقر و سختی و بیماری شکیبایی کنند و در هنگام شدت قتال فرار نکنند؛ کسانیکه چنین صفاتی دارند همان کسانی هستند که در ایمان و اعمالشان با الله صادق بودند و همان پرهیزگارانی هستند که آنچه را الله آنها را به آن فرمان داده بود اجرا کردند و از آنچه که آنها را از آن نهی کرده بود پرهیز کردند.
(۱۷۸) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، در مورد کسانیکه دیگران را از روی عمد و دشمنی میکشند، مجازات قاتل مانند جنایتش، بر شما فرض شده است که آزاد در برابر آزاد، برده در برابر برده و زن در برابر زن کشته میشد؛ پس اگر مقتول قبل از مرگش گذشت کرد یا ولی مقتول در برابر دیه- مقدار مالی است که قاتل آن را در برابر عفوی که او را کردهاند میپردازد- پس کسیکه عفو میکند باید به نیکی دیه را از قاتل طلب کند نه با منت و آزار؛ و قاتل نیز باید به نیکی و بدون سهل انگاری و امروز و فردا کردن، دیه را بپردازد؛ این عفو و گرفتن دیه، تخفیفی از جانب پروردگارتان برای شما و رحمتی برای این امت است؛ پس هرکس پس از عفو و قبول دیه، بر قاتل تجاوز بکند، عذاب دردناکی نزد الله متعال دارد.
(۱۷۹) و در قصاص که الله تشریع فرمود، برای شما زندگانی است؛ زیرا از ریخته شدن خون شما جلوگیری میگردد و تجاوز از میان شما برداشته میشود؛ این امر را خردمندان که از الله با گردن نهادن به شریعتش و عمل به اوامرش میترسند، درک میکنند.
(۱۸۰) بر شما فرض شده است که هرگاه نشانهها و اسباب مرگ یکی از شما مشاهده شد، اگر مال زیادی به جای میگذارد، برای پدر و مادر و خویشاوندان به آن مقدار که شریعت مشخص کرده، یعنی از یک سوم مال بیشتر نشود، وصیت کند و انجام این کار، حق مؤکّدی بر کسانی است که از الله متعال میترسند. این حکم، قبل از آیات میراث بوده است و با نزول آیات میراث، وارثان میت و سهم ارثشان مشخص شد.
(۱۸۱) پس هرکس که وصیت را با زیاده یا نقصان یا منع تغییر دهد پس از اینکه از وصیت آگاه شد؛ گناه این تغییر و تبدیل، فقط بر عهدۀ تغییر دهندگان است نه وصیت کننده؛ زیرا الله سخنان بندگانش را میشنود، از اعمال آنها آگاه است و ذرهای از احوال آنها از او تعالی پنهان نمیماند.
برخی فواید آیات:
• نیکی مورد پسند و محبت الله، با تحقق ایمان و عمل صالح به دست میآید، اما تمسک به ظواهر به تنهایی، نزد الله متعال کافی نیست.
• از بزرگترین مواردی که سبب حفظ افراد و مانع تعدی و ستم میشود؛ اجرای بنیاد قصاص است که الله آن را در قتل نفس و کمتر از آن تشریع فرموده است.
• اهمیت زیاد وصیت، به خصوص کسیکه چیزی دارد تا بدان وصیت کند؛ و بزرگی گناه کسیکه در وصیت میت تغییری ایجاد کند و مفاد آن را با چیز دیگری عوض گرداند.
﴿فَمَنۡ خَافَ مِن مُّوصٖ جَنَفًا أَوۡ إِثۡمٗا فَأَصۡلَحَ بَيۡنَهُمۡ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٨٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ١٨٣ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۚ وَعَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُۥ فِدۡيَةٞ طَعَامُ مِسۡكِينٖۖ فَمَن تَطَوَّعَ خَيۡرٗا فَهُوَ خَيۡرٞ لَّهُۥۚ وَأَن تَصُومُواْ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١٨٤ شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلۡعُسۡرَ وَلِتُكۡمِلُواْ ٱلۡعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمۡ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٨٥ وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌۖ أُجِيبُ دَعۡوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِۖ فَلۡيَسۡتَجِيبُواْ لِي وَلۡيُؤۡمِنُواْ بِي لَعَلَّهُمۡ يَرۡشُدُونَ١٨٦ ﴾ [البقرة: ۱۸۲-۱۸۶].
(۱۸۲) پس کسیکه از انحرافی از حق یا ستمی در وصیت از سوی وصیت کننده آگاه باشد؛ آنگاه از روی خیرخواهی، فساد وصیت کننده را اصلاح کند و میان اختلاف کنندگان بر وصیت سازش ایجاد کند، گناهی بر او نیست؛ بلکه بهخاطر اصلاحش پاداش داده میشود؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبهکارش، بسیار بخشنده و مهربان است.
(۱۸۳) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، روزه از جانب پروردگارتان بر شما فرض شده است همانگونه که بر امتهای قبل از شما فرض شده بود؛ تا با انجام اعمال صالح که روزه از بزرگترین آنهاست، با قرار دادن سپری میان خود و عذاب الله، تقوای الهی را پیشه کنید.
(۱۸۴) روزۀ فرضشده بر شما این است که ایام اندکی از سال را روزه بگیرید، پس اگر کسی از شما چنان بیمار بود که روزه بر او دشوار میشد، یا مسافر بود؛ میتواند افطار کند، سپس بر اوست که به تعداد روزههایی که خورده است روزه بدارد. و بر کسانیکه نمیتوانند روزه بگیرند، فدیهای است اگر افطار کردند، و این فدیه، غذا دادن یک مسکین در ازای هر روزی است که افطار میکند. اگر فضیلت روزه را بدانید، روزۀ شما از افطار و پرداخت فدیه برایتان بهتر است. این اولین حکمی است که الله در مورد روزه صادر فرمود، یعنی هرکس دوست دارد روزه بگیرد و هرکس دوست دارد افطار کند و طعام بدهد، پس از آن، الله روزه را بر هر انسان بالغ و توانایی واجب و فرض گردانید.
(۱۸۵) ماه رمضان، همان ماهی است که در آن نزول قرآن بر پیامبر ج در شب قدر آغاز شد که الله برای هدایت مردم آن را نازل فرمود، و در آن دلایل روشنی از هدایت و جدا کنندۀ میان حق و باطل وجود دارد، پس هرکس درحالیکه مقیم و سالم است ماه رمضان را دریابد بر او واجب است که روزه بگیرد، و هرکس چنان مریض باشد که روزه گرفتن بر او دشوار باشد یا مسافر باشد، میتواند روزه را افطار کند، و اگر افطار کرد، باید به تعداد روزهایی که افطار کرده است روزۀ قضایی بگیرد؛ الله با تشریع احکام بر شما میخواهد که شما را در راه آسانی و نه سختی قرار دهد، و تا شما روزۀ تمام ماه را کامل کنید، و پس از پایان ماه رمضان و روز عید، الله را به بزرگی یاد کنید که به شما توفیق داد ماه رمضان را روزه بدارید و به شما یاری رساند که آن را تکمیل کنید؛ باشد که الله را بهخاطر هدایت شما بر این دین که آن را برایتان برگزید شکرگزاری کنید.
(۱۸۶)- ای پیامبر- هنگامیکه بندگان من در مورد نزدیکی من و اجابت دعایشان از جانب من، از تو میپرسند؛ همانا من به آنها نزدیک هستم، به این صورت که از احوالشان آگاه هستم، دعایشان را میشنوم، پس به واسطهها و بلند کردن صدایشان نیازی ندارند؛ دعای دعا کننده را هنگامیکه مرا در دعای خویش خالصانه بخواند اجابت میکنم، پس باید فرمانبردار من و اوامرم باشند و بر ایمانشان پایداری ورزند؛ زیرا این کار، سودمندترین وسیله برای اجابت من است؛ باشد که از این طریق، راه هدایت به امور دینی و دنیویشان را بپیمایند.
برخی فواید آیات:
• الله ماه رمضان را اینگونه برتری بخشید که با نزول قرآن در این ماه، آن را ماه روزه قرار داد، پس ماه قرآن است؛ به همین منظور، پیامبر ج در ماه رمضان قرآن را با جبرئیل میخواند و در این ماه چنان تلاش میکرد که در ماههای دیگر آنگونه تلاش نمیکرد.
• اصول و فروع شریعت اسلام بر آسانی و رفع تنگنا استوار است؛ زیرا الله هیچ تنگنا و دشواریای در دین برای ما قرار نداده است.
• نزدیکی الله متعال به بندگانش و احاطۀ او تعالی بر آنها و علم کامل او به احوالشان؛ بنابراین، دعایشان را میشنود و به درخواست آنها پاسخ میدهد.
﴿أُحِلَّ لَكُمۡ لَيۡلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَآئِكُمۡۚ هُنَّ لِبَاسٞ لَّكُمۡ وَأَنتُمۡ لِبَاسٞ لَّهُنَّۗ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمۡ كُنتُمۡ تَخۡتَانُونَ أَنفُسَكُمۡ فَتَابَ عَلَيۡكُمۡ وَعَفَا عَنكُمۡۖ فَٱلۡـَٰٔنَ بَٰشِرُوهُنَّ وَٱبۡتَغُواْ مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِۖ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِۚ وَلَا تُبَٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمۡ عَٰكِفُونَ فِي ٱلۡمَسَٰجِدِۗ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقۡرَبُوهَاۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ١٨٧ وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَكُم بَيۡنَكُم بِٱلۡبَٰطِلِ وَتُدۡلُواْ بِهَآ إِلَى ٱلۡحُكَّامِ لِتَأۡكُلُواْ فَرِيقٗا مِّنۡ أَمۡوَٰلِ ٱلنَّاسِ بِٱلۡإِثۡمِ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١٨٨ ۞يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡأَهِلَّةِۖ قُلۡ هِيَ مَوَٰقِيتُ لِلنَّاسِ وَٱلۡحَجِّۗ وَلَيۡسَ ٱلۡبِرُّ بِأَن تَأۡتُواْ ٱلۡبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنِ ٱتَّقَىٰۗ وَأۡتُواْ ٱلۡبُيُوتَ مِنۡ أَبۡوَٰبِهَاۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ١٨٩ وَقَٰتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ يُقَٰتِلُونَكُمۡ وَلَا تَعۡتَدُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُعۡتَدِينَ١٩٠ ﴾ [البقرة: ۱۸۷-۱۹۰].
(۱۸۷) در ابتدای امر، بر مرد حرام بوده است که اگر در شبِ روزه بخوابد و قبل از فجر بیدار شود، چیزی بخورد یا با همسرش نزدیکی کند، سپس الله این حکم را نسخ کرد و – ای مؤمنان- الله به شما اجازه داد که در شبهای رمضان با زنانتان آمیزش کنید؛ زیرا آنها پوشش و سبب پاکدامنی شما هستند و شما پوشش و سبب پاکدامنی آنها هستید، و از یکدیگر بینیاز نیستید، الله میدانست که شما با انجام کاری که از آن نهی شده بودید بر خودتان خیانت میکردید، از این رو بر شما رحم کرد و توبۀ شما را پذیرفت و بر شما آسان گرفت. پس اکنون با زنانتان آمیزش کنید و فرزندانی را که الله برای شما مقدر فرموده است بطلبید و در تمام طول شب بخورید و بیاشامید تا با سپیدی صبح و جدایی آن از تاریکی شب، طلوع فجر صادق بر شما آشکار شود، سپس با خودداری از شکنندههای روزه از طلوع فجر تا غروب خورشید روزه را کامل کنید، و درحالیکه در مساجد به اعتکاف نشستهاید با زنان آمیزش نکنید؛ زیرا این کار، اعتکاف را باطل میکند. این احکام مذکور، مرزهای الله میان حلال و حرام هستند پس هرگز به آنها نزدیک نشوید؛ زیرا هرکس به حدود الله نزدیک شود، نزدیک است که در حرام بیفتد، و همانند این بیان واضح و آشکار برای این احکام، الله آیاتش را برای مردم بیان میکند باشد که با انجام اوامر و ترک نواهی تقوای او تعالی را پیشه کنند.
(۱۸۸) و مال یکدیگر را به روش غیر مشروع مانند دزدی و غصب و فریب نخورید، و در این مورد نزد حاکمان دادخواهی نکنید تا بخشی از اموال مردم را با ارتکاب گناه بگیرید، درحالیکه میدانید الله این کار را حرام کرده است؛ زیرا انجام گناه با وجود علم به تحریم آن، بیشترین قباحت و بزرگترین مجازات را دارد.
(۱۸۹) - ای رسول- در مورد ایجاد هلالهای ماه و تغییر احوالش از تو میپرسند، در پاسخ به آنها در مورد حکمت این امر بگو: هلالها، وعدهگاههایی برای مردم هستند که زمان عبادتهایشان مانند ماههای حج، ماه رمضان و تکمیل سال برای پرداخت زکات و اوقات معاملاتشان مانند تعیین مدتهای دیهها و دیونشان را میشناسند. و خیر و نیکی این نیست که هنگام احرام به حج یا عمره از پشت خانهها وارد شوید- چنانکه در جاهلیت گمان میکردید- بلکه نیکی واقعی، نیکی کسی است که در ظاهر و باطن از الله بترسد، و ورود به خانهها از درها، برای شما آسانتر است و مشقّتی درآن نیست؛ زیرا الله شما را به آنچه دشواری و مشقت بر شما داشته باشد مکلف نکرده است، و میان خود و عذاب الله، سپری از اعمال صالح قرار دهید؛ باشد که با دستیابی به آنچه به آن تمایل دارید و نجات از آنچه میترسید، رستگار گردید.
(۱۹۰) و- برای بالا بردن کلام الله- با کافرانی که با شما میجنگند تا شما را از دین الله باز دارند پیکار کنید، اما با کشتار کودکان و زنان و پیران یا مثلهکردن کشتگان و مانند آن از حدود الله نگذرید؛ زیرا الله متجاوزان از حدودش را در آنچه تشریع و حکم کرده است دوست ندارد.
برخی فواید آیات:
• مشروعیت اعتکاف، که ماندن در مسجد برای عبادت است؛ از اینرو، از هرچه که با هدف اعتکاف مخالف باشد مانند نزدیکی با زن نهی میشود.
• نهی از خوردن اموال مردم به باطل و تحریم هر وسیله و روشی مانند رشوه که در این راه بهکار گرفته شود.
• تحریم و نهی از تجاوز؛ زیرا دین اسلام بر عدالت و نیکوکاری استوار است.
﴿وَٱقۡتُلُوهُمۡ حَيۡثُ ثَقِفۡتُمُوهُمۡ وَأَخۡرِجُوهُم مِّنۡ حَيۡثُ أَخۡرَجُوكُمۡۚ وَٱلۡفِتۡنَةُ أَشَدُّ مِنَ ٱلۡقَتۡلِۚ وَلَا تُقَٰتِلُوهُمۡ عِندَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِيهِۖ فَإِن قَٰتَلُوكُمۡ فَٱقۡتُلُوهُمۡۗ كَذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٩١ فَإِنِ ٱنتَهَوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٩٢ وَقَٰتِلُوهُمۡ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتۡنَةٞ وَيَكُونَ ٱلدِّينُ لِلَّهِۖ فَإِنِ ٱنتَهَوۡاْ فَلَا عُدۡوَٰنَ إِلَّا عَلَى ٱلظَّٰلِمِينَ١٩٣ ٱلشَّهۡرُ ٱلۡحَرَامُ بِٱلشَّهۡرِ ٱلۡحَرَامِ وَٱلۡحُرُمَٰتُ قِصَاصٞۚ فَمَنِ ٱعۡتَدَىٰ عَلَيۡكُمۡ فَٱعۡتَدُواْ عَلَيۡهِ بِمِثۡلِ مَا ٱعۡتَدَىٰ عَلَيۡكُمۡۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلۡمُتَّقِينَ١٩٤ وَأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ وَأَحۡسِنُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٩٥ وَأَتِمُّواْ ٱلۡحَجَّ وَٱلۡعُمۡرَةَ لِلَّهِۚ فَإِنۡ أُحۡصِرۡتُمۡ فَمَا ٱسۡتَيۡسَرَ مِنَ ٱلۡهَدۡيِۖ وَلَا تَحۡلِقُواْ رُءُوسَكُمۡ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ ٱلۡهَدۡيُ مَحِلَّهُۥۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوۡ بِهِۦٓ أَذٗى مِّن رَّأۡسِهِۦ فَفِدۡيَةٞ مِّن صِيَامٍ أَوۡ صَدَقَةٍ أَوۡ نُسُكٖۚ فَإِذَآ أَمِنتُمۡ فَمَن تَمَتَّعَ بِٱلۡعُمۡرَةِ إِلَى ٱلۡحَجِّ فَمَا ٱسۡتَيۡسَرَ مِنَ ٱلۡهَدۡيِۚ فَمَن لَّمۡ يَجِدۡ فَصِيَامُ ثَلَٰثَةِ أَيَّامٖ فِي ٱلۡحَجِّ وَسَبۡعَةٍ إِذَا رَجَعۡتُمۡۗ تِلۡكَ عَشَرَةٞ كَامِلَةٞۗ ذَٰلِكَ لِمَن لَّمۡ يَكُنۡ أَهۡلُهُۥ حَاضِرِي ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ١٩٦ ﴾ [البقرة: ۱۹۱-۱۹۶].
(۱۹۱) و هرجا با آنها روبرو شدید آنها را بکُشید و از مکانی که شما را بیرون راندند، یعنی مکه، آنها را بیرون برانید، و فتنۀ حاصل از بازداشتن مؤمن از دینش و بازگشت او به کفر، از قتل بدتر است. بهخاطر بزرگ داشت مسجدالحرام، در آنجا آغازگر جنگ با کافران مباشید مگر اینکه آنها در آنجا با شما جنگ را آغاز کنند، پس اگر در مسجدالحرام با شما جنگیدند، آنها را بکشید، و مانند این مجازات- یعنی کشتار آنها اگر در مسجدالحرام تجاوز کردند- مجازات کافران است.
(۱۹۲) اما اگر از جنگ با شما و کفرشان باز ایستادند، از آنها دست بکشید؛ زیرا الله نسبت به توبهکاران بخشنده است و آنها را بهخاطر گناهان گذشتۀشان مؤاخذه نمیکند و با آنها مهربان است که در مجازاتشان تعجیل نمیکند.
(۱۹۳) و با کفار بجنگید تا شرک و باز داشتن مردم از راه الله و کفر از جانب آنها نباشد و دین آشکار، دین الله باشد، پس اگر از کفر و باز داشتن از راه الله باز ایستادند، از جنگ با آنها دست بکشید؛ زیرا تجاوز جز بر ستمکاران بهسبب کفر و باز داشتن از راه الله نیست.
(۱۹۴) این ماه حرام در سال هفتم که الله در آن به شما این امکان را داد که به حرم درآیید و عمره بگزارید، در عوض آن ماه حرامی است که مشرکان شما را در سال ششم از حرم بازداشتند، و در حرمتها- مانند حرمت سرزمین حرام و ماه حرام و إحرام- قصاص متجاوزان جاری میشود؛ پس هرکس در این حرمتها بر شما تجاوز کرد با او مقابله به مثل کنید و بیش از مقدار تجاوز، قصاص نکنید؛ زیرا الله متجاوزان از حدودش را دوست ندارد، و در آنچه از مقابله با تجاوز، به شما اذن داده شده است از الله بترسید و بدانید که الله کسانی را که تقوای او تعالی را پیشه میکنند توفیق داده و تقویت میکند.
(۱۹۵) و در طاعت الله مانند جهاد و سایر طاعتها، مال انفاق کنید و خودتان را به دست خویش به نابودی نیندازید، به این نحو که جهاد و بخشش در راه آن را رها کنید، یا خودتان را در چیزی قرار دهید که سبب نابودی شماست، و عبادات و معاملات و اخلاقتان را نیکو گردانید؛ زیرا الله نیکوکاران در تمام امورشان را دوست دارد؛ چنانکه ثواب زیادی به آنها میدهد و آنها را در یافتن راه راست موفق میگرداند.
(۱۹۶) و حج و عمره را در طلب خشنودی الله متعال بهصورت کامل ادا کنید، پس اگر از اتمام این دو بهسبب بیماری یا دشمن بازداشته شدید، باید هرچه از هَدی- شتر یا گاو یا گوسفند- که برایتان میسر شد ذبح کنید تا از احرام درآیید. و موی سرتان را نتراشید یا کوتاه نکنید تا اینکه هَدی به محلی که ذبحش در آنجا حلال میشود برسد، پس اگر از حرم بازداشته شده بود باید همانجا که بازداشته شده است ذبح کند، و اگر از حرم بازداشته نشده بود، باید در روز قربانی و بعد آن در ایام تشریق هَدی را در حرم ذبح کند. هر یک از شما که بیمار بود یا در موی سرش ناراحتیای مانند شپش داشت، اگر بهسبب این امر سرش را بتراشد، گناهی بر او نیست و باید بهخاطر این کار فدیه بدهد به این نحو که: یا سه روز روزه بگیرد یا شش تن از مساکین حرم را طعام بدهد یا گوسفندی ذبح و گوشت آن را در میان فقرای حرم توزیع کند؛ اما وقتی ترسی بر شما نبود، هرکس از شما که در ماههای حج از ادای عمره برخوردار شد و در همان سال از ممنوعات احرام که بر او حرام شده است خودداری کرد تا اینکه به حج مُحرم شد، باید آنچه بر او میسر میشود از گوسفند یا اینکه هفت نفر در ذبح شتر یا گاوی شریک شوند ذبح کند، اما اگر توان هدی را نیافت باید به جای آن، سه روز از ایام مناسک را روزه بگیرد و هفت روز نیز پس از بازگشت به خانهاش روزه بگیرد تا ده روز کامل شود؛ این تمتع با وجوب هَدی یا روزه برای آن ناتوان از هَدی است که از ساکنان حرم و مقیم نزدیک حرم نباشد؛ زیرا آنها نیازی به این تمتع ندارند، چون به دلیل وجود آنها در حرم، صِرف طواف از میان اعمال تمتّع با عمره تا فرارسیدن حج، برایشان کفایت میکند، و با پیروی آنچه الله تشریع کرده و بزرگداشت حدودش، از او تعالی بترسید و بدانید که الله نسبت به کسانیکه با اوامرش مخالفت میکنند، سختکیفر است.
برخی فواید آیات:
• هدف و غایت جهاد، حاکم نمودن قوانین الله متعال و برطرف ساختن آنچه که مردم را از شنیدن حق و درآمدن در آن باز میدارد، است.
• ترک جهاد و باز ماندن از آن، از اسباب نابودی امت است؛ زیرا به ضعف امت و طمع دشمن در آن منجر میشود.
• وجوب کامل کردن حج و عمره برای کسیکه این دو را آغاز کرده است، و جواز حلال شدن از این دو با ذبح هَدی برای کسیکه از حرم بازداشته شده است.
﴿ٱلۡحَجُّ أَشۡهُرٞ مَّعۡلُومَٰتٞۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلۡحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي ٱلۡحَجِّۗ وَمَا تَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ يَعۡلَمۡهُ ٱللَّهُۗ وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيۡرَ ٱلزَّادِ ٱلتَّقۡوَىٰۖ وَٱتَّقُونِ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ١٩٧ لَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَبۡتَغُواْ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّكُمۡۚ فَإِذَآ أَفَضۡتُم مِّنۡ عَرَفَٰتٖ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ عِندَ ٱلۡمَشۡعَرِ ٱلۡحَرَامِۖ وَٱذۡكُرُوهُ كَمَا هَدَىٰكُمۡ وَإِن كُنتُم مِّن قَبۡلِهِۦ لَمِنَ ٱلضَّآلِّينَ١٩٨ ثُمَّ أَفِيضُواْ مِنۡ حَيۡثُ أَفَاضَ ٱلنَّاسُ وَٱسۡتَغۡفِرُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٩٩ فَإِذَا قَضَيۡتُم مَّنَٰسِكَكُمۡ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَذِكۡرِكُمۡ ءَابَآءَكُمۡ أَوۡ أَشَدَّ ذِكۡرٗاۗ فَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِي ٱلدُّنۡيَا وَمَا لَهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنۡ خَلَٰقٖ٢٠٠ وَمِنۡهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ حَسَنَةٗ وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ٢٠١ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ نَصِيبٞ مِّمَّا كَسَبُواْۚ وَٱللَّهُ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٢٠٢ ﴾ [البقرة: ۱۹۷-۲۰۲].
(۱۹۷) زمان حج، ماههای مشخصی است که از ماه شوال آغاز میشود و با دهم ماه ذوالحجه پایان مییابد، پس هرکس حج در این ماهها را بر خود واجب گردانَد و احرام حج ببندد، بهسبب بزرگی زمان و مکان، همبستری و مقدمات آن بر او حرام میشود، و حرمت خروج از طاعت الله با ارتکاب گناهان در حقش تشدید میگردد، و جدال منجر به خشم و دشمنی بر او حرام میشود؛ و هر خیری را که انجام میدهید الله آن را میداند و پاداش آن را به شما میدهد. برای ادای حج از اقلام مورد نیاز خوردنی و نوشیدنی کمک بگیرید و بدانید بهترین چیزیکه در تمام امورتان از آن یاری میگیرید، تقوای الله متعال است؛ پس ای صاحبان عقل سلیم، با اجرای اوامر و ترک نواهی من، از من بترسید.
(۱۹۸) بر شما گناهی نیست که در اثنای حج، با تجارت و غیر آن روزی حلال بجویید، پس هنگامیکه در روز نهم، پس از وقوف در عرفات، از آنجا کوچ کردید و در شب دهم ماه ذوالحجه بهسوی مزدلفه روی آوردید؛ با تسبیح و تهلیل و دعا نزد مشعرالحرام در مزدلفه الله را یاد کنید، و الله را یاد کنید که شما را به نشانههای دینش و مناسک حج خانهاش هدایت فرمود؛ که قبل از آن نسبت به شریعت الله از غافلان بودهاید.
(۱۹۹) سپس از عرفات کوچ کنید همانگونه که مردمِ پیرو ابراهیم ÷ این کار را میکنند، نه مانند کسانی از اهل جاهلیت که در آن وقوف نمیکردند، و برای کوتاهی در انجام آنچه الله تشریع کرده از او تعالی آمرزش بطلبید؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار بخشنده و مهربان است.
(۲۰۰) پس هنگامیکه اعمال حج را تمام کردید و از آن فارغ شدید، الله را یاد کنید و او را بسیار ستایش کنید، چنانکه به پدرانتان فخر فروشی میکنید و آنها را میستایید، یا الله را بیشتر از یاد پدرانتان یاد کنید؛ زیرا تمام نعمتهایی که از آنها بهره میبرید از جانب او تعالی است؛ و مردم مختلف هستند، برخی از آنها کافران مشرکی هستند که فقط به زندگی دنیا ایمان دارند؛ از این رو، فقط نعمت و زینت دنیا از سلامتی و مال و فرزند را از پروردگارشان میخواهند و بهسبب تمایل به دنیا و رویگردانی از آخرت، در آنچه که الله برای بندگان مؤمنش در آخرت مهیا کرده است هیچ سهمی ندارند.
(۲۰۱) و گروهی از مردم به الله و آخرت ایمان دارند؛ پس نعمتهای دنیا و عمل صالح در آن را از پروردگارشان میخواهند، همانگونه که دستیابی به بهشت و محافظت از عذاب آتش را از او میطلبند.
(۲۰۲) برای آنها که خیر دنیا و آخرت را میخواهند، سهمی از ثواب بزرگ بهسبب اعمال صالحی که در دنیا انجام دادند وجود دارد و الله اعمال را زود محاسبه میکند.
برخی فواید آیات:
• مؤمن باید در سفر دنیا و سفر آخرت توشه برگیرد؛ به همین منظور، الله بیان فرمود که بهترین توشه، تقواست.
• مشروعیت یاد بسیار الله هنگام اتمام مناسک حج.
• اختلاف اهداف مردم؛ زیرا غم و اندوه برخی از مردم، دنیاست و غیر آن را از پروردگارشان نمیخواهند و برخی دیگر خیر دنیا و آخرت را میطلبند که همین گروه توفیق یافتگانند.
﴿۞وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ فِيٓ أَيَّامٖ مَّعۡدُودَٰتٖۚ فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوۡمَيۡنِ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۖ لِمَنِ ٱتَّقَىٰۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّكُمۡ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٢٠٣ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُعۡجِبُكَ قَوۡلُهُۥ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَيُشۡهِدُ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلۡبِهِۦ وَهُوَ أَلَدُّ ٱلۡخِصَامِ٢٠٤ وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ لِيُفۡسِدَ فِيهَا وَيُهۡلِكَ ٱلۡحَرۡثَ وَٱلنَّسۡلَۚ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلۡفَسَادَ٢٠٥ وَإِذَا قِيلَ لَهُ ٱتَّقِ ٱللَّهَ أَخَذَتۡهُ ٱلۡعِزَّةُ بِٱلۡإِثۡمِۚ فَحَسۡبُهُۥ جَهَنَّمُۖ وَلَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ٢٠٦ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشۡرِي نَفۡسَهُ ٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ رَءُوفُۢ بِٱلۡعِبَادِ٢٠٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱدۡخُلُواْ فِي ٱلسِّلۡمِ كَآفَّةٗ وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ٢٠٨ فَإِن زَلَلۡتُم مِّنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡكُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ٢٠٩ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن يَأۡتِيَهُمُ ٱللَّهُ فِي ظُلَلٖ مِّنَ ٱلۡغَمَامِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَقُضِيَ ٱلۡأَمۡرُۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٢١٠ ﴾ [البقرة: ۲۰۳-۲۱۰].
(۲۰۳) و الله را با تکبیر و تهلیل در روزهای اندکی که همان یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ماه ذوالحجه است یاد کنید؛ پس هرکس عجله کند و پس از رمی در روز دوازدهم از مِنا خارج شود این حق را دارد و گناهی بر او نیست؛ زیرا الله از او درگذشته است، و هرکس تا روز سیزدهم تأخیر کند تا رمی را انجام دهد او نیز میتواند چنین کند و ایرادی بر او نیست و کار کاملتر را انجام داده و از کار پیامبر ج پیروی کرده است؛ هر دوی این امر برای کسی است که در حج خویش از الله بترسد و همانگونه که الله فرمان داده است حج بگزارد، و از الله با انجام اوامرش و ترک نواهیاش بترسید، و یقین داشته باشید که فقط بهسوی او باز گردانیده و کشانیده میشوید و شما را در قبال اعمالتان جزا خواهد داد.
(۲۰۴) - ای پیامبر- از میان مردم، منافقی است که سخنش در این دنیا تو را به شگفت میآورد، بهگونهای که او را تا جایی خوش گفتار میبینی که به راستی و خیرخواهیاش گمان میکنی، درحالیکه هدف او، فقط حفظ جان و مالش است و- درحالیکه دروغ میگوید- الله را بر ایمان و خیر قلبیاش گواه میگیرد، حال آنکه دشمنی و عداوت شدیدی نسبت به مسلمانان دارد.
(۲۰۵) و هنگامیکه به تو پشت کند و از تو جدا شود، در زمین بسیار میکوشد تا با انجام گناهان فساد برپا کند، و کشت را نابود سازد، و چارپایان را بکشد، و الله فساد در روی زمین و کسانی را که در زمین فساد برپا میکنند، دوست ندارد.
(۲۰۶) و هنگامیکه به این مفسد- از باب خیرخواهی- گفته میشود: با بزرگداشت حدود الهی و پرهیز از نواهیاش، تقوای الهی داشته باش، غرور و تکبر او را از بازگشت به حق باز میدارد و به گناه ادامه میدهد، پس مجازات او ورود به جهنم است که برایش کافی است و جهنم مکان و جایگاه بسیار بدی برای ساکنانش است.
(۲۰۷) و از میان مردم، مؤمنی است که جان خودش را میفروشد و آن را در طاعت پروردگارش و جهاد در راه او و طلب خشنودیاش به کار میگیرد، و الله نسبت به بندگانش دارای رحمت گسترده و بسیار مهربان است.
(۲۰۸) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، بهطور کامل در اسلام درآیید و ذرهای از آن را رها نکنید، آنگونه که اهل کتاب به بخشی از کتاب ایمان آوردند و به بخشی دیگر از آن کفر ورزیدند، و راههای شیطان را دنبال نکنید؛ زیرا او دشمن واضحی برای شماست که دشمنیاش را آشکار کرده است.
(۲۰۹) پس اگر بعد از اینکه دلایل آشکار که هیچ شبههای در آنها نیست نزد شما آمد، لغزش و انحرافی از شما سر بزند، بدانید که الله در قدرت و قهر خویش شکستناپذیر است، و در تدبیر و تشریع خویش بسیار داناست؛ پس از او بترسید و او را بزرگ شمارید.
(۲۱۰) اینان که راههای شیطان را دنبال میکنند و از راه حق منحرف هستند، در انتظار چیزی نیستند جز اینکه الله در روز قیامت چنانکه سزاوار عظمت او سبحانه است در سایههایی از ابر نزدشان بیاید تا میان آنها داوری کند و فرشتگان درحالی نزدشان بیایند که آنها را از هر سو احاطه کردهاند و در این هنگام، فرمان الله در مورد آنها اجرا و تمام میشود، و امور و احوال مخلوقات، فقط بهسوی الله سبحانه بازگردانیده میشود.
برخی فواید آیات:
• تقوای حقیقی، فقط به اعمال زیاد نیست؛ بلکه به پیروی از هدایت شریعت و پایبندی به آن است.
• داوری در مورد مردم، به صِرف ظاهر و سخنانشان نیست، بلکه به باطن اعمالشان است که بر امور پنهان دلهایشان دلالت دارد.
• برپا کردن فساد در زمین از هر نوعی که باشد، از صفات متکبران است که از آنها جدا نمیگردد و الله متعال فساد و فسادکاران را دوست ندارد.
• انسان، مسلمان حقیقی به الله متعال نمیشود مگر زمانیکه به تمام دین اسلام گردن نهد و در ظاهر و باطن، آن را بپذیرد.
﴿سَلۡ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ كَمۡ ءَاتَيۡنَٰهُم مِّنۡ ءَايَةِۢ بَيِّنَةٖۗ وَمَن يُبَدِّلۡ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُ فَإِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٢١١ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا وَيَسۡخَرُونَ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۘ وَٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ فَوۡقَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ وَٱللَّهُ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ٢١٢ كَانَ ٱلنَّاسُ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ فَبَعَثَ ٱللَّهُ ٱلنَّبِيِّۧنَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَ ٱلنَّاسِ فِيمَا ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِۚ وَمَا ٱخۡتَلَفَ فِيهِ إِلَّا ٱلَّذِينَ أُوتُوهُ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۖ فَهَدَى ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لِمَا ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ مِنَ ٱلۡحَقِّ بِإِذۡنِهِۦۗ وَٱللَّهُ يَهۡدِي مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٍ٢١٣ أَمۡ حَسِبۡتُمۡ أَن تَدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ وَلَمَّا يَأۡتِكُم مَّثَلُ ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلِكُمۖ مَّسَّتۡهُمُ ٱلۡبَأۡسَآءُ وَٱلضَّرَّآءُ وَزُلۡزِلُواْ حَتَّىٰ يَقُولَ ٱلرَّسُولُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ مَتَىٰ نَصۡرُ ٱللَّهِۗ أَلَآ إِنَّ نَصۡرَ ٱللَّهِ قَرِيبٞ٢١٤ يَسَۡٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَۖ قُلۡ مَآ أَنفَقۡتُم مِّنۡ خَيۡرٖ فَلِلۡوَٰلِدَيۡنِ وَٱلۡأَقۡرَبِينَ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۗ وَمَا تَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٞ٢١٥ ﴾ [البقرة: ۲۱۱-۲۱۵].
(۲۱۱) - ای پیامبر- برای توبیخ بنیاسرائیل، از آنها بپرس: الله متعال چه تعداد نشانههای روشنی دال بر راستگویی رسولان برایتان بیان فرمود! اما شما آنها را تکذیب کردید و از آنها روی گردانیدید، و هرکس نعمت الله را پس از اینکه آن را شناخت و برایش آشکار شد، به کفر و تکذیب تبدیل کند؛ (باید بداند که) الله نسبت به کافران تکذیب کننده، سختکیفر است.
(۲۱۲) زندگی دنیا و کالاهای فانی و لذتهای موقتی آن، برای کسانیکه به الله کفر ورزیدند آراسته شده است، و مؤمنان به الله و روز آخرت را به تسمخر میگیرند، اما کسانیکه با انجام اوامر الله و ترک نواهیاش، تقوای او را پیشه کردند، در آخرت بالاتر و برتر از این کافران هستند، چون الله آنها را در بهشتهای جاویدان ساکن میکند و الله برای هر یک از مخلوقاتش که بخواهد، بدون شمارش و محاسبه میدهد.
(۲۱۳) مردم امتی یگانه و متحد بر هدایت، بر دین پدرشان آدم بودند، تا اینکه شیاطین آنها را گمراه ساختند، و برخی مؤمن و برخی دیگر کافر شدند؛ از این رو، الله رسولان را بشارت دهندۀ مؤمنان و فرمانبرداران، به آنچه الله با رحمت خویش برایشان مهیا کرده است، و انذار دهندۀ کافران به عذاب شدیدی که الله به آنها وعده داده است برانگیخت، و همراه رسولانش، کتابهایی نازل فرمود که شامل حقیقتی است که تردیدی در آن راه ندارد؛ تا در اختلافات میان مردم داوری کنند. و کسی در تورات اختلاف نکرد مگر یهودیانی که علم تورات به آنها داده شد پس از آنکه دلایل الله بر اینکه تورات، حقی از جانب او تعالی است نزدشان آمد، پس نباید در آن اختلاف کنند، این اختلاف از جانب آنها ستمکارانه روی داد؛ و الله به اذن و ارادۀ خویش، مؤمنان را به شناخت هدایت از گمراهی توفیق داد، و الله هرکس را که بخواهد به راه راستی که هیچ انحرافی ندارد هدایت میکند و این راه راست، همان راه ایمان است.
(۲۱۴) - ای مؤمنان- آیا گمان کردید که وارد بهشت میشوید درحالیکه هنوز مانند مردم قبل از شما که گذشتند آزمایش نشدهاید، آنگاه که به فقر و بیماری شدید مبتلا شدند و ترس و دلهرهها آنها را لرزاند، آزمایش آنها تا آنجا رسید که خواستار تعجیل در یاری الله شدند، آنگاه که رسول و مؤمنان همراهش گفتند: یاری الله چه زمانی فرا میرسد؟ بدانید که یاری الله به مؤمنان و توکلکنندگان به او نزدیک است.
(۲۱۵)- ای پیامبر- یارانت از تو میپرسند: از اموال گوناگون خویش چه چیزی و در چه موردی انفاق کنند؟ در پاسخ به آنها بگو: آنچه از خیر- یعنی حلال پاکیزه- انفاق کنید باید برای پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک شما بر اساس نیاز و یتیمان نیازمند و تنگدستانی که هیچ ثروتی ندارند و مسافری که سفر او را از خانواده و وطنش جدا کرده است هزینه شود، و- ای مؤمنان- الله از هر کار خیر کم یا زیادی که انجام میدهید آگاه است و ذرهای از آن بر او تعالی پنهان نمیماند و پاداش آن را به شما خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• ترک شکرگزاری الله متعال به خاطر نعمتهایش و به کار نبردن این نعمتها در طاعت او تعالی، آنها را در معرض زوال و نابودی قرار میدهد و باعث تبدیل آن به مصیبت بر صاحب نعمت میشود.
• اصل این است که الله بندگانش را بر اساس فطرت توحید و ایمان به آن آفرید، و ابلیس و دستیارانش آنها را از این فطرت بهسوی شرک به او تعالی برگردانیدند.
• بزرگترین خواری و درماندگی که منجر به شکست میشود این است که امت در کتاب و شریعت خویش اختلاف کنند، به این نحو که به تکفیر و لعنت یکدیگر بپردازند.
• هدایت بهسوی حقی که مردم در آن اختلاف دارند و شناخت جانب صحیح، به دست الله است و ایمان و گردن نهادن به آن از او تعالی طلبیده میشود.
• ابتلا و آزمایش، سنت الله متعال در مورد دوستانش است؛ یعنی آنها را به اندازۀ ایمان و توکلی که در دلهایشان به او تعالی دارند مورد آزمایش قرار میدهد.
• از بزرگترین مواردی که بر شکیبایی هنگام نزول مصیبت یاری میرساند، اقتدا به نیکوکاران و الگوگیری از آنها است.
﴿كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِتَالُ وَهُوَ كُرۡهٞ لَّكُمۡۖ وَعَسَىٰٓ أَن تَكۡرَهُواْ شَيۡٔٗا وَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۖ وَعَسَىٰٓ أَن تُحِبُّواْ شَيۡٔٗا وَهُوَ شَرّٞ لَّكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٢١٦ يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلشَّهۡرِ ٱلۡحَرَامِ قِتَالٖ فِيهِۖ قُلۡ قِتَالٞ فِيهِ كَبِيرٞۚ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَكُفۡرُۢ بِهِۦ وَٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ وَإِخۡرَاجُ أَهۡلِهِۦ مِنۡهُ أَكۡبَرُ عِندَ ٱللَّهِۚ وَٱلۡفِتۡنَةُ أَكۡبَرُ مِنَ ٱلۡقَتۡلِۗ وَلَا يَزَالُونَ يُقَٰتِلُونَكُمۡ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمۡ عَن دِينِكُمۡ إِنِ ٱسۡتَطَٰعُواْۚ وَمَن يَرۡتَدِدۡ مِنكُمۡ عَن دِينِهِۦ فَيَمُتۡ وَهُوَ كَافِرٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢١٧ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ يَرۡجُونَ رَحۡمَتَ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢١٨ ۞يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡخَمۡرِ وَٱلۡمَيۡسِرِۖ قُلۡ فِيهِمَآ إِثۡمٞ كَبِيرٞ وَمَنَٰفِعُ لِلنَّاسِ وَإِثۡمُهُمَآ أَكۡبَرُ مِن نَّفۡعِهِمَاۗ وَيَسَۡٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَۖ قُلِ ٱلۡعَفۡوَۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَتَفَكَّرُونَ٢١٩ ﴾ [البقرة: ۲۱۶-۲۱۹].
(۲۱۶) - ای مؤمنان- پیکار در راه الله بر شما فرض گردانیده شده است درحالیکه طبیعت نفس آن را نمیپسندد؛ زیرا مال و جان در آن هزینه میشود، و شاید شما چیزی را دوست ندارید درحالیکه آن چیز در واقع برای شما خیر و منفعت باشد؛ مانند پیکار در راه الله، که افزون بر ثواب زیادش، دربردارندۀ پیروزی بر دشمنان و بالا بردن سخن الله است، و شاید شما چیزی را دوست دارید درحالیکه شر و دارای پایان غمانگیزی برای شماست؛ مانند بازماندن از جهاد که سبب درماندگی و تسلط دشمنان است، و الله بهطور کامل نسبت به خیر و شر امور داناست و شما آن را نمیدانید، پس به فرمان او پاسخ مثبت دهید که خیر شما در آن است.
(۲۱۷) - ای پیامبر- مردم در مورد حکم کارزار در ماههای حرام: ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب از تو میپرسند، در پاسخ به آنها بگو: کارزار در این ماهها، گناه بزرگ و ناپسندی نزد الله است، همانگونه که بازداشتن از راه الله که مشرکان انجام میدهند نیز زشت است، و نزد الله، بازداشتن مؤمنان از مسجدالحرام و بیرونراندن اهالی مسجد الحرام از آن، گناهی بزرگتر از پیکار در ماه حرام است، و شرکی که در آن قرار دارند، بزرگتر از قتل است. و – ای مؤمنان- مشرکان پیوسته ستمکارانه با شما میجنگند که اگر راهی بیابند شما را از دین برحقّتان به دین باطلشان بکشانند، و هر یک از شما که از دینش بازگردد و در حال کفر بر الله بمیرد، بهطور قطع اعمال صالح خویش را باطل کرده است و سرانجامِ او در آخرت، ورود به آتش و جاودانه بودن در آن است.
(۲۱۸) همانا کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردند و کسانیکه سرزمینهایشان را برای هجرت بهسوی الله و رسولش رها کردند و جنگیدند تا سخن الله، برتر باشد، آنها به رحمت و آمرزش الله امیدوارند و الله گناهان بندگانش را میبخشد و نسبت به آنها مهربان است.
(۲۱۹)- ای پیامبر- اصحابت در مورد خمر (هرچه که عقل را بپوشاند و از بین ببرد)، از تو میپرسند که نوشیدن و فروش و خرید آن چه حکمی دارد؟ و در مورد حکم قِمار (مالی که از طریق مسابقاتی که عوضی از جانب دو طرف حاضر در مسابقه در آن وجود دارد) از تو میپرسند؟ در پاسخ به آنها بگو: در این دو، زیانها و مفاسد دینی و دنیوی زیادی است، مانند نابودی عقل و مال و افتادن در دشمنی و کینه، و منافع اندکی مانند درآمدهای مالی در آنها وجود دارد، و ضرر و گناه حاصل از این دو، از سودشان بزرگتر است و عاقل باید از هرچه که ضررش بیشتر از سودش باشد بپرهیزد. این فرمودۀ الله متعال، زمینهسازی برای تحریم خمر است. و – ای پیامبر- اصحابت از تو میپرسند که چه اندازه از اموالشان را بهصورت داوطلبانه و به میل خویش انفاق کنند؟ در پاسخ به آنها بگو: از آن اموالتان که مازاد بر نیاز شماست انفاق کنید (این حکم در ابتدای امر بود، اما پس از آن، الله زکات واجب را در اموالی مخصوص و نصابی معین تشریع فرمود)، و الله مانند همین بیان واضح و بدون ابهام، احکام شریعت را برایتان بیان میفرماید باشد که بیندیشید.
برخی فواید آیات:
• جهل به سرانجامِ کارها، گاهی باعث میشود که انسان آنچه به نفعش است را نپسندد و آنچه به ضررش است را دوست بدارد، بنابراین انسان باید هدایت به راه راست را از الله تقاضا کند.
• اسلام، حرامها را بزرگ شمرد و از تجاوز بر آن نهی فرمود و از بزرگترین حرامها، بازداشتن مردم از راه الله متعال است.
• کفار برای همیشه در حال جنگ علیه اسلام و پیروانش هستند تا آنها را از دینشان خارج کنند و الله نیرنگ کافران را ناتوان میسازد.
• ایمان به الله متعال، هجرت و جهاد در راه او تعالی؛ بزرگترین لوازمی است که شخص به وسیله آن به رحمت و مغفرت الله دست مییابد.
• شریعت برای رعایت مصلحت بندگان، تمام آنچه را که ضررش غالب است حرام قرار داده است هر چند برخی منافع در آن موجود باشد.
﴿فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۗ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡيَتَٰمَىٰۖ قُلۡ إِصۡلَاحٞ لَّهُمۡ خَيۡرٞۖ وَإِن تُخَالِطُوهُمۡ فَإِخۡوَٰنُكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ ٱلۡمُفۡسِدَ مِنَ ٱلۡمُصۡلِحِۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَأَعۡنَتَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٢٠ وَلَا تَنكِحُواْ ٱلۡمُشۡرِكَٰتِ حَتَّىٰ يُؤۡمِنَّۚ وَلَأَمَةٞ مُّؤۡمِنَةٌ خَيۡرٞ مِّن مُّشۡرِكَةٖ وَلَوۡ أَعۡجَبَتۡكُمۡۗ وَلَا تُنكِحُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ حَتَّىٰ يُؤۡمِنُواْۚ وَلَعَبۡدٞ مُّؤۡمِنٌ خَيۡرٞ مِّن مُّشۡرِكٖ وَلَوۡ أَعۡجَبَكُمۡۗ أُوْلَٰٓئِكَ يَدۡعُونَ إِلَى ٱلنَّارِۖ وَٱللَّهُ يَدۡعُوٓاْ إِلَى ٱلۡجَنَّةِ وَٱلۡمَغۡفِرَةِ بِإِذۡنِهِۦۖ وَيُبَيِّنُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٢٢١ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡمَحِيضِۖ قُلۡ هُوَ أَذٗى فَٱعۡتَزِلُواْ ٱلنِّسَآءَ فِي ٱلۡمَحِيضِ وَلَا تَقۡرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطۡهُرۡنَۖ فَإِذَا تَطَهَّرۡنَ فَأۡتُوهُنَّ مِنۡ حَيۡثُ أَمَرَكُمُ ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلتَّوَّٰبِينَ وَيُحِبُّ ٱلۡمُتَطَهِّرِينَ٢٢٢ نِسَآؤُكُمۡ حَرۡثٞ لَّكُمۡ فَأۡتُواْ حَرۡثَكُمۡ أَنَّىٰ شِئۡتُمۡۖ وَقَدِّمُواْ لِأَنفُسِكُمۡۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّكُم مُّلَٰقُوهُۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢٢٣ وَلَا تَجۡعَلُواْ ٱللَّهَ عُرۡضَةٗ لِّأَيۡمَٰنِكُمۡ أَن تَبَرُّواْ وَتَتَّقُواْ وَتُصۡلِحُواْ بَيۡنَ ٱلنَّاسِۚ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢٢٤ ﴾ [البقرة: ۲۲۰-۲۲۴].
(۲۲۰) این حکم را تشریع فرمود تا در آنچه در دنیا و آخرت به شما سود میرساند بیندیشید. و – ای پیامبر- اصحابت در مورد اجرای سرپرستیشان بر یتیمان از تو میپرسند که چگونه با آنها رفتار کنند؟ و آیا اموالشان را در نفقه و غذاخوردن و سکونت با آنها درآمیزند؟ در پاسخ به آنها بگو: بخشش شما به آنها با اصلاح اموالشان بدون عوض یا در آمیختن در اموالشان، نزد الله برایتان بهتر است و پاداش بیشتری دارد، و این کار برای آنها در اموالشان بهتر است؛ چون باعث حفظ اموالشان برای آنها میشود، و اگر با جمع کردن اموالشان با اموالتان در معاش و مسکن و مانند آن با آنها مشارکت کردید، ایرادی در این کار نیست؛ زیرا آنها برادران دینی شما هستند و برادران به یکدیگر یاری میرسانند و کارهای یکدیگر را انجام میدهند، و الله آن گروه از سرپرستان را که با مشارکت یتیمان در اموالشان قصد فساد دارند از آن گروه که از این کار قصد اصلاح دارند میشناسد، و اگر بخواهد در مورد یتیمان بر شما سخت بگیرد بهطور قطع این کار را میکرد، اما او تعالی در روش رفتار با یتیمان بر شما آسان گرفته است؛ زیرا شریعت او بر آسانی استوار است، و الله شکست ناپذیر است که هیچ چیز بر او چیره نمیشود و در آفرینش و تدبیر و تشریع خویش بسیار داناست.
(۲۲۱)- ای مؤمنان- با زنان مشرک به الله ازدواج نکنید تا اینکه فقط به الله ایمان بیاورند و در دین اسلام درآیند، و همانا کنیز مؤمن به الله و رسولش از زن آزادِ بتپرست بهتر است هر چند آن زن آزاد با زیبایی و مالش مورد پسند شما واقع شود، و زنان مسلمان را به ازدواج مردان مشرک درنیاورید و بهطور قطع، بردۀ مملوک مؤمن به الله و رسولش، از مرد آزاد مشرک بهتر است، هر چند آن مرد آزاد مورد پسند شما واقع شود؛ آنها که متصف به شرک هستند- چه مرد و چه زن- با گفتار و رفتارشان به آنچه که سبب ورود به آتش میگردد فرامیخوانند، و الله شما را بهسوی اعمال صالح که به اذن و بخشش او، به ورود به بهشت و آمرزش از گناهان میکشاند فرا میخواند، و آیاتش را برای مردم بیان میکند باشد که از راهنماییهای آیات پند بگیرند و بر اساس آنها عمل کنند.
(۲۲۲) و - ای پیامبر- در مورد حیض (خون طبیعیای که از رحم زن در زمانهای مخصوصی خارج میشود) از تو میپرسند؟ در پاسخ به آنها بگو: حیض سبب اذیت مرد و زن است، پس در زمان حیض با زنان درنیامیزید و با آنها نزدیکی نکنید تا اینکه خون از آنها قطع شود و با انجام غُسل از آن پاک شوند؛ پس هنگامیکه خون قطع شد و خود را از آن پاکیزه کردند، به نحوی که به شما اجازه داده شده است- یعنی درحالیکه قُبُل (اندام پیش) آنها پاک است- با آنها آمیزش کنید، همانا الله کسانی را که از گناهان، بسیار توبه میکنند و در پاکیزگی از پلیدیها بسیار میکوشند دوست دارد.
(۲۲۳) همسرانتان کشتزار شما هستند که فرزندان را برای شما متولد میکنند؛ مانند زمین که میوه میدهد، پس به محل کشتتان – یعنی قُبُل (اندام پیش زن)- از هر جهتی که دوست دارید و به هر نحوی که میخواهید به شرط آنکه از اندام پیش باشد درآیید، و با انجام نیکیها، چیزی برای خود از پیش بفرستید، از جمله اینکه مرد به قصد تقرب به الله و آرزوی فرزندانی صالح با همسرش آمیزش کند، و با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از جمله مواردی که در مورد زنان بر شما حکم کرد، تقوای او تعالی را پیشه کنید، و بدانید که شما در روز قیامت با او دیدار میکنید، درحالیکه در برابر او ایستاده هستید و جزای اعمالتان به شما داده میشود، و – ای پیامبر- مؤمنان را به نعمتهای همیشگی و نظر به چهرۀ گرامی او تعالی که هنگام لقای پروردگارشان برای آنها فراهم آمده است، مژده بده.
(۲۲۴) و سوگند به الله را حجتی بازدارنده از انجام نیکی و تقوا و اصلاح میان مردم قرار ندهید، بلکه اگر بر ترک نیکی سوگند یاد کردید، نیکی را انجام دهید و کفارۀ سوگندتان را بپردازید، و الله سخنان شما را میشنود و نسبت به اعمال شما داناست و شما را در قبال آنها جزا میدهد.
برخی فواید آیات:
• تحریم نکاح میان مسلمانان و مشرکان، چون میان شرک و ایمان فاصلۀ زیادی است.
• آیه بر شرطبودن وجود ولی هنگام عقد نکاح دلالت دارد؛ زیرا الله متعال، اولیا را با نهی از به ازدواج درآوردن زنان به عقد مشرکان مورد خطاب قرار داد.
• شریعت بر طهارت حسّی از نجاستها و پلیدیها و طهارت معنوی از شرک و گناهان تشویق کرده است.
• ترغیب مؤمن در اینکه توجه وی در اعمالش – حتی لذتها و خوشیها- به سرای آخرت باشد، یعنی چیزی برای خودش از پیش بفرستد که در آخرت به او فایده برساند.
﴿لَّا يُؤَاخِذُكُمُ ٱللَّهُ بِٱللَّغۡوِ فِيٓ أَيۡمَٰنِكُمۡ وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتۡ قُلُوبُكُمۡۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٞ٢٢٥ لِّلَّذِينَ يُؤۡلُونَ مِن نِّسَآئِهِمۡ تَرَبُّصُ أَرۡبَعَةِ أَشۡهُرٖۖ فَإِن فَآءُو فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢٢٦ وَإِنۡ عَزَمُواْ ٱلطَّلَٰقَ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢٢٧ وَٱلۡمُطَلَّقَٰتُ يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَٰثَةَ قُرُوٓءٖۚ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكۡتُمۡنَ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِيٓ أَرۡحَامِهِنَّ إِن كُنَّ يُؤۡمِنَّ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَٰلِكَ إِنۡ أَرَادُوٓاْ إِصۡلَٰحٗاۚ وَلَهُنَّ مِثۡلُ ٱلَّذِي عَلَيۡهِنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ وَلِلرِّجَالِ عَلَيۡهِنَّ دَرَجَةٞۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ٢٢٨ ٱلطَّلَٰقُ مَرَّتَانِۖ فَإِمۡسَاكُۢ بِمَعۡرُوفٍ أَوۡ تَسۡرِيحُۢ بِإِحۡسَٰنٖۗ وَلَا يَحِلُّ لَكُمۡ أَن تَأۡخُذُواْ مِمَّآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ شَيًۡٔا إِلَّآ أَن يَخَافَآ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِۖ فَإِنۡ خِفۡتُمۡ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَا فِيمَا ٱفۡتَدَتۡ بِهِۦۗ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَعۡتَدُوهَاۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٢٩ فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُۥ مِنۢ بَعۡدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوۡجًا غَيۡرَهُۥۗ فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَآ أَن يَتَرَاجَعَآ إِن ظَنَّآ أَن يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِۗ وَتِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٢٣٠ ﴾ [البقرة: ۲۲۵-۲۳۰].
(۲۲۵) الله شما را بهسبب سوگندهایی که بدون قصد بر زبانهایتان جاری میشود مورد محاسبه قرار نمیدهد؛ مانند اینکه یکی از شما میگوید: نه والله، بله والله، پس نه کفارهای بر اینگونه سوگندها مترتب میشود و نه مجازاتی، اما شما را به خاطر سوگندهایی که از روی قصد یاد میکنید مؤاخذه میکند، و الله نسبت به گناهان بندگانش آمرزنده و بردبار است بهگونهای که کیفرشان را به تعجیل نمیاندازد.
(۲۲۶) برای کسانیکه بر ترک آمیزش با زنانشان سوگند میخورند، از آغاز سوگندشان به مدتی که از چهار ماه تجاوز نمیکند انتظار است، که به نام ایلاء شناخته میشود، پس اگر بعد از سوگند بر ترک آمیزش، در مدت چهار ماه یا کمتر، به آمیزش زنانشان رجوع کردند؛ الله آمرزنده است و آنچه از آنها سرزده است را میبخشد، و نسبت به آنها مهربان است چون برای خروج از چنین سوگندی، کفاره برایشان تشریع کرده است.
(۲۲۷) و اگر با استمرار بر ترک آمیزش با زنانشان و عدم رجوع به آمیزش، طلاق را قصد کردند؛ همانا الله سخنانشان از جمله طلاق را میشنود و از احوال و اهدافشان آگاه است و آنها را بهخاطر آن جزا خواهد داد.
(۲۲۸) و زنان طلاق داده شده باید به مدت سه حیض انتظار بکشند و در این مدت ازدواج نکنند، و بر آنها جایز نیست که حملی را که الله در رحمهایشان آفریده است پنهان کنند، اگر در ایمان به الله و روز آخرت صادق هستند، و شوهرانشان که آنها را طلاق دادهاند به بازگرداندن آنها در مدت عده از دیگران سزاوارترند، اگر قصد بازگشت با الفت و از بین بردن آنچه بهسبب طلاق واقع شده است را دارند، و برای همسران حقوق و وظایفی است همانگونه که برای شوهرانشان حقوقی بر عهدۀ آنها است بر اساس آنچه که میان مردم رایج است، و مردان درجۀ برتری از سرپرستی و امر طلاق بر آنها دارند، و الله شکستناپذیری است که هیچچیز او را مغلوب نمیسازد و در شرع و تدبیرش بسیار داناست.
(۲۲۹) طلاقی که شوهر در آن حق رجوع دارد دو مرتبه است؛ به این نحو که طلاق دهد، سپس رجوع کند، سپس طلاق دهد، سپس رجوع کند، بعد از این دو طلاق یا باید زن را در عهدۀ خود با روش نیکو نگه دارد، یا با نیکی به او و پرداخت حقوقش او را برای بار سوم طلاق دهد، و – ای شوهران- برای شما حلال نیست که ذرهای از مهریهای که برای همسرانتان پرداخت کردهاید بگیرید، مگر اینکه زن شوهرش را بهسبب اخلاق یا خلقتش دوست نداشته باشد و زوجین بهسبب این ناخوشایندی، وفا نکردن به حقوقی که بر عهدۀ آنها است را پیشبینی کنند، که در این صورت باید کار خویش را به کسیکه با آنها پیوند خویشاوندی یا غیر آن دارد عرضه کنند، پس اگر اولیا، از انجام ندادن حقوق زناشویی میان آن دو ترسیدند، گناهی بر آن دو نیست که زن خودش را در برابر مالی که به شوهر خویش در مقابل طلاقش میپردازد خُلع کند. این احکام شرعی، فاصلۀ میان حلال و حرام است، پس از آنها تجاوز نکنید و کسانیکه از حدود الله میان حلال و حرام تجاوز کنند، بر خودشان ستم کردهاند چون خود را در موارد نابودی و در معرض خشم و مجازات الله قرار دادهاند.
(۲۳۰) و اگر شوهر زن، او را برای بار سوم طلاق داد، بر شوهر حلال نیست که به نکاح جدید او را به ازدواج خویش درآورد مگر اینکه مردی غیر از شوهر به صورت ازدواج صحیح و از روی رغبت، نه به قصد تحلیل[۴] با او ازدواج و در این نکاح با او آمیزش کند؛ پس اگر شوهر دوم او را طلاق داد یا در عقد او فوت کرد، گناهی بر زن و شوهر اولش نیست که به عقد و مهر جدید به یکدیگر بازگردند، اگر ظن غالب دارند بر اینکه احکام شرعی را که به آن ملزم هستند به پا میدارند، و الله این احکام شرعی را برای مردمی که احکام و حدودش را میدانند بیان میکند؛ چون آنها هستند که از آن بهره میبرند.
برخی فواید آیات:
• الله متعال، احکام نکاح و طلاق را بهصورت کامل بیان فرمود تا مردم حدود حلال و حرام را بشناسند و از آن تجاوز نکنند.
• الله، نکاح را بسیار مهم برشمرد و بازیچه قراردادن آن با الفاظ را حرام کرد، چون آن را الزامآور قرار داد و بازی با طلاق زیاد و رجوع را ملغی کرد به گونهای که با دو طلاق رجعی حدی برایش قرار داد سپس آن را حرام گردانید مگر اینکه شوهری غیر از شوهر اول با زن ازدواج کند سپس او را طلاق دهد.
• معاشرت زناشویی به نیکویی است، پس اگر این امر ممکن نبود ایرادی در طلاق نیست و گناهی بر یکی از زوجین نیست که آن را طلب کند.
﴿وَإِذَا طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَبَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمۡسِكُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٍ أَوۡ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٖۚ وَلَا تُمۡسِكُوهُنَّ ضِرَارٗا لِّتَعۡتَدُواْۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَقَدۡ ظَلَمَ نَفۡسَهُۥۚ وَلَا تَتَّخِذُوٓاْ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ هُزُوٗاۚ وَٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَمَآ أَنزَلَ عَلَيۡكُم مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَٱلۡحِكۡمَةِ يَعِظُكُم بِهِۦۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٢٣١ وَإِذَا طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَبَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعۡضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحۡنَ أَزۡوَٰجَهُنَّ إِذَا تَرَٰضَوۡاْ بَيۡنَهُم بِٱلۡمَعۡرُوفِۗ ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِۦ مَن كَانَ مِنكُمۡ يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۗ ذَٰلِكُمۡ أَزۡكَىٰ لَكُمۡ وَأَطۡهَرُۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٢٣٢ ۞وَٱلۡوَٰلِدَٰتُ يُرۡضِعۡنَ أَوۡلَٰدَهُنَّ حَوۡلَيۡنِ كَامِلَيۡنِۖ لِمَنۡ أَرَادَ أَن يُتِمَّ ٱلرَّضَاعَةَۚ وَعَلَى ٱلۡمَوۡلُودِ لَهُۥ رِزۡقُهُنَّ وَكِسۡوَتُهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ لَا تُكَلَّفُ نَفۡسٌ إِلَّا وُسۡعَهَاۚ لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةُۢ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوۡلُودٞ لَّهُۥ بِوَلَدِهِۦۚ وَعَلَى ٱلۡوَارِثِ مِثۡلُ ذَٰلِكَۗ فَإِنۡ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٖ مِّنۡهُمَا وَتَشَاوُرٖ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَاۗ وَإِنۡ أَرَدتُّمۡ أَن تَسۡتَرۡضِعُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُمۡ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِذَا سَلَّمۡتُم مَّآ ءَاتَيۡتُم بِٱلۡمَعۡرُوفِۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٢٣٣ ﴾ [البقرة: ۲۳۱-۲۳۳].
(۲۳۱) و چون زنانتان را طلاق دادید و به پایان عدۀ خویش نزدیک شدند، حق دارید که به آنها رجوع کنید یا به خوبی بدون رجوع آنها را رها کنید تا عدۀشان سپری شود، و به آنها رجوع نکنید به این خاطر که بخواهید به آنها تجاوز کنید و آزار برسانید چنانکه این کار در جاهلیت انجام میشد، و هرکس این کار را به قصد آزار رساندن به آنها انجام دهد، بهطور قطع با قرار دادن نفس خویش در گناه و مجازات، بر خویشتن ستم کرده است، و آیات الله را با بازی و گستاخی بر آن، به سخره نگیرید، و نعمتهای الله بر خویشتن را به یاد آورید که بزرگترین این نعمتها، قرآن و سنت است که بر شما نازل فرمود و با آن با تشویق و ترساندن به شما تذکر میدهد. با فرمانبرداری ازاوامر الله و اجتناب از نواهیاش، خداترس باشید و بدانید که الله به هر چیزی داناست و هیچچیز بر او پنهان نمیماند و شما را در قبال اعمالتان جزا خواهد داد.
(۲۳۲) و هنگامیکه زنانتان را کمتر از سه مرتبه، طلاق دادید و عدۀ آنها سپری شد، - ای اولیا- در این هنگام آنها را از بازگشت به شوهرانشان با عقد و نکاح جدید اگر تمایل داشتند و با شوهرانشان بر این امر سازش کردند، بازندارید، هر یک از شما که به الله و روز آخرت ایمان دارد، به این حکم که دربردارندۀ نهی از بازداشتن زنان است پند داده میشود. این امر برای شما خیر بیشتری دارد و برای آبرو و اعمال شما پاکیزهتر از ناپاکیهاست، و الله حقایق و سرانجامِ کارها را میداند اما شما آن را نمیدانید.
(۲۳۳) و مادران دو سال کامل فرزندانشان را شیر دهند، این تعیین دو سال، برای کسی است که قصد دارد مدت شیرخوارگی را کامل کند، و نفقه و لباس مادران شیردهِ مطلقه بر اساس عرف مردم، به شرط آنکه مخالف شریعت نباشد بر عهدۀ پدر کودک است، الله هیچکس را بیشتر از وسع و توانش مکلف نمیکند، و هیچیک از پدر و مادر این حق را ندارد که فرزند را وسیلهای برای آزار رساندن دیگری قرار دهد، و اگر کودک پدر نداشت و مالی هم نداشت، مانند همان حقوقی که بر عهدۀ پدر است بر عهدۀ وارث طفل است. پس اگر پدر و مادر خواستند قبل از دو سال کودک را از شیر بگیرند گناهی بر آن دو در این امر نیست، به شرط آنکه پس از مشورت و تراضی دو طرف بر آنچه که مصلحت فرزند است باشد، و اگر خواستید زنان شیردهی غیر از مادران، برای فرزندانتان بجویید، گناهی بر شما نیست اگر مزدی را که با دایه بر آن توافق کردهاید بدون کاستی و امروز و فردا کردن به او بپردازید، و با اجرای اوامر و ترک نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه کنید، و بدانید که الله اعمال شما را میبیند به گونهای که ذرهای از آن بر او پنهان نمیماند و شما را در قبال اعمالی که انجام دادهاید جزا خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• نهی مردان از ستم بر زنان، چه از طریق منع زن تحت سرپرستی از ازدواج باشد یا اجبار او بر آنچه که دوست ندارد.
• شریعت، حق شیردادن را برای مادر محفوظ داشته است، هر چند شوهرش او را طلاق داده باشد، و شوهر باید نفقۀ زن را تا زمانی که فرزندش را شیر میدهد بپردازد.
• الله متعال زوجین را از این امر نهی فرمود که هر یک از آنها فرزندان را وسیلهای برای آزار رساندن به دیگری قرار دهد.
• تشویق بر اینکه تمام امور مربوط به زندگی زناشویی بر اساس مشورت و توافق زوجین باشد.
﴿وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرۡبَعَةَ أَشۡهُرٖ وَعَشۡرٗاۖ فَإِذَا بَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا فَعَلۡنَ فِيٓ أَنفُسِهِنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٢٣٤ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا عَرَّضۡتُم بِهِۦ مِنۡ خِطۡبَةِ ٱلنِّسَآءِ أَوۡ أَكۡنَنتُمۡ فِيٓ أَنفُسِكُمۡۚ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمۡ سَتَذۡكُرُونَهُنَّ وَلَٰكِن لَّا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّآ أَن تَقُولُواْ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗاۚ وَلَا تَعۡزِمُواْ عُقۡدَةَ ٱلنِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ ٱلۡكِتَٰبُ أَجَلَهُۥۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ فَٱحۡذَرُوهُۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٞ٢٣٥ لَّا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِن طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ مَا لَمۡ تَمَسُّوهُنَّ أَوۡ تَفۡرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةٗۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى ٱلۡمُوسِعِ قَدَرُهُۥ وَعَلَى ٱلۡمُقۡتِرِ قَدَرُهُۥ مَتَٰعَۢا بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ٢٣٦ وَإِن طَلَّقۡتُمُوهُنَّ مِن قَبۡلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدۡ فَرَضۡتُمۡ لَهُنَّ فَرِيضَةٗ فَنِصۡفُ مَا فَرَضۡتُمۡ إِلَّآ أَن يَعۡفُونَ أَوۡ يَعۡفُوَاْ ٱلَّذِي بِيَدِهِۦ عُقۡدَةُ ٱلنِّكَاحِۚ وَأَن تَعۡفُوٓاْ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَىٰۚ وَلَا تَنسَوُاْ ٱلۡفَضۡلَ بَيۡنَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٢٣٧ ﴾ [البقرة: ۲۳۴-۲۳۷].
(۲۳۴) و کسانیکه میمیرند و پس از خویش همسرانی غیر باردار به جای میگذارند، بر این زنان واجب است که مدت چهار ماه و ده روز به انتظار بنشینند و در این مدت از خروج از خانۀ شوهر و آرایش و ازدواج خودداری کنند، و هرگاه این مدت سپری شد، - ای اولیا- گناهی بر شما نیست که آنچه را در این مدت بر آنها ممنوع بود، بهصورت معروف شرعی و عرفی در مورد خویشتن انجام دهند، و الله نسبت به اعمال شما داناست و ذرهای از ظاهر و باطن شما بر او پنهان نمیماند و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۲۳۵) و گناهی بر شما نیست که بهصورت کنایه و سربسته و بدون تصریح در خواستگاری زنی که در عدۀ وفات یا طلاق بائن قرار دارد ابراز تمایل کنید؛ مثل اینکه گفته شود: هرگاه عدۀ تو به پایان رسید به من خبر بده، و گناهی بر شما نیست در آنچه که در دلهایتان از تمایل به نکاح زن معتده پس از سپریشدن عدهاش پنهان دارید، الله میدانست که شما به خاطر تمایل زیاد به آنها، به یادشان خواهید افتاد، پس به شما اجازۀ کنایه و نه تصریح داد، و بپرهیزید از اینکه درحالیکه آنها در زمان عده هستند، به صورت پنهانی با آنها وعدۀ نکاح ببندید، مگر طبق سخن نیکو که همان کنایه است، و در زمان عده عقد نکاح نبدید، و بدانید که الله از آنچه که برایتان اجازه داد و بر شما حرام کرد و در دلهایتان پنهان میدارید آگاه است، پس بپرهیزید و با اوامر او مخالفت نکنید، و بدانید که الله بندگان توبهکار خویش را میبخشد و بردبار است و مجازات را به تعجیل نمیاندازد.
(۲۳۶) و گناهی بر شما نیست اگر زنانتان را که با آنها عقد نکاح بستهاید پیش از آنکه به آنها نزدیکی کنید و پیش از آنکه مهر مشخصی برایشان قرار دهید طلاق دهید، پس اگر آنها را در این حالت طلاق دادید، مهریهای برای آنها بر عهدۀ شما نیست و فقط بر شما واجب است که بر اساس توانایی، چه شخص گشادهدست و دارای ثروت زیاد باشد یا تنگدست و دارای ثروت اندک، با پرداخت چیزی آنها را بهرهمند گردانید و دلشکستگی آنها را جبران کنید، این پرداخت، حق ثابتی بر نیکوکاران در افعال و رفتارشان است.
(۲۳۷) و اگر زنانتان را که قبل از نزدیکی با آنها عقد نکاح بستهاید و مهر مشخصی برایشان مقرر کردهاید، طلاق دادید بر شما واجب است که نصف مهرالمسمی را به آنها بپردازید، مگر اینکه بخشی از آن را بر شما ببخشند- اگر رشید بودند- یا شوهران مهریۀ کامل را به آنها ببخشند، و اگر در حقوق میان یکدیگر آسان بگیرید، به خشیت الله و فرمانبرداری از او تعالی نزدیکتر است، و – ای مردم- برتری برخی از شما بر برخی دیگر، و آسانگیری در حقوق را رها نکنید؛ زیرا الله اعمال شما را میبیند، پس در انجام کار نیک بکوشید تا به ثواب الله دست یابید.
برخی فواید آیات:
• مشروعیت عده برای زنی که شوهرش در عقد او وفات یافته است به اینکه در مدت چهار ماه و ده روز از آرایش و ازدواج خودداری کند.
• وقتی مؤمن بداند که الله از احوال او آگاه است، از الله متعال و باقی ماندن در مرزها و حدود الهی میترسد.
• تشویق بر رفتار نیکو میان زنان و شوهران، و خویشاوندان، و اینکه عفو و آسانگیری، اساس رفتار آنها با یکدیگر باشد.
﴿حَٰفِظُواْ عَلَى ٱلصَّلَوَٰتِ وَٱلصَّلَوٰةِ ٱلۡوُسۡطَىٰ وَقُومُواْ لِلَّهِ قَٰنِتِينَ٢٣٨ فَإِنۡ خِفۡتُمۡ فَرِجَالًا أَوۡ رُكۡبَانٗاۖ فَإِذَآ أَمِنتُمۡ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمۡ تَكُونُواْ تَعۡلَمُونَ٢٣٩ وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا وَصِيَّةٗ لِّأَزۡوَٰجِهِم مَّتَٰعًا إِلَى ٱلۡحَوۡلِ غَيۡرَ إِخۡرَاجٖۚ فَإِنۡ خَرَجۡنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِي مَا فَعَلۡنَ فِيٓ أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعۡرُوفٖۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٤٠ وَلِلۡمُطَلَّقَٰتِ مَتَٰعُۢ بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُتَّقِينَ٢٤١ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٢٤٢ ۞أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَٰرِهِمۡ وَهُمۡ أُلُوفٌ حَذَرَ ٱلۡمَوۡتِ فَقَالَ لَهُمُ ٱللَّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحۡيَٰهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشۡكُرُونَ٢٤٣ وَقَٰتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢٤٤ مَّن ذَا ٱلَّذِي يُقۡرِضُ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا فَيُضَٰعِفَهُۥ لَهُۥٓ أَضۡعَافٗا كَثِيرَةٗۚ وَٱللَّهُ يَقۡبِضُ وَيَبۡصُۜطُ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٢٤٥ ﴾ [البقرة: ۲۳۸-۲۴۵].
(۲۳۸) با ادای نمازها بهصورت کامل آنگونه که الله فرمان داده است، بر آنها مراقبت کنید و بر نماز میانه میان نمازها که نماز عصر است مراقبت ورزید، و با فروتنی و فرمانبرداری در نماز برای الله به پا خیزید.
(۲۳۹) پس اگر از دشمن و مانند آن ترسیدید و نتوانستید نماز را بهصورت کامل ادا کنید، پیاده یا سواره بر شتر و اسب و مانند آن یا به هر نحو دیگری که میتوانید نماز بگزارید، و هرگاه ترس از شما برطرف شد، الله را آنگونه که به شما آموخته است یاد کنید، از جمله یاد او در نماز بهصورت کامل و تمام، و نیز او را یاد کنید که آنچه را از نور و هدایت نمیدانستید به شما آموخت.
(۲۴۰) و کسانی از شما که میمیرند و پس از خود همسرانی به جای میگذارند باید به نفع همسران خود وصیت کنند که یک سال کامل آنها را با سکونت و نفقه بهرهمند سازند و وارثان شما آنها را بیرون نرانند، تا تسکین دلی باشد برای مصیبت آنها و وفاداری به میت، پس اگر آنها خودشان قبل از پایان سال خارج شدند، گناهی بر شما نیست و گناهی بر آنها نیست که خود را آرایش و خوشبو کنند، و الله قدرتمندی است که هیچکس بر او چیره نمیشود و در تدبیر و شرع و تقدیرش بسیار داناست. جمهور مفسران برآنند که حکم این آیه با آیۀ ۲۳۴ سوره بقره منسوخ شده است که میفرماید: ﴿وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرۡبَعَةَ أَشۡهُرٖ وَعَشۡرٗا ﴾ [البقرة: ۲۳۴] ؛ «و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی باقی میگذارند؛ باید چهار ماه و ده روز انتظار بکشند (و عده نگه دارند)».
(۲۴۱) برای زنان طلاقداده شده، چیزی از لباس یا مال یا مانند آن است که به آن بهرهمند شوند، تا تسکین و آرامشی باشد بر دلهایشان که بهسبب طلاق شکسته است، به روش معروف و مراعات حال شوهر از کمی یا زیادی. این حکم حق ثابتی است بر کسانیکه با اجرای اوامر و ترک نواهی الله، از او تعالی میترسند.
(۲۴۲)- ای مؤمنان- همانند بیان پیشین، الله آیاتش را که مشتمل بر حدود و احکامش است برایتان بیان میکند؛ باشد که در آنها بیندیشید و به آنها عمل کنید تا به خیر در دنیا و آخرت دست یابید.
(۲۴۳) - ای پیامبر- آیا خبر گروهی از بنیاسرائیل که جمعیت زیادی بودند و از ترس مرگ بهسبب بیماری وبا یا غیر آن از خانههایشان خارج شدند به تو نرسیده است که الله به آنها فرمود: بمیرید. پس مردند، سپس آنها را زنده گردانید تا برایشان روشن گرداند که تمام کارها به دست او سبحانه است و آنها مالک هیچ نفع و ضرری برای خویش نیستند؛ همانا الله دارای عطا و بخشش بر مردم است، اما بیشتر مردم شکر نعمتهای الله را بهجای نمیآورند.
(۲۴۴)- ای مؤمنان- برای یاری دین الله و بالابردن سخن او، با دشمنان الله بجنگید، و بدانید که الله سخنان شما را میشنود و از نیّات و افعال شما آگاه است و به خاطر آن شما را جزا خواهد داد.
(۲۴۵) کیست که همانند وامدهندهای عمل کند، یعنی با نیت نیک و دلی خشنود، مالش را در راه الله هزینه کند تا چند برابر بر او بازگرداند، و الله از روی حکمت و عدالت خویش، در روزی و سلامتی و غیر آن، تنگی و گشایش میآورد، و در آخرت فقط بهسوی او بازگردانده میشوید تا شما را بر اساس اعمالتان جزا دهد.
برخی فواید آیات:
• تشویق بر مراقبت بر نماز و ادای آن به تمام ارکان و شروط، و اگر این امر بر انسان دشوار بود به هر حالتی که برایش میسر است نماز بگزارد.
• رحمت الله متعال نسبت به بندگانش آشکار است، زیرا آیاتش را به کاملترین نحو بیان فرموده است تا از آن آگاه شوند.
• الله متعال برخی از بندگانش را با تنگدستی در روزی و دیگران را با گشایش در روزی میآزماید، و در این امر، حکمت فراگیری دارد.
﴿أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلۡمَلَإِ مِنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ مِنۢ بَعۡدِ مُوسَىٰٓ إِذۡ قَالُواْ لِنَبِيّٖ لَّهُمُ ٱبۡعَثۡ لَنَا مَلِكٗا نُّقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ قَالَ هَلۡ عَسَيۡتُمۡ إِن كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِتَالُ أَلَّا تُقَٰتِلُواْۖ قَالُواْ وَمَا لَنَآ أَلَّا نُقَٰتِلَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَقَدۡ أُخۡرِجۡنَا مِن دِيَٰرِنَا وَأَبۡنَآئِنَاۖ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقِتَالُ تَوَلَّوۡاْ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنۡهُمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٢٤٦ وَقَالَ لَهُمۡ نَبِيُّهُمۡ إِنَّ ٱللَّهَ قَدۡ بَعَثَ لَكُمۡ طَالُوتَ مَلِكٗاۚ قَالُوٓاْ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ ٱلۡمُلۡكُ عَلَيۡنَا وَنَحۡنُ أَحَقُّ بِٱلۡمُلۡكِ مِنۡهُ وَلَمۡ يُؤۡتَ سَعَةٗ مِّنَ ٱلۡمَالِۚ قَالَ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰهُ عَلَيۡكُمۡ وَزَادَهُۥ بَسۡطَةٗ فِي ٱلۡعِلۡمِ وَٱلۡجِسۡمِۖ وَٱللَّهُ يُؤۡتِي مُلۡكَهُۥ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ٢٤٧ وَقَالَ لَهُمۡ نَبِيُّهُمۡ إِنَّ ءَايَةَ مُلۡكِهِۦٓ أَن يَأۡتِيَكُمُ ٱلتَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَبَقِيَّةٞ مِّمَّا تَرَكَ ءَالُ مُوسَىٰ وَءَالُ هَٰرُونَ تَحۡمِلُهُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٢٤٨ ﴾ [البقرة: ۲۴۶-۲۴۸].
(۲۴۶)- ای پیامبر- آیا از حال اشراف بنیاسرائیل پس از زمان موسی ÷ آگاه نشدهای آنگاه که به پیامبری از خودشان گفتند: پادشاهی برای ما قرار بده تا همراه او در راه الله بجنگیم، و پیامبرشان خطاب به آنها گفت: شاید اگر الله پیکار را بر شما فرض کند در راه الله پیکار نکنید! با انکار گمان پیامبر در مورد آنها، گفتند: درحالیکه آنچه این امر را از ما میطلبد وجود دارد چه مانعی ما را از پیکار در راه الله بازمیدارد؟ چون دشمنانمان ما را از سرزمینهایمان بیرون راندهاند و پسرانمان را به اسارت بردهاند، پس برای بازگشت به سرزمینهای خویش و آزادی اسیرانمان باید بجنگیم. اما وقتی که الله پیکار را بر آنها فرض گردانید، روی برگرداندند و جز اندکی از آنها به آنچه وعده داده بودند وفا نکردند، و الله نسبت به ستمکارانی که از امرش روی میگردانند و پیمانش را نقض میکنند داناست و آنها را به این خاطر مجازات خواهد کرد.
(۲۴۷) پیامبرشان به آنها گفت: همانا الله طالوت را به عنوان پادشاه شما گماشته است تا زیر پرچم او پیکار کنید، اشراف آنها با انکار و اعتراض بر این انتخاب گفتند: چگونه او میتواند پادشاه ما باشد درحالیکه ما برای پادشاهی از او سزاوارتر هستیم؛ زیرا او از فرزندان پادشاهان نبوده است و ثروت زیادی به او داده نشده است تا برای پادشاهی از آن استفاده کند؟! پیامبرشان خطاب به آنها گفت: همانا الله او را بر شما برتری داده است و علم زیاد و نیروی بدنی بیشتری نسبت به شما برای او داده است، و الله از روی حکمت و رحمت خویش، پادشاهی خودش را به هرکس بخواهد میدهد و الله دارای فضل و بخشش گسترده است که آن را به هر کس بخواهد میدهد و میداند کدامیک از مخلوقاتش شایستگی آن را دارد.
(۲۴۸) پیامبرشان خطاب به آنها گفت: به راستی که نشانۀ راستیِ پادشاهی او بر شما این است که الله تابوت- صندوقی که مورد احترام بنیاسرائیل بود و از آنها گرفته شده بود- را که در آن آرامش خاطری است در اختیار او میگذارد، و بقایای آنچه خاندان موسی ÷ و هارون ÷ به جا گذاشته بودند، مانند عصا و برخی از الواح در آن قرار دارد، را به شما بازمیگرداند، همانا در این رخداد، نشانۀ آشکاری برای شماست اگر مؤمن واقعی هستید.
برخی فواید آیات:
• آگاهساختن به مهمترین صفات رهبر که برای رهبری مردم گماشته میشود؛ یعنی علم و قدرت بر آنچه تحت رهبری اوست.
• راهنمایی کسیکه عهدهدار رهبری مردم میشود به اینکه فریب سخنانشان را نخورد مگر زمانیکه آنها را بیازماید و پس از اقوالشان، رفتارشان را آزمایش کند.
• معیارهایی که گاهی در مورد ارزش دیگران و قضاوت در مورد آنها میان مردم مشهور میشود، گاهی معیارهای صحیح نزد الله متعال نیستند، بلکه او سبحانه از روی حکمت و علم خویش هر یک از مخلوقاتش را که بخواهد برمیگزیند.
﴿فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِٱلۡجُنُودِ قَالَ إِنَّ ٱللَّهَ مُبۡتَلِيكُم بِنَهَرٖ فَمَن شَرِبَ مِنۡهُ فَلَيۡسَ مِنِّي وَمَن لَّمۡ يَطۡعَمۡهُ فَإِنَّهُۥ مِنِّيٓ إِلَّا مَنِ ٱغۡتَرَفَ غُرۡفَةَۢ بِيَدِهِۦۚ فَشَرِبُواْ مِنۡهُ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنۡهُمۡۚ فَلَمَّا جَاوَزَهُۥ هُوَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ قَالُواْ لَا طَاقَةَ لَنَا ٱلۡيَوۡمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِۦۚ قَالَ ٱلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَٰقُواْ ٱللَّهِ كَم مِّن فِئَةٖ قَلِيلَةٍ غَلَبَتۡ فِئَةٗ كَثِيرَةَۢ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ٢٤٩ وَلَمَّا بَرَزُواْ لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِۦ قَالُواْ رَبَّنَآ أَفۡرِغۡ عَلَيۡنَا صَبۡرٗا وَثَبِّتۡ أَقۡدَامَنَا وَٱنصُرۡنَا عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٥٠ فَهَزَمُوهُم بِإِذۡنِ ٱللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُۥدُ جَالُوتَ وَءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ٱلۡمُلۡكَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَعَلَّمَهُۥ مِمَّا يَشَآءُۗ وَلَوۡلَا دَفۡعُ ٱللَّهِ ٱلنَّاسَ بَعۡضَهُم بِبَعۡضٖ لَّفَسَدَتِ ٱلۡأَرۡضُ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ ذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٥١ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ نَتۡلُوهَا عَلَيۡكَ بِٱلۡحَقِّۚ وَإِنَّكَ لَمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٢٥٢ ﴾ [البقرة: ۲۴۹-۲۵۲].
(۲۴۹) وقتی طالوت همراه لشکریان از شهر خارج شد به آنها گفت: همانا الله شما را با رودخانهای میآزماید، پس هرکس از آن بنوشد پیرو من نیست و مرا در پیکار همراهی نخواهد کرد، و هرکس از آن ننوشد پیرو من است و مرا در پیکار همراهی میکند، مگر کسیکه ناچار شود و به اندازۀ کف دستش از آن بنوشد که ایرادی بر او نیست، اما لشکریان از آن رودخانه نوشیدند جز اندکی از آنها که با وجود عطش شدید شکیبایی کردند و از آن ننوشیدند، هنگامیکه طالوت و مؤمنان همراهش از رودخانه گذشتند، برخی از لشکریانش گفتند: امروزه توان پیکار با جالوت و لشکریانش را نداریم و در این هنگام، کسانیکه به ملاقات پرودگار خویش در روز قیامت یقین داشتند گفتند: چه بسیار گروههای مؤمن اندکی از نظر تعداد افراد که به اذن و یاری الله که بر گروههای کافر بسیاری از نظر تعداد پیروز شدند، پس معیار پیروزی، ایمان است نه کثرت، و الله همراه بندگان شکیبای خویش است، آنها را نیرومند میسازد و پیروز میگرداند.
(۲۵۰) و هنگامیکه با جالوت و لشکریانش روبرو شدند، روی بهسوی الله آورده و اینگونه دعا کردند: پروردگارا صبر زیادی بر دلهای ما فرو ریز و گامهایمان را استوار ساز تا فرار نکنیم و در برابر دشمنمان درهم نشکنیم، و با قدرت و تأیید خویش ما را بر گروه کافران پیروز گردان.
(۲۵۱) آنگاه به اذن الله آنها را شکست دادند و داود، رهبرشان جالوت را کشت و الله پادشاهی و نبوت را به او عطا کرد، و انواع علومی را که میخواست به او آموخت، پس آنچه دنیا و آخرت را اصلاح میکند با هم به او داد. و اگر از سنت الله نباشد که به دست برخی از مردم فساد برخی دیگر را برطرف سازد، بهطور قطع زمین با تسلط مفسدان در آن فاسد خواهد شد، اما الله بر تمام مخلوقات برتری دارد.
(۲۵۲)- ای پیامبر- این آیات آشکار و روشن را که دارای راستی در اخبار و عدالت در احکام است بر تو میخوانیم و همانا تو از فرستادگان پروردگار جهانیان هستی.
برخی فواید آیات:
• نشانۀ دانایی رهبر است که سربازانش را با انواع آزمایشهایی که لشکریانش با آن شناخته میشوند و ثابتقدمان از دیگران متمایز میگردند بیازماید.
• معیار پیروزی، فقط افراد و تجهیزات زیاد نیست، بلکه یاری و توفیق الله، بزرگترین سبب پیروزی و فتح است.
• هنگام وقوع فتنهها و سختیها فقط کسانی استوار میمانند که دلهایشان با یقین به الله آباد است، و چنین افرادی هنگام هر مصیبت و بلایی شکیبایی میکنند و ثابتقدم میمانند.
• اظهار ناتوانی در برابر الله متعال با دلی صادق و وابسته به او تعالی، بهخصوص در میادین کارزار، از بزرگترین اسباب اجابت دعا است.
• یکی از سنتها و حکمتهای الله این است که شر و فساد برخی از مردم در روی زمین را به دست برخی دیگر برطرف میسازد.
﴿۞تِلۡكَ ٱلرُّسُلُ فَضَّلۡنَا بَعۡضَهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۘ مِّنۡهُم مَّن كَلَّمَ ٱللَّهُۖ وَرَفَعَ بَعۡضَهُمۡ دَرَجَٰتٖۚ وَءَاتَيۡنَا عِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَيَّدۡنَٰهُ بِرُوحِ ٱلۡقُدُسِۗ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقۡتَتَلَ ٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ وَلَٰكِنِ ٱخۡتَلَفُواْ فَمِنۡهُم مَّنۡ ءَامَنَ وَمِنۡهُم مَّن كَفَرَۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقۡتَتَلُواْ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يُرِيدُ٢٥٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا بَيۡعٞ فِيهِ وَلَا خُلَّةٞ وَلَا شَفَٰعَةٞۗ وَٱلۡكَٰفِرُونَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٥٤ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُۚ لَا تَأۡخُذُهُۥ سِنَةٞ وَلَا نَوۡمٞۚ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ مَن ذَا ٱلَّذِي يَشۡفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦۚ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيۡءٖ مِّنۡ عِلۡمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَۚ وَسِعَ كُرۡسِيُّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۖ وَلَا ئَُودُهُۥ حِفۡظُهُمَاۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ٢٥٥ لَآ إِكۡرَاهَ فِي ٱلدِّينِۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشۡدُ مِنَ ٱلۡغَيِّۚ فَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلطَّٰغُوتِ وَيُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَاۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ٢٥٦ ﴾ [البقرة: ۲۵۳-۲۵۶].
(۲۵۳) آن رسولانی را که برایت بیان کردیم، برخی از آنها را بر برخی دیگر در وحی و پیروان و درجات برتری دادیم، از میان آنها کسی بود که الله با او سخن گفت مانند موسی ÷؛ و از آنها کسی بود که الله او را به درجات والایی رساند مانند محمد ج؛ که او را برای تمام مردم فرستاد و نبوت را با او به پایان رسانید و امتش را بر سایر امتها برتری بخشید، و به عیسی ÷ پسر مریم معجزات واضحی دادیم که بر نبوت او دلالت داشتند؛ مانند زندهکردن مردگان و شفای کورِ مادرزاد و بیمار مبتلا به پیسی، و او را برای انجام امر الله متعال با جبرئیل ÷ تقویت کردیم. و اگر الله میخواست کسانیکه پس از رسولان آمدند پس از اینکه معجزات واضح نزدشان آمد، یکدیگر را نمیکشتند، اما اختلاف کردند و به گروههای مختلفی تقسیم شدند؛ برخی از آنها به الله ایمان آوردند و برخی از آنها به الله کفر ورزیدند، و اگر الله میخواست که یکدیگر را نکشند یکدیگر را نمیکشتند، اما الله آنچه را بخواهد انجام میدهد، پس از روی رحمت و فضل خویش هرکس را بخواهد بهسوی ایمان هدایت میکند و از روی عدالت و حکمت خویش هرکس را که بخواهد گمراه میسازد.
(۲۵۴) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، از اموال گوناگون حلالی که به شما روزی دادهایم انفاق کنید، قبل از اینکه روز آخرت فرا رسد که نه داد و ستدی در آن است تا انسان آنچه را به او سود میرساند کسب کند و نه دوستیای است که در هنگام سختی به او فایده برساند و نه میانجیگریای پذیرفته میشود که آسیبی را برطرف یا سودی را جلب کند مگر بعد از اینکه الله برای هرکس بخواهد و راضی شود اذن دهد، و کافران بهسبب کفر به الله متعال، ستمکاران واقعی هستند.
(۲۵۵) الله همان یگانه معبود برحقی است که شریکی در عبادت ندارد ، زندهای است که حیات کامل بدون مرگ و نقصی دارد، قائم به ذاتی است که به ذات خویش پابرجاست، پس از تمام مخلوقاتش بینیاز است، و قوام تمام مخلوقات به او وابسته است، بهگونهای که در هیچیک از احوالشان از او بینیاز نیستند، به دلیل کمال حیاتش و قائم به ذات بودنش، هیچگونه خواب سبک و سنگینی او را فرانمیگیرد، پادشاهی هرچه در آسمانها و زمین است برای اوست، هیچکس مالک این نیست که در نزد او برای کسی شفاعت بکند مگر پس از اذن و رضایت او؛ تمام کارهای مخلوقاتش را که واقع شده است و در آینده واقع خواهد شد میداند، و به ذرهای از علم او تعالی احاطه پیدا نمیکنند مگر به آنچه بخواهد آنها را از آن آگاه کند، کرسی او – یعنی محل دو گام پروردگار- تمام آسمانها و زمین را با وجود گستردگی و بزرگیاش فراگرفته است، و حفظ آسمانها و زمین بر او سنگین یا دشوار نیست، و در ذات و بزرگی و غلبۀ خویش برتر است و در پادشاهی و قدرت خویش بزرگ است.
(۲۵۶) اجباری برای هیچکس برای ورود در دین اسلام نیست؛ زیرا اسلام دین بر حق و آشکاری است که نیازی ندارد کسی بر آن مجبور گردد، هدایت از گمراهی آشکار شده است، پس هرکس به هرچه به جای الله عبادت میشود کفر ورزد و از آن بیزاری جوید، و فقط به الله ایمان آورد، به مستحکمترین سبب از دین که برای نجات در روز قیامت هرگز گسسته نمیشود چنگ زده است، و الله سخنان بندگانش را میشنود، از اعمالشان آگاه است و آنها را بهخاطر آن جزا خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• الله از روی علم و حکمت خویش میان رسولان و پیامبرانش ‡ برتری قرار داده است.
• اثبات صفت کلام الله متعال بر اساس آنچه سزاوار شکوه اوست، و اینکه او با برخی از رسولانش مانند موسی ÷ و محمد ج سخن گفته است.
• ایمان و هدایت و کفر و گمراهی، تمام اینها به اراده و تقدیر الله است؛ زیرا حکمت فراگیر از آنِ اوست و اگر بخواهد تمام مخلوقات را هدایت میکند.
• آیة الکرسی، بزرگترین آیه در کتاب الله است، چون ربوبیت و الوهیت و بیان اوصاف الله متعال را دربردارد.
• پیروی از اسلام و ورود به آن، باید با رضایت و پذیرش باشد، زیرا هیچ اجباری در دین الله متعال نیست.
• چنگزدن به کتاب الله و سنت رسولش، بزرگترین وسیله برای سعادت در دنیا و رستگاری در آخرت است.
﴿ٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَوۡلِيَآؤُهُمُ ٱلطَّٰغُوتُ يُخۡرِجُونَهُم مِّنَ ٱلنُّورِ إِلَى ٱلظُّلُمَٰتِۗ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٥٧ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِي حَآجَّ إِبۡرَٰهِۧمَ فِي رَبِّهِۦٓ أَنۡ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ٱلۡمُلۡكَ إِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ رَبِّيَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا۠ أُحۡيِۦ وَأُمِيتُۖ قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَأۡتِي بِٱلشَّمۡسِ مِنَ ٱلۡمَشۡرِقِ فَأۡتِ بِهَا مِنَ ٱلۡمَغۡرِبِ فَبُهِتَ ٱلَّذِي كَفَرَۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٢٥٨ أَوۡ كَٱلَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرۡيَةٖ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحۡيِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۖ فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِاْئَةَ عَامٖ ثُمَّ بَعَثَهُۥۖ قَالَ كَمۡ لَبِثۡتَۖ قَالَ لَبِثۡتُ يَوۡمًا أَوۡ بَعۡضَ يَوۡمٖۖ قَالَ بَل لَّبِثۡتَ مِاْئَةَ عَامٖ فَٱنظُرۡ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمۡ يَتَسَنَّهۡۖ وَٱنظُرۡ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجۡعَلَكَ ءَايَةٗ لِّلنَّاسِۖ وَٱنظُرۡ إِلَى ٱلۡعِظَامِ كَيۡفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكۡسُوهَا لَحۡمٗاۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥ قَالَ أَعۡلَمُ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٥٩ ﴾ [البقرة: ۲۵۷-۲۵۹].
(۲۵۷) الله حامیِ کسانی است که به او ایمان آوردهاند که آنها را موفق و پیروز میگرداند و از تاریکیهای کفر و نادانی بهسوی نور ایمان و علم بیرون میآورد، و کسانیکه کفر ورزیدند، حامیشان همانندها(یی که برای الله قرار دادند) و بتهاست، همانها که کفر را بر آنها آراستند و آنها را از نور ایمان و علم بهسوی تاریکیهای کفر و نادانی بیرون آوردند، آنها ساکنان آتش هستند که برای همیشه در آن میمانند. الله هنگام بیان این دو گروه، دو مثال نیز بر این دو گروه آورد و فرمود:
(۲۵۸)- ای پیامبر- آیا از چیزی شگفتآورتر از گستاخی آن طاغوت که در ربوبیت و توحید الله با ابراهیم ÷ مجادله کرد خبر یافتهای، این امر به این سبب از او سر زد که الله پادشاهی بر او بخشیده بود آنگاه سرکشی کرد، پس ابراهیم ÷ صفات پروردگارش را اینگونه برای او بیان کرد: پروردگار من کسی است که مخلوقات را زنده میگرداند و میمیراند، آن طاغوت از روی دشمنی گفت: من نیز زنده میگردانم و میمیرانم چنانکه هرکس را بخواهم میکشم و هرکس را بخواهم میبخشم؛ آنگاه ابراهیم ÷ دلیل بزرگتری برایش آورد و به او گفت: همانا پروردگار من که او را میپرستم خورشید را از سمت مشرق بیرون میآورد، پس تو آن را از جهت مغرب درآور، آنگاه از آن طاغوت کاری برنیامد جز اینکه متحیر شد و بُرید، و در برابر دلیل قوی مغلوب شد، و الله ستمکاران را به دلیل ستم و طغیانشان، بر حرکت در راه خویش موفق نمیگرداند.
(۲۵۹) یا آیا خبر نیافتی از آن کسیکه از شهری که سقفهایش ریخته بود و دیوارهایش ویران شده بود و ساکنانش نابود شده بودند و ترسناک و خرابه شده بود، گذشت. با تعجب گفت: الله چگونه ساکنان این شهر را پس از مرگشان زنده میگرداند؟! آنگاه الله او را به مدت صد سال میراند، سپس او را زنده گردانید و از او پرسید: چند سال به صورت مرده بودی؟ در پاسخ گفت: به مدت یک روز یا بخشی از یک روز. به او فرمود: بلکه به مدت صد سال کامل به صورت مرده بودی، پس به غذا و نوشیدنیای که همراه تو بود بنگر، که بر حالت خویش و بدون تغییر باقی است، با وجود اینکه غذا و نوشیدنی، سریعتر از هرچیز دیگری تغییر میکنند، و به درازگوش مردهات بنگر، و تو را برای مردم نشانۀ روشنی برای دلالت بر قدرت الله در برانگیختن آنها قرار میدهیم، پس به استخوانهای درازگوشت که از هم پراکنده و دور شدهاند. بنگر که چگونه آنها را بالا میآوریم و به یکدیگر میچسبانیم، سپس گوشت بر آن پیوند میزنیم، و زندگی را به آن بازمیگردانیم، چون این رخداد را دید، حقیقت امر برایش آشکار شد و به قدرت الله پی برد، آنگاه برای اعتراف این امر گفت: میدانم که الله بر هرچیزی تواناست.
برخی فواید آیات:
• از بزرگترین وجوه تمایز مؤمنان این است که بر خلاف کافران، در تمام امور دینی و دنیویشان بر هدایت و بصیرتی از جانب الله متعال قرار دارند.
• از بزرگترین اسباب ستمکاری، مغرورشدن به زور و قدرت است تا آنجا که انسان از حقیقت حالش غافل میشود.
• مشروعیت مناظره با پیروان باطل برای بیان حقیقت و کشف گمراهی آنها از هدایت.
• بزرگی قدرت الله متعال، چنانکه هیچچیز او را ناتوان نمیگرداند، از جمله زندهکردن مردگان.
﴿وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ رَبِّ أَرِنِي كَيۡفَ تُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰۖ قَالَ أَوَ لَمۡ تُؤۡمِنۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطۡمَئِنَّ قَلۡبِيۖ قَالَ فَخُذۡ أَرۡبَعَةٗ مِّنَ ٱلطَّيۡرِ فَصُرۡهُنَّ إِلَيۡكَ ثُمَّ ٱجۡعَلۡ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٖ مِّنۡهُنَّ جُزۡءٗا ثُمَّ ٱدۡعُهُنَّ يَأۡتِينَكَ سَعۡيٗاۚ وَٱعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٦٠ مَّثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنۢبَتَتۡ سَبۡعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنۢبُلَةٖ مِّاْئَةُ حَبَّةٖۗ وَٱللَّهُ يُضَٰعِفُ لِمَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ٢٦١ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ لَا يُتۡبِعُونَ مَآ أَنفَقُواْ مَنّٗا وَلَآ أَذٗى لَّهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٢٦٢ ۞قَوۡلٞ مَّعۡرُوفٞ وَمَغۡفِرَةٌ خَيۡرٞ مِّن صَدَقَةٖ يَتۡبَعُهَآ أَذٗىۗ وَٱللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٞ٢٦٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُبۡطِلُواْ صَدَقَٰتِكُم بِٱلۡمَنِّ وَٱلۡأَذَىٰ كَٱلَّذِي يُنفِقُ مَالَهُۥ رِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَلَا يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۖ فَمَثَلُهُۥ كَمَثَلِ صَفۡوَانٍ عَلَيۡهِ تُرَابٞ فَأَصَابَهُۥ وَابِلٞ فَتَرَكَهُۥ صَلۡدٗاۖ لَّا يَقۡدِرُونَ عَلَىٰ شَيۡءٖ مِّمَّا كَسَبُواْۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٦٤ ﴾ [البقرة: ۲۶۰-۲۶۴].
(۲۶۰) و- ای پیامبر- به یاد آور آنگاه که ابراهیم ÷ گفت: پروردگارا چگونگی زندهکردن مردگان را به چشم من نشان بده؟! الله خطاب به او فرمود: آیا به این موضوع ایمان نیاوردهای؟ ابراهیم ÷ گفت: چرا ایمان آوردهام، اما میخواهم که آرامش دلم بیشتر شود، آنگاه الله به او فرمان داد و فرمود: چهار پرنده بگیر، و آنها را با یکدیگر مخلوط و ریز ریز کن، سپس مقداری از آنها را بر روی هر یک از کوههای اطرافت قرار بده، سپس آنها را صدا بزن، آنگاه درحالیکه زندگی به آنها بازگشته است به سرعت بهسوی تو میآیند. و ای ابراهیم ÷ بدان که الله در فرمانروایی خویش شکستناپذیر است و در امر و شرع و آفرینش خویش بسیار داناست.
(۲۶۱) مثال ثواب مؤمنان که اموالشان را در راه الله هزینه میکنند، مانند دانهای است که کشاورز آن را در زمین پاکی مینشاند، سپس هفت خوشه میرویاند که در هر خوشه صد دانه است، و الله ثواب را برای هرکس از بندگانش که بخواهد چندبرابر میکند، یعنی بدون محاسبه پاداش آنها را میدهد، و الله دارای فضل و بخشش گسترده است و میداند که چه کسی سزاوار است تا ثوابش چندبرابر شود.
(۲۶۲) کسانیکه اموالشان را در فرمانبرداری و خشنودی الله میبخشند و سپس بخشش خویش را با منت بر مردم با قول یا عمل، که ثوابش را باطل میکند دنبال نمیکنند، پاداش آنها نزد پروردگارشان است، و به دلیل آسایش و نعمتهای فراوانی که دارند، در هر آنچه که در آینده انجام خواهند داد بیمی بر آنها نیست و بر آنچه که قبلاً انجام دادهاند اندوهگین نیستند.
(۲۶۳) سخنی پسندیده که شادمانی را بر دل مؤمن مینشاند و بخشیدن کسیکه به تو بدی کرده است؛ بهتر از صدقهای است که با منتنهادن بر کسیکه به او صدقه داده شده است آزاری به همراه دارد، و الله از بندگانش بینیاز است و بسیار بردبار است و در عذاب آنها تعجیل نمیکند.
(۲۶۴) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، پاداش صدقاتتان را با منت بر کسیکه به او صدقه داده شده است و آزار رساندن او، فاسد نکنید، زیرا مثال کسیکه چنین کاری کند مانند کسی است که مالش را به این هدف که مردم او را ببینند و ستایش کنند میبخشد، درحالیکه کافر است و به الله و روز آخرت و پاداش و مجازات آن روز ایمان ندارد، پس مثال چنین شخصی، مانند سنگ صافی است که روی آن خاکی نشسته است، آنگاه باران شدیدی بر روی آن سنگ میبارد و خاک را از سنگ دور میسازد و آن را صاف و بدون اینکه چیزی بر رویش باشد میگذارد، ثواب اعمال و نفقات این ریاکاران نیز از بین میرود و ذرهای از آن نزد الله باقی نمیماند، و الله کافران را بهسوی آنچه که او تعالی را خشنود میسازد و در اعمال و نفقات آنها فایده میرساند هدایت نمیکند.
برخی فواید آیات:
• مراتب ایمان به الله و منازل یقین، متفاوت هستند و مرز مشخصی ندارند، و هرچه بنده در آیات شرعیه و کونیه الله متعال بیشتر توجه کند، بر ایمان و یقین او افزوده میشود.
• برانگیختن مخلوقات پس از مرگشان توسط الله متعال، دلیل آشکاری بر قدرت و بزرگی کامل او سبحانه است.
• فضیلت انفاق در راه الله و بزرگی ثوابش؛ آنگاه که نیت نیکی همراهش باشد و آزار و منتی که عمل را باطل نکند به آن ملحق نشود.
• از بهترین مواردی که انسان میتواند برای مردم ارائه کند، خوشاخلاقی و خوشرفتاری و گذشت از بدکردار است.
﴿وَمَثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمُ ٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِ ٱللَّهِ وَتَثۡبِيتٗا مِّنۡ أَنفُسِهِمۡ كَمَثَلِ جَنَّةِۢ بِرَبۡوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٞ فََٔاتَتۡ أُكُلَهَا ضِعۡفَيۡنِ فَإِن لَّمۡ يُصِبۡهَا وَابِلٞ فَطَلّٞۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٢٦٥ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمۡ أَن تَكُونَ لَهُۥ جَنَّةٞ مِّن نَّخِيلٖ وَأَعۡنَابٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ لَهُۥ فِيهَا مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ وَأَصَابَهُ ٱلۡكِبَرُ وَلَهُۥ ذُرِّيَّةٞ ضُعَفَآءُ فَأَصَابَهَآ إِعۡصَارٞ فِيهِ نَارٞ فَٱحۡتَرَقَتۡۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَتَفَكَّرُونَ٢٦٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنفِقُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا كَسَبۡتُمۡ وَمِمَّآ أَخۡرَجۡنَا لَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِۖ وَلَا تَيَمَّمُواْ ٱلۡخَبِيثَ مِنۡهُ تُنفِقُونَ وَلَسۡتُم بَِٔاخِذِيهِ إِلَّآ أَن تُغۡمِضُواْ فِيهِۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ٢٦٧ ٱلشَّيۡطَٰنُ يَعِدُكُمُ ٱلۡفَقۡرَ وَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡفَحۡشَآءِۖ وَٱللَّهُ يَعِدُكُم مَّغۡفِرَةٗ مِّنۡهُ وَفَضۡلٗاۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ٢٦٨ يُؤۡتِي ٱلۡحِكۡمَةَ مَن يَشَآءُۚ وَمَن يُؤۡتَ ٱلۡحِكۡمَةَ فَقَدۡ أُوتِيَ خَيۡرٗا كَثِيرٗاۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٢٦٩ ﴾ [البقرة: ۲۶۵-۲۶۹].
(۲۶۵) و مثال مؤمنان که اموالشان را برای طلب خشنودی الله و آسودهخاطر کردن خودشان با وفا به وعدۀ الله و با رضایت انفاق میکنند، مانند باغی است که بر مکان مرتفع و پاکی قرار دارد، که باران شدیدی به آن برسد، آنگاه چندبرابر میوه بدهد، و اگر باران شدیدی به آن نرسد، باران سبکی هم به آن برسد به دلیل پاکی زمینش کافی است، و همچنین است نفقات مخلصان که الله آن را میپذیرد و ثوابش را چند برابر میگرداند هر چند اندک باشد، و الله نسبت به اعمال شما بیناست، پس ذرهای از احوال مخلصان و ریاکاران بر او پوشیده نمیماند و هر کدام را به آنچه که سزاوار است جزا خواهد داد.
سپس الله متعال برای به تصویر کشاندن حال کسیکه مالش را برای ریا انفاق میکند مثالی آورده و میفرماید:
(۲۶۶) آیا یکی از شما دوست دارد که باغی از درختان خرما و انگور داشته باشد که آبهای گوارا در میان آن جاری باشد، و در آن باغ از انواع میوههای پاک برایش باشد، و صاحب باغ چنان پیر و سالخورده شود که توانایی کار و کسب نداشته باشد، و فرزندانی خردسال و ضعیف داشته باشد که نتوانند کار کنند، آنگاه باد بسیار تندی که در آن آتش شدیدی وجود دارد به آن اصابت کند و تمام باغ را بسوزاند، درحالیکه آن شخص به دلیل سالخوردگی خودش و ضعف فرزندانش، بیشترین نیاز را به آن باغ دارد؟! پس حال کسیکه مالش را انفاق میکند تا مردم ببینند مانند این مرد است؛ که در روز قیامت بدون نیکیها نزد الله وارد میشود، در زمانیکه بیشترین نیاز را به نیکیها دارد. همانند این بیان، الله آنچه را که در دنیا و آخرت به شما نفع میرساند بیان میکند باشد که در آن بیندیشید.
(۲۶۷) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، از مال حلال و پاکیزهای که به دست آوردهاید انفاق کنید، و از گیاهان زمین که برایتان رویاندهایم انفاق کنید، و به دنبال مال ناپاک نروید که از آن انفاق کنید، و اگر به دلیل کراهتی که از آن دارید، به خودتان داده میشد آن را نمیگرفتید مگر با بیمیلی و چشمپوشی؛ پس چگونه آنچه برای خود راضی نمیشوید برای الله راضی میشوید؟! و بدانید که الله از نفقات شما بینیاز است، و در ذات و افعالش ستودهشده است.
الله پس از اینکه مؤمنان را به انفاق پاکیزه فرمان داد، آنها را از نیرنگ و وسوسههای شیطان برحذر داشت و فرمود:
(۲۶۸) شیطان شما را از تنگدستی میترساند و بر بخل تشویق میکند، و شما را به ارتکاب گناهان و معاصی فرامیخواند، ولی الله آمرزش بزرگی برای گناهانتان و رزقی گسترده وعده میدهد، و الله دارای فضل گسترده، و از احوال بندگانش آگاه است.
(۲۶۹) راستی در گفتار و درستی در عمل را برای هر یک از بندگانش که بخواهد ارزانی میدارد و به هرکس چنین چیزی داده شود بهطور قطع خیر فراوانی داده شده است و فقط صاحبان عقل کامل که از نور آن روشنایی میگیرند و به هدایتش رهنمون میشوند، از آیات الله پند و اندرز میگیرند.
برخی فواید آیات:
• مؤمنان واقعی به الله متعال، به وعدهها و ثواب الله اطمینان دارند، زیرا اموالشان را بدون ترس و اندوه و بدون توجه به وسوسههای شیطان مانند ترساندن از تنگدستی و نیازمندی انفاق و بخشش میکنند.
• اخلاص، از بزرگترین مواردی است که باعث برکت و رشد اعمال میشود.
• زیانکارترین مردم کسی است که عملش را به مردم نشان میدهد؛ زیرا جز مدح و ستایش مردم، ثواب دیگری بر عملش مترتب نمیشود.
﴿وَمَآ أَنفَقۡتُم مِّن نَّفَقَةٍ أَوۡ نَذَرۡتُم مِّن نَّذۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُهُۥۗ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٍ٢٧٠ إِن تُبۡدُواْ ٱلصَّدَقَٰتِ فَنِعِمَّا هِيَۖ وَإِن تُخۡفُوهَا وَتُؤۡتُوهَا ٱلۡفُقَرَآءَ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۚ وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَئَِّاتِكُمۡۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٢٧١ ۞لَّيۡسَ عَلَيۡكَ هُدَىٰهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يَشَآءُۗ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَلِأَنفُسِكُمۡۚ وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ ٱللَّهِۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ٢٧٢ لِلۡفُقَرَآءِ ٱلَّذِينَ أُحۡصِرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ لَا يَسۡتَطِيعُونَ ضَرۡبٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ يَحۡسَبُهُمُ ٱلۡجَاهِلُ أَغۡنِيَآءَ مِنَ ٱلتَّعَفُّفِ تَعۡرِفُهُم بِسِيمَٰهُمۡ لَا يَسَۡٔلُونَ ٱلنَّاسَ إِلۡحَافٗاۗ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٌ٢٧٣ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ فَلَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٢٧٤ ﴾ [البقرة: ۲۷۰-۲۷۴].
(۲۷۰) هر انفاقی که کم یا زیاد برای طلب خشنودی الله کردهاید، یا هر طاعتی که بدان مکلف نشدهاید داوطلبانه برای الله انجام دادهاید، الله از تمام آنها آگاه است و ذرهای از آن نزد او تعالی از بین نمیرود و بهترین پاداش را در قبال آن به شما خواهد داد، و ستمکاران که آنچه بر آنها واجب است را منع میکنند و از حدود الله میگذرند، یاورانی ندارند که عذاب روز قیامت را از آنها دفع کنند.
(۲۷۱) اگر صدقههای مالیتان را که میبخشید آشکارا انجام دهید، صدقۀ خوبی است، و اگر آن را پنهانی به فقرا بپردازید برایتان بهتر از این است که آن را آشکارا انجام دهید؛ زیرا به اخلاص نزدیکتر است. و در صدقات مخلصان، پوشش و مغفرتی برای گناهانشان است، و الله نسبت به اعمالتان داناست و ذرهای از احوال شما بر او پوشیده نمیماند.
(۲۷۲) - ای پیامبر- هدایت آنها برای قبول حق و گردننهادن بدان و واداشتن آنها به حق، بر عهدۀ تو نیست، بلکه فقط راهنمایی آنها بهسوی حق و شناساندن حق به آنها بر عهدۀ تو است؛ زیرا توفیق به حق و هدایت به آن، به دست الله است و او هرکس را بخواهد هدایت میکند. و هر خیری که انفاق کنید، نفع آن به خودتان بازمیگردد؛ زیرا الله از آن بینیاز است و انفاق شما باید خالص برای الله باشد؛ زیرا مؤمنان حقیقی فقط برای طلب خشنودی الله انفاق میکنند، و هر خیری که انفاق کنید، کم باشد یا زیاد، ثوابش کامل و بدون کاستی به شما داده خواهد شد؛ زیرا الله بر هیچکس ستم روا نمیدارد.
الله هنگامیکه انفاق در راه خویش و فراخواندن مؤمنان به آن را ذکر فرمود، مصارفی را که در آن انفاق میکنند نیز برایشان بیان میفرماید:
(۲۷۳) صدقات را برای فقرایی قرار دهید که جهاد در راه الله آنها را از سفر برای طلب روزی بازداشته است، کسیکه به دلیل خویشتنداریشان از گدایی، از حال آنها آگاه نباشد، آنها را ثروتمند میپندارد و کسیکه از حال آنها آگاهی دارد، آنها را از نشانههایشان میشناسد، به دلیل نیاز آشکاری که در بدنها و لباسهایشان است، و یکی از صفات این افراد آن است که مانند سایر فقرا که با اصرار از مردم گدایی میکنند، نیستند، و هر مال یا چیز دیگری که انفاق کنید، الله آن را میداند و بهترین پاداش را به خاطر آن به شما خواهد داد.
(۲۷۴) کسانیکه اموالشان را برای طلب خشنودی الله در شب و روز، پنهانی و آشکارا، بدون ریا و طلب شهرت انفاق میکنند، ثواب آنها در روز قیامت نزد پروردگارشان است، و به فضل و نعمت الله، در کارهایی که در آینده انجام خواهند داد ترسی بر آنها نیست و بر آنچه که از دنیا از دست دادهاند اندوهگین نیستند.
برخی فواید آیات:
• اگر مؤمن در نفقات و صدقات خویش خالصانه عمل کند، ایرادی بر او نیست که طبق مصلحت، آنها را آشکار یا پنهان کند؛ هر چند پنهانکاری از این جهت که به اخلاص نزدیکتر است، مزد و ثواب بیشتری دارد.
• دعوت مؤمنان به توجه و التفات به نیازمندانی که خویشتنداری، آنها را از اظهار حالشان و درخواست از مردم بازمیدارد.
• مشروعیت و ثواب زیاد انفاق در راه الله متعال در هر وقت و زمانی؛ زیرا الله مزد زیاد در دنیا و آخرت را در قبال آن وعده داده است.
﴿ٱلَّذِينَ يَأۡكُلُونَ ٱلرِّبَوٰاْ لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ ٱلَّذِي يَتَخَبَّطُهُ ٱلشَّيۡطَٰنُ مِنَ ٱلۡمَسِّۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡبَيۡعُ مِثۡلُ ٱلرِّبَوٰاْۗ وَأَحَلَّ ٱللَّهُ ٱلۡبَيۡعَ وَحَرَّمَ ٱلرِّبَوٰاْۚ فَمَن جَآءَهُۥ مَوۡعِظَةٞ مِّن رَّبِّهِۦ فَٱنتَهَىٰ فَلَهُۥ مَا سَلَفَ وَأَمۡرُهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِۖ وَمَنۡ عَادَ فَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٧٥ يَمۡحَقُ ٱللَّهُ ٱلرِّبَوٰاْ وَيُرۡبِي ٱلصَّدَقَٰتِۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ٢٧٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ لَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٢٧٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ ٱلرِّبَوٰٓاْ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٢٧٨ فَإِن لَّمۡ تَفۡعَلُواْ فَأۡذَنُواْ بِحَرۡبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۖ وَإِن تُبۡتُمۡ فَلَكُمۡ رُءُوسُ أَمۡوَٰلِكُمۡ لَا تَظۡلِمُونَ وَلَا تُظۡلَمُونَ٢٧٩ وَإِن كَانَ ذُو عُسۡرَةٖ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيۡسَرَةٖۚ وَأَن تَصَدَّقُواْ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٢٨٠ وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا تُرۡجَعُونَ فِيهِ إِلَى ٱللَّهِۖ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٢٨١ ﴾ [البقرة: ۲۷۵-۲۸۱].
الله متعال پس از تشویق بر انفاق در راه خویش که همکاری و ضمانت متقابل میان مسلمانان را به همراه دارد؛ از ضد آن که ربا است برحذر داشته و میفرماید:
(۲۷۵) کسانیکه به ربا معامله میکنند و آن را میگیرند، در روز قیامت از قبرهایشان برنمیخیزند مگر مانند کسیکه شیطان او را مس کرده است؛ که آشفته و حیران از قبرش برمیخیزد مانند کسی که بیماری صرع دارد و در نشست و برخاستش دستپاچه و آشفته است؛ این امر بهسبب آن است که خوردن ربا را حلال دانستند و میان ربا و درآمدهای داد و ستد که الله آنها را حلال گردانیده است تفاوتی قائل نشدند، پس گفتند: همانا بیع در حلال بودن همانند رباست، یعنی هر یک از آن دو به افزایش و رشد مال منجر میشود، الله قیاس آنها را مردود و باطل و تکذیب کرد و بیان کرد که او تعالی بیع را به دلیل فایدۀ عام و خاصی که در آن است حلال گردانیده است و ربا را به خاطر ستم و خوردن اموال مردم به باطل و بدون عوض حرام قرار داده است، پس هرکس پندی از جانب پروردگارش آمد که در آن نهی و تحذیر از ربا وجود داشت، و از آن بازایستاد و به درگاه الله توبه کرد، پس ربایی که قبلاً گرفته از آنِ اوست و گناهی در آن بر او نیست، و پس از آن، کارش در آنچه در آینده انجام خواهد داد به الله واگذار میشود، و هرکس پس از آنکه نهی از جانب الله به او رسید و حجت بر او اقامه شد، به گرفتن ربا بازگردد، در حقیقت سزاوار ورود به آتش و جاودانگی در آن است.
منظور از این جاودانگی در آتش، ماندن طولانی در آن است؛ زیرا ماندن همیشگی در آتش فقط برای کافران است، اما پیروان توحید برای همیشه در آتش نمیمانند.
الله پس از بیان انفاق در راه او تعالی و گرفتن ربا، برای بیان تفاوت جزای این دو میفرماید:
(۲۷۶) الله، مال ربوی را نابود کرده و از بین میبرد، چه به صورت حسی که آن را تلف میکند یا به نحو دیگری از بین میبرد، یا به صورت معنوی که برکت را از آن برمیدارد، و صدقات را با اضافهکردن ثوابش، میافزاید و رشد میدهد، چنانکه نیکی را به ده برابر تا هفتصد برابر آن و حتی تا چندین برابر آن میافزاید، و در اموال صدقهدهندگان برکات میاندازد، و الله هیچ کافر ستیزهجویی را که حرام را حلال میگرداند و در انجام معاصی و گناهان اصرار میورزد دوست ندارد.
(۲۷۷) همانا کسانیکه ایمان آوردند و از رسولش پیروی کردند و اعمال صالح انجام دادند و نماز را به صورت کامل همانگونه که الله حکم کرده است انجام دادند و زکات اموالشان را به مستحق آن پرداختند، ثواب آنها نزد پروردگارشان است، و در کارهایی که در آینده انجام خواهند داد ترسی بر آنها نیست و بر آنچه که از دنیا و نعمتهایش از دست دادهاند اندوهگین نیستند.
(۲۷۸) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، از الله بترسید به این ترتیب که اوامرش را اجرا کنید و نواهیاش را ترک کنید، و آنچه از اموال ربوی که نزد مردم برایتان باقی مانده است را طلب نکنید، اگر واقعاً به الله و به آنچه از ربا که شما را از آن نهی کرده است، ایمان دارید.
(۲۷۹) پس اگر آنچه را به آن فرمان یافتهاید انجام ندادید، به جنگ با الله و رسولش علم و یقین داشته باشید، و اگر بهسوی الله توبه کردید و ربا را رها کردید، به اندازهای از سرمایهتان که وام دادهاید برایتان است، که در این صورت، با گرفتن زیاده بر سرمایهتان بر هیچکس ستم نمیکنید و با کاستن از آن بر شما ستم نمیشود.
(۲۸۰) و اگر کسیکه طلب خود را از او مطالبه میکنید چنان تنگدست است که قادر بر پرداخت بدهیاش نیست، مطالبه از او را به تأخیر اندازید تا مالی به دست آوَرَد و بتواند بدهی خویش را بپردازد، و اگر با مطالبهنکردن وام یا بخشیدن مقداری از آن بر او ببخشید، این کار برایتان بهتر است اگر فضیلت این کار را نزد پروردگارتان بدانید.
(۲۸۱) و از عذاب روزی بترسید که در آن روز همگی بهسوی الله بازگردانده میشوید و در برابر او تعالی میایستید، آنگاه هرکس جزای خیر یا شری را که کسب کرده است میگیرد، به گونهای که با کاستن ثواب نیکیهایشان و نیز با افزودهشدن مجازات بدیهایشان بر آنها ستم نمیشود.
برخی فواید آیات:
• یکی از بزرگترین گناهان کبیره، رباخواری است؛ به همین منظور، الله متعال رباخوار را به جنگ و نابودی در دنیا و حیرانی در آخرت تهدید کرده است.
• پایبندی به احکام شریعت در معاملات مالی، باعث برکت و رشد در مال میشود.
• فضیلت صبر در برابر تنگدست و تخفیف بر او با بخشیدن تمام یا بخشی از بدهی او.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيۡنٍ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى فَٱكۡتُبُوهُۚ وَلۡيَكۡتُب بَّيۡنَكُمۡ كَاتِبُۢ بِٱلۡعَدۡلِۚ وَلَا يَأۡبَ كَاتِبٌ أَن يَكۡتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ ٱللَّهُۚ فَلۡيَكۡتُبۡ وَلۡيُمۡلِلِ ٱلَّذِي عَلَيۡهِ ٱلۡحَقُّ وَلۡيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥ وَلَا يَبۡخَسۡ مِنۡهُ شَيۡٔٗاۚ فَإِن كَانَ ٱلَّذِي عَلَيۡهِ ٱلۡحَقُّ سَفِيهًا أَوۡ ضَعِيفًا أَوۡ لَا يَسۡتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلۡيُمۡلِلۡ وَلِيُّهُۥ بِٱلۡعَدۡلِۚ وَٱسۡتَشۡهِدُواْ شَهِيدَيۡنِ مِن رِّجَالِكُمۡۖ فَإِن لَّمۡ يَكُونَا رَجُلَيۡنِ فَرَجُلٞ وَٱمۡرَأَتَانِ مِمَّن تَرۡضَوۡنَ مِنَ ٱلشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إِحۡدَىٰهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحۡدَىٰهُمَا ٱلۡأُخۡرَىٰۚ وَلَا يَأۡبَ ٱلشُّهَدَآءُ إِذَا مَا دُعُواْۚ وَلَا تَسَۡٔمُوٓاْ أَن تَكۡتُبُوهُ صَغِيرًا أَوۡ كَبِيرًا إِلَىٰٓ أَجَلِهِۦۚ ذَٰلِكُمۡ أَقۡسَطُ عِندَ ٱللَّهِ وَأَقۡوَمُ لِلشَّهَٰدَةِ وَأَدۡنَىٰٓ أَلَّا تَرۡتَابُوٓاْ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً حَاضِرَةٗ تُدِيرُونَهَا بَيۡنَكُمۡ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَلَّا تَكۡتُبُوهَاۗ وَأَشۡهِدُوٓاْ إِذَا تَبَايَعۡتُمۡۚ وَلَا يُضَآرَّ كَاتِبٞ وَلَا شَهِيدٞۚ وَإِن تَفۡعَلُواْ فَإِنَّهُۥ فُسُوقُۢ بِكُمۡۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٢٨٢ ﴾ [البقرة: ۲۸۲].
(۲۸۲) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، هرگاه به وامی معامله کردید، به این صورت که یکی از شما تا مدت مشخصی به دیگری وام داد، آن وام را بنویسید، و باید نویسندهای به حق و انصاف و موافق با شرع میان شما بنویسد، و کاتب نباید از نوشتن وام موافق با آنچه که الله از نوشتن به عدالت به او آموخته است خودداری کند، یعنی باید آنچه را که کسیکه حق بر عهدۀ اوست املا میکند بنویسد، تا این امر اقراری از جانب او باشد، و باید از الله که پروردگار اوست بترسد و ذرهای از اندازه یا نوع یا کیفیت وام نکاهد، پس اگر کسیکه حق بر عهدۀ اوست نتوانست به درستی عمل کند، یا بهسبب خردسالی یا دیوانگی ضعیف بود، و یا لال و ... بود، قَیِّم او که از جانب او مسؤول است باید به حق و انصاف املا کند. و گواهی دو مرد عاقل و عادل را بطلبید، پس اگر دو مرد را نیافتید، یک مرد و دو زن را که دین و امانتشان مورد پسند شماست به گواهی بگیرید، تا اگر یکی از آن دو زن فراموش کرد، دیگری به یاد او آورد، و گواهان نباید هنگامیکه گواهی بر وام از آنها طلب میشود خودداری کنند، و باید هنگامی که برای ادای گواهی فراخوانده میشوند گواهی دهند، و از نوشتن وام، کم باشد یا زیاد تا مدت مشخص آن، تنبلی نکنید، زیرا نوشتن بدهی، در شریعت الله عادلانهتر و برای اقامه و ادای گواهی رساتر است و تردید در نوع و مقدار و مدت وام را بهتر برطرف میسازد، مگر اینکه تجارتی میان شما منعقد شود که کالا و بهای آن حاضر است؛ که در این حالت به دلیل عدم نیاز به نوشتن، گناهی بر شما نیست که ننویسید، و گواهگرفتن برای جلوگیری از اسباب نزاع، برای شما تشریع شده است و ضرررساندن به نویسندگان و شهود جایز نیست و بر آنها نیز جایز نیست که به کسانیکه نوشتن یا شهادت آنها را میطلبند ضرر برسانند، و اگر ضرر رسانیدید، این کار خروج از طاعت الله به نافرمانی او تعالی است. و- ای مؤمنان- از الله بترسید به این نحو که آنچه شما را به آن فرمان داده است اجرا کنید و از آنچه که شما را از آن نهی کرده است دست بکشید. و الله آنچه را که صلاح دنیا و آخرت شما در آن است به شما میآموزاند و الله به هرچیزی داناست و هیچچیز بر او پنهان نمیماند.
برخی فواید آیات:
• مشروعیت ثبتکردن وام و سایر معاملات مالی برای دفع اختلاف و تنازع.
• وجوب بیان مدت در تمام معاملات نسیه و انواع اجارهها.
• ثبوت ولایت بر کسانیکه بهسبب ناتوانی یا کمعقلی یا خردسالی، ضعیف هستند.
• مشروعیت گواهگرفتن بر اقرار به دیون و حقوق.
• از کمال نوشتن و عدالت در آن این است که نویسنده، موضوع و الفاظ معتبر در هر معاملهای را طبق همان معامله به نیکویی بنویسد.
• ضرررسانیدن به هیچکس بهسبب ثبت و نوشتن حقوق جایز نیست، نه از سوی صاحبان حقوق و نه از سوی نویسنده و گواه.
﴿۞وَإِن كُنتُمۡ عَلَىٰ سَفَرٖ وَلَمۡ تَجِدُواْ كَاتِبٗا فَرِهَٰنٞ مَّقۡبُوضَةٞۖ فَإِنۡ أَمِنَ بَعۡضُكُم بَعۡضٗا فَلۡيُؤَدِّ ٱلَّذِي ٱؤۡتُمِنَ أَمَٰنَتَهُۥ وَلۡيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥۗ وَلَا تَكۡتُمُواْ ٱلشَّهَٰدَةَۚ وَمَن يَكۡتُمۡهَا فَإِنَّهُۥٓ ءَاثِمٞ قَلۡبُهُۥۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ عَلِيمٞ٢٨٣ لِّلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَإِن تُبۡدُواْ مَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ أَوۡ تُخۡفُوهُ يُحَاسِبۡكُم بِهِ ٱللَّهُۖ فَيَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٢٨٤ ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّن رُّسُلِهِۦۚ وَقَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ غُفۡرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ٢٨٥ لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۚ لَهَا مَا كَسَبَتۡ وَعَلَيۡهَا مَا ٱكۡتَسَبَتۡۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِينَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَاۚ رَبَّنَا وَلَا تَحۡمِلۡ عَلَيۡنَآ إِصۡرٗا كَمَا حَمَلۡتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِنَاۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلۡنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦۖ وَٱعۡفُ عَنَّا وَٱغۡفِرۡ لَنَا وَٱرۡحَمۡنَآۚ أَنتَ مَوۡلَىٰنَا فَٱنصُرۡنَا عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٨٦ ﴾ [البقرة: ۲۸۳-۲۸۶].
(۲۸۳) و اگر در سفر بودید و نویسندهای نیافتید که سند وام را برایتان بنویسد، کافی است کسیکه حق بر عهدۀ اوست رهنی را به صاحب حق تحویل دهد تا ضمانتی برای حقش باشد تا زمانیکه بدهکار بدهیاش را پرداخت کند، پس اگر یکی از شما به دیگری اعتماد کرد و نه نوشتهای گرفت و نه گواه گرفت و نه رهن، و در این صورت، بدهی، در عهدۀ بدهکار امانت بود، باید آن را به طلبکارش بپردازد، و در این امانت از الله بترسد چنانکه ذرهای از آن را انکار نکند، پس اگر انکار کرد، کسیکه شاهد معامله بوده است باید شهادت دهد، و جایز نیست آن را کتمان کند، و هرکس آن را کتمان کند، دلی گناهکار دارد و الله اعمال شما را میبیند، چنانکه ذرهای بر او پنهان نمیماند و شما را در قبال اعمالتان جزا خواهد داد.
(۲۸۴) آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، چه مخلوقات و چه پادشاهی و تدبیر، فقط از آنِ الله است، و اگر آنچه را در دلهایتان است آشکار کنید یا پنهان دارید، الله آن را میداند و شما را در قبال آن محاسبه خواهد کرد، پس از آن، از روی بخشش و رحمت خویش برای هرکس بخواهد میبخشد و از روی عدالت و حکمت خویش هرکس را بخواهد عذاب میکند و الله بر هر چیزی تواناست.
(۲۸۵) محمد ج، رسول الله، به تمام آنچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده، ایمان آورد و مؤمنان نیز ایمان آوردند، تمام آنها به الله ایمان آوردند و به تمام فرشتگان ایمان آوردند و به تمام کتابهای الله که بر پیامبران ‡ نازل کرده و تمام رسولانی که فرستاده است، ایمان آوردند؛ و با ایمان به آنها، گفتند: میان هیچیک از رسولان الله تفاوت نمیگذاریم، و گفتند: آنچه را که ما را به آن امر فرمودی و آنچه را که ما را از آن نهی فرمودی شنیدیم، و با انجام آنچه به آن امر فرمودی و ترک آنچه از آن نهی فرمودی از تو فرمانبرداری کردیم، و از تو تقاضا داریم که ای پروردگار ما، ما را بیامرز؛ زیرا بازگشت تمام امور ما، فقط بهسوی توست.
(۲۸۶) الله هیچکس را جز به اعمالی که در توانش است مکلف نمیکند؛ زیرا دین الله بر آسانی استوار است و مشقتی در آن نیست، پس هرکس خیری کسب کرده باشد، ثواب عملش بدون اینکه ذرهای از آن کاسته شود برای اوست، و هرکس بدیای کسب کرده باشد، مجازات گناهی که کسب کرده برایش است و دیگری بار گناه او را به دوش نمیکشد. و رسولان و مؤمنان گفتند: پروردگارا اگر بدون قصد، در رفتار یا گفتار فراموش یا اشتباه کردیم، ما را مجازات نکن، پروردگارا ما را به آنچه بر ما دشوار است و توانش را نداریم مکلف نفرما، چنانکه کسانی را که پیش از ما بودند مانند یهودیان، برای مجازات ستمشان، آنها را مکلف کردی، و اوامر و نواهیای را که بر ما دشوار است و توانش را نداریم بر ما تحمیل نکن، و از گناهانمان درگذر، و ما را بیامرز، و به فضل خویش بر ما رحم فرما، که تو سرپرست و یاور ما هستی، پس ما را بر گروه کافران پیروز گردان.
برخی فواید آیات:
• جواز دریافت رهن برای ضمانت حقوق در صورت عدم توانایی بر ثبت حق، مگر اینکه معاملهگران به یکدیگر اعتماد کنند.
• حرمت کتمان شهادت و گناه کسیکه آن را پنهان کرده و ادا نکند.
• علم و آگاهی کامل الله متعال بر مخلوقاتش، و قدرت کامل او برای محاسبۀ آنها در قبال اعمالی که انجام دادهاند.
• در آیۀ فوق، ارکان و اصول ایمان بیان شده است.
• دین اسلام بر آسانی و رفع حرج و مشقت از بندگان استوار است، یعنی الله آنها را به آنچه از توانشان خارج است مکلف نمیگرداند و در قبال آنچه توانش را ندارند مؤاخذه نمیکند.
[۲] یکی از بزرگترین خطاها در ترجمه قرآن که متاسفانه به شدت رایج است و روافض و صوفیها به عمد از آن سوء استفاده نمودهاند، ترجمه دو کلمه «عبادت» و «دعا» و مشتقات آن دو، به کلمه «پرستش» است. این درحالی است که عبادت، معنای وسیعی را در برمیگیرد. برخی از انواع عبادت عبارتند از: گفتن شهادتین، نماز، زکات، روزه، حج، جهاد در راه الله، امر به معروف، نهی از منکر، دعا و استغاثه (فریادرسی)، توکل، استعانت، قربانی، نذر و ... . مفهومی که خوانندۀ ترجمه از کلمه «پرستش» برداشت میکند، در واقع تصویری محدود از «عبادت» است و به هیچ عنوان مفهوم کلمه «عبادت» یا «دعا» را پوشش نمیدهد. این جاست که خواننده در استغاثه و دعا و نذر برای غیر الله مفهوم پرستش و شرک را در نیافته و به آن دچار میشود. از این رو سعی شده در ترجمه پیشرو اشتباه مذکور تصحیح گردد. (مصحح) [۳] نه شریکانی که مشرکان برای الله متعال در نظر میگیرند. (مصحح) [۴] ازدواج با زن، دخول و سپس طلاق او، توسط مرد دوم به نیّت حلال کردن زن برای شوهر اول؛ که به این عمل حلاله کردن یا تحلیل میگویند و این عمل حرام است؛ به دلیل این حدیث رسول الله ج: «لَعَنَ اللهُ الْمُحَلِّلَ، وَالْمُحَلَّلَ لَهُ»:[سنن ابی داود: ۲۰۷۶ و احمد و نسائی و ترمذی و ابن ماجه]: «الله لعنت کرده است فرد حلال کننده را و نیز آن کسی را که زن برایش حلال کرده شده است». (مصحح)
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُ٢ نَزَّلَ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَأَنزَلَ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ٣ مِن قَبۡلُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَأَنزَلَ ٱلۡفُرۡقَانَۗ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٞ ذُو ٱنتِقَامٍ٤ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَخۡفَىٰ عَلَيۡهِ شَيۡءٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ٥ هُوَ ٱلَّذِي يُصَوِّرُكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ كَيۡفَ يَشَآءُۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٦ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ مِنۡهُ ءَايَٰتٞ مُّحۡكَمَٰتٌ هُنَّ أُمُّ ٱلۡكِتَٰبِ وَأُخَرُ مُتَشَٰبِهَٰتٞۖ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمۡ زَيۡغٞ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَٰبَهَ مِنۡهُ ٱبۡتِغَآءَ ٱلۡفِتۡنَةِ وَٱبۡتِغَآءَ تَأۡوِيلِهِۦۖ وَمَا يَعۡلَمُ تَأۡوِيلَهُۥٓ إِلَّا ٱللَّهُۗ وَٱلرَّٰسِخُونَ فِي ٱلۡعِلۡمِ يَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِۦ كُلّٞ مِّنۡ عِندِ رَبِّنَاۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٧ رَبَّنَا لَا تُزِغۡ قُلُوبَنَا بَعۡدَ إِذۡ هَدَيۡتَنَا وَهَبۡ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحۡمَةًۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡوَهَّابُ٨ رَبَّنَآ إِنَّكَ جَامِعُ ٱلنَّاسِ لِيَوۡمٖ لَّا رَيۡبَ فِيهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُخۡلِفُ ٱلۡمِيعَادَ٩ ﴾ [آل عمران: ۱-۹].
برخی مقاصد سوره:
مراقبت بر اسلام پس از تکمیل و بیان آن، و پاسخ به شبهات اهل کتاب، به خصوص نصاری.
تفسیر:
این سوره مدنی است و وجه تسمیۀ آن، بیان آل عمران در آیۀ ۳۳ است.
(۱) الٓمٓ مانند این حرف مقطعه در سورۀ بقره آمد. در حروف مقطعه به ناتوانی عرب از آوردن مانندی برای این قرآن اشاره شده است درحالیکه قرآن از مانند همین حروف که این سوره با آن آغاز شده است تشکیل یافته و آنها نیز کلامشان را از همین حروف میسازند.
(۲) الله همان یگانه معبود برحقی است که شریکی در عبادت ندارد، زندهای است که حیات کامل بدون مرگ و نقصی دارد. پابرجایی است که به ذات خویش استوار است و از تمام مخلوقاتش بینیاز است، و تمام مخلوقات قائم به او هستند چنانکه در تمام احوالشان به او نیازمند هستند.
(۳) (۴) - ای پیامبر- الله قرآن را با اخبار راست و احکام عادلانه بر تو نازل کرد که موافق کتابهای پیش از خود است و تعارضی میان آنها نیست، و پیش از نزول قرآن بر تو، تورات را بر موسی ÷ و انجیل را بر عیسی ÷ فرو فرستاد، و تمام این کتابهای الهی، مایۀ هدایت و راهنمایی مردم به آنچه که صلاح دین و دنیایشان است میباشند، و فرقان را که با آن حق از باطل و هدایت از گمراهی شناخته میشود فرو فرستاد. و برای کسانیکه به آیات الله که بر تو فرو فرستاد کفر ورزیدند، عذاب سختی است. و الله شکستناپذیری است که هیچچیز بر او چیره نمیشود و از کسیکه رسولانش را تکذیب کند و با فرمانش مخالفت ورزد، انتقام میگیرد.
(۵) همانا هیچچیز نه در زمین و نه در آسمان بر الله پوشیده نمیماند، و علم او تعالی به ظاهر و باطن تمام اشیا احاطه دارد.
(۶) او کسی است که شما را به صورتهای گوناگونی در شکمهای مادرانتان به هرگونه که بخواهد، مذکر یا مؤنث، زیبا یا زشت، سفید یا سیاه میآفریند، معبود بر حقی جز او نیست، شکستناپذیری است که مغلوب نمیشود، و در آفرینش و تدبیر و حکمش بسیار داناست.
(۷) - ای پیامبر- او کسی است که قرآن را بر تو فرو فرستاد، که بخشی از آن، آیاتی است که دلالت واضحی دارند و هیچ ابهامی در آنها نیست، آنها اصل و بخش بزرگ کتاب و هنگام اختلاف، مرجع هستند، و بخشی از آن، آیات دیگری است که بیش از یک معنا دارند و معنایش بر اکثر مردم پوشیده است، اما کسانیکه انحراف از حق در دلهایشان است، آیات محکم را رها میکنند و آیات متشابه را که بیش از یک معنا دارد میگیرند؛ آنها با این کار، به دنبال شبههافکنی و گمراهساختن مردم و تأویل آیات متشابه بر اساس خواهشات نفسانیشان و طبق آنچه موافق مذاهب فاسدشان است میباشند، درحالیکه معانی حقیقی این آیات و سرانجام آن را که به آن تأویل میشود، کسی جز الله نمیداند. و ثابتقدمان در علم که توانایی علمی کسب کردهاند میگویند: به تمام قرآن ایمان آوردیم؛ زیرا تمام آن از جانب پروردگارمان است، و متشابه قرآن را با محکمات آن تفسیر میکنند. و فقط صاحبان عقلِ سلیم پند میگیرند و متذکر میشوند.
(۸) این ثابتقدمان میگویند: پروردگارا پس از اینکه ما را بهسوی حق هدایت فرمودی، دلهایمان را از حق بازنگردان، و ما را از آنچه که منحرفان از حق به آن گرفتار شدند محافظت فرما، و رحمتی گسترده از جانب خویش که با آن دلهایمان را هدایت کنی بر ما ببخش، و ما را از گمراهی محافظت بفرما، که – ای پروردگار ما- بسیار بخشنده و عطاکننده هستی.
(۹) پروردگارا تو همۀ مردم را در روزی که هیچ تردیدی در آن نیست، برای محاسبۀ آنها بهسوی خویش گرد خواهی آورد، آن روز بدون شک میآید، - ای پروردگار ما- به درستی که تو خلاف وعده نمیکنی.
برخی فواید آیات:
• الله با فرستادن رسولان ‡ و کتابهایی که بهسوی حق هدایت میکنند و از باطل بازمیدارند، حجت را بر مردم اقامه کرده است و عذر را از آنها برطرف ساخته است.
• علم و احاطۀ کامل الله متعال به مخلوقاتش؛ چنانکه هیچچیز، چه آشکار و چه نهان، نه در زمین و نه در آسمان، بر او پوشیده نمیماند.
• از اصول اهل ایمان ثابتقدم در علم این است که آیات متشابه را با آیات محکم تفسیر میکنند.
• مشروعیت دعا و تقاضای پایداری بر حق و هدایت در کار از الله متعال، بخصوص هنگام بروز فتنهها و شهوات.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَن تُغۡنِيَ عَنۡهُمۡ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيۡٔٗاۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ وَقُودُ ٱلنَّارِ١٠ كَدَأۡبِ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُ بِذُنُوبِهِمۡۗ وَٱللَّهُ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ١١ قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ سَتُغۡلَبُونَ وَتُحۡشَرُونَ إِلَىٰ جَهَنَّمَۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ١٢ قَدۡ كَانَ لَكُمۡ ءَايَةٞ فِي فِئَتَيۡنِ ٱلۡتَقَتَاۖ فِئَةٞ تُقَٰتِلُ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَأُخۡرَىٰ كَافِرَةٞ يَرَوۡنَهُم مِّثۡلَيۡهِمۡ رَأۡيَ ٱلۡعَيۡنِۚ وَٱللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصۡرِهِۦ مَن يَشَآءُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبۡرَةٗ لِّأُوْلِي ٱلۡأَبۡصَٰرِ١٣ زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ ٱلشَّهَوَٰتِ مِنَ ٱلنِّسَآءِ وَٱلۡبَنِينَ وَٱلۡقَنَٰطِيرِ ٱلۡمُقَنطَرَةِ مِنَ ٱلذَّهَبِ وَٱلۡفِضَّةِ وَٱلۡخَيۡلِ ٱلۡمُسَوَّمَةِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ وَٱلۡحَرۡثِۗ ذَٰلِكَ مَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَٱللَّهُ عِندَهُۥ حُسۡنُ ٱلۡمََٔابِ١٤ ۞قُلۡ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيۡرٖ مِّن ذَٰلِكُمۡۖ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَأَزۡوَٰجٞ مُّطَهَّرَةٞ وَرِضۡوَٰنٞ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ١٥ ﴾ [آل عمران: ۱۰-۱۵].
(۱۰) همانا کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدند، اموال و فرزندانشان، عذاب الله را، نه در دنیا و نه در آخرت از آنها بازنمیدارد، و کسانیکه این صفات را دارند، هیزم جهنمی هستند که در روز قیامت با آن افروخته میشود.
(۱۱) کار این کافران، مانند کار خاندان فرعون و کسانی پیش از آنها است که به الله کفر ورزیدند و آیاتش را تکذیب کردند، آنگاه الله آنها را بهسبب گناهانشان عذاب کرد، و نه اموالشان به آنها نفعی رساند و نه فرزندانشان؛ و الله برای کسیکه به او کفر ورزد و آیاتش را تکذیب کند، سختکیفر است.
(۱۲)- ای رسول- به کسانیکه با وجود اختلاف ادیانشان، کفر ورزیدند بگو: مؤمنان بر شما چیره خواهند شد و در حال کفر میمیرید، و الله شما را در آتش جهنم جمع میکند و جهنم بستر بدی برای شماست.
(۱۳) در رویارویی دو گروه که در روز بدر برای پیکار با هم روبرو شدند، راهنمایی و پندی برای شماست، یک گروه مؤمن بود که رسول الله ج و اصحابش بودند و در راه الله میجنگیدند تا سخن الله برتر باشد و سخن کافران خوار و حقیر شود. و دیگری گروه کافر یعنی کافران مکه بودند که از روی فخرفروشی و ریا و تعصب خارج شدند، که مؤمنان در حقیقت آنها را به چشم دو برابر خود میدیدند، آنگاه الله دوستانش را یاری کرد و او تعالی هرکس را بخواهد با یاری خویش تقویت میکند؛ در این رخداد، پند و اندرزی است برای صاحبان بصیرت، تا بدانند که پیروزی از آنِ پیروان ایمان است هر چند تعدادشان اندک باشد و شکست برای پیروان باطل است هر چند تعدادشان زیاد باشد.
(۱۴) الله متعال خبر میدهد که- برای آزمایش مردم- دوستی شهوات دنیوی را مانند زنان و فرزندان و اموال زیاد گردآوریشده از طلا و نقره و اسبان تربیتشدۀ بسیار زیبا و حیوانات از شتر و گاو و گوسفند و محصولات زمین، برای آنها آراسته است، اینها کالای زندگی دنیاست که مدتی از آن بهرهمند میشوند سپس از بین میرود، پس شایسته نیست که مؤمن به آنها دل بندد، و بازگشت نیکو فقط نزد الله است که همان بهشتی است که پهنای آن به وسعت آسمانها و زمین است.
چون شهوات دنیا، موقتی است، الله متعال به آنچه که از آن بهتر است متوجه میسازد و میفرماید:
(۱۵) - ای رسول- به آنها بگو: آیا شما را به چیزی بهتر از این شهوات باخبر سازم؟ برای کسانیکه با انجام طاعت و ترک معصیت الله، تقوای او تعالی را پیشه کردند، بهشتهایی است که از زیر کاخها و درختانش، رودهایی جاری است، بدون اینکه مرگ یا زوالی داشته باشند، برای همیشه در آنها میمانند، و همسرانی پاکیزه از هر نوع بدی در خلقت و اخلاق در آنها برایشان است، و افزون بر این موارد، رضایت الله بر آنها است بهگونهای که هرگز بر آنها خشم نمیگیرد، و الله به احوال بندگانش بیناست، ذرهای از اعمال آنها بر او پوشیده نمیماند و جزای اعمالشان را به آنها خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• غرور کافران به اموال و فرزندانشان، آنها را در روز قیامت از عذاب الله متعال آنگاه که بر آنها فرو فرستاده شود بینیاز نمیسازد.
• در حقیقت، پیروزی تنها با تعداد و تجهیزات حاصل نمیشود، بلکه فقط به تأیید و یاری الله متعال است.
• الله متعال، انواع شهوات دنیا را برای مردم آراسته است تا آنها را بیازماید، و کسانی را که در برابر حدودش بازمیایستند از کسانیکه از آن تجاوز میکنند، معلوم کند.
• تمام نعمتها و لذتهای دنیا، اندک و نابودشدنی هستند، و با نعمتهای بزرگ و جاودان آخرت قابل مقایسه نیستند.
﴿ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ إِنَّنَآ ءَامَنَّا فَٱغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ١٦ ٱلصَّٰبِرِينَ وَٱلصَّٰدِقِينَ وَٱلۡقَٰنِتِينَ وَٱلۡمُنفِقِينَ وَٱلۡمُسۡتَغۡفِرِينَ بِٱلۡأَسۡحَارِ١٧ شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١٨ إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلۡإِسۡلَٰمُۗ وَمَا ٱخۡتَلَفَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ١٩ فَإِنۡ حَآجُّوكَ فَقُلۡ أَسۡلَمۡتُ وَجۡهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ ٱتَّبَعَنِۗ وَقُل لِّلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡأُمِّيِّۧنَ ءَأَسۡلَمۡتُمۡۚ فَإِنۡ أَسۡلَمُواْ فَقَدِ ٱهۡتَدَواْۖ وَّإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ٢٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقۡتُلُونَ ٱلنَّبِيِّۧنَ بِغَيۡرِ حَقّٖ وَيَقۡتُلُونَ ٱلَّذِينَ يَأۡمُرُونَ بِٱلۡقِسۡطِ مِنَ ٱلنَّاسِ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ٢١ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٢٢ ﴾ [آل عمران: ۱۶-۲۲].
(۱۶) این بهشتیان، همان کسانی هستند که در دعا به درگاه پروردگارشان میگویند: پروردگار همانا ما به تو و به آنچه که بر رسولانت فرو فرستادی ایمان آوردیم و از شریعت تو پیروی کردیم؛ پس گناهانی را که مرتکب شدهایم بیامرز و ما را از عذاب آتش دور گردان.
(۱۷) آنها بر انجام طاعات و ترک بدیها و در برابر مصیبتهایی که به آنها میرسد شکیبا هستند، و در اقوال و اعمالشان راستگو هستند، و بهصورت کامل از الله اطاعت میکنند و اموالشان را در راه الله انفاق میکنند، و در پایان شب آمرزش میطلبند؛ زیرا دعا در این هنگام به اجابت نزدیکتر است و دل در شب از مشغلهها خالی است.
(۱۸) الله با اقامۀ آیات شرعیه و کونیه که بر الوهیت او دلالت دارند گواهی میدهد که فقط او معبود بر حق است و فرشتگان بر این امر گواهی میدهند و علما با بیان توحید و دعوت به آن بر این امر گواهی میدهند، که بر بزرگترین امرِ گواهی داده شده که همان توحید الله و قیام او تعالی با عدالت در آفرینش و قوانین شریعت است گواهی میدهند، هیچ معبود برحقی جز او نیست، او شکستناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود و در آفرینش و تدبیر و تشریعش بسیار داناست.
(۱۹) در حقیقت، دین پسندیده نزد الله، همان اسلام است که عبارت است از: تنها از الله فرمانبرداری کردن با طاعت و تسلیمشدن در برابر او در عبودیت؛ و ایمان به تمام رسولان ‡ تا خاتم آنها محمد ج؛ کسیکه الله رسالتها را به او پایان داد، پس شریعتی جز شریعت او پذیرفته نمیشود. و یهودیان و نصاری در دینشان اختلاف نکردند و در گروهها و دستهها پراکنده نشدند مگر بهسبب حسادت و طمعی که بر دنیا داشتند پس از اینکه با علمی که نزدشان آمد حجت بر آنها اقامه شد. و هرکس به آیات الله که بر رسولش فرو فرستاده است کفر ورزد؛ همانا الله برای کسیکه به او کفر ورزد و رسولانش را تکذیب کند، حسابرسی، سریع است.
(۲۰) - ای رسول- اگر در حقیقتی که بر تو نازل شده است با تو جدل کردند، در پاسخ به آنها بگو: من و مؤمنانی که از من پیروی کردند، خود را به الله تسلیم نمودیم، و – ای رسول- به اهل کتاب و مشرکان بگو: آیا مخلصانه و با پیروی از آنچه آوردهام، به الله متعال اسلام آوردهاید؟ پس اگر به الله اسلام آوردند و از شریعت تو پیروی کردند، بهطور قطع راه هدایت را پیمودهاند، و اگر از اسلام روی برگرداندند، چیزی بر عهدۀ تو نیست جز اینکه آنچه را به آن رسالت یافتهای به آنها برسانی و سروکارشان با الله است، و او تعالی نسبت به بندگانش بیناست و هرکسی را بهخاطر عملش جزا خواهد داد.
(۲۱) همانا کسانیکه به حجتهای الله که بر آنها فرو فرستاده است کفر میورزند و پیامبرانش ‡ را به ناحق و فقط از روی ستم و دشمنی میکشند، و امرکنندگان به معروف و نهیکنندگان از منکر را که به عدالت امر میکنند به قتل میرسانند، این کافران قاتل را به عذابی دردآور بشارت ده.
(۲۲) کسانیکه دارای این صفات هستند، اعمالشان باطل شده است، چنانکه نه در دنیا از آن بهرهمند میشوند و نه در آخرت؛ زیرا به الله ایمان ندارند و یاورانی ندارند که عذاب را از آنها دور سازد.
برخی فواید آیات:
• ایمان به الله متعال و پیروی از آنچه رسول آورده است، بزرگترین عامل پوشاندن گناهان و محافظت از عذاب آتش است.
• الوهیت الله متعال بزرگترین گواهی و حقیقت است و به همین دلیل است که الله آن را برای خویش گواهی میدهد و فرشتگان و صاحبان دانش از میان مخلوقات نیز به آن گواهی میدهند.
• ستم و حسادت، از بزرگترین اسباب نزاع و انحراف از حق است.
﴿أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبٗا مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ يُدۡعَوۡنَ إِلَىٰ كِتَٰبِ ٱللَّهِ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٞ مِّنۡهُمۡ وَهُم مُّعۡرِضُونَ٢٣ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ وَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٢٤ فَكَيۡفَ إِذَا جَمَعۡنَٰهُمۡ لِيَوۡمٖ لَّا رَيۡبَ فِيهِ وَوُفِّيَتۡ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٢٥ قُلِ ٱللَّهُمَّ مَٰلِكَ ٱلۡمُلۡكِ تُؤۡتِي ٱلۡمُلۡكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ ٱلۡمُلۡكَ مِمَّن تَشَآءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَآءُۖ بِيَدِكَ ٱلۡخَيۡرُۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٦ تُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَتُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِۖ وَتُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَتُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّۖ وَتَرۡزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ٢٧ لَّا يَتَّخِذِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَلَيۡسَ مِنَ ٱللَّهِ فِي شَيۡءٍ إِلَّآ أَن تَتَّقُواْ مِنۡهُمۡ تُقَىٰةٗۗ وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ٢٨ قُلۡ إِن تُخۡفُواْ مَا فِي صُدُورِكُمۡ أَوۡ تُبۡدُوهُ يَعۡلَمۡهُ ٱللَّهُۗ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٩ ﴾ [آل عمران: ۲۳-۲۹].
(۲۳) - ای پیامبر- آیا به حال یهودیان که الله بهرهای از علم تورات و آنچه که بر نبوت تو دلالت دارد به آنها داد ننگریستهای، که به بازگشت به کتاب الله تورات دعوت میشوند تا میان آنها در آنچه اختلاف دارند داور شود، آنگاه گروهی از علما و رؤسایشان با اعراض از حکم تورات که موافق شهواتشان نیست، رویبرمیگردانند، درحالیکه برای آنها -که مدعی پیروی از تورات هستند- بهتر بود که سریعتر از سایر مردم به داور قرار دادن آن روی میآوردند.
(۲۴) این رویگردانی و اعراض از حق برای آن است که آنها ادعا میکردند در روز قیامت، آتش جز روزهای اندکی به آنها نخواهد رسید، پس این گمان که آن را از سخنان دروغ و باطل ساخته بودند آنها را فریفت و بر الله و دینش گستاخی کردند.
(۲۵) پس حال و پشیمانی آنها چگونه است؟! در نهایتِ بدی خواهد بود، آنگاه که آنها را در روزیکه هیچ تردیدی در آن نیست یعنی روز قیامت، برای حسابرسی گرد آوریم و به هرکس جزای عملش به همان اندازه که سزاوارش است، بدون ستم با کاستن نیکیها یا افزودن بدیها، داده شود.
(۲۶)- ای رسول- برای ستایش و بزرگداشت پروردگارت بگو: بارالها تو مالک تمام فرمانرواییها در دنیا و آخرت هستی، فرمانروایی را برای هر یک از مخلوقاتت بخواهی میدهی، و آن را از هرکس بخواهی بازمیستانی، و به هر یک از آنها که بخواهی عزت میبخشی و هر یک از آنها را که بخواهی خوار میگردانی، تمام این امور به حکمت و عدالت توست، و تمام خیر فقط به دست توست و تو بر هر چیز توانایی.
(۲۷) از مظاهر قدرت تو این است که شب را در روز درمیآوری و زمان روز را طولانی میگردانی و روز را در شب درمیآوری و شب را طولانی میکنی، و زنده را از مرده بیرون میآوری، همانند بازیابی مؤمن از کافر، و کشت از دانه؛ و مرده را از زنده بیرون میآوری، مانند بازیابی کافر از مؤمن و تخم از مرغ؛ و برای هرکس بخواهی بدون محاسبه و شمارش، روزی فراوان میدهی.
(۲۸)- ای مؤمنان- کافران را به دوستی نگیرید چنانکه بهجای مؤمنان آنها را دوست داشته باشید و یاری رسانید، و هرکس چنین کند، بهطور قطع از الله بیزاری جسته و الله از او بیزاری جسته است، مگر اینکه بر شما قدرت داشته باشند که از آنها بر خودتان بترسید، که در این صورت گناهی بر شما نیست که با اظهار نرمی در گفتار و رفتار، جلوی آزار آنها را بگیرید، به شرط آنکه دشمنی با آنها را در دل داشته باشید، و الله شما را از خویشتن میترساند، پس از او بترسید و با انجام گناهان، خودتان را در برابر خشم او قرار ندهید، و بازگشت بندگان در روز قیامت، فقط بهسوی الله است تا آنها را در برابر اعمالشان جزا دهد.
(۲۹)- ای پیامبر- بگو: اگر دوستی کافران را که الله شما را از آن نهی کرده است، پنهان دارید یا آن را آشکار کنید، الله آن را میداند و ذرهای از آن بر او پوشیده نیست، و آنچه در آسمانها و زمین است را میداند و الله بر هرچیزی تواناست و هیچچیز خارج از توان او نیست.
برخی فواید آیات:
• توفیق و هدایت از جانب الله متعال است، و علم- هر چند زیاد باشد و شخص به بالاترین مراتب علمی دست یافته باشد- اگر توفیق الله همراه آن نباشد، بهرهای به انسان نمیرساند.
• فرمانروایی از آنِ الله متعال است، پس او اعطاکننده و بازدارنده، عزتبخشنده و خوارکننده است و تمام خیر به دست اوست و تمام امور به او بازمیگردد، از هیچکس جز او تقاضا نمیشود.
• خطر زیاد دوستی با کافران؛ زیرا الله متعال فاعل این کار را به بیزاریِ الله از او و محاسبه در روز قیامت تهدید کرده است.
﴿يَوۡمَ تَجِدُ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ مِنۡ خَيۡرٖ مُّحۡضَرٗا وَمَا عَمِلَتۡ مِن سُوٓءٖ تَوَدُّ لَوۡ أَنَّ بَيۡنَهَا وَبَيۡنَهُۥٓ أَمَدَۢا بَعِيدٗاۗ وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ وَٱللَّهُ رَءُوفُۢ بِٱلۡعِبَادِ٣٠ قُلۡ إِن كُنتُمۡ تُحِبُّونَ ٱللَّهَ فَٱتَّبِعُونِي يُحۡبِبۡكُمُ ٱللَّهُ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣١ قُلۡ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَۖ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡكَٰفِرِينَ٣٢ ۞إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰٓ ءَادَمَ وَنُوحٗا وَءَالَ إِبۡرَٰهِيمَ وَءَالَ عِمۡرَٰنَ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٣ ذُرِّيَّةَۢ بَعۡضُهَا مِنۢ بَعۡضٖۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ٣٤ إِذۡ قَالَتِ ٱمۡرَأَتُ عِمۡرَٰنَ رَبِّ إِنِّي نَذَرۡتُ لَكَ مَا فِي بَطۡنِي مُحَرَّرٗا فَتَقَبَّلۡ مِنِّيٓۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٣٥ فَلَمَّا وَضَعَتۡهَا قَالَتۡ رَبِّ إِنِّي وَضَعۡتُهَآ أُنثَىٰ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا وَضَعَتۡ وَلَيۡسَ ٱلذَّكَرُ كَٱلۡأُنثَىٰۖ وَإِنِّي سَمَّيۡتُهَا مَرۡيَمَ وَإِنِّيٓ أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ٣٦ فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٖ وَأَنۢبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنٗا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّاۖ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيۡهَا زَكَرِيَّا ٱلۡمِحۡرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزۡقٗاۖ قَالَ يَٰمَرۡيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَاۖ قَالَتۡ هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ إِنَّ ٱللَّهَ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٍ٣٧ ﴾ [آل عمران: ۳۰-۳۷].
(۳۰) در روز قیامت، هرکس با عملش روبرو میشود، چه خیری انجام داده باشد که بدون کاستی به او داده میشود یا عمل بدی انجام داده باشد که آرزو میکند میان او و عمل بدش زمانی طولانی باشد، اما این آرزو چه سودی برایش دارد! و الله شما را از خود میترساند، پس با ارتکاب گناهان، خودتان را در معرض خشم او قرار ندهید و الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است و به همین دلیل، آنها را برحذر میدارد و میترساند.
(۳۱)- ای رسول- بگو: اگر واقعاً الله را دوست دارید، آنچه را آوردهام در ظاهر و باطن پیروی کنید، تا به محبت الله دست یابید و گناهانتان را بیامرزد، و الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار بخشنده و مهربان است.
(۳۲)- ای رسول- بگو: با اجرای اوامر و پرهیز از نواهی، از الله و رسولش پیروی کنید؛ پس اگر از این کار روی گرداندند، همانا الله کافران را که با فرمان او و رسولش مخالفت میکنند دوست ندارد.
(۳۳) همانا الله آدم ÷ را برگزید به این ترتیب که فرشتگانش را در برابر او به سجده فرود آورد، و نوح ÷ را برگزید اینگونه که او را به عنوان اولین رسول بهسوی اهل زمین قرار داد؛ و خاندان ابراهیم ÷ را اینگونه برگزید که نبوت را در میان فرزندانش باقی گذاشت، و آل عمران را برگزید؛ تمام اینان را برگزید و بر مردم زمانشان برتری داد.
(۳۴) این پیامبران مذکور و فرزندانشان که از راه آنها پیروی کردند، همان نسلی هستند که بعضی از آنها از پی بعضی دیگر در توحید الله و اعمال صالح آمدند و از بعضی از آنها مکارم و فضایل را به ارث میبرد، و الله سخنان بندگانش را میشنود و از اعمال آنها آگاه است؛ به همین دلیل، هر کدام از آنها را بخواهد برمیگزیند و هر کدام از آنها را بخواهد برتری میبخشد.
(۳۵)- ای رسول- به یاد آور آنگاه که زن عمران، مادر مریم گفت: پروردگارا من بر خود واجب کردهام که حملی را که در شکم من است خالص برای خشنودی تو قرار دهم، از هر چیزی آزاد باشد تا برای تو و خانهات خدمت کند، پس آن را از من بپذیر، که تو نسبت به دعای من بسیار شنوا و نسبت به نیّت من بسیار دانا هستی.
(۳۶) آنگاه که زمان بارداریاش تمام شد و آنچه را در شکم داشت زایید، و برای عذرخواهی- چون امیدوار بود که حمل پسر باشد- گفت: پروردگارا من دختر زادهام، و الله به آنچه زادم داناتر است، و پسر که او به آن امید بسته بود مانند دختر که به او بخشیده شده بود، در توان و خلقت نیست. و من آن را مریم نامیدم، و او و فرزندانش را از شیطان راندهشده از رحمت تو، به تو پناه دادم.
(۳۷) الله نذرش را به نیکویی پذیرفت، و او را به نیکویی رشد داد، و دلهای بندگان صالح خویش را بهسوی او متمایل کرد، و کفالت آن را برای زکریا ÷ قرار داد. هرگاه زکریا ÷ وارد مکان عبادت میشد، رزقی پاک و مهیا نزد مریم مییافت و خطاب به او میگفت: ای مریم، این رزق از کجا برای تو آمده است؟ مریم اینگونه پاسخ میداد: این روزی از جانب الله است، همانا الله برای هرکس بخواهد روزی گستردۀ بیشمار میدهد.
برخی فواید آیات:
• بزرگی مقام الله و سختی عذاب او، عاقل را از مخالفت با امر او تعالی برحذر میدارد.
• اثبات محبت حقیقی به الله و رسولش با پیروی از امر و نهی شریعت است، اما ادعای محبت بدون پیروی، هیچ سودی به شخص نمیرساند.
• همانا الله متعال از روی حکمت و رحمت خویش کسانی از بندگانش را که بخواهد برمیگزیند و آنها را با نبوت و عبادت برتری میبخشد، و گاهی نشانههای خارقالعادهای به آنها اختصاص میدهد.
﴿هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُۥۖ قَالَ رَبِّ هَبۡ لِي مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةٗ طَيِّبَةًۖ إِنَّكَ سَمِيعُ ٱلدُّعَآءِ٣٨ فَنَادَتۡهُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَهُوَ قَآئِمٞ يُصَلِّي فِي ٱلۡمِحۡرَابِ أَنَّ ٱللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحۡيَىٰ مُصَدِّقَۢا بِكَلِمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَسَيِّدٗا وَحَصُورٗا وَنَبِيّٗا مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٣٩ قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَٰمٞ وَقَدۡ بَلَغَنِيَ ٱلۡكِبَرُ وَٱمۡرَأَتِي عَاقِرٞۖ قَالَ كَذَٰلِكَ ٱللَّهُ يَفۡعَلُ مَا يَشَآءُ٤٠ قَالَ رَبِّ ٱجۡعَل لِّيٓ ءَايَةٗۖ قَالَ ءَايَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ ٱلنَّاسَ ثَلَٰثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمۡزٗاۗ وَٱذۡكُر رَّبَّكَ كَثِيرٗا وَسَبِّحۡ بِٱلۡعَشِيِّ وَٱلۡإِبۡكَٰرِ٤١ وَإِذۡ قَالَتِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرۡيَمُ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰكِ وَطَهَّرَكِ وَٱصۡطَفَىٰكِ عَلَىٰ نِسَآءِ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٢ يَٰمَرۡيَمُ ٱقۡنُتِي لِرَبِّكِ وَٱسۡجُدِي وَٱرۡكَعِي مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ٤٣ ذَٰلِكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡغَيۡبِ نُوحِيهِ إِلَيۡكَۚ وَمَا كُنتَ لَدَيۡهِمۡ إِذۡ يُلۡقُونَ أَقۡلَٰمَهُمۡ أَيُّهُمۡ يَكۡفُلُ مَرۡيَمَ وَمَا كُنتَ لَدَيۡهِمۡ إِذۡ يَخۡتَصِمُونَ٤٤ إِذۡ قَالَتِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرۡيَمُ إِنَّ ٱللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٖ مِّنۡهُ ٱسۡمُهُ ٱلۡمَسِيحُ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ وَجِيهٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ٤٥ ﴾ [آل عمران: ۳۸-۴۵].
(۳۸) در آن هنگام که زکریا ÷، رزق الله متعال بر مریم دختران عمران را به صورت غیر معمول از سنتهای الله متعال در رزق و روزی دید، آرزو کرد که الله فرزندی به او روزی دهد درحالیکه سن بالایی داشت و زنش نازا بود، از این رو گفت: پروردگارا، فرزندی پاکیزه برایم ببخش، که تو دعای هرکس که تو را بخواند میشنوی و اجابت میکنی.
(۳۹) درحالیکه در قیام نماز در مکان عبادتش بود، فرشتگان خطاب به او اینگونه بر او ندا زدند: همانا الله تو را به فرزندی که برایت متولد میشود و نامش یحیی است مژده میدهد، صفت او این است که تصدیقکنندۀ سخن الله، یعنی عیسی ÷ پسر مریم- زیرا به صورتی ویژه و با سخنی از جانب الله آفریده شد- است و این فرزند، سرور قومش در علم و عبادت است، به منظور فارغشدن برای عبادت پروردگارش، نفس خویش را از شهوات، از جمله نزدیکی با زنان باز میدارد و – نیز- پیامبری از صالحان است.
(۴۰) زکریا ÷ آنگاه که فرشتگان بشارت یحیی ÷ را به او دادند گفت: پروردگارا، پس از اینکه پیر شدم و زنم نازاست و بچه نمیزاید، چگونه فرزندی برایم خواهد بود! الله در پاسخ به سخن او فرمود: مثال آفرینش یحیی با وجود کهنسالی تو و نازایی همسرت، همانند آن است که الله آنچه را که مخالف عادت مرسوم است بخواهد بیافریند؛ زیرا الله بر هر چیزی تواناست و از روی حکمت و علم خویش هرچه که بخواهد انجام میدهد.
(۴۱) زکریا ÷ گفت: پروردگارا، نشانهای برای بارداری همسرم از من برایم قرار بده، الله فرمود: نشانهای که میخواهی این است که: سه شبانهروز نمیتوانی با مردم سخن بگویی جز با اشاره و مانند آن، بدون اینکه عیبی بر تو وارد شود، پس ذکر و تسبیح الله را در آغاز و پایان روز بسیار به جای آور.
(۴۲) و – ای رسول- به یادآور آنگاه که فرشتگان خطاب به مریم گفتند: الله تو را با صفات پسندیده برگزیده است و از کاستیها پاک گردانده است و تو را بر زنان جهانیان زمانت برتری بخشیده است.
(۴۳) ای مریم، قیام در نماز را طولانی گردان، و برای پرورگارت سجده بگذار، و همراه رکوعکنندگان از بندگان صالح او تعالی، برای او رکوع بگذار.
(۴۴)- ای رسول- این خبر مذکور زکریا ÷ و مریم، از اخبار غیب است که آن را به تو وحی میکنیم و نزد آن علما و صالحان نبودی آنگاه که با یکدیگر نزاع کردند در اینکه کدامیک برای تربیت مریم شایستهتر است، تا اینکه به قرعه روی آوردند و قلمهایشان را افکندند و قلم زکریا پیروز شد.
(۴۵)- ای رسول- به یادآور هنگامیکه فرشتگان گفتند: ای مریم، همانا الله فرزندی را که بدون پدر آفریده میشود و با سخنی از جانب الله است، به این ترتیب که به او میگوید: «باش» آنگاه به اذن الله فرزندی موجود میشود، به تو مژده میدهد، و نام این فرزند، عیسی مسیح ÷ پسر مریم است، که مقام بزرگی در دنیا و آخرت دارد و از مقربان به او تعالی است.
برخی فواید آیات:
• عنایت الله متعال به دوستانش؛ چنانکه آنها را از بدی دور میدارد و دعایشان را اجابت میکند.
• فضیلت مریم که الله او را بر زنان جهانیان برتری داد و از کاستیها پاک کرد و او را مبارک قرار داد.
• هر اندازه که نعمت الله بر بنده بیشتر شود، شکرگزاری از او تعالی با قنوت و رکوع و سجود و سایر عبادات نیز بیشتر واجب میگردد.
• مشروعیت قرعه هنگام اختلاف در آنچه که نه گواهی بر آن وجود دارد و نه قرینهای که به آن اشاره کند.
﴿وَيُكَلِّمُ ٱلنَّاسَ فِي ٱلۡمَهۡدِ وَكَهۡلٗا وَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٤٦ قَالَتۡ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٞ وَلَمۡ يَمۡسَسۡنِي بَشَرٞۖ قَالَ كَذَٰلِكِ ٱللَّهُ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ إِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٤٧ وَيُعَلِّمُهُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ٤٨ وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَنِّي قَدۡ جِئۡتُكُم بَِٔايَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ أَنِّيٓ أَخۡلُقُ لَكُم مِّنَ ٱلطِّينِ كَهَيَۡٔةِ ٱلطَّيۡرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيۡرَۢا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۖ وَأُبۡرِئُ ٱلۡأَكۡمَهَ وَٱلۡأَبۡرَصَ وَأُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۖ وَأُنَبِّئُكُم بِمَا تَأۡكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٤٩ وَمُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيَّ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَلِأُحِلَّ لَكُم بَعۡضَ ٱلَّذِي حُرِّمَ عَلَيۡكُمۡۚ وَجِئۡتُكُم بَِٔايَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ٥٠ إِنَّ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٥١ ۞فَلَمَّآ أَحَسَّ عِيسَىٰ مِنۡهُمُ ٱلۡكُفۡرَ قَالَ مَنۡ أَنصَارِيٓ إِلَى ٱللَّهِۖ قَالَ ٱلۡحَوَارِيُّونَ نَحۡنُ أَنصَارُ ٱللَّهِ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَٱشۡهَدۡ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ٥٢ ﴾ [آل عمران: ۴۶-۵۲].
(۴۶) و قبل از هنگام سخنگفتن، درحالیکه طفل خردسالی است، با مردم سخن میگوید، و در کهنسالی که توان و مردانگیاش از بین رفته است با آنها سخن میگوید، و آنها را به آنچه که صلاح کار دین و دنیایشان در آن است مورد خطاب قرار میدهد، و در گفتار و رفتار از صالحان است.
(۴۷) مریم با تعجب گفت: چگونه فرزندی خواهم داشت درحالیکه هیچ انسانی نه از طریق حلال و نه از طریق حرام تاکنون با من نزدیکی نکرده است؟! فرشته به او گفت: همانگونه که الله فرزندی بدون پدر برایت میآفریند، اگر بخواهد، آنچه را که مخالف عادت و معمول است میآفریند، یعنی وقتی چیزی را اراده کند، به آن میگوید: «باش»، آنگاه آن چیز موجود میشود، پس هیچچیز از توان او خارج نیست.
(۴۸) و نوشتن و درستی و توفیق در گفتار و رفتار را به او میآموزاند، و تورات را که بر موسی ÷ نازل کرد و انجیل را که بر او نازل خواهد کرد به او میآموزاند.
(۴۹) و – نیز- او را رسولی بهسوی بنیاسرائیل قرار میدهد، که به آنها میگوید: من فرستادۀ الله بهسوی شما هستم که نشانهای دال بر راستی نبوت خویش برایتان آوردهام و آن این است که: من از گِل مانند شکل پرنده برایتان میسازم، سپس در آن میدمم آنگاه به اذن الله پرندهای زنده میشود، و کور مادرزاد را شفا میدهم و بینا میگردد، و بیمار مبتلا به پیسی را شفا میدهم و پوست او سالم میشود، و مرده را زنده میگردانم، تمام این امور به اذن الله انجام میگیرد، و شما را از غذایی که به صورت پنهانی در خانههایتان میخورید و ذخیره میکنید خبر میدهم، همانا در این امور بزرگی که برایتان بیان کردم و انسان قادر بر انجامش نیست؛ نشانهای آشکار وجود دارد بر اینکه من فرستادهای از جانب الله بهسوی شما هستم، اگر خواهان ایمان هستید و دلایل روشن را میپذیرید.
(۵۰) و – همچنین- نزد شما آمدهام تا تورات را که قبل از من نازل شده است تصدیق کنم، و برای آسانگیری و تخفیف بر شما، بعضی از آنچه را که از قبل برایتان حرام گردانیده شده است، حلال کنم، و دلیلی روشن برای صحت آنچه به شما گفتم برایتان آوردهام، پس از الله با اجرای اوامرش و ترک نواهیاش بترسید و در آنچه شما را به آن دعوت میدهم از من اطاعت کنید.
(۵۱) این امر به آن خاطر است که الله پروردگار من و شماست، زیرا تنها او شایسته است که از او فرمانبرداری گردد و تقوای او پیشه شود، پس فقط او را عبادت کنید، که این عبادت و تقوای الله که شما را به آن فرمان میدهم، همان راه راستی است که هیچ کجی و انحرافی ندارد.
(۵۲) اما هنگامیکه عیسی ÷ اصرار بر کفر آنها را دانست، خطاب به بنیاسرائیل گفت: چه کسی مرا در دعوت بهسوی الله یاری میکند؟ پیروان برگزیده و مخلص او گفتند: ما یاران دین الله هستیم، به الله ایمان آوردیم و از تو پیروی کردیم، و – ای عیسی- گواه باش که ما با توحید و طاعت الله، فرمانبردار او هستیم.
برخی فواید آیات:
• عزت و جایگاه والای نوشتن و خط؛ زیرا الله متعال این دو را قبل از سایر موارد بیان فرمود.
• یکی از سنتهای الله متعال این است که رسولانش را با آیاتی که بر راستگویی آنها دلالت دارد و انسان قادر بر انجام آنها نیست تقویت میکند.
• عیسی ÷، تخفیف بر بنیاسرائیل را در آنچه که بر اساس بعضی احکام تورات بر آنها سخت گرفته شده بود آورد، و این امر بر وقوع نسخ میان شرایع دلالت دارد.
﴿رَبَّنَآ ءَامَنَّا بِمَآ أَنزَلۡتَ وَٱتَّبَعۡنَا ٱلرَّسُولَ فَٱكۡتُبۡنَا مَعَ ٱلشَّٰهِدِينَ٥٣ وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ ٱللَّهُۖ وَٱللَّهُ خَيۡرُ ٱلۡمَٰكِرِينَ٥٤ إِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَىٰٓ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَجَاعِلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوكَ فَوۡقَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ ثُمَّ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡ فِيمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ٥٥ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَأُعَذِّبُهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٥٦ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَيُوَفِّيهِمۡ أُجُورَهُمۡۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ٥٧ ذَٰلِكَ نَتۡلُوهُ عَلَيۡكَ مِنَ ٱلۡأٓيَٰتِ وَٱلذِّكۡرِ ٱلۡحَكِيمِ٥٨ إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ ٱللَّهِ كَمَثَلِ ءَادَمَۖ خَلَقَهُۥ مِن تُرَابٖ ثُمَّ قَالَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٥٩ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُن مِّنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ٦٠ فَمَنۡ حَآجَّكَ فِيهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ فَقُلۡ تَعَالَوۡاْ نَدۡعُ أَبۡنَآءَنَا وَأَبۡنَآءَكُمۡ وَنِسَآءَنَا وَنِسَآءَكُمۡ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمۡ ثُمَّ نَبۡتَهِلۡ فَنَجۡعَل لَّعۡنَتَ ٱللَّهِ عَلَى ٱلۡكَٰذِبِينَ٦١ ﴾ [آل عمران: ۵۳-۶۱].
(۵۳) حواریون همچنین گفتند: پروردگار ما! به انجیل که آن را فرو فرستادی ایمان آوردیم و از عیسی ÷ پیروی کردیم، پس ما را در زمرۀ گواهان به حق، همان کسانیکه به تو و رسولانت ایمان آوردند قرار ده.
(۵۴) و کافران بنیاسرائیل مکر ورزیدند آنگاه که برای کشتن عیسی ÷ کوشیدند، اما الله مکرشان را به خودشان بازگرداند و آنها را در گمراهیشان رها کرد، و شباهت عیسی ÷ را بر مردی دیگری افکند و الله بهترین مکرزنندگان است؛ زیرا او شدیدترین مکر را در قبال دشمنانش دارد.
(۵۵) و – همچنین- الله بر آنها مکر زد آنگاه که خطاب به عیسی ÷ فرمود: ای عیسی، همانا من تو را بدون مرگ برمیگیرم و بدن و روح تو را بهسوی خودم بالا میبرم، و تو را از پلیدی کسانیکه به تو کفر ورزیدند پاک میگردانم و تو را از آنها دور میسازم، و تا روز قیامت، کسانی را که تو را بر دین حق- که از جملۀ آن، ایمان به محمد ج است- پیروی کردند، از نظر دلیل و عزت، بالاتر از کسانیکه به تو کفر ورزیدند قرار میدهم، سپس بازگشت شما در روز قیامت، فقط بهسوی من است، آنگاه میان شما بر اساس حقیقتی که در آن اختلاف میکردید داوری میکنم.
(۵۶) اما کسانی را که به تو و به حقیقتی که برایشان آوردی کفر ورزیدند، به عذاب سختی در دنیا با کشتن و اسارت و خواری و دیگر عذابها، و در آخرت با عذاب آتش عذاب میدهم، و آنها یاورانی ندارند تا عذاب را از آنها دور کنند.
(۵۷) اما کسانیکه به تو و به حقیقتی که برایشان آوردی، ایمان آوردند و اعمال صالح مانند نماز و زکات و روزه و صلۀ رحم و مانند آن انجام دادند؛ الله ثواب اعمالشان را بدون ذرهای کاستی میدهد، و این سخن در مورد پیروی از مسیح قبل از بعثت پیامبر محمد ج است که خود مسیح به او بشارت داد، و الله ستمکاران را دوست ندارد، و بزرگترین ستم، شرک به الله متعال و تکذیب رسولانش است.
(۵۸) این خبر عیسی ÷ را که برایت میخوانیم، از نشانههای روشنی است که بر صحت آنچه بر تو نازل شده است دلالت دارد و اندرزی است برای پرهیزگاران، و حکم استواری است که باطل در آن راه ندارد.
(۵۹) همانا مثال آفرینش عیسی ÷ نزد الله، مانند آفرینش آدم از خاک و بدون پدر و مادر است، و الله فقط به او گفت: بشری باش، بلافاصله همانگونه که الله اراده کرده بود وجود یافت، پس چگونه ادعا میکنند که عیسی ÷ به این دلیل که بدون پدر آفریده شده است، معبودی است، درحالیکه اقرار میکنند آدم بشری است، درحالیکه بدون پدر و بدون مادر آفریده شده است؟!
(۶۰) در مورد عیسی ÷، حقیقتی که هیچ شکی در آن نیست، همان است که پروردگارت بر تو نازل کرد، پس از تردیدکنندگان و دودلان نباش، بلکه باید بر حقی که بر آن هستی پایداری ورزی.
(۶۱) پس – ای رسول- اگر کسانی از نصارای نجران، پس از آنکه علم صحیح در مورد عیسی ÷ برایت آمد، در مورد امر عیسی ÷ با تو مجادله کردند با این ادعا که او یکی از بندگان الله نیست، خطاب به آنها بگو: بیایید پسران ما و پسران شما و زنان ما و زنان شما و خود ما و خود شما را به حضور فراخوانیم و همگیمان جمع شویم، سپس با تضرع به درگاه الله دعا کنیم که لعنت خویش را بر دروغگویان از میان ما و شما فرو فرستد.
برخی فواید آیات:
• از کمال قدرت الله متعال این است که هرکس به دین و دوستانش مکر ورزد، مکرشان را به خودشان بازمیگرداند.
• بیان اعتقاد صحیح و واجب در مورد عیسی ÷، و بیان سازگاری آن با عقل از این جهت که امر تازهای در آفرینش نیست؛ چون آفرینش آدم که بدون پدر و بدون مادر آفریده شده است، شگفتآورتر است درحالیکه همگی به انسانبودن او ایمان دارند.
• مشروعیت مباهله میان طرفین منازعه به نحوی که در آیۀ کریمه آمده است.
﴿إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡقَصَصُ ٱلۡحَقُّۚ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّا ٱللَّهُۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٦٢ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِٱلۡمُفۡسِدِينَ٦٣ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ كَلِمَةٖ سَوَآءِۢ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشۡرِكَ بِهِۦ شَيۡٔٗا وَلَا يَتَّخِذَ بَعۡضُنَا بَعۡضًا أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِۚ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُولُواْ ٱشۡهَدُواْ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ٦٤ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تُحَآجُّونَ فِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَمَآ أُنزِلَتِ ٱلتَّوۡرَىٰةُ وَٱلۡإِنجِيلُ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِهِۦٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٦٥ هَٰٓأَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ حَٰجَجۡتُمۡ فِيمَا لَكُم بِهِۦ عِلۡمٞ فَلِمَ تُحَآجُّونَ فِيمَا لَيۡسَ لَكُم بِهِۦ عِلۡمٞۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٦٦ مَا كَانَ إِبۡرَٰهِيمُ يَهُودِيّٗا وَلَا نَصۡرَانِيّٗا وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفٗا مُّسۡلِمٗا وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٦٧ إِنَّ أَوۡلَى ٱلنَّاسِ بِإِبۡرَٰهِيمَ لَلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ وَهَٰذَا ٱلنَّبِيُّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۗ وَٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٦٨ وَدَّت طَّآئِفَةٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَوۡ يُضِلُّونَكُمۡ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ٦٩ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَأَنتُمۡ تَشۡهَدُونَ٧٠ ﴾ [آل عمران: ۶۲-۷۰].
(۶۲) همانا این سخن را که در مورد عیسی ÷ برایت بیان کردیم، همان خبر حقی است که هیچ دروغ و تردیدی در آن راه ندارد، و هیچ معبود یگانه و برحقی جز الله وجود ندارد، و همانا الله در ملک خویش شکستناپذیر و در تدبیر و امر و خلق خویش بسیار داناست.
(۶۳) پس اگر از آنچه که آوردهای روی گرداندند، و از تو پیروی نکردند، این امر بهسبب فساد آنها است، و الله نسبت به کسانیکه در روی زمین فساد برپا میکنند داناست و آنها را بهخاطر این کار مجازات خواهد کرد.
(۶۴)- ای رسول- بگو: ای اهل کتاب، چه یهودیان و چه نصاری، بیایید بر سخن عدلی که همگی ما در آن یکسان هستیم جمع شویم و آن اینکه: فقط الله را عبادت کنیم و هیچکس غیر او را هر چند مقام و جایگاه بالایی داشته باشد همراه او عبادت نکنیم، و برخی از ما برخی دیگر را اربابانی نگیرند که آنها را بهجای الله عبادت و طاعت کنند، پس اگر از این حقیقت و عدلی که آنها را بهسوی آن فرامیخوانی روی برگرداندند، پس – ای مؤمنان- به آنها بگویید: گواه باشید که ما با طاعت، تسلیم و فرمانبردار الله هستیم.
(۶۵) ای اهل کتاب، چرا در مورد آیین ابراهیم ÷ مجادله میکنید؟! چنانکه یهودیان ادعا میکنند که ابراهیم ÷ یهودی بود و نصرانیها ادعا میکنند که نصرانی بود، درحالیکه شما میدانید یهودیت و نصرانیت پس از مدتی طولانی از مرگ ابراهیم ÷ ظهور یافت، پس آیا با عقل خویش، به بطلان سخن و خطای پندارتان پینمیبرید؟!
(۶۶) هان- ای اهل کتاب- شما در موردی از امور دینتان و آنچه بر شما فرو فرستاده شده است با پیامبر مجادله کردید که نسبت به آن دانشی داشتید، پس چرا در مورد امر و دین ابراهیم ÷ که نسبت به آن دانشی ندارید از آنچه که در کتابهایتان نیست و پیامبرانتان آن را نیاوردهاند، مجادله میکنید؟! درحالیکه الله حقایق و باطن امور را میداند و شما نمیدانید.
(۶۷) ابراهیم ÷ نه بر آیین یهودیت بود و نه بر آیین نصرانیت، بلکه از ادیان باطل رویگردان و فقط تسلیم الله متعال بود، و چنانکه مشرکان عرب ادعا میکنند که بر آیین ابراهیم ÷ هستند، از مشرکان نیز نبود.
(۶۸) همانا سزاوارترین مردم برای انتساب به ابراهیم ÷، همان کسانی هستند که آنچه را در زمانش آورد پیروی کردند، و نیز سزاوارترین مردم به آن، این پیامبر، محمد ج است و کسانی از این امت که ایمان آوردند، و الله یاور و محافظ کسانی است که به او ایمان آوردند.
(۶۹)- ای مؤمنان- همانا علمایی از اهل کتاب چه یهودی و چه نصرانی آرزو میکنند که شما را از حقی که الله شما را به آن هدایت فرمود گمراه میکردند، اما جز خودشان را گمراه نمیکنند؛ زیرا کوشش آنها در گمراهساختن مؤمنان، بر گمراهی آنها میافزاید و سرانجامِ کارهایشان را نمیدانند.
(۷۰) ای اهل کتاب از یهود و نصاری، چرا به آیات الله و دلالت آنها بر نبوت محمد ج، که بر شما نازل فرمود کفر میورزید، درحالیکه گواهی میدهید همان حقیقتی است که کتابهایتان بر آن دلالت دارند؟!
برخی فواید آیات:
• تمام رسالتهای الهی بر کلمۀ عدل واحدی اتفاق دارند که عبارت است از: یگانگی الله متعال و نهی از شرک.
• اهمیت علم به تاریخ؛ زیرا گاهی از دلایل قوی برای پاسخ به ادعای پیروان باطل است.
• سزاوارترین مردم به ابراهیم ÷، کسانی هستند که بر آیین و عقیدۀ او باشند، اما مجرد ادعای انتساب به او، با وجود مخالفت با آن، هیچ سودی نمیرساند.
• آیات بر اشتیاق کافران اهل کتاب بر گمراهساختن مؤمنان این امت از روی حسادتی که دارند دلالت دارند.
﴿يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَلۡبِسُونَ ٱلۡحَقَّ بِٱلۡبَٰطِلِ وَتَكۡتُمُونَ ٱلۡحَقَّ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٧١ وَقَالَت طَّآئِفَةٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ ءَامِنُواْ بِٱلَّذِيٓ أُنزِلَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَجۡهَ ٱلنَّهَارِ وَٱكۡفُرُوٓاْ ءَاخِرَهُۥ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٧٢ وَلَا تُؤۡمِنُوٓاْ إِلَّا لِمَن تَبِعَ دِينَكُمۡ قُلۡ إِنَّ ٱلۡهُدَىٰ هُدَى ٱللَّهِ أَن يُؤۡتَىٰٓ أَحَدٞ مِّثۡلَ مَآ أُوتِيتُمۡ أَوۡ يُحَآجُّوكُمۡ عِندَ رَبِّكُمۡۗ قُلۡ إِنَّ ٱلۡفَضۡلَ بِيَدِ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ٧٣ يَخۡتَصُّ بِرَحۡمَتِهِۦ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٧٤ ۞وَمِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ مَنۡ إِن تَأۡمَنۡهُ بِقِنطَارٖ يُؤَدِّهِۦٓ إِلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّنۡ إِن تَأۡمَنۡهُ بِدِينَارٖ لَّا يُؤَدِّهِۦٓ إِلَيۡكَ إِلَّا مَا دُمۡتَ عَلَيۡهِ قَآئِمٗاۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَيۡسَ عَلَيۡنَا فِي ٱلۡأُمِّيِّۧنَ سَبِيلٞ وَيَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ٧٥ بَلَىٰۚ مَنۡ أَوۡفَىٰ بِعَهۡدِهِۦ وَٱتَّقَىٰ فَإِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَّقِينَ٧٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَشۡتَرُونَ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ وَأَيۡمَٰنِهِمۡ ثَمَنٗا قَلِيلًا أُوْلَٰٓئِكَ لَا خَلَٰقَ لَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ ٱللَّهُ وَلَا يَنظُرُ إِلَيۡهِمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٧٧ ﴾ [آل عمران: ۷۱-۷۷].
(۷۱) ای اهل کتاب چرا حقیقتی را که در کتابهایتان نازل شده است را با باطلی از نزد خودتان درمیآمیزید، و حق و هدایتی را که در کتابهایتان است، از جمله صحت نبوت محمد ج، پنهان میکنید، درحالیکه حق را از باطل و هدایت را از گمراهی بازمیشناسید؟!
(۷۲) گروهی از علمای یهود گفتند: در ظاهر به قرآنی که بر مؤمنان نازل شده است در اول روز ایمان بیاورید و آخر روز به آن کفر ورزید، شاید آنها بهسبب کفر شما به آن پس از اینکه ایمان آوردید، در دینشان تردید کنند، آنگاه از آن برگردند و بگویند: آنها که به کتابهای الله از ما داناتر هستند از آن بازگشتهاند.
(۷۳) همچنین گفتند: و ایمان نیاورید و پیروی نکنید مگر از کسانیکه پیرو دین شما باشند، - ای رسول- بگو: بهراستی که هدایت بهسوی حق، همان هدایت الله متعال است، نه تکذیب و دشمنیای که شما بر آن هستید، از ترس اینکه مبادا مثل فضیلتی که به شما داده شده است به کسی داده شود، یا ترس از اینکه مبادا نزد پروردگارتان در برابر شما استدلال کنند که به آنچه بر آنها نازل شده است اقرار کردید، - ای رسول- بگو: همانا فضیلت به دست الله است و آن را به هرکس از بندگانش بخواهد میدهد، فضل او از میان امتها به یک امت محدود نمیشود، و الله دارای فضل گسترده است و میداند که چه کسانی به آن سزاوار هستند.
(۷۴) رحمت خویش را به هر یک از مخلوقاتش که بخواهد اختصاص میدهد، چنانکه با هدایت و نبوت و انواع دهشها او را فضیلت میدهد و الله دارای بخششی بزرگ و بیاندازه است.
(۷۵) و از اهل کتاب، کسی هست که اگر او را بر مال زیادی امین شماری، آنچه را که به او امانت داده شده است به تو بازمیگرداند، و از آنها کسی است که اگر او را بر مال اندکی امین شماری، آنچه را به او امانت داده شده است به تو بازنمیگرداند، مگر اینکه پیوسته بر مطالبه و درخواست از او اصرار کنی. این امر بهسبب سخن و گمان فاسدشان است که: در مورد عرب و خوردن اموالشان، گناهی بر ما نیست؛ چون الله این کار را به ما اجازه داده است، این دروغ را میگویند درحالیکه میدانند بر الله دروغ میبندند.
(۷۶) امر آنگونه که آنها گمان کردند نیست، بلکه بر آنها گناه است، اما هرکس به پیمان خویش با الله مبنی بر ایمان به او و رسولانش وفا کند و به پیمان خویش با مردم وفا کند و امانت را بازگرداند، و با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از او بترسد؛ همانا الله پرهیزگاران را دوست دارد و در قبال این کار، گرامیترین پاداش را به آنها خواهد داد.
(۷۷) همانا کسانیکه سفارش الله به آنها را مبنی بر پیروی از آنچه که در کتابش نازل فرموده و رسولانش را با آن فرستاده است تبدیل کردند، و سوگندهایشان مبنی بر وفا به پیمان الله را شکستند، و آن را به بهای ناچیزی از متاع دنیا عوض کردند، سهمی از ثواب آخرت ندارند، و در روز قیامت الله به آنچه که آنها را شاد کند با آنها سخن نمیگوید، و از روی رحمت به آنها نمینگرد، و عذاب دردآوری برایشان است.
برخی فواید آیات:
• برخی علمای اهل کتاب، به پیروان دینشان نیرنگ میزنند و حقیقتی را که کتابهایشان بر آن دلالت میکند و رسولانشان آن را آوردهاند به آنها بیان نمیکنند.
• یکی از روشهای کفار، ورود به دین و ایجاد شک در آن از داخل است.
• الله متعال است که بخشنده و احسانکننده است، از روی فضل خویش به هرکس بخواهد میبخشد و از روی عدالت و حکمت خویش، هرکس را بخواهد محروم میکند، و فضل او جز با طاعتش به دست نمیآید.
• هر عوضی در دنیا در برابر ایمان به الله و وفای به پیمان او تعالی- هر چند که بزرگ باشد-، نسبت به ثواب و منازل آخرت، اندک و پست است.
﴿وَإِنَّ مِنۡهُمۡ لَفَرِيقٗا يَلۡوُۥنَ أَلۡسِنَتَهُم بِٱلۡكِتَٰبِ لِتَحۡسَبُوهُ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمَا هُوَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ وَمَا هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ٧٨ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤۡتِيَهُ ٱللَّهُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحُكۡمَ وَٱلنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادٗا لِّي مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَٰكِن كُونُواْ رَبَّٰنِيِّۧنَ بِمَا كُنتُمۡ تُعَلِّمُونَ ٱلۡكِتَٰبَ وَبِمَا كُنتُمۡ تَدۡرُسُونَ٧٩ وَلَا يَأۡمُرَكُمۡ أَن تَتَّخِذُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَٱلنَّبِيِّۧنَ أَرۡبَابًاۗ أَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡكُفۡرِ بَعۡدَ إِذۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ٨٠ وَإِذۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ ٱلنَّبِيِّۧنَ لَمَآ ءَاتَيۡتُكُم مِّن كِتَٰبٖ وَحِكۡمَةٖ ثُمَّ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مُّصَدِّقٞ لِّمَا مَعَكُمۡ لَتُؤۡمِنُنَّ بِهِۦ وَلَتَنصُرُنَّهُۥۚ قَالَ ءَأَقۡرَرۡتُمۡ وَأَخَذۡتُمۡ عَلَىٰ ذَٰلِكُمۡ إِصۡرِيۖ قَالُوٓاْ أَقۡرَرۡنَاۚ قَالَ فَٱشۡهَدُواْ وَأَنَا۠ مَعَكُم مِّنَ ٱلشَّٰهِدِينَ٨١ فَمَن تَوَلَّىٰ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٨٢ أَفَغَيۡرَ دِينِ ٱللَّهِ يَبۡغُونَ وَلَهُۥٓ أَسۡلَمَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ طَوۡعٗا وَكَرۡهٗا وَإِلَيۡهِ يُرۡجَعُونَ٨٣ ﴾ [آل عمران: ۷۸-۸۳].
(۷۸) و گروهی از یهود هستند که زبانهایشان را با بیان آنچه که از توراتِ نازلشده از سوی الله نیست میچرخانند، تا شما گمان کنید که آنها تورات میخوانند، درحالیکه از تورات نیست، بلکه به الله دروغ و افترا میبندند و میگویند: آنچه میخوانیم از جانب الله نازل شده است، درحالیکه از جانب الله نیست، و بر الله دروغ میبندند درحالیکه از دروغشان بر الله و رسولانش آگاه هستند.
(۷۹) برای هیچ بشری سزاوار نیست که الله کتابی نازلشده از جانب خود به او بدهد و علم و فهم به او روزی دهد و او را به عنوان پیامبر برگزیند، سپس او به مردم بگوید: به جای الله، عبادت کنندگانِ من باشید، بلکه باید به آنها بگوید: به این سبب که کتاب نازلشده را به مردم تعلیم میدادید و از روی حفظ و فهم آن را به مردم درس میدادید، علمای عامل و تربیتکننده برای مردم و اصلاحکنندۀ امورشان باشید.
(۸۰) و – همچنین- او را نسزد که به شما امر کند فرشتگان ‡ و پیامبران ‡ را اربابانی بگیرید که بهجای الله آنها را عبادت کنید، آیا برای او جایز است پس از اینکه به او گردن نهادید و تسلیم او شدید، شما را به کفر به الله فرمان دهد؟!
(۸۱) - ای رسول- به یادآور آنگاه که الله پیمان محکم از انبیا گرفت و به آنها فرمود: هرگاه کتابی که بر شما نازل میکنم و حکمتی که آن را به شما میآموزانم به شما دادم، و یکی از شما به مکانت و جایگاهی رسید، سپس رسولی از جانب من – یعنی محمد ج- نزدتان آمد که کتاب و حکمتی را که با شماست تصدیق کرد؛ حتماً به آنچه آورده است ایمان بیاورید، و حتماً با پیروی از او، به او یاری رسانید، پس – ای پیامبران- آیا بر این امر اقرار دارید، و پیمان محکم من در این مورد را پذیرفتید؟ آنگاه پیامبران ‡ پاسخ دادند: به آن اقرار کردیم، الله فرمود: بر خودتان و امتهایتان گواهی دهید، و من نیز همراه شما از گواهان بر شما و آنها هستم.
(۸۲) پس هرکس بعد از این پیمان که با گواهی الله و رسولانش محکم شده، روی گرداند، آنها از دین و طاعت الله خارج هستند.
(۸۳) آیا این خارجشدگان از دین و طاعت الله، غیر از دین الله که آن را برای بندگانش برگزید – یعنی اسلام- را طلب میکنند؟! درحالیکه تمام مخلوقات آسمانها و زمین، به دلخواه مانند مؤمنان، یا به اجبار مانند کافران، بر او سبحانه گردن نهادهاند و تسلیم او شدهاند، سپس در روز قیامت تمام مخلوقات برای محاسبه و جزا بهسوی او تعالی بازمیگردند.
برخی فواید آیات:
• گمراهی و مکر علمای یهود در تحریم کلام الله، و دروغگویی آنها به مردم از این جهت که سخن الله متعال را تغییر دادند.
• هرکس ادعا میکند که بر دین یکی از پیامبران الله است، تا زمانیکه به محمد ج ایمان نیاورده است، پیمان خویش با الله متعال را شکسته است.
• بالاترین مردم از نظر منزلت، علمای ربانی هستند که هم علم دارند وهم عمل و مردم را بر این اساس تربیت میکنند.
• بزرگترین گمراهی، رویگردانی از دین الله متعال است که تمام مخلوقات نیکوکار و بدکردار تسلیم او هستند.
﴿قُلۡ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمۡ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ٨٤ وَمَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡهُ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٨٥ كَيۡفَ يَهۡدِي ٱللَّهُ قَوۡمٗا كَفَرُواْ بَعۡدَ إِيمَٰنِهِمۡ وَشَهِدُوٓاْ أَنَّ ٱلرَّسُولَ حَقّٞ وَجَآءَهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٨٦ أُوْلَٰٓئِكَ جَزَآؤُهُمۡ أَنَّ عَلَيۡهِمۡ لَعۡنَةَ ٱللَّهِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ٨٧ خَٰلِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ٨٨ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ٨٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَعۡدَ إِيمَٰنِهِمۡ ثُمَّ ٱزۡدَادُواْ كُفۡرٗا لَّن تُقۡبَلَ تَوۡبَتُهُمۡ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلضَّآلُّونَ٩٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمۡ كُفَّارٞ فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡ أَحَدِهِم مِّلۡءُ ٱلۡأَرۡضِ ذَهَبٗا وَلَوِ ٱفۡتَدَىٰ بِهِۦٓۗ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٩١ ﴾ [آل عمران: ۸۴-۹۱].
(۸۴)- ای رسول- بگو: به الله به عنوان معبود ایمان آوردیم، و در آنچه که ما را به آن فرمان داده از او اطاعت کردیم، و به وحیی که آن را بر ما نازل فرموده، و به آنچه بر ابراهیم ÷ و اسماعیل ÷ و اسحاق ÷ و یعقوب ÷ و به آنچه بر پیامبران ‡ از فرزندان یعقوب ÷، و به کتابها و آیاتی که به موسی ÷ و عیسی ÷ و تمام پیامبران ‡ از جانب پروردگارشان داده شده است، ایمان آوردیم، میان آنها تفاوت نمیگذاریم به این نحو که به برخی ایمان بیاوریم و به برخی دیگر کفر ورزیم، و ما فقط فرمانبردار و تسلیم الله متعال هستیم.
(۸۵) و هرکس دینی غیر از اسلام که الله آن را برگزیده است بجوید؛ الله هرگز از او نمیپذیرد، و آنها در آخرت با ورود به آتش به خودشان ضرر زدهاند.
(۸۶) گروهیکه پس ایمان آوردن به الله و گواهی دادن به حقانیت آنچه رسول، محمد ج آورد، و دلایل آشکار بر صحت این امر برایشان آمد، کفر ورزیدند، الله چگونه آنها را برای ایمان به خود و رسولش توفیق میدهد؟! الله گروه ستمکار را که گمراهی را بهجای هدایت برگزیدند، برای ایمان به خود توفیق نمیدهد.
(۸۷) همانا جزای آن ستمکاران که باطل را برگزیدند این است که لعنت الله و فرشتگان و تمام مردم بر آنها است، پس آنها از رحمت الله دور و رانده هستند.
(۸۸) در آتش جاودان هستند و از آن خارج نمیشوند، و عذابش از آنها کاسته نمیشود، و به آنها مهلت داده نمیشود تا توبه کنند و عذر بیاورند.
(۸۹) مگر کسانیکه پس از کفر و ستمشان بهسوی الله بازگشتند و عمل صالح انجام دادند؛ زیرا الله برای بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۹۰) همانا کسانیکه پس از ایمانشان کفر ورزیدند، و تا زمان مرگ بر کفر خویش ادامه دادند؛ هنگام فرارسیدن مرگ توبه از آنها پذیرفته نمیشود چون زمان توبه گذشته است، و آنها هستند که راه مستقیمِ متصل به الله متعال را گم کردهاند.
(۹۱) همانا کسانیکه کفر ورزیدند و بر کفرشان مردند؛ از هیچیک از آنها به مقدار وزن زمین از جنس طلا پذیرفته نخواهد شد هر چند آن را در برابر آزادی خویش از آتش ارائه کنند، برای آنها عذابی دردآور است، و در روز قیامت یاورانی ندارند تا عذاب را از آنها دور سازد.
برخی فواید آیات:
• ایمان به تمام پیامبرانی که الله متعال آنها را فرستاده است و تمام کتابهایی که بر آنها نازل کرده است، بدون اینکه میان آنها تفاوت گذاشته شود، واجب است.
• پس از بعثت پیامبر، محمد ج، الله جز اسلام که محمد ج آن را آورده است، هیچ دینی را از هیچکس نمیپذیرد.
• هرکس بر گمراهی اصرار کند و به آن ادامه دهد، الله او را با عدم توفیق به توبه و هدایت مجازات میکند.
• درِ توبه تا زمانیکه مرگ فرا نرسیده است، یا خورشید از مغرب طلوع نکرده است، به روی بنده باز است، اما در زمانهای مذکور توبه پذیرفته نمیشود.
• در روز قیامت، فقط عمل صالح انسان، او را از عذاب آتش نجات میدهد، اما مال هر اندازه زیاد باشد که زمین را پر بکند، ذرهای به او فایده نمیرساند.
﴿لَن تَنَالُواْ ٱلۡبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيۡءٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٞ٩٢ ۞كُلُّ ٱلطَّعَامِ كَانَ حِلّٗا لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسۡرَٰٓءِيلُ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦ مِن قَبۡلِ أَن تُنَزَّلَ ٱلتَّوۡرَىٰةُۚ قُلۡ فَأۡتُواْ بِٱلتَّوۡرَىٰةِ فَٱتۡلُوهَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٩٣ فَمَنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٩٤ قُلۡ صَدَقَ ٱللَّهُۗ فَٱتَّبِعُواْ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٩٥ إِنَّ أَوَّلَ بَيۡتٖ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكٗا وَهُدٗى لِّلۡعَٰلَمِينَ٩٦ فِيهِ ءَايَٰتُۢ بَيِّنَٰتٞ مَّقَامُ إِبۡرَٰهِيمَۖ وَمَن دَخَلَهُۥ كَانَ ءَامِنٗاۗ وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗاۚ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ٩٧ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَٱللَّهُ شَهِيدٌ عَلَىٰ مَا تَعۡمَلُونَ٩٨ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ مَنۡ ءَامَنَ تَبۡغُونَهَا عِوَجٗا وَأَنتُمۡ شُهَدَآءُۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٩٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن تُطِيعُواْ فَرِيقٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ يَرُدُّوكُم بَعۡدَ إِيمَٰنِكُمۡ كَٰفِرِينَ١٠٠ ﴾ [آل عمران: ۹۲-۱۰۰].
(۹۲) - ای مؤمنان- هرگز به ثواب و منزلت نیکوکاران دست نمییابید مگر زمانیکه از اموالتان که دوست دارید در راه الله انفاق کنید، و هر انفاقی که کنید، کم باشد یا زیاد، همانا الله از نیّات و اعمال شما آگاه است و هرکس را بر اساس عملش جزا میدهد.
(۹۳) تمام غذاهای پاکیزه برای بنیاسرائیل حلال بود، و چیزی از آن برایشان حرام نشده بود مگر آنچه را که یعقوب ÷ قبل از نزول تورات بر خودش حرام کرده بود، نه چنانکه یهود ادعا میکنند که آن تحریم در تورات بوده است، - ای پیامبر- به آنها بگو: اگر در این ادعا راست میگویید، پس تورات را بیاورید و آن را بخوانید، آنگاه مبهوت ماندند و آن را نیاوردند. این مثال، بر دروغ بستن بر تورات و تحریف مضمون آن توسط یهودیان دلالت میکند.
(۹۴) پس هرکس بعد از ظهور حجت بر الله دروغ ببندد، به اینکه آنچه را یعقوب ÷ بر خود حرام کرده بود، بدون تحریم از جانب الله بود؛ آنها با رهاکردن حق پس از ظهور حجتش بر خود ستم روا داشتهاند.
(۹۵)- ای پیامبر- بگو: الله در آنچه که در مورد یعقوب ÷ خبر داده، و تمام آنچه که نازل فرموده و تشریع کرده است، راست گفت. پس از دین ابراهیم ÷ پیروی کنید، که به راستی از تمام ادیان بهسوی دین اسلام گرویده بود، و غیر الله را هرگز با او شریک قرار نداده بود.
(۹۶) همانا اولین خانهای که در زمین برای تمام مردم بهخاطر عبادت الله ساخته شد، همان بیت الله الحرام در مکه است، که خانۀ مبارکی است، و منافع دینی و دنیوی زیادی دارد و در آن هدایتی برای تمام جهانیان است.
(۹۷) در این خانه، نشانههای آشکاری مانند مناسک و مشاعر، بر عزت و فضیلت آن وجود دارد، از جملۀ این نشانهها، سنگی است که ابراهیم ÷ آنگاه که خواست دیوار کعبه را بالا ببرد بر روی آن ایستاد، و یکی دیگر از این نشانهها، این است که هرکس در آن وارد شود، ترس از او برداشته میشود و آسیبی به او نمیرسد. و الله قصد این خانه برای ادای مناسک حج را بر مردمی که توانایی رسیدن به آن را دارند واجب گردانیده است، و هرکس به فریضۀ حج کفر ورزد، همانا الله از این کافر و از تمام جهانیان بینیاز است.
(۹۸)- ای پیامبر- بگو: ای اهل کتاب، چه یهود و چه نصاری، چرا دلایل راستگویی پیامبر از جمله دلایلی را که تورات و انجیل آوردهاند انکار میکنید؟! و الله بر این عمل شما آگاه است و آن را میبیند و بهخاطر آن شما را مجازات میکند.
(۹۹)- ای پیامبر- بگو: ای اهل کتاب از یهود و نصاری، چرا مردمانی را که به دین الله ایمان میآورند از دین الله بازمیدارید، برای دین الله، انحراف از حق به باطل و برای پیروانش، گمراهی از هدایت را میجویید، درحالیکه شما گواه هستید این دین، همان حقیقتی است که در کتابهایتان تصدیق شده است؟! و الله از کفری که به او میورزید و اینکه از راهش بازمیدارید غافل نیست و شما را بهخاطر آن مجازات خواهد کرد.
(۱۰۰) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، اگر گروهی از اهل کتاب از یهود و نصاری را در آنچه که میگویند پیروی کنید، و نظر آنها را در آنچه که ادعا میکنند بپذیرید، بهسبب حسادت و گمراهی از هدایت که به آن مبتلا هستند، شما را پس از ایمان به کفر بازمیگردانند.
برخی فواید آیات:
• یهودیان بر الله متعال و پیامبرانش ‡ دروغ بستند، از جمله اینکه ادعا کردند تحریم برخی غذاها توسط یعقوب ÷، در تورات نازل شده است.
• بزرگترین و گرامیترین مکان برای عبادت، بیتالحرام است، زیرا اولین خانهای است که برای عبادت الله قرار داده شده و خصوصیتهایی دارد که دیگر اماکن ندارند.
• الله متعال برای تأکید بر وجوب حج، وجوب آن را با شدیدترین الفاظ بیان فرمود.
﴿وَكَيۡفَ تَكۡفُرُونَ وَأَنتُمۡ تُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ وَفِيكُمۡ رَسُولُهُۥۗ وَمَن يَعۡتَصِم بِٱللَّهِ فَقَدۡ هُدِيَ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ١٠١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسۡلِمُونَ١٠٢ وَٱعۡتَصِمُواْ بِحَبۡلِ ٱللَّهِ جَمِيعٗا وَلَا تَفَرَّقُواْۚ وَٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ كُنتُمۡ أَعۡدَآءٗ فَأَلَّفَ بَيۡنَ قُلُوبِكُمۡ فَأَصۡبَحۡتُم بِنِعۡمَتِهِۦٓ إِخۡوَٰنٗا وَكُنتُمۡ عَلَىٰ شَفَا حُفۡرَةٖ مِّنَ ٱلنَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنۡهَاۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٠٣ وَلۡتَكُن مِّنكُمۡ أُمَّةٞ يَدۡعُونَ إِلَى ٱلۡخَيۡرِ وَيَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ١٠٤ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ تَفَرَّقُواْ وَٱخۡتَلَفُواْ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ١٠٥ يَوۡمَ تَبۡيَضُّ وُجُوهٞ وَتَسۡوَدُّ وُجُوهٞۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱسۡوَدَّتۡ وُجُوهُهُمۡ أَكَفَرۡتُم بَعۡدَ إِيمَٰنِكُمۡ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ١٠٦ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱبۡيَضَّتۡ وُجُوهُهُمۡ فَفِي رَحۡمَةِ ٱللَّهِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ١٠٧ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ نَتۡلُوهَا عَلَيۡكَ بِٱلۡحَقِّۗ وَمَا ٱللَّهُ يُرِيدُ ظُلۡمٗا لِّلۡعَٰلَمِينَ١٠٨ ﴾ [آل عمران: ۱۰۱-۱۰۸].
(۱۰۱) و چگونه پس از اینکه به الله ایمان آوردید، به او کفر میورزید، درحالیکه بزرگترین سبب برای پایداری بر ایمان همراه شماست! زیرا آیات الله بر شما خوانده میشود، و رسولش محمد ج آن را برای شما توضیح میدهد، و هرکس به کتاب الله و سنت رسولش چنگ بزند، همانا الله او را به راه راستی که هیچ کجی و انحرافی ندارد توفیق داده است.
(۱۰۲) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، آنگونه که سزاوار ترسیدن است از پروردگارتان بترسید، و این امر با پیروی از اوامر او و اجتناب از نواهیاش و شکرگزاری بر نعمتهایش حاصل میشود، و به دینتان چنگ بزنید تا زمانیکه مرگ شما را فراگیرد و شما بر آن باشید.
(۱۰۳) و – ای مؤمنان- به قرآن و سنت چنگ زنید، و آنچه را که باعث پراکندگی شما میشود مرتکب نشوید، و به یاد آورید که الله بر شما نعمت بخشید آنگاه که قبل از اسلام با یکدیگر دشمن بودید و به کوچکترین سبب با یکدیگر میجنگیدید، پس با اسلام دلهای شما را با یکدیگر جمع کرد، آنگاه به فضل او، برادران دینی یکدیگر شدید، نسبت به یکدیگر مهربان و خیرخواه شدید، و قبل از آن، بهسبب کفرتان، در آستانۀ ورود به آتش بودید. آنگاه الله با اسلام شما را از آن نجات داد و شما را به ایمان هدایت فرمود. و همانگونه که الله این امر را برای شما بیان فرمود، آنچه را که سبب اصلاح احوالتان در دنیا و آخرت میشود برایتان بیان میکند، تا به راه راست هدایت شوید و راه استقامت و پایداری را بپیمایید.
(۱۰۴) و – ای مؤمنان- باید گروهی از شما باشند که به هر خیری که الله دوست دارد دعوت دهند، به معروف که شریعت بر آن راهنمایی میکند و عقل آن را نیکو میداند امر کنند، و از منکر که شریعت از آن نهی کرده و عقل آن را قبیح میداند نهی کنند، کسانیکه این صفات را دارند، رستگاران کامل در دنیا و آخرت هستند.
(۱۰۵) و – ای مؤمنان- مانند اهل کتاب نباشید که پراکنده شدند و به احزاب و گروهها تقسیم شدند، و پس از اینکه آیات روشن از جانب الله متعال برایشان آمد، در دینشان اختلاف ورزیدند، و برای آنها عذاب بزرگی از جانب الله است.
(۱۰۶) این عذاب بزرگ در روز قیامت بر آنها واقع میشود، آنگاه که چهرههای پیروان ایمان از شادی و رستگاری سفید میشود و چهرههای کافران از اندوه و غم سیاه میشود، اما برای توبیخ کسانیکه در آن روز بزرگ چهرههایشان سیاه شده است به آنها گفته میشود: آیا به توحید الله و پیمان او که از شما گرفت مبنی بر اینکه هیچچیز را با او شریک نگردانید، پس از آنکه آن را تصدیق و به آن اقرار کردید، کفر ورزیدید؟! پس عذاب الله را که بهسبب کفرتان برای شما آماده ساخته است بچشید.
(۱۰۷) اما جایگاه کسانیکه چهرههایشان سفید شده است، بهشتهای جاویدان است که برای همیشه در آن میمانند، در نعمتهایی که هرگز از بین نمیروند و تبدیل نمیشوند.
(۱۰۸)- ای پیامبر- این آیات که وعدهها و وعیدهای الله را در بردارد، با راستی در اخبار و عدالت در احکام بر تو میخوانیم، و الله هیچ ستمی را برای هیچیک از جهانیان نمیخواهد، بلکه هیچکس را جز بهسبب آنچه که کسب کرده است عذاب نمیکند.
برخی فواید آیات:
• پیروی از شهوات اهل کتاب، انسان را بهسوی گمراهی و دوری از دین الله متعال میکشاند.
• چنگزدن به قرآن و سنت و تمسکجستن به هدایت آن دو، بزرگترین وسیله برای پایداری بر حق، و محافظت از گمراهی و پراکندگی است.
• جدایی و اختلاف واقع در امت اسلام در مسائل اعتقادی، شبیه اهل کتاب است که بیان شد.
• وجوب امر به معروف و نهی از منکر؛ زیرا رستگاری امت و سبب تمایز آن را به همراه دارد.
﴿وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ١٠٩ كُنتُمۡ خَيۡرَ أُمَّةٍ أُخۡرِجَتۡ لِلنَّاسِ تَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَتَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَتُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِۗ وَلَوۡ ءَامَنَ أَهۡلُ ٱلۡكِتَٰبِ لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۚ مِّنۡهُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَأَكۡثَرُهُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ١١٠ لَن يَضُرُّوكُمۡ إِلَّآ أَذٗىۖ وَإِن يُقَٰتِلُوكُمۡ يُوَلُّوكُمُ ٱلۡأَدۡبَارَ ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ١١١ ضُرِبَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلذِّلَّةُ أَيۡنَ مَا ثُقِفُوٓاْ إِلَّا بِحَبۡلٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَحَبۡلٖ مِّنَ ٱلنَّاسِ وَبَآءُو بِغَضَبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَضُرِبَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلۡمَسۡكَنَةُۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَانُواْ يَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقۡتُلُونَ ٱلۡأَنۢبِيَآءَ بِغَيۡرِ حَقّٖۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعۡتَدُونَ١١٢ ۞لَيۡسُواْ سَوَآءٗۗ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ أُمَّةٞ قَآئِمَةٞ يَتۡلُونَ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ ءَانَآءَ ٱلَّيۡلِ وَهُمۡ يَسۡجُدُونَ١١٣ يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَيَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١١٤ وَمَا يَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَلَن يُكۡفَرُوهُۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلۡمُتَّقِينَ١١٥ ﴾ [آل عمران: ۱۰۹-۱۱۵].
(۱۰۹) و مالکیت تمام مخلوقات و اموری که در آسمانها و زمین هستند، فقط برای الله متعال است، و سرانجام کار تمام مخلوقاتش بهسوی او تعالی است، آنگاه هر یک از آنها را به همان اندازه که استحقاقش را دارد جزا میدهد.
(۱۱۰)- ای امت محمد- شما در ایمان و عمل، بهترین امتی هستید که الله برای مردم پدیدار کرد، و سودمندترین مردم نسبت به مردم هستید، که آنها را به کار معروف که شریعت به آن راهنمایی میکند و عقل آن را نیکو میداند امر میکنید، و از منکر که شریعت از آن نهی میکند و عقل آن را ناپسند میداند نهی میکنید، و به الله ایمان قطعی که عمل آن را تصدیق میکند دارید. و اگر اهل کتاب، چه یهود و چه نصاری به محمد ج ایمان آورده بودند، بهطور قطع برای دنیا و آخرتشان بهتر بود. شمار اندکی از اهل کتاب به آنچه محمد ج آورده است ایمان میآورند و اکثر آنها از دین و شریعت الله خارج هستند.
(۱۱۱) و – ای مؤمنان- هر اندازه که با شما دشمنی داشته باشند، جز آزار زبانی مانند اینکه از دین شما عیبجویی کنند و شما را به مسخره بگیرند، هیچ آسیبی نمیتوانند به دین و جان شما وارد کنند، و اگر با شما بجنگند، شکستخورده از مقابل شما فرار میکنند و هرگز به آنها یاری نمیشود.
(۱۱۲) یهودیان هرجا یافت شوند، خواری و حقارت آنها را احاطه کرده و دربرمیگیرد، چنانکه جز به پیمان یا پناهی از جانب الله متعال یا از جانب مردم امنیت نمییابند، و به خشمی از الله بازآمدند و نیاز و بینوایی آنها را بهصورت کامل دربرگرفته است، این امر بدان سبب است که به آیات الله کفر ورزیدند و پیامبرانش ‡ را از روی ستم به قتل رساندند، و – نیز- به این سبب که نافرمانی کردند و از حدود الله گذشتند.
الله پس از بیان حال بیشتر اهل کتاب، حال گروهی از آنها را بیان میفرماید که بر حق قرار دارند و آن را برپا میدارند:
(۱۱۳) اهل کتاب حالت یکسانی ندارند، بلکه گروهی از آنها بر دین الله قرار دارند، امر و نهی او را برپا میدارند، در لحظاتی از شب آیات الله را در نماز قرائت میکنند، این گروه، قبل از بعثت پیامبر محمد ج بوده است و هر یک از آنها که این بعثت را دریافته، اسلام آورده است.
(۱۱۴) به الله و روز آخرت ایمان قاطع دارند، به معروف و نیکی امر میکنند، و از منکر و بدی نهی میکنند، به انجام کارهای خیر مبادرت میورزند، و زمانهای طاعات را غنیمت میشمارند، آن دسته از بندگان الله که این صفات را دارند، نیّات و اعمالشان اصلاح شده است.
(۱۱۵) اینها هر خیری که انجام دهند، کم باشد یا زیاد، ثواب آن هرگز برایشان تباه نخواهد شد، و از مزدش کاسته نخواهد شد، و الله نسبت به پرهیزگاران داناست، آنها که اوامرش را اجرا و نواهیاش را ترک میکنند، ذرهای از اعمال آنها بر او پوشیده نمیماند، و جزای اعمالشان را به آنها میدهد.
برخی فواید آیات:
• بزرگترین وجه تمایز و برتری امت اسلام – پس از ایمان به الله- امر به معروف و نهی از منکر است.
• الله متعال، بهسبب گناه و رویگردانی اهل کتاب از دین الله و وفا نکردن آنها به پیمانی که از آنها گرفت، به خواری آنها فرمان داده است.
• اهل کتاب حالت یکسانی ندارند؛ زیرا برخی از آنها فرمان الله را اجرا و از دین او تعالی پیروی میکنند و در برابر حدودش بازمیایستند، و آنها بزرگترین مزد و ثواب را دارند. این حالت به زمان قبل از بعثت پیامبر محمد ج برمیگردد.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَن تُغۡنِيَ عَنۡهُمۡ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيۡٔٗاۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ١١٦ مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِي هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا كَمَثَلِ رِيحٖ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتۡ حَرۡثَ قَوۡمٖ ظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَأَهۡلَكَتۡهُۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَٰكِنۡ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ١١٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ بِطَانَةٗ مِّن دُونِكُمۡ لَا يَأۡلُونَكُمۡ خَبَالٗا وَدُّواْ مَا عَنِتُّمۡ قَدۡ بَدَتِ ٱلۡبَغۡضَآءُ مِنۡ أَفۡوَٰهِهِمۡ وَمَا تُخۡفِي صُدُورُهُمۡ أَكۡبَرُۚ قَدۡ بَيَّنَّا لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِۖ إِن كُنتُمۡ تَعۡقِلُونَ١١٨ هَٰٓأَنتُمۡ أُوْلَآءِ تُحِبُّونَهُمۡ وَلَا يُحِبُّونَكُمۡ وَتُؤۡمِنُونَ بِٱلۡكِتَٰبِ كُلِّهِۦ وَإِذَا لَقُوكُمۡ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوۡاْ عَضُّواْ عَلَيۡكُمُ ٱلۡأَنَامِلَ مِنَ ٱلۡغَيۡظِۚ قُلۡ مُوتُواْ بِغَيۡظِكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ١١٩ إِن تَمۡسَسۡكُمۡ حَسَنَةٞ تَسُؤۡهُمۡ وَإِن تُصِبۡكُمۡ سَيِّئَةٞ يَفۡرَحُواْ بِهَاۖ وَإِن تَصۡبِرُواْ وَتَتَّقُواْ لَا يَضُرُّكُمۡ كَيۡدُهُمۡ شَيًۡٔاۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا يَعۡمَلُونَ مُحِيطٞ١٢٠ وَإِذۡ غَدَوۡتَ مِنۡ أَهۡلِكَ تُبَوِّئُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ مَقَٰعِدَ لِلۡقِتَالِۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ١٢١ ﴾ [آل عمران: ۱۱۶-۱۲۱].
(۱۱۶) کسانیکه به الله و رسولانش کفر ورزیدند، اموال و فرزندانشان ذرهای از عذاب الله از آنها دفع نمیکنند؛ عذاب او تعالی را از آنها بازنخواهند گرداند و رحمتش را برای آنها جلب نخواهند کرد، بلکه بر عذاب و افسوسشان خواهند افزود، و آنها ساکنان آتش هستند که در آن جاودان خواهند بود.
(۱۱۷) مثال آنچه این کافران در راههای خیر انفاق میکنند، و ثوابش که در انتظار آن هستند، مانند بادی دارای سرمای شدید است که به کشتزار مردمی که با انجام گناهان و غیر آن بر خود ستم کردهاند بوزد و آن را نابود سازد، درحالیکه خیر زیادی از آن انتظار داشتهاند، پس همانگونه که چنین بادی کشتزار را از بین میبرد و کشتزار هیچ سودی نمیرساند، کفر نیز ثواب اعمال آنها را که به آن امید بسته بودند، از بین میبرد، و الله بر آنها ستم نکرده است- الله برتر از آن است که ستم کند- بلکه آنها خود بهسبب کفر به الله و تکذیب رسولانش، بر خویشتن ستم روا داشتند.
(۱۱۸) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، از غیر مؤمنان دوست و همراز نگیرید، که آنها را بر اسرار و احوال خصوصی خویش آگاه سازید، زیرا آنها در جستجوی رساندن آسیب به شما و فاسدکردن حالتان کوتاهی نمیورزند، آنچه که به شما ضرر میرساند و شما را به سختی میاندازد آرزو میکنند، کراهیت و دشمنی با عیبجویی در دینتان، و بدگویی میان شما، و افشای اسرارتان، بر زبانهایشان آشکار شده است، و نفرتی که دلهایشان پنهان میدارد بزرگتر است، - ای مؤمنان- دلایل روشن بر آنچه که مصالح دنیا و آخرت شما در آن است را برایتان بیان کردیم، اگر در آنچه که پروردگارتان بر شما فرو فرستاد بیندیشید.
(۱۱۹) هان شما – ای مؤمنان- آن مردمان را دوست میدارید، و آرزوی خیر برایشان دارید، درحالیکه آنها شما را دوست ندارند و برایتان آرزوی خیر نمیکنند، بلکه از شما کینه دارند، و شما به تمام کتابها از جمله کتابهای آنها ایمان دارید، اما آنها به کتابی که الله بر پیامبر شما فرو فرستاد ایمان ندارند، و هرگاه با شما دیدار کنند به زبان میگویند: تصدیق کردیم، اما هرگاه با یکدیگر خلوت کنند، بهسبب اندوه و خشم از اتحاد و اجتماع کلمه و عزت اسلام که شما بر آن هستید و خواری خودشان، سر انگشتانشان را میگزند. – ای پیامبر- به آن مردم بگو: بر آنچه که هستید بمانید تا بهسبب غم و خشم بمیرید، بهراستی که الله از ایمان و کفر، و خیر و شری که در سینههاست آگاه است.
(۱۲۰) - ای مؤمنان- اگر نعمتی با پیروزی بر دشمن یا افزایش مال و فرزند به شما برسد، آنها دچار غم و اندوه میشوند، و اگر مصیبتی با پیروزی دشمن یا کاهش در مال و فرزند به شما برسد، به آن خرسند میگردند و شما را سرزنش میکنند، و اگر بر اوامر و مقدّرات الله شکیبایی کنید و از خشم او تعالی بر خویشتن بترسید، مکر و آزار آنها زیانی به شما نمیرساند؛ زیرا الله بر نیرنگهای آنها احاطه دارد و نیرنگهایشان را درحالیکه ناکام هستند به خودشان بازخواهد گرداند.
(۱۲۱)- ای پیامبر- به یادآور آنگاه که در آغاز روز از مدینه برای پیکار با مشرکان در اُحُد خارج شدی، آنگاه که مؤمنان را در مواضع خود در میدان نبرد قرار دادی، پس موضع هر یک از آنها را برایش مشخص کردی، و الله سخنان شما را میشنود و به اعمال شما داناست.
برخی فواید آیات:
• نهی مؤمنان از دوستی با کافران و انتخاب آنها بهعنوان دوست و همراز که باعث میشود از احوال و اسرار مؤمنان آگاه شوند.
• یکی از صورتهای دشمنی کافران با مؤمنان این است که اگر مصیبت و نقصانی بر مؤمنان وارد شود شاد میشوند و اگر خیری به آنها برسد به خشم میآیند.
• جلوگیری از مکر و نیرنگ کافران، با شکیبایی و اظهارنکردن ترس؛ سپس تقوای الهی و به کارگیری اسباب قدرت و پیروزی.
﴿إِذۡ هَمَّت طَّآئِفَتَانِ مِنكُمۡ أَن تَفۡشَلَا وَٱللَّهُ وَلِيُّهُمَاۗ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١٢٢ وَلَقَدۡ نَصَرَكُمُ ٱللَّهُ بِبَدۡرٖ وَأَنتُمۡ أَذِلَّةٞۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٢٣ إِذۡ تَقُولُ لِلۡمُؤۡمِنِينَ أَلَن يَكۡفِيَكُمۡ أَن يُمِدَّكُمۡ رَبُّكُم بِثَلَٰثَةِ ءَالَٰفٖ مِّنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ مُنزَلِينَ١٢٤ بَلَىٰٓۚ إِن تَصۡبِرُواْ وَتَتَّقُواْ وَيَأۡتُوكُم مِّن فَوۡرِهِمۡ هَٰذَا يُمۡدِدۡكُمۡ رَبُّكُم بِخَمۡسَةِ ءَالَٰفٖ مِّنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ مُسَوِّمِينَ١٢٥ وَمَا جَعَلَهُ ٱللَّهُ إِلَّا بُشۡرَىٰ لَكُمۡ وَلِتَطۡمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِۦۗ وَمَا ٱلنَّصۡرُ إِلَّا مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ١٢٦ لِيَقۡطَعَ طَرَفٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَوۡ يَكۡبِتَهُمۡ فَيَنقَلِبُواْ خَآئِبِينَ١٢٧ لَيۡسَ لَكَ مِنَ ٱلۡأَمۡرِ شَيۡءٌ أَوۡ يَتُوبَ عَلَيۡهِمۡ أَوۡ يُعَذِّبَهُمۡ فَإِنَّهُمۡ ظَٰلِمُونَ١٢٨ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ يَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٢٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَأۡكُلُواْ ٱلرِّبَوٰٓاْ أَضۡعَٰفٗا مُّضَٰعَفَةٗۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ١٣٠ وَٱتَّقُواْ ٱلنَّارَ ٱلَّتِيٓ أُعِدَّتۡ لِلۡكَٰفِرِينَ١٣١ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ١٣٢ ﴾ [آل عمران: ۱۲۲-۱۳۲].
(۱۲۲)- ای پیامبر- به یادآور آنچه را که برای دو گروه از مؤمنان بنیسَلِمَه و بنیحارثه رخ داد، آنگاه که سست شدند، و تصمیم گرفتند هنگام بازگشت منافقان، بازگردند، و الله اینها را با پایدارساختن بر پیکار و بازگرداندن از آنچه بر انجامش تصمیم گرفته بودند، یاری رساند و مؤمنان باید در تمام احوالشان فقط بر الله تکیه کنند.
(۱۲۳) و بهطور قطع الله در کارزار بدر شما را بر مشرکان پیروز گرداند، درحالیکه بهسبب کمبود افراد و ساز و برگ جنگی ضعیف بودید، پس از الله بترسید باشد که شکر نعمتهایی را که بر شما ارزانی داشت بهجای آورید.
(۱۲۴)- ای پیامبر- به یادآور آنگاه که برای پایدارساختن مؤمنان در کارزار بدر پس از اینکه شنیدند نیروی کمکی برای مشرکان در راه است، به آنها گفتی: آیا برای شما کافی نخواهد بود اگر الله با سه هزار فرشته فرودآمده از جانب او سبحانه شما را برای تقویت در کارزار یاری کند؟!
(۱۲۵) آری، همانا این امر برایتان بس است. و بشارتی برای یاریِ دیگری از جانب الله برایتان است: اگر در کارزار شکیبایی کنید، و از الله پروا دارید، درحالیکه نیروی کمکی برای دشمن بیاید و بیدرنگ بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته که خودشان و اسبهایشان با علامت مشخص، نشانهدار هستند یاری خواهد رساند.
(۱۲۶) و الله این یاری و امداد با فرشتگان را فقط به عنوان خبری شادیآور برایتان قرار داد، تا دلهایتان به آن آرام گیرد، وگرنه، پیروزی حقیقی فقط با این اسباب ظاهری به دست نمیآید، بلکه پیروزی حقیقی از جانب الله شکستناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در تقدیر و تشریع خویش بسیار داناست.
(۱۲۷) الله با این پیروزی که در غزوۀ بدر برایتان به وقوع پیوست، خواست که گروهی از کافران را با قتل نابود کند، و گروهی دیگر را خوار گرداند و با شکست آنها را خشمگین سازد، تا اینکه با زبونی و خواری بازگردند.
(۱۲۸) آنگاه که رسول ج، دعا کرد رؤسای مشرکان نابود شوند پس از آنچه که در اُحد از جانب آنها صورت گرفت، الله خطاب به او فرمود: ذرهای از کار آنها در اختیار تو نیست، بلکه امر در اختیار الله است، پس صبر کن تا اینکه الله میان شما داوری کند، که یا توفیق توبه به آنها دهد و اسلام آورند، یا بر کفر خویش ادامه دهند و الله آنها را عذاب کند؛ زیرا در این صورت، ستمکار و سزاوار عذاب هستند.
(۱۲۹) تمام مخلوقات و تدابیری که در آسمانها و در زمین است از آنِ الله است، از روی رحمت خویش، گناهان هر یک از بندگانش را بخواهد میآمرزد، و از روی عدل خویش، هر یک از آنها را بخواهد عذاب میکند، و الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۳۰) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، از گرفتن ربا به این نحو که چندین برابر سرمایهتان را که به قرض دادهاید بگیرید، آنگونه که مردم جاهلیت انجام میدادند، بپرهیزید، و تقوای الهی را با اجرای اوامر و ترک نواهیاش پیشه کنید، باشد که به خیر دنیا و آخرت که آن را میجویید برسید.
(۱۳۱) و با انجام اعمال صالح و ترک محرمات، میان خودتان و آتشی که الله آن را برای کافران به خود آماده کرده است سپری قرار دهید.
(۱۳۲) و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی، از الله و رسولش فرمانبرداری کنید، باشد که به رحمت دنیا و آخرت دست یابید.
برخی فواید آیات:
• مشروعیت یادآوری نعمتها و کیفرهایی که بر مردم نازل میشود تا شخص از آنها پند و عبرت بگیرد.
• از بزرگترین اسباب نزول یاری و رحمت و لطف الله بر بندگانش: پایبندی به تقوی و شکیبایی بر سختیهای کارزار است.
• تمام امور، از آنِ الله متعال است، به آنچه بخواهد حکم میکند و آنچه را اراده کند انجام میدهد، و مؤمن حقیقی، به امر الله متعال گردن مینهد و از حکمش فرمانبرداری میکند.
• گناهان – از جمله ربا- از بزرگترین اسباب خواری بنده، بهخصوص در مواضع سخت و دشوار هستند.
• آمدن نهی از ربا در میان آیات غزوۀ احد، شمول و بههمپیوستگی احکام اسلام را میرساند، بهگونهای که در میان سخن از یک حکم به حکمی دیگر اشاره میکند.
﴿۞وَسَارِعُوٓاْ إِلَىٰ مَغۡفِرَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ وَجَنَّةٍ عَرۡضُهَا ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلۡأَرۡضُ أُعِدَّتۡ لِلۡمُتَّقِينَ١٣٣ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي ٱلسَّرَّآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَٱلۡكَٰظِمِينَ ٱلۡغَيۡظَ وَٱلۡعَافِينَ عَنِ ٱلنَّاسِۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٣٤ وَٱلَّذِينَ إِذَا فَعَلُواْ فَٰحِشَةً أَوۡ ظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ ذَكَرُواْ ٱللَّهَ فَٱسۡتَغۡفَرُواْ لِذُنُوبِهِمۡ وَمَن يَغۡفِرُ ٱلذُّنُوبَ إِلَّا ٱللَّهُ وَلَمۡ يُصِرُّواْ عَلَىٰ مَا فَعَلُواْ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ١٣٥ أُوْلَٰٓئِكَ جَزَآؤُهُم مَّغۡفِرَةٞ مِّن رَّبِّهِمۡ وَجَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ وَنِعۡمَ أَجۡرُ ٱلۡعَٰمِلِينَ١٣٦ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِكُمۡ سُنَنٞ فَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ١٣٧ هَٰذَا بَيَانٞ لِّلنَّاسِ وَهُدٗى وَمَوۡعِظَةٞ لِّلۡمُتَّقِينَ١٣٨ وَلَا تَهِنُواْ وَلَا تَحۡزَنُواْ وَأَنتُمُ ٱلۡأَعۡلَوۡنَ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١٣٩ إِن يَمۡسَسۡكُمۡ قَرۡحٞ فَقَدۡ مَسَّ ٱلۡقَوۡمَ قَرۡحٞ مِّثۡلُهُۥۚ وَتِلۡكَ ٱلۡأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيۡنَ ٱلنَّاسِ وَلِيَعۡلَمَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَيَتَّخِذَ مِنكُمۡ شُهَدَآءَۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ١٤٠ ﴾ [آل عمران: ۱۳۳-۱۴۰].
(۱۳۳) و بر انجام کارهای خیر و تقرب به الله با انواع طاعات، مبادرت ورزید و پیشی بگیرید، تا به آمرزشی بزرگ از جانب الله دست یابید، و به بهشتی که پهنای آن به گستردگی آسمانها و زمین است و الله آن را برای بندگان پرهیزگارش آماده ساخته است، وارد شوید.
(۱۳۴) پرهیزگاران همان کسانی هستند که اموالشان را در گشایش و تنگدستی در راه الله میبخشند، و با وجود قدرت بر انتقام، خشم خویش را فرومیخورند، و از کسانیکه بر آنها ستم روا دارند درمیگذرند، و الله نیکوکارانی را که دارای این اخلاق هستند دوست دارد.
(۱۳۵) و آنها کسانی هستند که هرگاه گناه کبیرهای مرتکب شوند، یا بهرۀشان را با ارتکاب گناهان صغیره دچار نقصان کنند، الله متعال را یاد میکنند و تهدیدهای او تعالی به گناهکاران و وعدههای او به مؤمنان را به یاد میآورند، آنگاه با پشیمانی، از پروردگارشان تقاضا میکنند که گناهانشان را بپوشاند و آنها را بهسبب گناهان مؤاخذه نکند؛ زیرا فقط الله است که گناهان را میبخشد، و بر گناهانشان اصرار نمیورزند، درحالیکه میدانند گناهکار هستند، و الله تمام گناهان را میبخشد.
(۱۳۶) آنها که دارای این صفات نیکو و خصلتهای بسیار خوب هستند، ثواب شان این است که الله گناهانشان را میپوشاند، و از آن درمیگذرد، و در آخرت، بهشتهایی برای آنها است که از زیر کاخهایش رودها جاری است، و برای همیشه در آن میمانند، و چه پاداش نیکی است برای کسانیکه طاعت الله را بهجای میآورند.
(۱۳۷) آنگاه که مؤمنان در روز اُحد آسیب دیدند، الله برای تسلیبخشیدن به آنها فرمود: قبل از شما، سنتهای الهی در نابودسازی کافران سپری شده و سرانجام را برای مؤمنان قرار داده است پس از اینکه آسیب دیدند، پس در زمین بگردید و با پند و عبرتگیری ببینید که سرانجام تکذیبکنندگان الله و رسولانش چه بوده است، که خانههایشان نابود شد و ملکشان از بین رفت.
(۱۳۸) این قرآن کریم، برای تمام مردم، حق را بیان میکند و از باطل بازمیدارد، و بهسوی هدایت راهنمایی میکند و مؤمنان را بازمیدارد؛ زیرا آنها از هدایت و راهنمایی موجود در قرآن بهره میبرند.
(۱۳۹)- ای مؤمنان- بهسبب آسیبی که در روز اُحد به شما رسید سست نشوید و اندوه ندارید؛ این کار برای شما شایسته نیست، زیرا شما بهسبب ایمانتان، و بهسبب یاری الله و امیدواری به پیروزی او، برتر هستید، اگر به الله و وعدههای او برای بندگان پرهیزگارش ایمان دارید.
(۱۴۰)- ای مؤمنان- اگر در روز احد مجروح و کشته شدید، کافران نیز مانند جراحت و قتلی که به شما رسید گرفتار شدهاند، و الله بهسبب حکمتهای فراگیرش، این روزها را میان مردم مؤمن و کافر به آنچه از پیروزی و شکست که بخواهد به نوبت میگرداند؛ از جمله حکمتهای او تعالی این موارد است که: مؤمنان حقیقی را از منافقان متمایز سازد، و هرکس را میخواهد با شهادت در راه خویش گرامی دارد، و الله کسانی را که با ترک جهاد در راه او، بر خویش ستم کردند دوست ندارد.
برخی فواید آیات:
• تشویق بر انجامدادن سریع اعمال صالح، بهمنظور غنیمتشمردن وقت، و مبادرت به طاعات قبل از اینکه از دست بروند.
• از صفات پرهیزگاران که سزاوار ورود به بهشت هستند: انفاق در هر حالتی، فرونشاندن خشم، گذشت از مردم و نیکی به آنها است.
• نظر در احوال امتهای پیشین، از بزرگترین اسباب عبرت و پندگیری برای کسی است که دلی دارد که با آن میاندیشد.
﴿وَلِيُمَحِّصَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَيَمۡحَقَ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٤١ أَمۡ حَسِبۡتُمۡ أَن تَدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ وَلَمَّا يَعۡلَمِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ مِنكُمۡ وَيَعۡلَمَ ٱلصَّٰبِرِينَ١٤٢ وَلَقَدۡ كُنتُمۡ تَمَنَّوۡنَ ٱلۡمَوۡتَ مِن قَبۡلِ أَن تَلۡقَوۡهُ فَقَدۡ رَأَيۡتُمُوهُ وَأَنتُمۡ تَنظُرُونَ١٤٣ وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٞ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِ ٱلرُّسُلُۚ أَفَإِيْن مَّاتَ أَوۡ قُتِلَ ٱنقَلَبۡتُمۡ عَلَىٰٓ أَعۡقَٰبِكُمۡۚ وَمَن يَنقَلِبۡ عَلَىٰ عَقِبَيۡهِ فَلَن يَضُرَّ ٱللَّهَ شَيۡٔٗاۗ وَسَيَجۡزِي ٱللَّهُ ٱلشَّٰكِرِينَ١٤٤ وَمَا كَانَ لِنَفۡسٍ أَن تَمُوتَ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِ كِتَٰبٗا مُّؤَجَّلٗاۗ وَمَن يُرِدۡ ثَوَابَ ٱلدُّنۡيَا نُؤۡتِهِۦ مِنۡهَا وَمَن يُرِدۡ ثَوَابَ ٱلۡأٓخِرَةِ نُؤۡتِهِۦ مِنۡهَاۚ وَسَنَجۡزِي ٱلشَّٰكِرِينَ١٤٥ وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيّٖ قَٰتَلَ مَعَهُۥ رِبِّيُّونَ كَثِيرٞ فَمَا وَهَنُواْ لِمَآ أَصَابَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا ٱسۡتَكَانُواْۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلصَّٰبِرِينَ١٤٦ وَمَا كَانَ قَوۡلَهُمۡ إِلَّآ أَن قَالُواْ رَبَّنَا ٱغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسۡرَافَنَا فِيٓ أَمۡرِنَا وَثَبِّتۡ أَقۡدَامَنَا وَٱنصُرۡنَا عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٤٧ فََٔاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ ثَوَابَ ٱلدُّنۡيَا وَحُسۡنَ ثَوَابِ ٱلۡأٓخِرَةِۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٤٨ ﴾ [آل عمران: ۱۴۱-۱۴۸].
(۱۴۱) یکی از این حکمتها، پاکیزهساختن مؤمنان از گناهانشان، و جداساختن صف آنها از صف منافقان است و برای اینکه کافران را نابود کند و از بین ببرد.
(۱۴۲)- ای مؤمنان- آیا گمان کردید که بدون آزمایش و صبری که مجاهدان حقیقی در راه الله و شکیبایان بر مصیبتی که بر آنها وارد شده است را متمایز میسازد، وارد بهشت میشوید؟!
(۱۴۳)- ای مؤمنان- شما رویارویی با کافران را آرزو میکردید تا به شهادت در راه الله دست یابید، همانگونه که برادرانتان در روز بدر، قبل از اینکه با اسباب و دشواری مرگ روبرو شوند به آن رسیدند، پس هان در روز احد آنچه را که آرزو میکردید دیدید و آشکارا به آن مینگریستید.
آنگاه که در روز احد میان مردم شایع شد پیامبر به قتل رسیده است، الله برای سرزنش مؤمنانی که بهسبب این شایعه از پیکار دست کشیده بودند آیه نازل کرد و فرمود:
(۱۴۴) و محمد ج جز رسولی از جنس رسولان الله که پیش از او بودند و مردند یا کشته شدند نیست، آیا اگر بمیرد یا کشته شود، از دینتان بازمیگردید، و جهاد را رها میکنید؟! و هر یک از شما که از دینش برگردد، ذرهای به الله زیان نمیرساند؛ زیرا او تعالی توانا و شکستناپذیر است، بلکه فقط به خودش زیان میرساند چون با این کار خودش را در خسارت دنیا و آخرت انداخته است، و الله به کسانیکه از او شکرگزاری کنند، بهترین پاداش را در برابر پایداری آنها بر دینش و جهادشان در راه او میدهد.
(۱۴۵) هیچ نفسی نمیمیرد مگر به حکم الله، پس از اینکه مدتی را که الله برای او نوشته و آن مدت را طول عمر او قرار داده است، بدون هیچ زیاده و کاستیای سپری کند. و هرکس در قبال عمل خویش ثواب دنیا را بخواهد، به همان اندازه که از دنیا برایش مقدر شده است میدهیم، و سهمی برای او در آخرت نیست، و هر کس در قبال عمل خویش، ثواب الله در آخرت را بخواهد، ثواب آخرت را به او میبخشیم، و به کسانیکه از پروردگارشان شکرگزاری کنند پاداش بزرگی خواهیم داد.
(۱۴۶) و چه بسیار پیامبری از پیامبران الله که گروههایی از پیروان زیاد او در کنارش پیکار کردند، و هنگامیکه قتل یا جراحت در راه الله بر آنها وارد شد، نترسیدند، و از جنگ با دشمن سست نشدند، و در برابر دشمن زانوی تسلیم به زمین نزدند، بلکه شکیبایی و پایداری ورزیدند، و الله کسانی را که در برابر دشواریها و فریبدهندههای آن در راه او تعالی شکیبایی میکنند دوست دارد.
(۱۴۷) و وقتی این بلا بر آنها نازل شد پاسخ این شکیبایان جز این نبود که گفتند: پروردگار ما! گناهانمان و گذشتن ما از حدود در کارمان را بیامرز، و گامهایمان را هنگام رویارویی با دشمنمان استوار ساز و ما را بر گروهیکه به تو کفر میورزند پیروز گردان.
(۱۴۸) پس الله ثواب دنیا را با پیروزی و تسلّط بر دیگران به آنها داد، و ثواب نیکوی آخرت را با رضایت از آنها، و نعمتهای همیشگی در بهشتهای پرنعمت به آنها داد، و الله کسانی را که عبادات و رفتارهایشان را به نیکی انجام میدهند دوست دارد.
برخی فواید آیات:
• ابتلای سنت الهی، مجاهدان راستین و شکیبا را از دیگران متمایز میگرداند.
• واجب است که جهاد در راه الله و دعوت بهسوی آن به هیچ بشری هر چند که دارای ارزش و مقام والایی باشد مربوط نشود.
• عمر و اجل مردم نزد الله متعال ثابت است، حرص بر دنیا بر آن نمیافزاید و دلیری و شجاعت از آن نمیکاهد.
• اهداف و نیتهای مردم با هم مختلف است، برخی از آنها ثواب الله را میجویند و برخی از آنها دنیا را میطلبند، و هرکس بر اساس نیت و عمل خویش جزا داده میشود.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن تُطِيعُواْ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يَرُدُّوكُمۡ عَلَىٰٓ أَعۡقَٰبِكُمۡ فَتَنقَلِبُواْ خَٰسِرِينَ١٤٩ بَلِ ٱللَّهُ مَوۡلَىٰكُمۡۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلنَّٰصِرِينَ١٥٠ سَنُلۡقِي فِي قُلُوبِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلرُّعۡبَ بِمَآ أَشۡرَكُواْ بِٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ سُلۡطَٰنٗاۖ وَمَأۡوَىٰهُمُ ٱلنَّارُۖ وَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلظَّٰلِمِينَ١٥١ وَلَقَدۡ صَدَقَكُمُ ٱللَّهُ وَعۡدَهُۥٓ إِذۡ تَحُسُّونَهُم بِإِذۡنِهِۦۖ حَتَّىٰٓ إِذَا فَشِلۡتُمۡ وَتَنَٰزَعۡتُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِ وَعَصَيۡتُم مِّنۢ بَعۡدِ مَآ أَرَىٰكُم مَّا تُحِبُّونَۚ مِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنۡيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلۡأٓخِرَةَۚ ثُمَّ صَرَفَكُمۡ عَنۡهُمۡ لِيَبۡتَلِيَكُمۡۖ وَلَقَدۡ عَفَا عَنكُمۡۗ وَٱللَّهُ ذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٥٢ ۞إِذۡ تُصۡعِدُونَ وَلَا تَلۡوُۥنَ عَلَىٰٓ أَحَدٖ وَٱلرَّسُولُ يَدۡعُوكُمۡ فِيٓ أُخۡرَىٰكُمۡ فَأَثَٰبَكُمۡ غَمَّۢا بِغَمّٖ لِّكَيۡلَا تَحۡزَنُواْ عَلَىٰ مَا فَاتَكُمۡ وَلَا مَآ أَصَٰبَكُمۡۗ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٥٣ ﴾ [آل عمران: ۱۴۹-۱۵۳].
(۱۴۹) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، اگر از یهودیان و مسیحیانی که کفر ورزیدند و مشرکان در آنچه که شما را به گمراهی امر میکنند پیروی کنید، شما را پس از ایمانتان بر کفری که بر آن بودید باز میگردانند، آنگاه زیان دیده در دنیا و آخرت میشوید.
(۱۵۰) این کافران اگر از آنها اطاعت کنید، هرگز شما را یاری نخواهند کرد، بلکه الله است که یاور شما در برابر دشمنانتان است، پس از او فرمانبرداری کنید، و او سبحانه بهترینِ یاوران است، زیرا بعد از او به هیچکس نیازی ندارید.
(۱۵۱) بهزودی در دلهای کسانیکه به الله کفر ورزیدند ترس شدیدی میافکنیم، تا نتوانند در پیکار با شما پایداری کنند، زیرا معبودانی را با الله شریک قرار دادند و به پیروی از هوای نفسشان آنها را عبادت نمودند، که الله هیچ دلیلی در مورد آن بر آنها نازل نکرده است، و جایگاه آنها که در آخرت به آن بازمیگردند همان آتش است، و آتش جایگاه بسیار بدی برای ستمکاران است.
(۱۵۲) و در حقیقت، الله پیروزی شما بر دشمنانتان در روز احد را که به شما وعده داده بود محقق گرداند، آنگاه که به اذن او تعالی، آنها را بهشدت میکشتید، تا اینکه ترسیدید و در پایداری بر آنچه که رسول ج شما را به آن امر کرده بود سستی ورزیدید، و در میانِ ماندن در مواضع خویش یا ترک آن و جمع غنیمتها اختلاف کردید، و از رسول ج که به شما دستور داده بود در هر حالتی در مواضع خویش بمانید نافرمانی کردید، این امر بعد از آن از شما سر زد که الله پیروزی بر دشمنانتان را که دوست دارید به شما نشان داد، برخی از شما غنایم دنیا را میخواهند، و آنها کسانی هستند که مواضع خویش را رها کردند، و برخی از شما ثواب آخرت را میخواهند، و آنها کسانی هستند که با فرمانبرداری از امر رسول ج در مواضع خویش ماندند، سپس الله آنها را بهسوی شما متوجه ساخت و آنها را بر شما مسلط کرد؛ تا شما را بیازماید و مؤمن شکیبا در برابر مصیبت از کسیکه گامش میلغزد و نفس ضعیفی دارد متمایز گردد، و الله مخالفت شما با امر رسول ج را بخشیده است و او تعالی نسبت به مؤمنان بسیار بخشنده است، زیرا آنها را به ایمان هدایت کرد، و از بدیهایشان درگذشت و آنها را در برابر مصیبتها پاداش داد.
(۱۵۳)- ای مؤمنان- به یاد آورید آنگاه که در روز احد در زمین دور میشدید و میگریختید، آنگاه که بهسبب مخالفت با امر رسول ج شکست خوردید، و هیچیک از شما به دیگری نمینگریست، و رسول ج از پشت سر شما درحالیکه میان شما و مشرکان قرار داشت شما را اینگونه فرامیخواند: بندگان الله بهسوی من بشتابید، بندگان الله بهسوی من بشتابید، پس الله به سزای این کار، با درد و دلتنگی از اینکه پیروزی و غنیمت را از دست داده بودید مجازات کرد، درد و دلتنگی دیگری به دنبال آن آورد، بهسبب شایعۀ قتل پیامبر ج که میان شما منتشر گشت، و این مصیبت را بر شما فرو فرستاد تا بر پیروزی و غنیمتی که از دست دادید و قتل و جراحتی که برداشتید اندوه مدارید. پس از اینکه دانستید پیامبر ج کشته نشده است، هر مصیبت و دردی بر شما آسان گشت، و الله به آنچه انجام میدهید داناست، ذرهای از احوال قلبها و اعمال اعضای شما بر او پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• برحذرداشتن از طاعت کفار و حرکت بر اساس شهوات آنها؛ زیرا سرانجام این کار، زیان در دنیا و آخرت است.
• افکندن ترس در دلهای دشمنان الله، یکی از اَشکال یاریرساندن الله بر دوستان مؤمن او تعالی است.
• از بزرگترین اسباب شکست در کارزار نبرد، دلبستگی به دنیا و طمع در غنیمتهای آن، و مخالفت با فرمان رهبر لشکر است.
• یکی از دلایل فضیلت صحابه، این است که الله پس از بیان خطای آنها، آمرزش را بیان فرمود.
﴿ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيۡكُم مِّنۢ بَعۡدِ ٱلۡغَمِّ أَمَنَةٗ نُّعَاسٗا يَغۡشَىٰ طَآئِفَةٗ مِّنكُمۡۖ وَطَآئِفَةٞ قَدۡ أَهَمَّتۡهُمۡ أَنفُسُهُمۡ يَظُنُّونَ بِٱللَّهِ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ ظَنَّ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِۖ يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ ٱلۡأَمۡرِ مِن شَيۡءٖۗ قُلۡ إِنَّ ٱلۡأَمۡرَ كُلَّهُۥ لِلَّهِۗ يُخۡفُونَ فِيٓ أَنفُسِهِم مَّا لَا يُبۡدُونَ لَكَۖ يَقُولُونَ لَوۡ كَانَ لَنَا مِنَ ٱلۡأَمۡرِ شَيۡءٞ مَّا قُتِلۡنَا هَٰهُنَاۗ قُل لَّوۡ كُنتُمۡ فِي بُيُوتِكُمۡ لَبَرَزَ ٱلَّذِينَ كُتِبَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقَتۡلُ إِلَىٰ مَضَاجِعِهِمۡۖ وَلِيَبۡتَلِيَ ٱللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمۡ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ١٥٤ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَلَّوۡاْ مِنكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡتَقَى ٱلۡجَمۡعَانِ إِنَّمَا ٱسۡتَزَلَّهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ بِبَعۡضِ مَا كَسَبُواْۖ وَلَقَدۡ عَفَا ٱللَّهُ عَنۡهُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٞ١٥٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَقَالُواْ لِإِخۡوَٰنِهِمۡ إِذَا ضَرَبُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَوۡ كَانُواْ غُزّٗى لَّوۡ كَانُواْ عِندَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِيَجۡعَلَ ٱللَّهُ ذَٰلِكَ حَسۡرَةٗ فِي قُلُوبِهِمۡۗ وَٱللَّهُ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ١٥٦ وَلَئِن قُتِلۡتُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَوۡ مُتُّمۡ لَمَغۡفِرَةٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَحۡمَةٌ خَيۡرٞ مِّمَّا يَجۡمَعُونَ١٥٧ ﴾ [آل عمران: ۱۵۴-۱۵۷].
(۱۵۴) سپس بعد از این درد و دلتنگی، آرامش و اطمینانی بر شما نازل فرمود، به این صورت که گروهی از شما – که وعدۀ الله را باور داشتند- را بهسبب اطمینان و آرامشی که در دلهایشان بود خواب سبکی در برگرفت، و گروهی دیگر که نه اطمینانی به آنها رسید و نه خوابی سبک، همان منافقان هستند که هیچ اندوهی جز سلامتی خودشان ندارند، پس آنها در اضطراب و ترس به سر میبرند، و به الله گمان بد دارند، این گمان که الله به رسولش یاری نمیرساند و بندگانش را تقویت نمیکند، همانند ظن اهل جاهلیت که الله را آنگونه که شایسته است نشناختند، این منافقان بهخاطر جهل به الله میگویند: در امر خروج برای پیکار، هیچ حق انتخابی نداریم، و اگر اختیار داشتیم خارج نمیشدیم، - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اختیار تمام امور به دست الله است، اوست که هرچه بخواهد مقدر میکند، و هرچه اراده کند حکم میگرداند، و او کسی است که خروج شما را مقدر کرد. و این منافقان، از شک و بدگمانیای که بر تو آشکار نمیکنند بر خویشتن میترسند، چنانکه میگویند: اگر حق انتخابی در خروج داشتیم، در این مکان نمیجنگیدیم، - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اگر دور از مواضع قتل و مرگ، در خانههایتان بودید، بهطور قطع کسانی از شما که الله بر قتل آنها حکم کرده است بهسوی قتلگاه خویش خارج میشدند. و الله این حکم را نکرده است مگر برای اینکه نیّات و اهداف قلبی شما را بیازماید، و ایمان و نفاق آن را متمایز سازد، و الله از آنچه در سینههای بندگانش است آگاه است و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۱۵۵) - ای اصحاب محمد- همانا کسانی از شما که در روز رویارویی با گروه مشرکان و گروه مسلمانان در احد گریختند، شیطان آنها را بهسبب بعضی از گناهانی که کسب کرده بودند لغزاند، و الله از آنها درگذشت و بهسبب فضل و رحمتی از جانب خویش، آنها را مؤاخذه نکرد، زیرا الله نسبت به توبهکاران آمرزنده است، و بردباری است که در نزول عذاب تعجیل نمیکند.
(۱۵۶) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، مثل منافقان کافر نباشید، که به خویشاوندان خویش آنگاه که برای طلب روزی یا جهاد سفر میکنند و میمیرند یا کشته میشوند میگویند: اگر در کنار ما بودید و خارج نمیشدید، و پیکار نمیکردید، نمیمردید و کشته نمیشدید، الله این اعتقاد را در دلهایشان قرار داد تا بر پشیمانی و اندوه دلهایشان بیفزازد. فقط الله است که به ارادۀ خویش زنده میگرداند و میمیراند، هیچ نشستنی جلوی تقدیر او را نمیگیرد و هیچ خروجی آن را به تعجیل نمیاندازد، و الله اعمال شما را میبیند. اعمال شما بر او پوشیده نمیماند و جزای آن را به شما خواهد داد.
(۱۵۷)- ای مؤمنان- اگر در راه الله کشته شدید یا مردید، بهطور قطع، الله با آمرزشی بزرگ شما را میآمرزد، و با رحمتی از جانب خویش بر شما رحم مینماید، این پاداش، از این دنیا و نعمتهای نابودشدنی آن که اهل دنیا جمع میکنند بهتر است.
برخی فواید آیات:
• جهل به الله متعال و صفات او، اعتقاد باطل و اعمال فاسد را به جای میگذارد.
• اجلهای بندگان، مشخص و معین است، دلیری و شجاعت آن را به تعجیل نمیاندازد و ترس و حرص در آن تأخیری ایجاد نمیکند.
• یکی از سنتهای الله متعال این است که بندگانش را میآزماید؛ تا ناپاک را از پاک متمایز سازد.
• از بزرگترین و گرامیترین منازل نزد الله متعال، منازل کسانی است که در راه او تعالی شهید میشوند.
﴿وَلَئِن مُّتُّمۡ أَوۡ قُتِلۡتُمۡ لَإِلَى ٱللَّهِ تُحۡشَرُونَ١٥٨ فَبِمَا رَحۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ لِنتَ لَهُمۡۖ وَلَوۡ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ٱلۡقَلۡبِ لَٱنفَضُّواْ مِنۡ حَوۡلِكَۖ فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ وَشَاوِرۡهُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِۖ فَإِذَا عَزَمۡتَ فَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَوَكِّلِينَ١٥٩ إِن يَنصُرۡكُمُ ٱللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمۡۖ وَإِن يَخۡذُلۡكُمۡ فَمَن ذَا ٱلَّذِي يَنصُرُكُم مِّنۢ بَعۡدِهِۦۗ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١٦٠ وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَغُلَّۚ وَمَن يَغۡلُلۡ يَأۡتِ بِمَا غَلَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ١٦١ أَفَمَنِ ٱتَّبَعَ رِضۡوَٰنَ ٱللَّهِ كَمَنۢ بَآءَ بِسَخَطٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَمَأۡوَىٰهُ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٦٢ هُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِمَا يَعۡمَلُونَ١٦٣ لَقَدۡ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ إِذۡ بَعَثَ فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡ أَنفُسِهِمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمۡ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبۡلُ لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ١٦٤ أَوَلَمَّآ أَصَٰبَتۡكُم مُّصِيبَةٞ قَدۡ أَصَبۡتُم مِّثۡلَيۡهَا قُلۡتُمۡ أَنَّىٰ هَٰذَاۖ قُلۡ هُوَ مِنۡ عِندِ أَنفُسِكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٦٥ ﴾ [آل عمران: ۱۵۸-۱۶۵].
(۱۵۸) و اگر در هر حالتی مردید، یا کشته شدید، همگی شما فقط بهسوی الله بازمیگردید؛ تا جزای اعمالتان را به شما بدهد.
(۱۵۹) - ای پیامبر- بهسبب رحمت بزرگی از جانب الله، با اصحابت نرمخو شدی و اگر سخن و عمل خشن داشتی و سنگدل بودی، بهطور قطع از اطرافت پراکنده میشدند، پس از کوتاهی آنها در حق خویش درگذر، و برایشان طلب آمرزش کن، و در اموری که نیاز به مشورت دارد نظر آنها را جویا شو، پس هرگاه بعد از مشورت، تصمیم بر انجام کاری گرفتی، آن را انجام بده، و بر الله توکل کن، زیرا الله کسانی را که بر او توکل کنند دوست دارد، پس آنها را توفیق میدهد و تقویت میکند.
(۱۶۰) اگر الله با یاری و پیروزی از جانب خویش شما را تقویت کند، هیچکس نمیتواند بر شما چیره شود، هر چند تمام مردم زمین علیه شما متحد شوند، و اگر الله شما را یاری نکند و شما را به خودتان واگذارد، بعد از او هیچکس نمیتواند شما را پیروز گرداند، زیرا پیروزی فقط به دست اوست، و مؤمنان باید فقط به الله، نه هیچکس دیگری غیر از او تکیه کنند.
(۱۶۱) برای هیچیک از پیامبران ‡ نسزد که با گرفتن چیزی از غنیمت، غیر از آنچه الله به او اختصاص داده است، خیانت ورزد، و هر یک از شما با گرفتن چیزی از غنیمت خیانت کند، اینگونه مجازات میشود که در روز قیامت رسوا میگردد، یعنی آنچه را گرفته است در روز قیامت در برابر مردم به دوش میکشد، سپس به هرکس، جزای آنچه که کسب کرده است بهصورت کامل و بدون کاستی داده میشود، و با افزودن بر بدیهایشان و کاستن از نیکیهایشان به آنها ستم نمیشود.
(۱۶۲) نزد الله، کسیکه ایمان و عمل صالح که رضایت الله با آن به دست میآید را دنبال میکند، یکسان نیست با کسیکه به الله کفر ورزیده و کارهای بد انجام داده، آنگاه به خشم شدیدی از الله بازگشته، و جایگاهش جهنم است، و جهنم بازگشتگاه و جایگاه بسیار بدی است.
(۱۶۳) آنها در دنیا و آخرت منازل متفاوتی دارند، و الله اعمال آنها را میبیند، ذرهای بر او پوشیده نمیماند، و هرکس را بهسبب عملش جزا خواهد داد.
(۱۶۴) الله به مؤمنان نعمت بخشیده و به آنها نیکی کرده است، آنگاه که رسولی از جنس خودشان به میان آنها فرستاد، که قرآن را بر آنها میخواند، و آنها را از شرک و اخلاقهای پست پاک میگرداند، و به آنها قرآن و سنت میآموزاند، درحالیکه قبل از بعثت این رسول، در گمراهی آشکاری از هدایت و راه راست قرار داشتند.
(۱۶۵) - ای مؤمنان- آیا آنگاه که در احد مصیبتی بر شما رسید و درهم شکستید، و برخی از شما کشته شدند، درحالیکه دو برابر آن از کشتهشدهها و اسیران را در روز بدر بر دشمنتان وارد کردید، گفتید: این مصیبت از کجا بر ما وارد شد درحالیکه مؤمن هستیم، و پیامبر الله در میان ما قرار دارد؟! – ای پیامبر- بگو: این مصیبت بهسبب اعمال خودتان به شما رسید آنگاه که با یکدیگر به نزاع پرداختید، و از رسول ج نافرمانی کردید، همانا الله بر هر چیزی تواناست؛ پس هرکس را بخواهد پیروز میگرداند و هرکس را بخواهد خوار میکند.
برخی فواید آیات:
• پیروزی حقیقی از جانب الله متعال است؛ زیرا او قدرتمندی است که کسی را یارای جنگیدن با او نیست و شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود.
• حال کسیکه از هدایت الله پیروی و به آن عمل کند با حال کسیکه روی گرداند و آن را تکذیب کند در دنیا یکسان نیست، چنانکه در آخرت نیز جایگاه متفاوتی دارند.
• هر مصیبت و بلایی که بر بنده وارد میشود بهسبب گناهانش است، و گاهی برای آزمایش و بالابردن درجات اوست، و این درحالی است که الله بسیاری از گناهان را میبخشد و از آنها درمیگذرد.
﴿وَمَآ أَصَٰبَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡتَقَى ٱلۡجَمۡعَانِ فَبِإِذۡنِ ٱللَّهِ وَلِيَعۡلَمَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٦٦ وَلِيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ نَافَقُواْۚ وَقِيلَ لَهُمۡ تَعَالَوۡاْ قَٰتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَوِ ٱدۡفَعُواْۖ قَالُواْ لَوۡ نَعۡلَمُ قِتَالٗا لَّٱتَّبَعۡنَٰكُمۡۗ هُمۡ لِلۡكُفۡرِ يَوۡمَئِذٍ أَقۡرَبُ مِنۡهُمۡ لِلۡإِيمَٰنِۚ يَقُولُونَ بِأَفۡوَٰهِهِم مَّا لَيۡسَ فِي قُلُوبِهِمۡۚ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا يَكۡتُمُونَ١٦٧ ٱلَّذِينَ قَالُواْ لِإِخۡوَٰنِهِمۡ وَقَعَدُواْ لَوۡ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُواْۗ قُلۡ فَٱدۡرَءُواْ عَنۡ أَنفُسِكُمُ ٱلۡمَوۡتَ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٦٨ وَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمۡوَٰتَۢاۚ بَلۡ أَحۡيَآءٌ عِندَ رَبِّهِمۡ يُرۡزَقُونَ١٦٩ فَرِحِينَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ وَيَسۡتَبۡشِرُونَ بِٱلَّذِينَ لَمۡ يَلۡحَقُواْ بِهِم مِّنۡ خَلۡفِهِمۡ أَلَّا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ١٧٠ ۞يَسۡتَبۡشِرُونَ بِنِعۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَفَضۡلٖ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٧١ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَجَابُواْ لِلَّهِ وَٱلرَّسُولِ مِنۢ بَعۡدِ مَآ أَصَابَهُمُ ٱلۡقَرۡحُۚ لِلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ مِنۡهُمۡ وَٱتَّقَوۡاْ أَجۡرٌ عَظِيمٌ١٧٢ ٱلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ ٱلنَّاسُ إِنَّ ٱلنَّاسَ قَدۡ جَمَعُواْ لَكُمۡ فَٱخۡشَوۡهُمۡ فَزَادَهُمۡ إِيمَٰنٗا وَقَالُواْ حَسۡبُنَا ٱللَّهُ وَنِعۡمَ ٱلۡوَكِيلُ١٧٣ ﴾ [آل عمران: ۱۶۶-۱۷۳].
(۱۶۶) و قتل و جراحت و شکستی که در روز احد هنگام رویارویی گروه شما و گروه مشرکان بر شما وارد شد، از روی حکمت فراگیری به اذن و تقدیر الله متعال بود؛ تا مؤمنان راستین را آشکار گرداند.
(۱۶۷) و منافقانی را آشکار کند که وقتی به آنها گفته شد: در راه الله پیکار کنید، یا [حداقل] با افزایش تعداد مسلمانان دفاع کنید، گفتند: اگر میدانستیم که پیکاری وجود دارد از شما پیروی میکردیم، اما به نظر ما میان شما و میان آن گروه پیکاری واقع نمیشود. حالشان در آن هنگام، به آنچه که دلالت بر کفرشان میکند نزدیکتر بود تا آنچه که بر ایمانشان دلالت دارد. آنچه را که در دلهایشان نیست بر زبان میرانند، درحالیکه الله از آنچه در سینههایشان پنهان میکنند آگاه است و آنها را بهخاطر آن مجازات خواهد کرد.
(۱۶۸) آنها کسانی هستند که از پیکار تخلف کردند، و به خویشاوندانشان که در روز احد آسیب دیدند گفتند: اگر آنها از ما اطاعت میکردند و برای پیکار خارج نمیشدند، کشته نمیشدند. - ای پیامبر- در پاسخ به آنها بگو: اگر در این ادعا که میگویید اگر آنها از ما اطاعت میکردند کشته نمیشدند و اینکه سبب نجات شما از مرگ، نرفتن به جهاد در راه الله متعال است راستگو هستید، هرگاه مرگ شما را فراگرفت آن را از خودتان دور کنید.
(۱۶۹) و – ای پیامبر- گمان مبر کسانیکه در جهاد در راه الله کشته شدهاند مرده هستند، بلکه آنها زندگی ویژهای نزد پروردگارشان در سرای گرامی او دارند، و از انواع نعمتهایی که جز الله کسی از آنها آگاهی ندارد روزی داده میشوند.
(۱۷۰) سعادت آنها را پوشانیده و شادی آنها را بهصورت کامل فرا گرفته است، بهسبب آنچه که الله از فضل خویش بر آنها نعمت بخشیده است. آرزو میکنند و انتظار میکشند که برادرانشان که در دنیا ماندهاند به آنها بپیوندند، که اگر آنها در جهاد کشته شوند، به فضلی که به آنها داده شد دست مییابند، و در امر آخرت که در پیشرو دارند ترسی بر آنها نیست، و بر آنچه که از بهرۀ دنیا از دست دادهاند اندوهگین نیستند.
(۱۷۱) و علاوه بر این، به پاداش بزرگی که از جانب الله انتظار میبرند، و افزودۀ بزرگی بر این ثواب و اینکه او تعالی مزد مؤمنان به خویش را تباه نمیسازد، بلکه مزدهایشان را بهصورت کامل به آنها میدهد و افزون بر آن نیز به آنها میبخشد، شادی میکنند.
(۱۷۲) کسانیکه امر الله و رسولش را اجابت کردند آنگاه که به خروج برای پیکار در راه الله و رویارویی با مشرکان در غزوۀ «حمراء الأسد» که در پی اُحد پس از اینکه جراحتهایی در روز احد به آنها وارد شد، فراخوانده شدند، پس جراحتهایشان آنها را از لبیکگفتن به ندای الله و رسولش بازنداشت. کسانی از آنها که اعمال صالح انجام دادند و تقوای الله را با اجرای اوامر و پرهیز از نواهیاش پیشه کردند، مزد بزرگی نزد الله دارند که همان بهشت است.
(۱۷۳) همان کسانیکه برخی از مشرکان به آنها گفتند: همانا قریش با رهبری ابوسفیان گروههای زیادی برای جنگ با شما و نابودی شما گرد آوردهاند، پس بترسید و از رویارویی با آنها بپرهیزید، اما این سخن و ترساندن، بر باور و ایمان آنها به الله و اعتماد به وعدهاش افزود، آنگاه برای رویارویی با قریش خارج شدند درحالیکه میگفتند: الله متعال برای ما کافی است، و او بهترین کسی است که کارمان را به او واگذار میکنیم.
برخی فواید آیات:
• یکی از سنتهای الله متعال این است که بندگانش را میآزماید؛ تا مؤمن حقیقی را از منافق متمایز سازد و راستگو را از دروغگو مشخص گرداند.
• بزرگی جایگاه جهاد و شهادت در راه الله و ثواب اهل آن نزد الله متعال که آنها را در بالاترین منازل جای میدهد.
• فضیلت صحابه و بیان جایگاه والای آنها در دنیا و آخرت؛ به این سبب که جان و اموالشان را در راه الله متعال بخشیدند.
﴿فَٱنقَلَبُواْ بِنِعۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَفَضۡلٖ لَّمۡ يَمۡسَسۡهُمۡ سُوٓءٞ وَٱتَّبَعُواْ رِضۡوَٰنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ ذُو فَضۡلٍ عَظِيمٍ١٧٤ إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ يُخَوِّفُ أَوۡلِيَآءَهُۥ فَلَا تَخَافُوهُمۡ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١٧٥ وَلَا يَحۡزُنكَ ٱلَّذِينَ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡكُفۡرِۚ إِنَّهُمۡ لَن يَضُرُّواْ ٱللَّهَ شَيۡٔٗاۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ أَلَّا يَجۡعَلَ لَهُمۡ حَظّٗا فِي ٱلۡأٓخِرَةِۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٌ١٧٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱشۡتَرَوُاْ ٱلۡكُفۡرَ بِٱلۡإِيمَٰنِ لَن يَضُرُّواْ ٱللَّهَ شَيۡٔٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٧٧ وَلَا يَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّمَا نُمۡلِي لَهُمۡ خَيۡرٞ لِّأَنفُسِهِمۡۚ إِنَّمَا نُمۡلِي لَهُمۡ لِيَزۡدَادُوٓاْ إِثۡمٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ١٧٨ مَّا كَانَ ٱللَّهُ لِيَذَرَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ عَلَىٰ مَآ أَنتُمۡ عَلَيۡهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ ٱلۡخَبِيثَ مِنَ ٱلطَّيِّبِۗ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُطۡلِعَكُمۡ عَلَى ٱلۡغَيۡبِ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَجۡتَبِي مِن رُّسُلِهِۦ مَن يَشَآءُۖ فََٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦۚ وَإِن تُؤۡمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَكُمۡ أَجۡرٌ عَظِيمٞ١٧٩ وَلَا يَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ هُوَ خَيۡرٗا لَّهُمۖ بَلۡ هُوَ شَرّٞ لَّهُمۡۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِۦ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ وَلِلَّهِ مِيرَٰثُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ١٨٠ ﴾ [آل عمران: ۱۷۴-۱۸۰].
(۱۷۴) پس از خروج بهسوی «حمراء الأسد» با پاداش بزرگی از جانب الله، و افزودن در درجاتشان، و سلامت از دشمنشان چنانکه قتل و جراحتی بر آنها وارد نشده بود بازگشتند، و پایبندی به طاعت الله و پرهیز از نافرمانی او که الله را از آنها راضی میگرداند پیروی کردند، و الله دارای فضل بزرگی بر بندگان مؤمن خویش است.
(۱۷۵) همانا شیطان ترسانندۀ شماست و شما را از یاران و دستیارانش میترساند، پس از آنها نترسید؛ زیرا آنها هیچ قدرت و توانی بر شما ندارند، و با طاعت از الله فقط از او بترسید، اگر در حقیقت به او ایمان دارید.
(۱۷۶)- ای رسول- منافقانی که با بازگشت به پشت سرشان، در کفر میکوشند تو را اندوهگین نسازند؛ زیرا آنها هیچ زیانی به الله نخواهند رساند، بلکه با دوری خویش از ایمان به الله و طاعت او، فقط به خودشان زیان میرسانند، الله میخواهد که با یارینرساندن و عدم توفیق آنها، سهمی از نعمتهای آخرت برایشان نباشد، و در آخرت برای آنها عذاب بزرگی در آتش است.
(۱۷۷) همانا کسانیکه کفر را با ایمان عوض کردند، ذرهای به الله آسیب نمیرسانند، بلکه به خودشان آسیب میرسانند، و عذاب دردآوری در آخرت برایشان است.
(۱۷۸) و کسانیکه به پروردگارشان کفر ورزیدند، و با حکم او دشمنی کردند، نباید گمان کنند که مهلتدادن به آنها و طولانیشدن عمرشان بر کفری که بر آن هستند، برایشان خوب است. این امر آنگونه که آنها گمان میکنند نیست، بلکه به آنها مهلت میدهیم فقط برای اینکه با گناهان زیاد، بر گناهان خویش بیفزایند و عذاب خوارکنندهای برایشان است.
(۱۷۹) - ای مؤمنان- از حکمت الله نیست که شما را بر آنچه که بر آن هستید از اختلاط با منافقان و عدم تمایز شما و مشخصنکردن مؤمنان حقیقی رها کند، تا شما را با انواع تکالیف و آزمایشها متمایز گرداند، تا مؤمن پاک از منافق ناپاک مشخص گردد. و از حکمت الله نیست که شما را از غیب آگاه گرداند تا مؤمن و منافق را از یکدیگر تشخیص دهید، بلکه الله هر یک از رسولانش را که بخواهد برمیگزیند، آنگاه او را بر بخشی از غیب آگاه میگرداند؛ چنانکه پیامبرش محمد ج را بر حال منافقان آگاه گرداند، پس ایمانتان به الله و رسولش را عملی کنید، و اگر ایمان حقیقی بیاورید و از الله با اجرای اوامرش و ترک نواهیاش بترسید، پاداش بزرگی نزد الله دارید.
(۱۸۰) و کسانیکه در نعمتهایی که الله از فضل خویش بر آنها ارزانی داشته بخل میورزند و حق الله در آن را بازمیدارند، نباید گمان کنند که این امر برایشان خوب است، بلکه این کار برایشان بد است؛ زیرا آنچه که به آن بخل ورزیدند، طوقی خواهد شد که در روز قیامت در گردنهایشان افکنده میشود و با آن عذاب میگردند، و آنچه در آسمانها و زمین است فقط بهسوی الله بازمیگردد، و او تعالی پس از نابودی تمام مخلوقاتش زنده است، و الله از جزئیات اعمال شما آگاه است، و در قبال آن به شما جزا خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• سزاوار است که مؤمن به ترساندن شیطان که او را با دستیاران و یاران کافرش میترساند توجهی نکند؛ زیرا تمام امور در اختیار الله متعال است.
• سزاوار نیست که بنده به اینکه الله به او مهلت میدهد فریب بخورد، بلکه باید تا زمانیکه مهلت دارد و هنوز مهلتش سپری نشده است، به سرعت توبه کند.
• بخیلی که دیگران را از آنچه الله به او بخشیده است محروم میکند، در حقیقت به خودش ضرر رسانیده است چون خویشتن را از تجارت با اللهِ بسیار گرامی و بخشنده محروم کرده و در برابر عذاب روز قیامت قرار داده است.
﴿لَّقَدۡ سَمِعَ ٱللَّهُ قَوۡلَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ فَقِيرٞ وَنَحۡنُ أَغۡنِيَآءُۘ سَنَكۡتُبُ مَا قَالُواْ وَقَتۡلَهُمُ ٱلۡأَنۢبِيَآءَ بِغَيۡرِ حَقّٖ وَنَقُولُ ذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ١٨١ ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيكُمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَيۡسَ بِظَلَّامٖ لِّلۡعَبِيدِ١٨٢ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ عَهِدَ إِلَيۡنَآ أَلَّا نُؤۡمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىٰ يَأۡتِيَنَا بِقُرۡبَانٖ تَأۡكُلُهُ ٱلنَّارُۗ قُلۡ قَدۡ جَآءَكُمۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِي بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَبِٱلَّذِي قُلۡتُمۡ فَلِمَ قَتَلۡتُمُوهُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٨٣ فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدۡ كُذِّبَ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَ جَآءُو بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلزُّبُرِ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُنِيرِ١٨٤ كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۗ وَإِنَّمَا تُوَفَّوۡنَ أُجُورَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ فَمَن زُحۡزِحَ عَنِ ٱلنَّارِ وَأُدۡخِلَ ٱلۡجَنَّةَ فَقَدۡ فَازَۗ وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا مَتَٰعُ ٱلۡغُرُورِ١٨٥ ۞لَتُبۡلَوُنَّ فِيٓ أَمۡوَٰلِكُمۡ وَأَنفُسِكُمۡ وَلَتَسۡمَعُنَّ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُوٓاْ أَذٗى كَثِيرٗاۚ وَإِن تَصۡبِرُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ١٨٦ ﴾ [آل عمران: ۱۸۱-۱۸۶].
(۱۸۱) بهراستی که الله سخن یهود را شنید آنگاه که گفتند: «الله فقیر است که از ما قرض میخواهد، و ما بهسبب اموالی که داریم، ثروتمند هستیم»، این بهتان بزرگ و افترا بر پروردگارشان و کشتن پیامبرانشان به ناحق توسط آنها، را خواهیم نوشت، و به آنها خواهیم گفت: عذاب سوزان در آتش را بچشید.
(۱۸۲)- ای یهود- این عذاب بهسبب گناهان و رسواییهایی است که از پیش فرستادید و به اینکه الله به هیچیک از بندگانش ستم نمیکند.
(۱۸۳) آنها کسانی هستند که از روی دروغ و افترا گفتند: همانا الله در کتابهایش و بر زبان پیامبرانش ‡ به ما سفارش کرده است که به هیچ رسولی ایمان نیاوریم تا اینکه آنچه را که سخنش را تصدیق میکند بیاورد، و آن این است که با صدقهای بهسوی الله تقرب جوید که آتشی که از آسمان فرود میآید آن را میسوزاند، پس در نسبتدادن این سفارش به الله، و در منحصر کردن دلایل راستگویی رسولان به آنچه بیان کردند، بر او تعالی دروغ بستند، و به همین دلیل، الله به پیامبرش محمد ج امر کرد که به آنها بگوید: قبل از من، رسولانی با دلایل آشکار بر راستگوییشان، و با قربانیای که بیان کردید که آتشی از آسمان آن را میسوزاند، آمدهاند، پس چرا آنها را تکذیب کردید و به قتل رساندید، اگر در گفتارتان راستگو هستید؟!
(۱۸۴)- ای پیامبر- اگر تو را تکذیب کردند، اندوه مدار؛ زیرا این کار عادت کافران است؛ که رسولان زیادی قبل از تو که دلایل آشکار، و کتابهایی شامل اندرزها و اسرار و رموز، و کتاب هدایتگر به آنچه از احکام و شرایع در آن است آورده بودند نیز تکذیب شدند.
(۱۸۵) هر نفسی هر مقدار زنده باشد، به ناچار مرگ را میچشد، پس هیچ مخلوقی نباید فریب این دنیا را بخورد، و در روز قیامت مزدهای اعمالتان بهصورت کامل و بدون کاستی به شما داده میشود، پس هرکس که الله او را از آتش دور گرداند و به بهشت درآورد، به تحقیق به خیری که امید دارد رسیده است و از شری که میترسد نجات یافته است، و زندگانی دنیا جز کالایی نابودشدنی نیست، و جز شخص فریبخورده، کسی به آن دل نمیبندد.
(۱۸۶)- ای مؤمنان- بهطور قطع با ادای حقوق واجب در مال و به آسیبی که بر آن وارد میشود، آزموده خواهید شد، و در خودتان با انجام تکالیف شریعت و مصیبتهای گوناگونی که بر شما فرو فرستاده میشود آزمایش خواهید شد، و بهطور قطع از کسانیکه قبل از شما به آنها کتابها داده شده است و از کسانیکه شرک ورزیدند، سخنان زیادی خواهید شنید که با عیبجویی از شما و دینتان شما را آزار میرساند، و اگر در برابر مصیبتها و آزمایشهای مختلفی که به شما میرسد شکیبایی کنید، و با انجام آنچه که الله به آن امر کرده و ترک آنچه از آن نهی کرده است تقوای او تعالی را پیشه کنید، این کار از اموری است که به اتخاذ تصمیم جدی نیاز دارد و مسابقهدهندگان در این کار مسابقه میدهند.
برخی فواید آیات:
• یکی از اعمال بد و اخلاق ناپسند یهودیان، دشمنی با پیامبران ‡ با تکذیب و قتل است.
• هر رستگاریای در دنیا، ناقص است و رستگاری کامل فقط با نجات از آتش و ورود به بهشت در آخرت است.
• یکی از انواع آزمایشها، آسیبی است که در دین و جان مؤمنان از جانب اهل کتاب و مشرکان وارد میشود، و در چنین حالتی، شکیبایی و تقوای الله متعال واجب است.
﴿وَإِذۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ لَتُبَيِّنُنَّهُۥ لِلنَّاسِ وَلَا تَكۡتُمُونَهُۥ فَنَبَذُوهُ وَرَآءَ ظُهُورِهِمۡ وَٱشۡتَرَوۡاْ بِهِۦ ثَمَنٗا قَلِيلٗاۖ فَبِئۡسَ مَا يَشۡتَرُونَ١٨٧ لَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡرَحُونَ بِمَآ أَتَواْ وَّيُحِبُّونَ أَن يُحۡمَدُواْ بِمَا لَمۡ يَفۡعَلُواْ فَلَا تَحۡسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٖ مِّنَ ٱلۡعَذَابِۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٨٨ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ١٨٩ إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ١٩٠ ٱلَّذِينَ يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ قِيَٰمٗا وَقُعُودٗا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمۡ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبَّنَا مَا خَلَقۡتَ هَٰذَا بَٰطِلٗا سُبۡحَٰنَكَ فَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ١٩١ رَبَّنَآ إِنَّكَ مَن تُدۡخِلِ ٱلنَّارَ فَقَدۡ أَخۡزَيۡتَهُۥۖ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٖ١٩٢ رَّبَّنَآ إِنَّنَا سَمِعۡنَا مُنَادِيٗا يُنَادِي لِلۡإِيمَٰنِ أَنۡ ءَامِنُواْ بِرَبِّكُمۡ فََٔامَنَّاۚ رَبَّنَا فَٱغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرۡ عَنَّا سَئَِّاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ ٱلۡأَبۡرَارِ١٩٣ رَبَّنَا وَءَاتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخۡزِنَا يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ إِنَّكَ لَا تُخۡلِفُ ٱلۡمِيعَادَ١٩٤ ﴾ [آل عمران: ۱۸۷-۱۹۴].
(۱۷۸) و – ای پیامبر- به یاد آور آنگاه که الله پیمان محکم از علمای اهل کتاب یهود و نصاری گرفت، که حتماً باید کتاب الله را برای مردم توضیح دهند و هدایت موجود در آن و آنچه را که در آن بر نبوت محمد ج دلالت میکند کتمان نکنند، اما آنها کاری نکردند جز اینکه این پیمان را به دور انداختند، و به آن توجهی نکردند، پس حق را کتمان و باطل را آشکار کردند، و پیمان الله را به بهای ناچیزی مانند مقام و مالی که گاهی به آن میرسند عوض کردند، این بهایی که آن را با پیمان الله عوض کردند بسیار بد است.
(۱۸۸) - ای پیامبر- کسانیکه به اعمال ناپسندی که انجام میدهند شادمانند، و دوست دارند که مردم آنها را بهسبب خیری که انجام نمیدهند آنها را ستایش کنند، هرگز گمان مبر که آنها از عذاب نجات مییابند و سالم میمانند، بلکه مکان آنها جهنم است و در آنجا برایشان عذابی دردناک است.
(۱۸۹) و فرمانروایی آسمانها و زمین و مخلوقات و تدبیری که در آن دو است، بدون داشتن شریک، فقط از آنِ الله است، و الله بر هر چیزی تواناست.
(۱۹۰) همانا در ایجاد آسمانها و زمین از عدم و بدون مثال قبلی، و در از پی یکدیگر آمدن شب و روز، و تفاوت آن دو از نظر طولانی و کوتاهی مدت؛ دلایل آشکاری برای صاحبان عقل سلیم است، که آنها را به آفریدگار هستی که سزاوار است به یگانگی عبادت شود راهنمایی میکند.
(۱۹۱) و آنها کسانی هستند که در هر حالتی، ایستاده، نشسته و به پهلو آرمیده، الله را یاد میکنند، و فکرشان را در آفرینش آسمانها و زمین به کار میگیرند؛ درحالیکه میگویند: ای پروردگار ما! این آفرینش بزرگ را بیهوده نیافریدی، از بیهودگی پاک هستی، پس ما را با توفیق بر انجام اعمال صالح و محافظت از بدیها، از آتش دور گردان.
(۱۹۲) - ای پروردگار ما- زیرا تو اگر هرکس از مخلوقات خویش را بر آتش درآوری، به راستی که او را خوار و رسوا ساختهای، و ستمکاران در روز قیامت یاورانی ندارند که عذاب و مجازات الله را از آنها دفع کند.
(۱۹۳) پروردگار ما! همانا ما ندای دعوتگری بهسوی ایمان – یعنی پیامبرت محمد ج- را شنیدیم که اینگونه دعوت میداد: به الله پروردگارتان به عنوان معبودی یگانه ایمان آورید، پس به آنچه بهسوی آن دعوت میداد ایمان آوردیم، و از شریعت او پیروی کردیم، پس گناهانمان را بپوشان و ما را رسوا مگردان، و از بدیهایمان درگذر و ما را به آن مؤاخذه نکن، و ما را به همراه صالحان با توفیق بر انجام کارهای نیک و ترک بدیها، بمیران.
(۱۹۴) پروردگارا، هدایت و پیروزی در دنیا را که بر زبان رسولانت به ما وعده داده بودی، به ما عطا کن، و در روز قیامت ما را با ورود در آتش رسوا مگردان، زیرا تو – ای پروردگار ما- بخشندهای هستی که در وعدهات خلاف نمیکنی.
برخی فواید آیات:
• از صفات علمای سوء اهل کتاب: کتمان علم، پیروی از هوای نفس، شادمانی بهسبب ستایش مردم درحالیکه نهانها و افعال بدی دارند، است.
• اندیشیدن در مخلوقات الله متعال، در آسمانها و زمین و از پی هم آمدن زمانها، یقین به عظمت الله و خشوع کامل در برابر او را به جای میگذارد.
• دعا به درگاه الله متعال و فروتنی قلب در برابر او تعالی، از کاملترین مظاهر بندگی است.
﴿فَٱسۡتَجَابَ لَهُمۡ رَبُّهُمۡ أَنِّي لَآ أُضِيعُ عَمَلَ عَٰمِلٖ مِّنكُم مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰۖ بَعۡضُكُم مِّنۢ بَعۡضٖۖ فَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ وَأُخۡرِجُواْ مِن دِيَٰرِهِمۡ وَأُوذُواْ فِي سَبِيلِي وَقَٰتَلُواْ وَقُتِلُواْ لَأُكَفِّرَنَّ عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡ وَلَأُدۡخِلَنَّهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ ثَوَابٗا مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ عِندَهُۥ حُسۡنُ ٱلثَّوَابِ١٩٥ لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي ٱلۡبِلَٰدِ١٩٦ مَتَٰعٞ قَلِيلٞ ثُمَّ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ١٩٧ لَٰكِنِ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ رَبَّهُمۡ لَهُمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا نُزُلٗا مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِۗ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ خَيۡرٞ لِّلۡأَبۡرَارِ١٩٨ وَإِنَّ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَمَن يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُمۡ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِمۡ خَٰشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشۡتَرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ ثَمَنٗا قَلِيلًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ١٩٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱصۡبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٢٠٠ ﴾ [آل عمران: ۱۹۵-۲۰۰].
(۱۹۵) پس پروردگارشان اینگونه به دعایشان پاسخ داد که: من پاداش اعمالتان را، کم باشد یا زیاد تباه نمیسازم، فرقی نمیکند که عامل مرد باشد یا زن؛ زیرا حکم شما در آیین یکی است، برای هیچ مردی افزوده نمیشود، و از هیچ زنی کاسته نمیشود، پس کسانیکه در راه الله مهاجرت کردند، و کفار آنها را از خانههایشان بیرون راندند، و در راه طاعت پروردگارشان آسیب دیدند، و در راه الله جنگیدند و کشته شدند - تا سخن الله برتر باشد- بهطور قطع در روز قیامت بدیهایشان را میآمرزم، و از آنها درمیگذرم، و آنها را به بهشتهایی که از زیر کاخهایشان رودها جاری است درمیآورم، این پاداشی از جانب الله است، و الله جزای نیکو و بیهمتایی دارد.
(۱۹۶)- ای پیامبر- جابجایی و توانایی کافران در شهرها و تجارتها و ارزاق زیادشان، تو را نفریبد تا از حال آنها غمگین و اندوهزده شوی.
(۱۹۷) زیرا این دنیا، کالای اندکی است که دوامی ندارد، سپس بعد از آن، سرانجام آنها که در روز قیامت به آن بازمیگردند: جهنم است و آتش، بستر بسیار بدی برایشان است.
(۱۹۸) اما کسانیکه با اجرای اوامر و ترک نواهی پروردگارشان تقوای او را پیشه کردند، بهشتهایی برایشان است که از زیر کاخهای آنها رودها جاری است، برای همیشه در آن میمانند، جزای آمادهای نزد الله متعال دارند، و آنچه که الله برای بندگان نیکوکارش آماده کرده است، بهتر و برتر از لذتهای دنیاست که کافران در آن جابجا میشوند.
(۱۹۹) اهل کتاب یکسان نیستند؛ زیرا گروهی از آنها به الله و حق و هدایتی که بر شما فرو فرستاده شده است، و به آنچه در کتابهایشان بر آنها نازل شده است ایمان دارند، میان رسولان الله تفاوت نمیگذارند، درحالیکه در برابر الله فروتن و متواضع هستند، با امید به آنچه نزد الله است، آیات الله را با بهای اندکی از کالای دنیا عوض نمیکنند، آنها که این صفات را دارند، ثواب بزرگی نزد پروردگارشان دارند؛ همانا الله سریع اعمال را مورد محاسبه قرار میدهد و زود جزای آنها را میدهد.
(۲۰۰) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، بر تکالیف شریعت، و مصیبتهای دنیا که به شما میرسد شکیبایی کنید، و در شکیبایی، بر کفار غلبه کنید تا از شما شکیباتر نباشند، و برای جهاد در راه الله به پا خیزید، و با انجام اوامر و اجتناب از نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه کنید، باشد که به مطلوب خویش که رهایی از آتش و ورود به بهشت است دست یابید.
برخی فواید آیات:
• آسیبی که در راه الله بر مؤمن میرسد که او را به هجرت و خروج و جهاد وامیدارد، از بزرگترین اسباب پوشاندن گناهان و افزایش پاداشهاست.
• مال و کالایی که گاهی کافر در دنیا از آن بهرهمند میشود معیار نیست، اگرچه که زیاد باشد؛ زیرا دنیا نابودشدنی است، بلکه معیار حقیقی، سرانجام او در سرای جاویدان آخرت است.
• برخی از اهل کتاب، به حقیقتی که در کتابهایشان موجود است گواهی میدهند، آنگاه به آنچه بر آنها نازل شده و آنچه بر مؤمنان نازل شده است ایمان میآورند؛ برای آنها مزدشان دوبار است.
• شکیبایی بر حق، و جنگیدن با تکذیب کنندگان حق، و جهاد در راه آن، راه رستگاری در آخرت است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَبَثَّ مِنۡهُمَا رِجَالٗا كَثِيرٗا وَنِسَآءٗۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِي تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلۡأَرۡحَامَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَيۡكُمۡ رَقِيبٗا١ وَءَاتُواْ ٱلۡيَتَٰمَىٰٓ أَمۡوَٰلَهُمۡۖ وَلَا تَتَبَدَّلُواْ ٱلۡخَبِيثَ بِٱلطَّيِّبِۖ وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَهُمۡ إِلَىٰٓ أَمۡوَٰلِكُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ حُوبٗا كَبِيرٗا٢ وَإِنۡ خِفۡتُمۡ أَلَّا تُقۡسِطُواْ فِي ٱلۡيَتَٰمَىٰ فَٱنكِحُواْ مَا طَابَ لَكُم مِّنَ ٱلنِّسَآءِ مَثۡنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَۖ فَإِنۡ خِفۡتُمۡ أَلَّا تَعۡدِلُواْ فَوَٰحِدَةً أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡۚ ذَٰلِكَ أَدۡنَىٰٓ أَلَّا تَعُولُواْ٣ وَءَاتُواْ ٱلنِّسَآءَ صَدُقَٰتِهِنَّ نِحۡلَةٗۚ فَإِن طِبۡنَ لَكُمۡ عَن شَيۡءٖ مِّنۡهُ نَفۡسٗا فَكُلُوهُ هَنِيٓٔٗا مَّرِيٓٔٗا٤ وَلَا تُؤۡتُواْ ٱلسُّفَهَآءَ أَمۡوَٰلَكُمُ ٱلَّتِي جَعَلَ ٱللَّهُ لَكُمۡ قِيَٰمٗا وَٱرۡزُقُوهُمۡ فِيهَا وَٱكۡسُوهُمۡ وَقُولُواْ لَهُمۡ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗا٥ وَٱبۡتَلُواْ ٱلۡيَتَٰمَىٰ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغُواْ ٱلنِّكَاحَ فَإِنۡ ءَانَسۡتُم مِّنۡهُمۡ رُشۡدٗا فَٱدۡفَعُوٓاْ إِلَيۡهِمۡ أَمۡوَٰلَهُمۡۖ وَلَا تَأۡكُلُوهَآ إِسۡرَافٗا وَبِدَارًا أَن يَكۡبَرُواْۚ وَمَن كَانَ غَنِيّٗا فَلۡيَسۡتَعۡفِفۡۖ وَمَن كَانَ فَقِيرٗا فَلۡيَأۡكُلۡ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ فَإِذَا دَفَعۡتُمۡ إِلَيۡهِمۡ أَمۡوَٰلَهُمۡ فَأَشۡهِدُواْ عَلَيۡهِمۡۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ حَسِيبٗا٦ ﴾ [النساء: ۱-۶].
برخی مقاصد سوره:
ساماندهی جامعۀ اسلامی از داخل آن، از طریق حفظ حقوق اجتماعی و مالی، برای برچیدن پسماندههای جاهلیت و تمرکز بر حقوق زنان و ضعیفان.
تفسیر:
وجه تسمیۀ این سوره این است که واژۀ نساء (زنان) و بیان مفصل بسیاری از احکام آنها در آن آمده است.
(۱) ای مردم، از پروردگارتان بترسید، زیرا او کسی است که شما را از یک نفس که همان پدرتان آدم است آفرید، و و از آدم، جفت او حوا مادر شما را آفرید، و از آن دو، در جهات چهارگانۀ زمین، مرد و زنهای زیادی پراکنده ساخت، و از همان الله بترسید که به نام او از یکدیگر درخواست میکنید به این نحو که میگویید: به نام الله از تو میخواهم که فلان کار را انجام دهی، و از قطع رابطههای خویشاوندی بترسید که پیوندهای میان شما را برقرار میکند، همانا الله بر شما نگهبان است، چنانکه ذرهای از اعمال شما از دست او بیرون نمیرود، بلکه اعمالتان را برمیشمارد و جزای آنها را به شما میدهد.
(۲)- ای مجریان وصیت- وقتی که یتیمان (کسانیکه قبل از سن بلوغ پدرانشان را از دست دادهاند) بالغ و رشید شدند، اموالشان را بهصورت کامل به آنها بدهید، و حرام را با حلال عوض نکنید؛ به اینکه از اموال خوب و گرانبهای یتیمان بگیرید، و به جای آن از اموال پست و کمارزش خویش بپردازید، و اموال یتیمان را همراه با اموال خودتان مگیرید که این کار، گناه بزرگی نزد الله است.
(۳) و اگر ترسیدید که پس از ازدواج با دختران یتیمی که تحت سرپرستی شما هستند، به دلیل ترس از کاستن از مهریههای واجب آنها، یا بدرفتاری با آنها، عدالت را برقرار نکنید، پس آنها را رها کنید و با زنان پاک دیگر ازدواج کنید، اگر خواستید که با دو یا سه یا چهار زن ازدواج کنید؛ اما اگر ترسیدید که میان آنها عدالت برقرار نکنید به یک زن بسنده کنید، یا از کنیزانی که در ملکیت شما هستند بهره بگیرید؛ زیرا آنها حقوقی مانند حقوق همسران ندارند، این امر که در آیه در مورد یتیمان و اکتفا بر ازدواج با یک زن یا بهرهگیری از کنیزان آمده است، نزدیکتر است به اینکه ستم نکنید و منحرف نشوید.
(۴) و مهریههای زنان را به عنوان هدیهای واجب به آنها بدهید، پس اگر خودشان با رضایت قلبی و بدون اجبار مقداری از مهریه را بر شما بخشیدند، آن را به عنوان مالی گوارا و مباح بخورید.
(۵) و – ای اولیا- اموال را به کسانیکه نمیتوانند در آن به خوبی تصرف کنند ندهید، زیرا الله این اموال را سبب اقامۀ مصالح و امور معاش بندگان قرار داده است، و چنین افرادی صلاحیت تصرف در اموال و حفظ آن را ندارند، و از این اموال بر آنها انفاق کنید و آنها را بپوشانید، و سخنی پاکیزه به آنها بگویید، و به آنها وعدۀ نیکو دهید که وقتی به رشد و تصرف نیکو دست یافتند اموالشان را به آنها تقدیم میکنید.
(۶) - ای اولیا- یتیمان را وقتی به سن بلوغ رسیدند با دادن بخشی از اموالشان که در آن تصرف کنند، بیازمایید، اگر در آن به خوبی تصرف کردند و رشد آنها بر شما آشکار شد، پس اموالشان را بهصورت کامل و بدون کاستی به آنها تحویل بدهید، و بیش از حدی که الله از اموال آنها هنگام نیاز برای شما اجازه داده است از اموالشان نخورید، و از ترس اینکه وقتی بالغ شدند اموالشان را از شما میگیرند در خوردن آن شتاب مکنید، و هر یک از شما ثروتی دارد که او را بینیاز میگرداند، باید از گرفتن از مال یتیم خودداری کند، و هر یک از شما که فقیر و بدون ثروت است، به مقدار نیازش باید از آن بخورد، و هرگاه پس از بلوغ و تشخیص رشد آنها، اموالشان را به آنها تحویل دادید، برای حفظ حقوق و جلوگیری از اسباب اختلاف، برای این تحویل گواه بگیرید، و الله به عنوان گواه بر این کار، و حسابگر بندگانش در قبال اعمالشان، کافی است.
برخی فواید آیات:
• اساسی که تمام انسانها به آن بازمیگردند یکی است، پس باید از پروردگارشان که آنها را آفرید بترسند، و به یکدیگر مهربانی کنند.
• الله به نیکوکاری با زنان و یتیمان ضعیف سفارش کرده است، به اینکه رفتار با آنها همراه عدالت و بخشش باشد.
• جواز تعدد همسران تا چهار زن، به شرط برقراری عدالت میان آنها و توانایی بر انجام حقوق واجب آنها است.
• مشروعیت حَجر بر سَفیه (کم خِرَد) که نمیتواند به خوبی در اموالش تصرف کند، بهخاطر مصلحت خود او و محافظت مال از نابودی است که مصالح دنیا به آن استوار است.
﴿لِّلرِّجَالِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنۡهُ أَوۡ كَثُرَۚ نَصِيبٗا مَّفۡرُوضٗا٧ وَإِذَا حَضَرَ ٱلۡقِسۡمَةَ أُوْلُواْ ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينُ فَٱرۡزُقُوهُم مِّنۡهُ وَقُولُواْ لَهُمۡ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗا٨ وَلۡيَخۡشَ ٱلَّذِينَ لَوۡ تَرَكُواْ مِنۡ خَلۡفِهِمۡ ذُرِّيَّةٗ ضِعَٰفًا خَافُواْ عَلَيۡهِمۡ فَلۡيَتَّقُواْ ٱللَّهَ وَلۡيَقُولُواْ قَوۡلٗا سَدِيدًا٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَأۡكُلُونَ أَمۡوَٰلَ ٱلۡيَتَٰمَىٰ ظُلۡمًا إِنَّمَا يَأۡكُلُونَ فِي بُطُونِهِمۡ نَارٗاۖ وَسَيَصۡلَوۡنَ سَعِيرٗا١٠ يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِيٓ أَوۡلَٰدِكُمۡۖ لِلذَّكَرِ مِثۡلُ حَظِّ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۚ فَإِن كُنَّ نِسَآءٗ فَوۡقَ ٱثۡنَتَيۡنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَۖ وَإِن كَانَتۡ وَٰحِدَةٗ فَلَهَا ٱلنِّصۡفُۚ وَلِأَبَوَيۡهِ لِكُلِّ وَٰحِدٖ مِّنۡهُمَا ٱلسُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُۥ وَلَدٞۚ فَإِن لَّمۡ يَكُن لَّهُۥ وَلَدٞ وَوَرِثَهُۥٓ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ ٱلثُّلُثُۚ فَإِن كَانَ لَهُۥٓ إِخۡوَةٞ فَلِأُمِّهِ ٱلسُّدُسُۚ مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ يُوصِي بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍۗ ءَابَآؤُكُمۡ وَأَبۡنَآؤُكُمۡ لَا تَدۡرُونَ أَيُّهُمۡ أَقۡرَبُ لَكُمۡ نَفۡعٗاۚ فَرِيضَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا١١ ﴾ [النساء: ۷-۱۱].
(۷) برای مردان از آنچه که پدر و مادر و خویشاوندان مانند برادران و عموها پس از مرگشان به جای میگذارند، کم باشد یا زیاد، سهمی است، و برای زنان نیز از آنچه که این افراد به جای میگذارند سهمی است؛ برخلاف آنچه در زمان جاهلیت وجود داشت که زنان و کودکان از میراث محروم بودند، این سهم، حقی واجب از جانب الله متعال است که مقدار آن مشخص شده است.
(۸) و اگر هنگام تقسیم ترکه، کسانی از خویشاوندان و یتیمان و فقرا که وارث نیستند حاضر بودند؛ - بنا بر استحباب- از این مال قبل از آنکه آن را تقسیم کنید، آنچه را که دلهایتان به آن رضایت دارد به آنها بدهید؛ زیرا بهسوی میراث که بدون رنج به شما رسیده است چشم دارند، و با آنها به نیکویی و پسندیده سخن بگویید.
(۹) باید بترسند کسانیکه اگر بمیرند فرزندانی خردسال و ضعیف از خود برجای میگذارند، بترسند از اینکه فرزندانشان تباه شوند، پس باید در مورد یتیمانی که تحت سرپرستی آنها هستند نیز از الله بترسند و به آنها ستم نکنند، تا الله پس از مرگ آنها کسی را برایشان قرار دهد تا به فرزندانشان نیکی کند همانگونه که آنها نیکی کردند، و باید در حق فرزندان کسیکه در وصیت او حاضر هستند نیکی کنند به اینکه سخنی درست به آنها بگویند به این ترتیب که در وصیت خود به حق ورثهاش پس از مرگ خویش ستم نکند، و خودش را با ترک وصیت از خیر محروم نگرداند.
(۱۰) همانا کسانیکه اموال یتیمان را میگیرند، و از روی ستم و تجاوز در آن تصرف میکنند، آتشی شعلهور در شکمهایشان وارد میکنند، و در روز قیامت آنها را خواهد سوزاند.
(۱۱) الله در مورد میراث فرزندانتان از شما پیمان میگیرد و به شما امر میکند که میراث چنین میان آنها تقسیم میشود که برای پسر مثل سهم دو دختر است، پس اگر میت دخترانی را بدون داشتن فرزند پسر به جای گذاشت، برای دو دختر یا بیشتر، دو سوم ماتَرَک[۵] است، و اگر یک دختر باشد، نصف ماتَرَک برای اوست، و در صورتیکه میت فرزند پسر یا دختر داشته باشد، برای هر یک از پدر و مادر میت یک ششم ماترک است، و اگر میت فرزندی نداشته باشد و وارثان او فقط پدر و مادر باشند، برای مادر یک سوم و باقیماندۀ میراث برای پدرش است، اگر میت دو یا بیشتر از دو خواهر یا برادر شقیق[۶] یا غیر شقیق داشته باشد، برای مادر او یک ششم از طریق فرض، و باقی میراث از طریق تعصیب[۷] برای پدر است، و خواهران و برادران سهمی ندارند؛ این نحوۀ تقسیم میراث، پس از اجرای وصیتی است که میت بدان وصیت کرده است به شرط آنکه وصیت او از یک سوم مالش تجاوز نکند، و به شرط ادای دِینی است که بر عهدۀ میت بوده است، و الله متعال تقسیم میراث را به این نحو قرار داده است، زیرا شما نمیدانید کدامیک از پدران و فرزندان در دنیا و آخرت برایتان سودمندتر است، زیرا امکان دارد میت یکی از وارثانش را خوب بپندارد، آنگاه تمام مال را به او بدهد، یا او را بد بداند آنگاه او را از میراث محروم کند، درحالیکه احتمال خلاف این امر نیز میرود، و کسیکه از تمام این امور آگاهی دارد، همان الله است که هیچچیز بر او پوشیده نمیماند، و به همین دلیل، میراث را بنا بر نحوۀ مذکور تقسیم کرد، و آن را فریضهای از جانب خودش بر بندگانش واجب گرداند، همانا الله دانایی است که ذرهای از مصالح بندگانش بر او پوشیده نمیماند و در شرع و تدبیرش حکیم است.
برخی فواید آیات:
• احکام میراث دلالت دارند که شریعت، حقوق مردان و زنان را با درنظرگرفتن عدالت و اجرای مصلحت میانشان مقرر کرده است.
• سختگیری شدید در حرمت اموال یتیمان، و نهی از تجاوز بر آن و، نابودی آن به هر نحوی که باشد.
• از آنجا که مال از بیشترین اسباب نزاع میان مردم است، الله متعال تقسیم آن را در احکام میراث بر عهده گرفته است.
﴿۞وَلَكُمۡ نِصۡفُ مَا تَرَكَ أَزۡوَٰجُكُمۡ إِن لَّمۡ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٞۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٞ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكۡنَۚ مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ يُوصِينَ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٖۚ وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكۡتُمۡ إِن لَّمۡ يَكُن لَّكُمۡ وَلَدٞۚ فَإِن كَانَ لَكُمۡ وَلَدٞ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكۡتُمۚ مِّنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ تُوصُونَ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٖۗ وَإِن كَانَ رَجُلٞ يُورَثُ كَلَٰلَةً أَوِ ٱمۡرَأَةٞ وَلَهُۥٓ أَخٌ أَوۡ أُخۡتٞ فَلِكُلِّ وَٰحِدٖ مِّنۡهُمَا ٱلسُّدُسُۚ فَإِن كَانُوٓاْ أَكۡثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمۡ شُرَكَآءُ فِي ٱلثُّلُثِۚ مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ يُوصَىٰ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍ غَيۡرَ مُضَآرّٖۚ وَصِيَّةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٞ١٢ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِۚ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ يُدۡخِلۡهُ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ وَذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١٣ وَمَن يَعۡصِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُۥ يُدۡخِلۡهُ نَارًا خَٰلِدٗا فِيهَا وَلَهُۥ عَذَابٞ مُّهِينٞ١٤ ﴾ [النساء: ۱۲-۱۴].
(۱۲) و – ای شوهران- نصف ماترک همسرانتان برای شماست، اگر فرزندی- پسر یا دختر- از شما یا دیگران نداشته باشند، اما اگر فرزندی- پسر یا دختر- داشتند، یک چهارم مالی که بر جای میگذارند برای شماست، که پس از اجرای وصیت آنها و پرداخت دینی که بر عهدۀ آنها است، برای شما تقسیم میشود. و – ای شوهران- برای همسرانتان، اگر فرزندی – پسر یا دختر- از آنها یا غیر آنها ندارید، یک چهارم ماترک شماست، اما اگر فرزندی- پسر یا دختر- داشتید، یک هشتم ماترک شما برای آنها است که این مقدار پس از اجرای وصیت شما، و پرداخت دِینی که بر عهدۀ شماست به آنها تقسیم میشود. و اگر مردی بدون پدر و مادر و بدون فرزند، یا زنی بدون پدر و مادر و بدون فرزند بمیرد، و یک برادر مادری یا خواهر مادری داشته باشد، برای هر یک از برادر مادری یا خواهر مادری میت، یک ششم از طریق فرض است، اما اگر برادران مادری یا خواهران مادری بیش از یک نفر باشند، برای تمام آنها یک سوم از طریق فرض است که در آن با هم شریک میشوند، و مردان و زنان آنها بهطور یکسان از آن سهم میبرند، البته این سهمشان را پس از اجرای وصیت میت و پرداخت دیون او میگیرند، به شرط اینکه وصیت او به وارثان زیان نرساند؛ مثل اینکه میت به بیشتر از یک سوم مالش وصیت کرده باشد، این حکم که در آیه آمده است، پیمانی از جانب الله بر شماست که آن را بر شما واجب گردانیده است، و الله از آنچه که بندگانش را در دنیا و آخرت اصلاح میکند آگاه است، و بردباری است که مجازات گناهکار را به تعجیل نمیاندازد.
(۱۳) این احکام مذکور در مورد یتیمان و غیر آنها، احکام الله متعال است که برای بندگانش تشریع فرموده است تا به آنها عمل کنند، و کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی و رسولش فرمانبرداری کنند، الله آنها را به بهشتهایی که رودها از زیر کاخهایشان جاری است درمیآورد، که همیشه در آن میمانند و زوالی آنها را در برنمیگیرد، و این پاداش الهی، همان رستگاری بزرگی است که همانندی ندارد.
(۱۴) و هرکس با تعطیلی احکام الله و عملنکردن به آنها، یا تردید در آنها، از الله و رسولش نافرمانی کند و از حدودی که تشریع کرده است بگذرد، الله او را در آتشی که جاودان در آن میماند درمیآورد، و عذاب خوارکنندهای در آنجا دارد.
برخی فواید آیات:
• اموال میان وارثان تقسیم نمیشود مگر زمانیکه بدهیهای میت از آن پرداخت و وصیت میت که نباید از یک سوم مالش تجاوز کند از آن جدا گردد.
• برحذرداشتن از کوتاهی در تقسیم میراث، زیرا میراث پیمان و سفارش الله به بندگان مؤمن او تعالی است؛ پس رهاکردن یا سهلانگاری در آن جایز نیست.
• اجرای اوامر الله، و بزرگشمردن نواهی او، و بازایستادن در برابر حدود او، از نشانههای ایمان است.
• از عدالت و حکمت الله متعال است که به هرکس از او فرمانبرداری کند بزرگترین پاداش را وعده داده است و هرکس را که از او نافرمانی کند و از حدودش بگذرد به بزرگترین مجازات تهدید کرده است.
﴿وَٱلَّٰتِي يَأۡتِينَ ٱلۡفَٰحِشَةَ مِن نِّسَآئِكُمۡ فَٱسۡتَشۡهِدُواْ عَلَيۡهِنَّ أَرۡبَعَةٗ مِّنكُمۡۖ فَإِن شَهِدُواْ فَأَمۡسِكُوهُنَّ فِي ٱلۡبُيُوتِ حَتَّىٰ يَتَوَفَّىٰهُنَّ ٱلۡمَوۡتُ أَوۡ يَجۡعَلَ ٱللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلٗا١٥ وَٱلَّذَانِ يَأۡتِيَٰنِهَا مِنكُمۡ فََٔاذُوهُمَاۖ فَإِن تَابَا وَأَصۡلَحَا فَأَعۡرِضُواْ عَنۡهُمَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ تَوَّابٗا رَّحِيمًا١٦ إِنَّمَا ٱلتَّوۡبَةُ عَلَى ٱللَّهِ لِلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلسُّوٓءَ بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٖ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَتُوبُ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا١٧ وَلَيۡسَتِ ٱلتَّوۡبَةُ لِلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلسَّئَِّاتِ حَتَّىٰٓ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ ٱلۡمَوۡتُ قَالَ إِنِّي تُبۡتُ ٱلۡـَٰٔنَ وَلَا ٱلَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمۡ كُفَّارٌۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَعۡتَدۡنَا لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا١٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا يَحِلُّ لَكُمۡ أَن تَرِثُواْ ٱلنِّسَآءَ كَرۡهٗاۖ وَلَا تَعۡضُلُوهُنَّ لِتَذۡهَبُواْ بِبَعۡضِ مَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ إِلَّآ أَن يَأۡتِينَ بِفَٰحِشَةٖ مُّبَيِّنَةٖۚ وَعَاشِرُوهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ فَإِن كَرِهۡتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰٓ أَن تَكۡرَهُواْ شَيۡٔٗا وَيَجۡعَلَ ٱللَّهُ فِيهِ خَيۡرٗا كَثِيرٗا١٩ ﴾ [النساء: ۱۵-۱۹].
(۱۵) و از زنان محصن[۸] و غیر محصن شما که مرتکب گناه زشت زنا میشوند، چهار مرد عادل را بر آنها گواه بگیرید، پس اگر علیه آنها گواهی دادند، آنها را به عنوان مجازات در خانهها زندانی کنید، تا زندگیشان با مرگ پایان یابد، یا الله راهی غیر از حبس برایشان قرار دهد. سپس الله این راه را بیان فرمود، یعنی صد ضربه شلاق و یک سال تبعید را برای مجازات زن زناکارِ باکره و سنگسار را برای مجازات زن محصنه صادر فرمود.
(۱۶) و آن دو تن از مردان- محصن یا غیر محصن- را که مرتکب عمل زشت زنا میشوند را با زبان و دست به آنچه که باعث تحقیر و بازداشتن میشود مجازات کنید، پس اگر از آنچه که بر آن بودند دست کشیدند، و اعمالشان اصلاح شد، از آزار رساندن آنها خودداری کنید؛ زیرا کسیکه از گناه توبه میکند، همانند کسی است که گناهی مرتکب نشده است؛ همانا الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار توبهپذیر و مهربان است.
اکتفا به این نوع مجازات، در ابتدای کار بود، سپس با شلاقزدن و تبعید مرد مجرد و سنگسار مرد محصن نسخ شد.
(۱۷) همانا الله توبۀ کسانی را میپذیرد که از روی جهل به سرانجام و آثار بد گناهان و معاصی، آنها را مرتکب میشوند- این امر در مورد هر کسی است که از روی عمد یا غیرعمد مرتکب گناه میشود- سپس قبل از مشاهدۀ مرگ با رویآوردن بهسوی پروردگارشان بازمیگردند، آنها هستند که الله توبهشان را میپذیرد و از بدیهایشان درمیگذرد، و الله از احوال مخلوقاتش آگاه است، و در تقدیر و تشریع خویش بسیار داناست.
(۱۸) الله توبه کسانی را نمیپذیرد که بر انجام گناهان اصرار میکنند، و از آن توبه نمیکنند تا اینکه سختیهای مردن را میبینند، آنگاه هر یک از آنها میگوید: اکنون از گناهانی که انجام دادهام توبه میکنم. و الله - همچنین- توبه کسانی را که با اصرار در کفر میمیرند نمیپذیرد، آنها نافرمانانی هستند که بر انجام گناهان اصرار میورزند، و کسانیکه در حال کفرشان میمیرند، عذابی دردآور برایشان آماده کردهایم.
(۱۹) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، برای شما جایز نیست که زنان پدرهایتان را همانند مال به ارث ببرید، و با آنها ازدواج کنید، یا آنها را به ازدواج کسانیکه دوست دارید درآورید، یا از ازدواج آنها جلوگیری کنید. و برای شما جایز نیست که همسرانتان را که آنها را دوست ندارید نگه دارید تا به آنها آسیب برسانید، تا اینکه به نفع شما از بخشی از مهریه و غیر آن، که به آنها دادهاید چشمپوشی کنند، مگر اینکه مرتکب گناه زشتی مانند زنا شده باشند، که اگر این چنین کردند، برای شما جایز است که آنها را نگه دارید و بر آنها سخت بگیرید تا آنچه را که به آنها دادهاید به شما بدهند، و به روشی پاکیزه و خودداری از اذیت و آزار و تلاش در نیکوکاری با آنها رفتار کنید، پس اگر به خاطر یک امر دنیوی آنها را نمیپسندید در برابر آنها شکیبایی کنید؛ چه بسا الله در آنچه که آن را نمیپسندید، خیر فراوانی در زندگانی دنیا و آخرت قرار میدهد.
برخی فواید آیات:
• ارتکاب عمل فاحشۀ زنا، از بزرگترین گناهانی است که فرد و جامعه را تهدید میکند؛ به همین دلیل، مجازاتهای سنگینی برایش مقرّر شده است.
• لطف و رحمت الله بر بندگانش که درِ توبه را بر روی هر گناهکاری گشود، و اسباب توبه را برایش فراهم کرد و او را بر حرکت در راه توبه یاری رساند.
• هرکس از روی عمد یا غیر عمد از الله متعال نافرمانی کند، نسبت به جایگاه کسیکه از الله نافرمانی کند و آثار و بدشومی گناهان بر خودش، جاهل است.
• از اسباب دوام زندگی زناشویی این است که شوهر دید متعادلی داشته باشد، یعنی دید خود را در آنچه که نمیپسندد محدود نکند، بلکه به خیری که در آن است نیز بنگرد و چه بسا که الله در آن خیر فراوانی قرار داده است.
﴿وَإِنۡ أَرَدتُّمُ ٱسۡتِبۡدَالَ زَوۡجٖ مَّكَانَ زَوۡجٖ وَءَاتَيۡتُمۡ إِحۡدَىٰهُنَّ قِنطَارٗا فَلَا تَأۡخُذُواْ مِنۡهُ شَيًۡٔاۚ أَتَأۡخُذُونَهُۥ بُهۡتَٰنٗا وَإِثۡمٗا مُّبِينٗا٢٠ وَكَيۡفَ تَأۡخُذُونَهُۥ وَقَدۡ أَفۡضَىٰ بَعۡضُكُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٖ وَأَخَذۡنَ مِنكُم مِّيثَٰقًا غَلِيظٗا٢١ وَلَا تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ ءَابَآؤُكُم مِّنَ ٱلنِّسَآءِ إِلَّا مَا قَدۡ سَلَفَۚ إِنَّهُۥ كَانَ فَٰحِشَةٗ وَمَقۡتٗا وَسَآءَ سَبِيلًا٢٢ حُرِّمَتۡ عَلَيۡكُمۡ أُمَّهَٰتُكُمۡ وَبَنَاتُكُمۡ وَأَخَوَٰتُكُمۡ وَعَمَّٰتُكُمۡ وَخَٰلَٰتُكُمۡ وَبَنَاتُ ٱلۡأَخِ وَبَنَاتُ ٱلۡأُخۡتِ وَأُمَّهَٰتُكُمُ ٱلَّٰتِيٓ أَرۡضَعۡنَكُمۡ وَأَخَوَٰتُكُم مِّنَ ٱلرَّضَٰعَةِ وَأُمَّهَٰتُ نِسَآئِكُمۡ وَرَبَٰٓئِبُكُمُ ٱلَّٰتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَآئِكُمُ ٱلَّٰتِي دَخَلۡتُم بِهِنَّ فَإِن لَّمۡ تَكُونُواْ دَخَلۡتُم بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ وَحَلَٰٓئِلُ أَبۡنَآئِكُمُ ٱلَّذِينَ مِنۡ أَصۡلَٰبِكُمۡ وَأَن تَجۡمَعُواْ بَيۡنَ ٱلۡأُخۡتَيۡنِ إِلَّا مَا قَدۡ سَلَفَۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٢٣ ﴾ [النساء: ۲۰-۲۳].
(۲۰) - ای شوهران- اگر خواستید زنی را طلاق دهید و دیگری را جایگزین او کنید، در این کار گناهی بر شما نیست؛ و اگر به زنی که قصد دارید از او جدا شوید، مال زیادی به عنوان مهریه داده بودید، برای شما جایز نیست که چیزی از آن بگیرید؛ زیرا گرفتن آنچه که به زنانتان دادهاید، تهمتی آشکار و گناهی واضح به شمار میرود!
(۲۱) و چگونه مهریهای را که به آنها دادهاید بازمیستانید با آنکه میانتان علاقه و مودت و بهرهجویی و اطلاع بر اسرار حاصل شده است، زیرا پس از این، طمع در مالی که در دست آنها است، بسیار بد و ناپسند است، درحالیکه آنها پیمانی محکم و سخت از شما گرفتهاند، که همان حلال کردن آنها با سخن و حکم الله متعال است.
(۲۲) و با زنانی که پدرانتان آنها را به ازدواج خود درآوردهاند ازدواج نکنید؛ زیرا این کار حرام است، مگر آنچه که قبل از اسلام گذشته است که مؤاخذهای بر آن نیست، این امر به آن خاطر است که ازدواج پسران با همسران پدرهایشان، کاری بسیار ناپسند، و سبب خشم الله بر انجامدهندۀ آن، و راه بسیار بدی برای رونده در آن است.
(۲۳) الله نکاح این زنان را بر شما حرام گردانیده است: مادرانتان و هرچه بالاتر روند؛ یعنی مادر مادر و مادربزرگ پدری یا مادری او، و دخترانتان و هرچه پایینتر روند؛ یعنی دخترِ دختر و دخترِ دخترِ دختر، همچنین دختران پسر و دختران دختر و هر چه پایینتر روند، خواهران شما از پدر و مادر یا از یکی از آن دو، و عمههایتان، همچنین عمههای پدرانتان و مادرانتان و هرچه بالاتر روند، و خالههایتان، و همچنین خالههای مادران و پدرانتان و هرچه بالاتر روند، و دختران برادر و دختران خواهر، و فرزندانشان و هرچه پایینتر روند، و مادرهایتان که به شما شیر دادهاند و خوهران رضاعی شما، و مادران همسرانتان چه با همسرانتان آمیزش کرده باشید یا با آنها آمیزش نکرده باشید، و دختران همسرانتان از شوهران دیگر که غالبا در خانههای شما رشد میکنند و پرورش مییابند، و همچنین اگر در خانههای شما پرورش نیافتهاند، اگر با مادرانشان آمیزش کردهاید، و اما اگر با آنها آمیزش نکردهاید، گناهی بر شما نیست که با دخترانشان ازدواج کنید، و حرام گردانیده است بر شما، نکاح همسران پسرانتان را که از پشت خودتان هستند، هر چند با آنها آمیزش نکرده باشند، و همسران پسران رضاعی شما نیز در این حکم داخل هستند، و جمع میان دو خواهر نسبی یا رضاعی را بر شما حرام گردانیده است مگر آنچه که در جاهلیت از این کار گذشته است که الله آن را بخشیده است، همانا الله نسبت به آن دسته از بندگانش که بهسوی او توبه میکنند آمرزنده و مهربان است. تحریم جمع میان زن و عمه یا خالۀ او نیز از طریق سنت ثابت است.
برخی فواید آیات:
• هرگاه مردی با همسرش آمیزش کند، مهریۀ زن ثابت شده است، و برای مرد جایز نیست که در این مورد ستم کند یا در آن طمع ورزد، اگر جدایی و طلاق زن را بخواهد.
• الله نکاح با همسران پدران را حرام قرار داده است؛ زیرا عمل بسیار زشتی است که عقل صحیح و فطرت سالم از آن نفرت دارد.
• الله متعال بهصورت مفصل بیان فرمود که ازدواج با چه زنانی حلال و با چه زنانی حرام است، چه بهسبب نسب یا ازدواج یا شیرخوارگی، تا مقام زن را بزرگ دارد و او را از ستم محافظت کند.
﴿۞وَٱلۡمُحۡصَنَٰتُ مِنَ ٱلنِّسَآءِ إِلَّا مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡۖ كِتَٰبَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡۚ وَأُحِلَّ لَكُم مَّا وَرَآءَ ذَٰلِكُمۡ أَن تَبۡتَغُواْ بِأَمۡوَٰلِكُم مُّحۡصِنِينَ غَيۡرَ مُسَٰفِحِينَۚ فَمَا ٱسۡتَمۡتَعۡتُم بِهِۦ مِنۡهُنَّ فََٔاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةٗۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا تَرَٰضَيۡتُم بِهِۦ مِنۢ بَعۡدِ ٱلۡفَرِيضَةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا٢٤ وَمَن لَّمۡ يَسۡتَطِعۡ مِنكُمۡ طَوۡلًا أَن يَنكِحَ ٱلۡمُحۡصَنَٰتِ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ فَمِن مَّا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُم مِّن فَتَيَٰتِكُمُ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۚ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِإِيمَٰنِكُمۚ بَعۡضُكُم مِّنۢ بَعۡضٖۚ فَٱنكِحُوهُنَّ بِإِذۡنِ أَهۡلِهِنَّ وَءَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِ مُحۡصَنَٰتٍ غَيۡرَ مُسَٰفِحَٰتٖ وَلَا مُتَّخِذَٰتِ أَخۡدَانٖۚ فَإِذَآ أُحۡصِنَّ فَإِنۡ أَتَيۡنَ بِفَٰحِشَةٖ فَعَلَيۡهِنَّ نِصۡفُ مَا عَلَى ٱلۡمُحۡصَنَٰتِ مِنَ ٱلۡعَذَابِۚ ذَٰلِكَ لِمَنۡ خَشِيَ ٱلۡعَنَتَ مِنكُمۡۚ وَأَن تَصۡبِرُواْ خَيۡرٞ لَّكُمۡۗ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢٥ يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمۡ وَيَهۡدِيَكُمۡ سُنَنَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَيَتُوبَ عَلَيۡكُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٢٦ ﴾ [النساء: ۲۴-۲۶].
(۲۴) و ازدواج با زنان شوهردار بر شما حرام شده است، مگر آن زنانی که با اسارتگرفتن در جهاد در راه الله مالک آنها میشوید، که پس از استبراء رحم آنها به یک حیض، آمیزش با آنها برایتان حلال است، الله این حکم را بر شما فرض گردانید، و الله غیر از این موارد، سایر زنان را بر شما حلال گردانید، که با اموال خود، احصان و پاکدامنی نفسهایتان را از طریق حلال و بدون قصد زنا بجویید، پس به زنانی که از طریق نکاح از آنها بهره گرفتهاید، مهریههایشان را که الله به عنوان فریضهای بر شما واجب گردانیده است بدهید، و بر شما گناهی نیست که پس از تعیین مهریۀ واجب، با افزودن بر آن یا چشمپوشی از بخشی از آن توافق کنید، همانا الله از مخلوقاتش آگاه است و چیزی از آنها بر او پوشیده نمیماند، و در تدبیر و تشریع خویش بسیار داناست.
(۲۵)- ای مردان- هر یک از شما که به دلیل ثروت اندک نمیتواند با زنان آزاد ازدواج کند، برای او جایز است که با کنیزکان مملوک دیگران ازدواج کند، اگر در آنچه که بر شما آشکار است مؤمن باشند، و الله به حقیقت ایمان و باطن احوال شما داناتر است، و شما و آنها در دین و انسانیت یکسان هستید، پس، از ازدواج با آنها خودداری نکنید، آنها را با اذن مالکانشان به ازدواج خویش درآورید، و مهریههایشان را بدون کاستی یا بدون تأخیر به آنها بدهید. این جواز در صورتی است که آنها پاکدامن باشند، نه اینکه آشکارا زناکار باشند، و نه اینکه دوستانی پنهانی برای زنا با آنها داشته باشند، اما اگر پس از ازدواج، مرتکب فاحشۀ زنا شدند، حد آنها نصف مجازات زنان آزاد است: پنجاه ضربه شلاق، و سنگسار نمیشوند، برخلاف زنان شوهردار آزاد در صورتیکه زنا کنند. این جواز ازدواج با کنیزکان مؤمن و پاکدامن، تخفیفی است برای کسیکه از وقوع خویش در زنا میترسد، و قادر بر ازدواج با زنان آزاد نیست، زیرا شکیبایی از ازدواج با کنیزکان بهتر است؛ تا فرزندان از اینکه به بردگی درآیند محافظت شوند، و الله نسبت به بندگان توبهکارش آمرزنده و مهربان است، و بهسبب رحمتش است که ازدواج با کنیزکان را در صورت ناتوانی از ازدواج با زنان آزاد، به شرط ترس از ارتکاب زنا تشریع کرده است.
(۲۶) الله سبحانه میخواهد که با تشریع این احکام برای شما، نشانههای شریعت و دینش و آنچه که مصالح شما در دنیا و آخرت در آن است را برایتان بیان کند، و شما را به راههای پیامبران قبل از شما در تحلیل و تحریم، و اخلاقهای گرامی آنها، و سنتهای پسندیدهشان راهنمایی کند تا از آنها پیروی کنید، و شما را از نافرمانی خویش به طاعتش بازگرداند، و الله میداند مصلحت بندگانش در چه چیزی است پس همان را برایشان تشریع میکند. در تشریع و تدبیر خویش در امور بندگان بسیار داناست.
برخی فواید آیات:
• حرمت ازدواج با زنان شوهردار: آزاد باشند یا کنیز تا اینکه عدۀ آنها به هر سببی که باشد سپری شود.
• مهریۀ زن، پس از آمیزش با او لازم میشود، و جواز اینکه از بخشی از مهریهاش بگذرد به شرط آن است که با رضایت قلبی او باشد.
• جواز ازدواج با کنیزان مؤمن در صورت عدم قدرت بر ازدواج با زنان آزاد؛ به شرط آن است که شخص از وقوع خویش در زنا بترسد.
• یکی از مقاصد شریعت، بیان هدایت و گمراهی، و راهنمایی مردم بهسوی سنتهای هدایت است که آنها را بهسوی الله متعال بازمیگرداند.
﴿وَٱللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيۡكُمۡ وَيُرِيدُ ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلشَّهَوَٰتِ أَن تَمِيلُواْ مَيۡلًا عَظِيمٗا٢٧ يُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمۡۚ وَخُلِقَ ٱلۡإِنسَٰنُ ضَعِيفٗا٢٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَكُم بَيۡنَكُم بِٱلۡبَٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً عَن تَرَاضٖ مِّنكُمۡۚ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمۡ رَحِيمٗا٢٩ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ عُدۡوَٰنٗا وَظُلۡمٗا فَسَوۡفَ نُصۡلِيهِ نَارٗاۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرًا٣٠ إِن تَجۡتَنِبُواْ كَبَآئِرَ مَا تُنۡهَوۡنَ عَنۡهُ نُكَفِّرۡ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ وَنُدۡخِلۡكُم مُّدۡخَلٗا كَرِيمٗا٣١ وَلَا تَتَمَنَّوۡاْ مَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بِهِۦ بَعۡضَكُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ لِّلرِّجَالِ نَصِيبٞ مِّمَّا ٱكۡتَسَبُواْۖ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٞ مِّمَّا ٱكۡتَسَبۡنَۚ وَسَۡٔلُواْ ٱللَّهَ مِن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا٣٢ وَلِكُلّٖ جَعَلۡنَا مَوَٰلِيَ مِمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَۚ وَٱلَّذِينَ عَقَدَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡ فََٔاتُوهُمۡ نَصِيبَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدًا٣٣ ﴾ [النساء: ۲۷-۳۳].
(۲۷) و الله میخواهد که شما را ببخشد، و از بدیهایتان درگذرد، و کسانیکه در پی شهواتشان هستند میخواهند که شما از راه استقامت، بسیار دور شوید.
(۲۸) الله میخواهد که در آنچه تشریع میکند بر شما آسان بگیرد، پس شما را به آنچه خارج از توانتان است مکلف نمیگرداند؛ زیرا به ضعف خلقتی و اخلاقی انسان آگاه است.
(۲۹) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، مال یکدیگر را به باطل، مانند غصب و دزدی و رشوه و غیر آن نخورید، مگر اینکه این اموال، اموالی تجارتی باشد که با توافق طرفین معامله صادر میشود، که در این صورت خوردن و تصرف در آن برایتان حلال است، و یکدیگر را نکشید، و هیچیک از شما خودش را نکشد، و خودش را در نابودی نیفکند، همانا الله نسبت به شما مهربان است و بهسبب مهربانی خویش، خونها و اموال و آبروی شما را حرام گردانیده است.
(۳۰) و هرکس این مواردی که شما را از آن نهی میکنیم انجام دهد، یعنی مال دیگری را بخورد یا از روی علم و عمد، نه از روی جهل و فراموشی، بر او با کشتن یا طریق دیگری تجاوز کند، الله به زودی در روز قیامت او را در آتش بزرگی که گرمایش رنجآور و عذابش شدید است میافکند، و این کار بر الله آسان است؛ زیرا او تعالی توانایی است که هیچچیز از تحت قدرت او خارج نیست.
(۳۱)- ای مؤمنان- اگر از انجام گناهان بزرگ مانند شرک به الله، نافرمانی از پدر و مادر، قتل نفس، و رباخواری دوری کنید؛ با پوشاندن و محو گناهان صغیرهتان از آنها درمیگذریم، و شما را در مکان گرامیای نزد الله که همان بهشت است درمیآوریم.
(۳۲)- ای مؤمنان- آنچه را که الله با آن برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است آرزو نکنید؛ تا به خشم و حسد منجر نشود، پس برای زنان شایسته نیست که آنچه را که الله برای مردان اختصاص داده است آرزو کنند؛ زیرا برای هر گروه، سهمی از عملی است که مناسب اوست، و از الله بخواهید که بر عطای خویش به شما بیفزاید؛ همانا الله از هر چیزی آگاه است؛ از این رو، به هر نوع، همان عملی را داده است که مناسب حال اوست.
(۳۳) و برای هر یک از شما، عصبهای قرار دادیم که از میراثی که پدر و مادر و خویشاوندان به جای میگذارند میراث میبرند. و نصیب کسانی را که با آنها سوگندهای محکم بر همپیمانی و نصرت بستهاید بدهید، که الله بر هر چیزی گواه است، از جمله بر این سوگندها و پیمانهای شما؛ ارثبری با همپیمانی در صدر اسلام بود، سپس نسخ شد.
برخی فواید آیات:
• گستردگی رحمت الله بر بندگانش؛ زیرا او سبحانه توبۀ بندگان و آسانگیری از آنها را دوست دارد، اما شهوتپرستان، فقط گمراهی از هدایت را برای خودشان میخواهند.
• شریعت حقوق مردم را حفظ کرده است؛ زیرا ستم بر جانها و اموال و آبروی آنها را حرام گردانیده و بزرگترین مجازاتها را بر انجام این کار مقرر کرده است.
• دوری از گناهان کبیره، سبب ورود به بهشت و آمرزش گناهان صغیره است.
• رضایت به آنچه الله قسمت نموده، و چشمندوختن به آنچه در دست مردم است، انسان را از حسادت و ناخشنودی از تقدیر الله متعال دور میکند.
﴿ٱلرِّجَالُ قَوَّٰمُونَ عَلَى ٱلنِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بَعۡضَهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ وَبِمَآ أَنفَقُواْ مِنۡ أَمۡوَٰلِهِمۡۚ فَٱلصَّٰلِحَٰتُ قَٰنِتَٰتٌ حَٰفِظَٰتٞ لِّلۡغَيۡبِ بِمَا حَفِظَ ٱللَّهُۚ وَٱلَّٰتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَٱهۡجُرُوهُنَّ فِي ٱلۡمَضَاجِعِ وَٱضۡرِبُوهُنَّۖ فَإِنۡ أَطَعۡنَكُمۡ فَلَا تَبۡغُواْ عَلَيۡهِنَّ سَبِيلًاۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيّٗا كَبِيرٗا٣٤ وَإِنۡ خِفۡتُمۡ شِقَاقَ بَيۡنِهِمَا فَٱبۡعَثُواْ حَكَمٗا مِّنۡ أَهۡلِهِۦ وَحَكَمٗا مِّنۡ أَهۡلِهَآ إِن يُرِيدَآ إِصۡلَٰحٗا يُوَفِّقِ ٱللَّهُ بَيۡنَهُمَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرٗا٣٥ ۞وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗا وَبِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡجَارِ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡجَارِ ٱلۡجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلۡجَنۢبِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخۡتَالٗا فَخُورًا٣٦ ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ وَيَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبُخۡلِ وَيَكۡتُمُونَ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۗ وَأَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٗا مُّهِينٗا٣٧ ﴾ [النساء: ۳۴-۳۷].
(۳۴) مردان بهسبب فضیلتی که الله بر آنها اختصاص داده است، و بهسبب نفقه و مراقبت بر کارهای زنان که بر آنها واجب است، از زنان سرپرستی میکنند، و زنان صالح، فرمانبردار پروردگارشان، و فرمانبردار شوهرانشان هستند، بهسبب توفیقی که الله به آنها داده است، در غیبت شوهرانشان، نگهبانان آنها هستند، و – ای شوهران- زنانی را که از خودداری آنها از اطاعت شوهرانشان در قول یا عمل میترسید، ابتدا آنها را اندرز دهید و از الله بترسانید، پس اگر اجابت نکردند در بستر از آنها دوری کنید، به این نحو که مرد پشت خویش را از او کند و با او آمیزش نکند، پس اگر اجابت نکردند، آنها را به گونهای که آزاردهنده نباشد بزنید، پس اگر به فرمانبرداری بازگشتند، با ستم یا سرزنش بر آنها ستم نکنید، همانا الله بر هر چیزی دارای برتری است، و در ذات و صفاتش بسیار بزرگ است، پس از او بترسید.
(۳۵) و – ای اولیای زن و شوهر- اگر ترسیدید که اختلاف بین آن دو به دشمنی و جدایی منجر شود، پس یک مرد عادل از خانوادۀ شوهر، و یک مرد عادل از خانوادۀ زن بفرستید، تا به آنچه از جدایی یا سازش میان آن دو که در آن مصلحت است حکم کنند، و سازش، دوستداشتنیتر و بهتر است، که اگر دو داور آن را اراده کردند و روش بهتر را بهسوی آن برداشتند، الله میان زوجین سازش ایجاد میکند، و اختلاف میان آن دو را برمیدارد، همانا چیزی از بندگان الله بر او پوشیده نمیماند، و او به جزئیات آنچه در دلهایشان پنهان است آگاهی دارد.
(۳۶) و با تسلیم در برابر الله، فقط او را عبادت کنید، و دیگران را به همراه او عبادت نکنید، و با اکرام و نیکی به پدر و مادر به آن دو نیکی کنید، و به خویشاوندان و یتیمان و فقرا نیکی کنید، و به همسایۀ خویشاوند و همسایهای که خویشاوند نیست نیکی کنید، و به دوست همنشین خود نیکی کنید، و به مسافر بیگانه که راهها بر او قطع شده است نیکی کنید، و به بردگان خود نیکی کنید، همانا الله کسی را که خودبزرگبین و متکبر بر بردگانش است و با فخرفروشی بر مردم خودش را میستاید دوست ندارد.
(۳۷) و الله دوست ندارد کسانی را که از روزی الله که به آنها ارزانی داشته است انفاق نمیکنند، و با سخن و عملشان دیگران را به انفاقنکردن امر میکنند، و روزی و علم و غیر آن را که الله از روی فضل خویش به آنها داده است پنهان میدارند، چنانکه حق را بر مردم آشکار نمیکنند، بلکه آن را میپوشانند، و باطل را آشکار میکنند، و این خصلت کافران است، و عذابی خوارکننده برای کافران آماده کردهایم.
برخی فواید آیات:
• ثبوت سرپرستی مردان بر زنان، بهسبب برتریای است که الله با اختصاص صلاحیتها به آنها داده است، و بهسبب حقوقی که بر عهدۀ آنها واجب است، و بارزترین این حقوق، نفقه بر همسر است.
• برحذرداشتن از سرکشی و ستم بر زن در تأدیب، با یادآوری قدرت و برتری الله بر بنده.
• برحذرداشتن از خصلتهای اخلاقی ناپسند، مانند تکبر و فخرفروشی و بخل و کتمان علم و آشکارنکردنش برای مردم.
﴿وَٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ رِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَلَا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَلَا بِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۗ وَمَن يَكُنِ ٱلشَّيۡطَٰنُ لَهُۥ قَرِينٗا فَسَآءَ قَرِينٗا٣٨ وَمَاذَا عَلَيۡهِمۡ لَوۡ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقَهُمُ ٱللَّهُۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِهِمۡ عَلِيمًا٣٩ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَظۡلِمُ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖۖ وَإِن تَكُ حَسَنَةٗ يُضَٰعِفۡهَا وَيُؤۡتِ مِن لَّدُنۡهُ أَجۡرًا عَظِيمٗا٤٠ فَكَيۡفَ إِذَا جِئۡنَا مِن كُلِّ أُمَّةِۢ بِشَهِيدٖ وَجِئۡنَا بِكَ عَلَىٰ هَٰٓؤُلَآءِ شَهِيدٗا٤١ يَوۡمَئِذٖ يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَعَصَوُاْ ٱلرَّسُولَ لَوۡ تُسَوَّىٰ بِهِمُ ٱلۡأَرۡضُ وَلَا يَكۡتُمُونَ ٱللَّهَ حَدِيثٗا٤٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقۡرَبُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنتُمۡ سُكَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَعۡلَمُواْ مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغۡتَسِلُواْۚ وَإِن كُنتُم مَّرۡضَىٰٓ أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوۡ جَآءَ أَحَدٞ مِّنكُم مِّنَ ٱلۡغَآئِطِ أَوۡ لَٰمَسۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَلَمۡ تَجِدُواْ مَآءٗ فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدٗا طَيِّبٗا فَٱمۡسَحُواْ بِوُجُوهِكُمۡ وَأَيۡدِيكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا٤٣ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبٗا مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ يَشۡتَرُونَ ٱلضَّلَٰلَةَ وَيُرِيدُونَ أَن تَضِلُّواْ ٱلسَّبِيلَ٤٤ ﴾ [النساء: ۳۸-۴۴].
(۳۸) و همچنین این عذاب را برای کسانی مهیا کردهایم که اموالشان را انفاق میکنند تا مردم آنها را ببینند و ستایش کنند، درحالیکه به الله و روز قیامت ایمان ندارند؛ این عذاب خوارکننده را برایشان آماده ساختهام، و چیزی آنها را گمراه نکرد مگر اینکه از شیطان پیروی کردند، و هرکس شیطان دوست و همنشینش باشد، (باید بداند که) شیطان همنشین بسیار بدی است.
(۳۹) و آنها اگر به الله و روز قیامت ایمان حقیقی میآوردند، و اموالشان را در راه الله و خالصانه برای او انفاق میکردند، چه زیانی به آنها میرسید؟! بلکه تمام خیر در این کار است، و الله از آنها آگاه است، به گونهای که حال آنها بر او پوشیده نمیماند، و هرکس را بر اساس عملش جزا میدهد.
(۴۰) همانا الله متعال، عادلی است که ذرهای به بندگانش ستم نمیکند، چنانکه به اندازۀ مورچۀ کوچکی از نیکیهای آنها نمیکاهد، و ذرهای بر بدیهایشان نمیافزاید، و اگر به وزن ذرهای نیکی باشد، به فضل خویش ثواب آن را دوچندان میکند، و علاوه بر آن از جانب خویش ثوابی بزرگ میبخشد.
(۴۱) پس امر در روز قیامت چگونه است آنگاه که پیامبر هر امتی را میآوریم که بر آنچه عمل کردهاند گواهی دهد، و – ای رسول- تو را به عنوان گواه بر امتت میآوریم؟!
(۴۲) در آن روز بزرگ، کسانیکه به الله کفر ورزیدند و از رسولش نافرمانی کردند، آرزو میکنند که ای کاش خاک بودند و با زمین یکسان میشدند، و ذرهای از اعمالشان را نمیتوانند از الله پنهان کنند؛ زیرا الله بر زبانهایشان مُهر میزند تا نتواند صحبت کند، و به اعضایشان اذن میدهد تا به اعمال آنها گواهی دهند.
(۴۳) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، در حال مستی نماز نگزارید تا زمانیکه از مستی درآیید و گفتههایتان را تشخیص دهید- این حکم، قبل از تحریم خمر به صورت مطلق بود- و در حال جنابت نماز نگزارید، و در این حالت به مساجد وارد نشوید مگر اینکه بدون توقف از آن بگذرید، تا اینکه غسل کنید، و اگر بیماریای به شما رسید که استعمال آب را غیرممکن میکرد، یا مسافر بودید، یا یکی از شما ادرار و یا مدفوع کرد، یا با زنان آمیزش کردید، آنگاه آب نیافتید- خاکی پاک بیابید، آنگاه صورتها و دستهایتان را با آن مسح کنید، همانا الله از تقصیر شما میگذرد و نسبت به شما آمرزنده است.
(۴۴) - ای رسول- آیا از حال یهودیان آگاه نشدی، کسانیکه الله نصیبی از علم تورات به آنها داد اما آنها گمراهی را با هدایت عوض کردند، و – ای مؤمنان- آنها بر منحرف کردن شما از راه راستی که رسول ج آورده است مشتاقند، تا راه کجشدۀ آنها را بپیمایید؟!
برخی فواید آیات:
• از عدالت کامل و رحمتِ تمامِ الله متعال این است که ذرهای هر چند اندک، بر بندگانش ستم روا نمیدارد، و با افزودن نیکیهایشان به آنها لطف میکند.
• از شدت ترس روز قیامت و بزرگی آنچه که در انتظار کافر است، وی آرزو میکند که خاک باشد.
• جنابت، از نماز و ماندن در مسجد بازمیدارد، و گذشتن از مسجد بدون توقف در آن ایرادی ندارد.
• الله با مشروعیت تیمم هنگام نبود آب یا عدم قدرت بر استعمال آن، بر بندگانش آسان گرفته است.
﴿وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِأَعۡدَآئِكُمۡۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَلِيّٗا وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ نَصِيرٗا٤٥ مِّنَ ٱلَّذِينَ هَادُواْ يُحَرِّفُونَ ٱلۡكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِۦ وَيَقُولُونَ سَمِعۡنَا وَعَصَيۡنَا وَٱسۡمَعۡ غَيۡرَ مُسۡمَعٖ وَرَٰعِنَا لَيَّۢا بِأَلۡسِنَتِهِمۡ وَطَعۡنٗا فِي ٱلدِّينِۚ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ قَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَا وَٱسۡمَعۡ وَٱنظُرۡنَا لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۡ وَأَقۡوَمَ وَلَٰكِن لَّعَنَهُمُ ٱللَّهُ بِكُفۡرِهِمۡ فَلَا يُؤۡمِنُونَ إِلَّا قَلِيلٗا٤٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ ءَامِنُواْ بِمَا نَزَّلۡنَا مُصَدِّقٗا لِّمَا مَعَكُم مِّن قَبۡلِ أَن نَّطۡمِسَ وُجُوهٗا فَنَرُدَّهَا عَلَىٰٓ أَدۡبَارِهَآ أَوۡ نَلۡعَنَهُمۡ كَمَا لَعَنَّآ أَصۡحَٰبَ ٱلسَّبۡتِۚ وَكَانَ أَمۡرُ ٱللَّهِ مَفۡعُولًا٤٧ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُۚ وَمَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱفۡتَرَىٰٓ إِثۡمًا عَظِيمًا٤٨ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنفُسَهُمۚ بَلِ ٱللَّهُ يُزَكِّي مَن يَشَآءُ وَلَا يُظۡلَمُونَ فَتِيلًا٤٩ ٱنظُرۡ كَيۡفَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۖ وَكَفَىٰ بِهِۦٓ إِثۡمٗا مُّبِينًا٥٠ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبٗا مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡجِبۡتِ وَٱلطَّٰغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ هَٰٓؤُلَآءِ أَهۡدَىٰ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ سَبِيلًا٥١ ﴾ [النساء: ۴۵-۵۱].
(۴۵) و – ای مؤمنان- الله به حال دشمنانتان، از شما آگاهتر است، پس شما را از آنها باخبر کرد و دشمنی آنها را بر شما آشکار گرداند، و الله به عنوان پشتیبانی که شما را از آسیب آنها محافظت میکند کافی است، و الله به عنوان یاوری که نیرنگ و آزار آنها را از شما بازمیدارد و شما را بر آنها پیروز میگرداند کافی است.
(۴۶) گروه بدی از یهودیان هستند که کلامی را که الله آن را فرو فرستاده است تغییر میدهند، چنانکه آن را به غیر آنچه الله نازل فرموده است تأویل میکنند، و هنگامیکه رسول ج آنها را به امری فرمان میدهد به او میگویند: سخن تو را شنیدیم و با فرمانت مخالفت کردیم، و از روی تسمخر میگویند: بشنو ما چه میگوییم که کاش نشنوی؛ و با گفتن «راعنا» این تصور را ایجاد میکنند که منظورشان چنین است: گوشَت را به ما بسپار، اما در واقع رعونة «کودنی و نادانی» را اراده میکنند؛ زبانشان را به آن میپیچانند، با این کار قصد نفرین بر پیامبر ج و طعنهزدن در دین را دارند، و اگر به جای اینکه گفتند: سخنت را شنیدیم، و با فرمانت مخالفت کردیم، میگفتند: سخنت را شنیدیم، و از فرمانت اطاعت بردیم، و به جای اینکه گفتند: بشنو که ناشنوا گردی، میگفتند: بشنو، و به جای اینکه گفتند: راعنا، میگفتند: به ما مهلت بده تا سخنت را بفهمیم، بهطور قطع از آنچه گفتند برایشان بهتر و شایستهتر بود؛ زیرا دربردارندۀ حسن ادبی است که سزاوار جناب پیامبر ج است، اما الله آنها را نفرین کرد، و بهسبب کفرشان آنها را از رحمت خویش دور راند، پس ایمانی نمیآورند که برایشان سودمند باشد.
(۴۷) ای یهودیان و مسیحیانی که به شما کتاب داده شده است، به آنچه که بر محمد ج فرو فرستادیم و تصدیقکنندۀ تورات و انجیل که همراه شماست میباشد ایمان بیاورید، پیش از آنکه حواس چهرهها را محو کنیم، و آنها را به پشتشان بازگردانیم، یا آنها را از رحمت الله برانیم، چنانکه اصحاب سبت (روز شنبه) را که با شکار در این روز بعد از نهی از آن تجاوز کردند از رحمت الله راندیم، پس الله آنها را به صورت بوزینههایی مسخ کرد، و امر و تقدیر الله، ناگزیر تحقق مییابد.
(۴۸) همانا الله نمیبخشد که چیزی از مخلوقاتش با او شریک قرار داده شود، و به فضل خویش از گناهان پایینتر از شرک و کفر برای هرکس بخواهد درمیگذرد، یا به عدالت خویش هرکس را بخواهد به اندازۀ گناهانش عذاب میکند، و هرکس که غیر الله را با او تعالی شریک گرداند، بهطور قطع گناه بسیار بزرگی از او سرزده است که هرکس بر آن بمیرد بخشیده نمیشود.
(۴۹) - ای رسول- آیا آگاه نشدی از حال آن کسانیکه برای پاک جلوه دادن خود و اعمالشان، خود را میستایند؟ بلکه فقط الله است که هر یک از بندگانش را که بخواهد میستاید و پاک میگرداند؛ زیرا او از نهانهای دلها آگاه است، و ذرهای از پاداش اعمالشان، هر چند به اندازۀ نخی که در روی هستۀ خرما است، کاسته نخواهد شد.
(۵۰) ای رسول بنگر که چگونه با ستایش بر خویشتن، بر الله دروغ میبندند! و همین امر به عنوان گناهی بزرگ برای گمراهی آنها کافی است.
(۵۱)- ای رسول- آیا آگاه نشدی و تعجب نکردی از حال یهودیان که الله سهمی از علم را به آنها بخشید، به معبودهایی که به جای الله گرفتهاند ایمان میآورند، و – از روی دوستی و مدارا با مشرکان- میگویند: آنها از اصحاب محمد ج هدایتیافتهترند؟!
برخی فواید آیات:
• کافیبودن الله برای مؤمنان و یاریرساندن او تعالی به آنها، مؤمنان را از غیر الله بینیاز میگرداند.
• بیان جرایم یهود، مانند تحریف کلام الله، و بیادبی آنها به رسولش ج، و دادخواهی کردن به غیر شریعت او سبحانه.
• بیان خطر شرک و کفر، و اینکه اگر شخص در این حالت بمیرد بخشیده نمیشود، و اما گناهان پایینتر از آن تحت ارادۀ الله متعال قرار دارد.
﴿أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُۖ وَمَن يَلۡعَنِ ٱللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ نَصِيرًا٥٢ أَمۡ لَهُمۡ نَصِيبٞ مِّنَ ٱلۡمُلۡكِ فَإِذٗا لَّا يُؤۡتُونَ ٱلنَّاسَ نَقِيرًا٥٣ أَمۡ يَحۡسُدُونَ ٱلنَّاسَ عَلَىٰ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۖ فَقَدۡ ءَاتَيۡنَآ ءَالَ إِبۡرَٰهِيمَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَءَاتَيۡنَٰهُم مُّلۡكًا عَظِيمٗا٥٤ فَمِنۡهُم مَّنۡ ءَامَنَ بِهِۦ وَمِنۡهُم مَّن صَدَّ عَنۡهُۚ وَكَفَىٰ بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا٥٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِنَا سَوۡفَ نُصۡلِيهِمۡ نَارٗا كُلَّمَا نَضِجَتۡ جُلُودُهُم بَدَّلۡنَٰهُمۡ جُلُودًا غَيۡرَهَا لِيَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمٗا٥٦ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَنُدۡخِلُهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ لَّهُمۡ فِيهَآ أَزۡوَٰجٞ مُّطَهَّرَةٞۖ وَنُدۡخِلُهُمۡ ظِلّٗا ظَلِيلًا٥٧ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُكُمۡ أَن تُؤَدُّواْ ٱلۡأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهۡلِهَا وَإِذَا حَكَمۡتُم بَيۡنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحۡكُمُواْ بِٱلۡعَدۡلِۚ إِنَّ ٱللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِۦٓۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعَۢا بَصِيرٗا٥٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡۖ فَإِن تَنَٰزَعۡتُمۡ فِي شَيۡءٖ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمۡ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلًا٥٩ ﴾ [النساء: ۵۲-۵۹].
(۵۲) اینان که این اعتقاد فاسد را دارند، همان کسانی هستند که الله آنها را از رحمت خویش رانده است، و هرکس که الله او را براند، هرگز یاوری برای او نخواهی یافت تا حمایتش کند.
(۵۳) آنها سهمی از حکومت ندارند، و اگر چنین سهمی داشته باشند ذرهای از آن به هیچکس نمیدهند، هر چند به اندازۀ نقطهای که در پشت هستۀ خرما قرار دارد باشد.
(۵۴) بلکه به محمد ج و اصحابش بهخاطر نبوت و ایمان و قدرت و تسلط در زمین که الله به آنها بخشیده است حسادت میورزند. پس چرا به آنها حسادت میورزند درحالیکه بیان شد که ما کتابی نازلشده به فرزندان ابراهیم ÷ بخشیدیم، و آنچه که افزون بر کتاب، بر ابراهیم ÷ وحی کردیم، و به آنها حکومتی گسترده بر مردم بخشیدیم؟!
(۵۵) برخی از اهل کتاب، به آنچه که الله بر ابراهیم ÷ و پیامبرانش از نسل ابراهیم ÷ نازل فرموده است ایمان آوردند و برخی از آنها از ایمان به آن روی گرداندند، و همین موضع را در برابر آنچه که بر پیامبر محمد ج نازل شده است دارند، و برای کسانی از آنها که کفر ورزیدند عذاب آتش کافی است.
(۵۶) همانا کسانیکه به آیات ما کفر ورزیدند، در روز قیامت آنها را در آتشی که آنها را احاطه میکند خواهیم افکند، هرگاه پوستهایشان بسوزد، پوستی دیگر جایگزین آن میگردانیم، تا عذاب بر آنها ادامه داشته باشد، همانا الله شکستناپذیری است که چیزی بر او چیره نمیگردد، و در تدبیر و حکم خویش بسیار داناست.
(۵۷) و کسانی را که به الله ایمان آوردند و از رسولانش پیروی کردند، و طاعات را به جا آوردند، در روز قیامت به بهشتهایی درخواهیم آورد که رودها از زیر کاخهایشان جاری است و برای همیشه در آن میمانند، در این بهشتها همسرانی پاکیزه از هرگونه پلیدی برایشان است، و آنها را زیر سایهای گسترده و انبوه که هیچ گرما و سرمایی ندارد درخواهیم آورد.
(۵۸) همانا الله به شما دستور میدهد که تمام آنچه را که به شما امانت داده شده است به صاحبانش بازگردانید، و به شما فرمان میدهد که هرگاه میان مردم داوری کردید، عدالت برقرار کنید و در حکم منحرف نشوید و ستم نکنید، الله شما را به چیز نیکویی پند میدهد و در تمام احوالتان شما را به آن راهنمایی میکند، همانا الله سخنان شما را میشنود، و افعال شما را میبیند.
(۵۹) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، با اجرای آنچه بر آن امر شده و اجتناب از آنچه نهی شده است، از الله و از رسولش اطاعت کنید، و از والیان امورتان اطاعت کنید تا زمانیکه به گناهی فرمان ندادهاند، پس اگر در چیزی اختلاف کردید، در آن مورد به کتاب الله و سنت رسولش بازگردید، اگر به الله و روز آخرت ایمان دارید، این بازگشت به کتاب و سنت، از ماندن در خلاف و سخن به رأی برایتان بهتر است و سرانجام بهتری برایتان دارد.
برخی فواید آیات:
• از بزرگترین اسباب کفر اهل کتاب، حسادت آنها بر مؤمنان بود بهسبب نبوت و قدرتیافتن در زمین که الله بر مؤمنان ارزانی داشته است.
• امر به اخلاق پسندیدۀ حفظ امانات، و داوری عادلانه.
• وجوب فرمانبرداری از والیان امر تا زمانیکه به معصیت امر نکردهاند، و بازگشت هنگام تنازع به حکم الله و رسولش برای عملیکردن مفهوم ایمان.
﴿أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ يَزۡعُمُونَ أَنَّهُمۡ ءَامَنُواْ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبۡلِكَ يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُوٓاْ إِلَى ٱلطَّٰغُوتِ وَقَدۡ أُمِرُوٓاْ أَن يَكۡفُرُواْ بِهِۦۖ وَيُرِيدُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَن يُضِلَّهُمۡ ضَلَٰلَۢا بَعِيدٗا٦٠ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ وَإِلَى ٱلرَّسُولِ رَأَيۡتَ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ يَصُدُّونَ عَنكَ صُدُودٗا٦١ فَكَيۡفَ إِذَآ أَصَٰبَتۡهُم مُّصِيبَةُۢ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡ ثُمَّ جَآءُوكَ يَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ إِنۡ أَرَدۡنَآ إِلَّآ إِحۡسَٰنٗا وَتَوۡفِيقًا٦٢ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يَعۡلَمُ ٱللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمۡ فَأَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ وَعِظۡهُمۡ وَقُل لَّهُمۡ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ قَوۡلَۢا بَلِيغٗا٦٣ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ إِذ ظَّلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ جَآءُوكَ فَٱسۡتَغۡفَرُواْ ٱللَّهَ وَٱسۡتَغۡفَرَ لَهُمُ ٱلرَّسُولُ لَوَجَدُواْ ٱللَّهَ تَوَّابٗا رَّحِيمٗا٦٤ فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَرَجٗا مِّمَّا قَضَيۡتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسۡلِيمٗا٦٥ ﴾ [النساء: ۶۰-۶۵].
(۶۰) - ای رسول- آیا تناقض منافقان یهود را ندیدهای که به دروغ ادعا میکنند به آنچه بر تو و آنچه بر رسولان قبل از تو نازل شده است ایمان آوردهاند، اما میخواهند داوری در نزاعهای خویش را به جای شریعت الله، به قوانین وضعی بشر ارجاع دهند، درحالیکه فرمان یافتهاند با این کار کافر میشوند. و شیطان میخواهد که آنها را چنان از حق دور گرداند که دیگر راه نیابند.
(۶۱) و هنگامیکه به این منافقان گفته میشود: بهسوی حکمی که الله در کتابش فرو فرستاده، و بهسوی رسول ج بیایید تا در خصومتهای میان شما داوری کند، - ای رسول- آنها را میبینی که به صورت کامل از دادخواهی بهسوی تو روی میگردانند و به دیگران روی میآورند.
(۶۲) پس این منافقان چه حالی خواهند داشت آنگاه که بهسبب گناهانی که مرتکب شدند، بلاها بر آنها وارد شود، آنگاه – ای رسول- برای معذرتخواهی از تو، نزدت میآیند و اینگونه به الله سوگند یاد کنند: با دادخواهی بهسوی غیر تو، هدفی جز نیکوکاری و ایجاد سازش میان طرفین نزاع نداشتیم؟! درحالیکه دروغ میگویند؛ زیرا نیکوکاری فقط در حکمرانی شریعت الله بر بندگانش است.
(۶۳) آنها کسانی هستند که الله به نفاق و هدف پستی که در دلهایشان پنهان میدارند آگاه است، پس – ای رسول- آنها را رها کن و از آنها روی گردان، و برای ترغیب و ترهیب، حکم الله را برایشان بیان کن، و سخنی چنان پخته و رسا به آنها بگو که در جانشان نفوذ کند.
(۶۴) و هیچ رسولی را نفرستادیم مگر برای اینکه به مشیت و تقدیر الله، در آنچه به آن فرمان میدهد، اطاعت شود، و – ای رسول- اگر آنها آنگاه که با ارتکاب گناهان بر خویشتن ستم کردند، در زمان زندگانی تو نزدت میآمدند و از روی پشیمانی و توبه به آنچه مرتکب شدهاند اقرار میکردند، و از الله طلب آمرزش میکردند، و تو برایشان طلب آمرزش میکردی، بهطور قطع الله را نسبت به خویش بسیار توبهپذیر و مهربان مییافتند.
(۶۵) اما امر چنانکه این منافقان ادعا میکنند نیست. سپس الله به ذات خویش سوگند یاد میکند که آنها مؤمنان واقعی نیستند مگر اینکه در تمام اختلافاتی که میان آنها واقع میشود، نزد رسول ج در زمان حیاتش و به شریعت او پس از وفاتش دادخواهی کنند، سپس به حکم رسول ج خشنود باشند، و ناراحتی و تردیدی نسبت به آن حکم در سینههایشان نباشد، و در ظاهر و باطن بهطور کامل بر آن گردن نهند.
برخی فواید آیات:
• داوری به غیر شریعت الله و خشنودی به آن، از بین برنده ایمان به الله متعال است، و ایمان کامل محقق نمیشود مگر با حکمکردن به شریعت، همراه با رضایت قلبی و تسلیم ظاهری و باطنی به آنچه که شریعت به آن حکم میکند.
• از بارزترین صفات منافقان، ناخشنودی به شریعت الله، و مُقَدَّم نمودن حکم طاغوتیان بر حکم الله متعال است.
• فراخواندن به رویگردانی از جاهلان و گمراهان، در کنار نصیحت و ترساندن زیاد آنها از الله متعال.
﴿وَلَوۡ أَنَّا كَتَبۡنَا عَلَيۡهِمۡ أَنِ ٱقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ أَوِ ٱخۡرُجُواْ مِن دِيَٰرِكُم مَّا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٞ مِّنۡهُمۡۖ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ فَعَلُواْ مَا يُوعَظُونَ بِهِۦ لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۡ وَأَشَدَّ تَثۡبِيتٗا٦٦ وَإِذٗا لَّأٓتَيۡنَٰهُم مِّن لَّدُنَّآ أَجۡرًا عَظِيمٗا٦٧ وَلَهَدَيۡنَٰهُمۡ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا٦٨ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّٰلِحِينَۚ وَحَسُنَ أُوْلَٰٓئِكَ رَفِيقٗا٦٩ ذَٰلِكَ ٱلۡفَضۡلُ مِنَ ٱللَّهِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ عَلِيمٗا٧٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ خُذُواْ حِذۡرَكُمۡ فَٱنفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ ٱنفِرُواْ جَمِيعٗا٧١ وَإِنَّ مِنكُمۡ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ فَإِنۡ أَصَٰبَتۡكُم مُّصِيبَةٞ قَالَ قَدۡ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيَّ إِذۡ لَمۡ أَكُن مَّعَهُمۡ شَهِيدٗا٧٢ وَلَئِنۡ أَصَٰبَكُمۡ فَضۡلٞ مِّنَ ٱللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَن لَّمۡ تَكُنۢ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُۥ مَوَدَّةٞ يَٰلَيۡتَنِي كُنتُ مَعَهُمۡ فَأَفُوزَ فَوۡزًا عَظِيمٗا٧٣ ۞فَلۡيُقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ يَشۡرُونَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا بِٱلۡأٓخِرَةِۚ وَمَن يُقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَيُقۡتَلۡ أَوۡ يَغۡلِبۡ فَسَوۡفَ نُؤۡتِيهِ أَجۡرًا عَظِيمٗا٧٤ ﴾ [النساء: ۶۶-۷۴].
(۶۶)-(۶۷) و اگر بر آنها فرض میکردیم که یکدیگر را بکشند یا از خانههایشان درآیند، جز شمار اندکی امر ما را اجرا نمیکردند، پس باید الله را ستایش کنند که آنها را به کاری که برایشان دشوار است مکلف نکرده است، و اگر آنها طاعت الله را که به آن پند داده شدند به جای میآوردند، بهطور قطع از مخالفت برایشان بهتر، و برای ایمانشان نافذتر بود، و پاداش بزرگی از نزد خود به آنها میدادیم، و آنها را به راهی که به الله و بهشت او میرسد هدایت میکردیم.
(۶۹) و هرکس از الله و رسول فرمانبرداری کند، همراه کسانی است که الله با ورود به بهشت به آنها نعمت بخشیده است، یعنی همراه پیامبران ‡، و راستگویانی که باورشان را به آنچه که رسولان آوردند کامل کردند و به آن عمل کردند، و شهیدانی که در راه الله کشته شدند، و نیکوکارانی که بهسبب اصلاح ظاهر و باطن آنها، اعمالشان نیز اصلاح شد، اینها در بهشت چه همنشینان نیکویی هستند!
(۷۰) این ثواب مذکور، لطفی از جانب الله بر بندگانش است، و الله از احوال آنها بسیار آگاه است و هرکس را بهسبب عملش جزای میدهد.
(۷۱) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، با بهکارگیری اسباب کمکرسان بر جنگ با دشمنان، احتیاط و آمادگی خویش را در برابر آنها به دست آورید، آنگاه به صورت گروههای پیاپی یا بهصورت جمعی بهسوی آنها خارج شوید، هر یک از این انواع، بر اساس آن چیزی است که مصلحت شما در آن است و سبب غلبۀ شما بر دشمن میگردد.
(۷۲) و – ای مسلمانان- گروههایی از شما هستند که به دلیل بزدلی، در خروج برای قتال با دشمنانتان تأخیر میکنند و دیگران را به تأخیر میاندازند، آنها منافقان و افراد دارای ایمان ضعیف هستند، پس اگر قتل یا شکستی به شما برسد، یکی از آنها از روی شادی به سلامتی خویش میگوید: الله بر من لطف کرد که در قتال، همراه آنها حاضر نشدم تا مصیبت آنها به من هم برسد.
(۷۳) و – ای مسلمانان- اگر بخششی از جانب الله با پیروزی یا غنیمت به شما برسد، این بازمانده از جهاد، گویی از شما نیست و میان شما و او محبت و دوستیای وجود ندارد، خواهد گفت: ای کاش در قتالشان همراه آنها بودم تا به پاداش بزرگی از آنچه که آنها به آن دست یافتند میرسیدم.
(۷۴) پس مؤمنان راستین که زندگانی دنیا را با رویگردانی از آن به زندگانی آخرت با رغبت در آن میفروشند، باید در راه الله پیکار کنند تا سخن الله برتر باشد، و هرکس در راه الله بجنگد تا سخن الله برتر باشد و شهید شود، یا بر دشمنش چیره گردد و بر او پیروز شود، الله به زودی پاداش بزرگی که همان بهشت و خشنودی او تعالی است را به او خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• انجام طاعات، از مهمترین اسباب پایداری بر دین است.
• هوشیاری و احتیاط با بهکارگیری تمام اسباب یاریرسان در جنگ با دشمن، نه با نشستن و دست از یاریکشیدن.
• پرهیز از سستی در جهاد و بازداشتن مردم از سستی در جهاد؛ زیرا جهاد از بزرگترین اسباب عزت مسلمانان و منع تسلط دشمن بر آنها است.
﴿وَمَا لَكُمۡ لَا تُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلۡمُسۡتَضۡعَفِينَ مِنَ ٱلرِّجَالِ وَٱلنِّسَآءِ وَٱلۡوِلۡدَٰنِ ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ أَخۡرِجۡنَا مِنۡ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةِ ٱلظَّالِمِ أَهۡلُهَا وَٱجۡعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيّٗا وَٱجۡعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا٧٥ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱلطَّٰغُوتِ فَقَٰتِلُوٓاْ أَوۡلِيَآءَ ٱلشَّيۡطَٰنِۖ إِنَّ كَيۡدَ ٱلشَّيۡطَٰنِ كَانَ ضَعِيفًا٧٦ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ قِيلَ لَهُمۡ كُفُّوٓاْ أَيۡدِيَكُمۡ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقِتَالُ إِذَا فَرِيقٞ مِّنۡهُمۡ يَخۡشَوۡنَ ٱلنَّاسَ كَخَشۡيَةِ ٱللَّهِ أَوۡ أَشَدَّ خَشۡيَةٗۚ وَقَالُواْ رَبَّنَا لِمَ كَتَبۡتَ عَلَيۡنَا ٱلۡقِتَالَ لَوۡلَآ أَخَّرۡتَنَآ إِلَىٰٓ أَجَلٖ قَرِيبٖۗ قُلۡ مَتَٰعُ ٱلدُّنۡيَا قَلِيلٞ وَٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لِّمَنِ ٱتَّقَىٰ وَلَا تُظۡلَمُونَ فَتِيلًا٧٧ أَيۡنَمَا تَكُونُواْ يُدۡرِككُّمُ ٱلۡمَوۡتُ وَلَوۡ كُنتُمۡ فِي بُرُوجٖ مُّشَيَّدَةٖۗ وَإِن تُصِبۡهُمۡ حَسَنَةٞ يَقُولُواْ هَٰذِهِۦ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ وَإِن تُصِبۡهُمۡ سَيِّئَةٞ يَقُولُواْ هَٰذِهِۦ مِنۡ عِندِكَۚ قُلۡ كُلّٞ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ فَمَالِ هَٰٓؤُلَآءِ ٱلۡقَوۡمِ لَا يَكَادُونَ يَفۡقَهُونَ حَدِيثٗا٧٨ مَّآ أَصَابَكَ مِنۡ حَسَنَةٖ فَمِنَ ٱللَّهِۖ وَمَآ أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٖ فَمِن نَّفۡسِكَۚ وَأَرۡسَلۡنَٰكَ لِلنَّاسِ رَسُولٗاۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدٗا٧٩ ﴾ [النساء: ۷۵-۷۹].
(۷۵) و – ای مؤمنان- چهچیز شما را از جهاد در راه الله بازمیدارد برای بالابردن سخن او تعالی، و نجات مردان و زنان و کودکان مستضعف که اینگونه به درگاه الله دعا میکنند: ای پروردگار ما، ما را از مکه بهسبب ستم ساکنان آن با شرک به الله و ستم بر بندگانش بیرون ببر، و از جانب خود حمایتگری برای ما قرار بده تا به ما توجه و از ما محافظت کند، و یاوری قرار بده تا آسیب را از ما دور سازد.
(۷۶) مؤمنان راستین برای بالابردن سخن الله، در راه او تعالی پیکار میکنند، و کافران در راه معبودهایشان پیکار میکنند، پس با دستیاران شیطان بجنگید، که اگر با آنها پیکار کنید بر آنها چیره میشوید؛ زیرا تدبیر شیطان چنان ضعیف است که به توکلکنندگان بر الله متعال آسیبی نمیرساند.
(۷۷)- ای رسول- آیا از حال برخی اصحابت آگاه نشدی، آنها که خواستند جهاد بر آنها فرض شود، آنگاه به آنها گفته شد: دست از قتال بکشید، و نماز برپادارید، و زکات بدهید- این فرمان قبل از فرضبودن جهاد بود-، سپس وقتی به مدینه مهاجرت کردند، و اسلام قدرت یافت، و قتال فرض شد، این امر بر برخی از آنها دشوار گردید، پس همانند ترس از الله یا بیشتر از آن، از مردم ترسیدند، و گفتند: ای پروردگار ما، چرا قتال را بر ما فرض کردی؟ کاش آن را تا زمان نزدیکی به تأخیر میانداختی تا از دنیا بهره میبردیم، - ای رسول- به آنها بگو: متاع دنیا هر اندازه هم که باشد، اندک و نابودشدنی است، و آخرت به دلیل جاودانگی نعمتهایش، برای کسیکه تقوای الله متعال را پیشه کند بهتر است، و ذرهای از اعمال صالح شما کاسته نمیشود، هر چند به اندازۀ نخی باشد که در روی هستۀ خرما قرار دارد.
(۷۸) هرجا باشید، وقتی اجلتان فرا رسد، مرگ شما را درمییابد، هر چند در برجهای مستحکم و دور از میدان کارزار باشید، و اگر فرزند و روزی زیاد به این منافقان برسد که آنها را شاد میکند، میگویند: این از جانب الله است، و اگر مصیبت در فرزند یا روزی به آنها برسد، به پیامبر ج فال بد میزنند و میگویند: تو سبب این آسیب هستی، - ای رسول- در پاسخ به اینها بگو: تمام گشایشها و سختیها بستگی به قضا و قدر الله دارد، اینها را که این سخن از آنها صادر میشود چه شده است که نمیخواهند سخنی را که به آنها میگویی بفهمند؟!
(۷۹)- ای فرزند آدم- روزی و فرزندی که به تو میرسد و تو را شادمان میکند، از جانب الله است که بر تو لطف میکند، و مصیبتی که در روزی و فرزند بر تو وارد میشود و تو را ناراحت میکند، بهسبب گناهانی که مرتکب شدهای از جانب خود توست. و – ای پیامبر- ما تو را به عنوان رسول از جانب الله برای تمام مردم فرستادهایم تا رسالت پروردگارت را به آنها برسانی، و گواهی الله با ادله و برهانهایی که به تو میدهد بر راستگویی تو در آنچه از جانب او ابلاغ میکنی کافی است.
برخی فواید آیات:
• وجوب قتال برای بالابردن سخن الله و یاریرساندن به مستضعفان، و سرزنش ترس، بزدلی و اعتراض بر احکام الله.
• سرای آخرت بهتر از سرای دنیا و متاع و شهوات آن است برای کسیکه از الله متعال میترسد و از او فرمانبرداری میکند.
• تمام خیر و شر به تقدیر الله است، و الله گاهی بندگانش را به بعضی بلاها در دنیا به دلیل اسبابی مانند گناهان و نافرمانیهایشان مبتلا میکند.
﴿مَّن يُطِعِ ٱلرَّسُولَ فَقَدۡ أَطَاعَ ٱللَّهَۖ وَمَن تَوَلَّىٰ فَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ حَفِيظٗا٨٠ وَيَقُولُونَ طَاعَةٞ فَإِذَا بَرَزُواْ مِنۡ عِندِكَ بَيَّتَ طَآئِفَةٞ مِّنۡهُمۡ غَيۡرَ ٱلَّذِي تَقُولُۖ وَٱللَّهُ يَكۡتُبُ مَا يُبَيِّتُونَۖ فَأَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلًا٨١ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلۡقُرۡءَانَۚ وَلَوۡ كَانَ مِنۡ عِندِ غَيۡرِ ٱللَّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ ٱخۡتِلَٰفٗا كَثِيرٗا٨٢ وَإِذَا جَآءَهُمۡ أَمۡرٞ مِّنَ ٱلۡأَمۡنِ أَوِ ٱلۡخَوۡفِ أَذَاعُواْ بِهِۦۖ وَلَوۡ رَدُّوهُ إِلَى ٱلرَّسُولِ وَإِلَىٰٓ أُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنۡهُمۡ لَعَلِمَهُ ٱلَّذِينَ يَسۡتَنۢبِطُونَهُۥ مِنۡهُمۡۗ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ لَٱتَّبَعۡتُمُ ٱلشَّيۡطَٰنَ إِلَّا قَلِيلٗا٨٣ فَقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفۡسَكَۚ وَحَرِّضِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَكُفَّ بَأۡسَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ وَٱللَّهُ أَشَدُّ بَأۡسٗا وَأَشَدُّ تَنكِيلٗا٨٤ مَّن يَشۡفَعۡ شَفَٰعَةً حَسَنَةٗ يَكُن لَّهُۥ نَصِيبٞ مِّنۡهَاۖ وَمَن يَشۡفَعۡ شَفَٰعَةٗ سَيِّئَةٗ يَكُن لَّهُۥ كِفۡلٞ مِّنۡهَاۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ مُّقِيتٗا٨٥ وَإِذَا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٖ فَحَيُّواْ بِأَحۡسَنَ مِنۡهَآ أَوۡ رُدُّوهَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٍ حَسِيبًا٨٦ ﴾ [النساء: ۸۰-۸۶].
(۸۰) هرکس از رسول ج با اجرای آنچه بدان امر کرده و پرهیز از آنچه از آن نهی کرده، اطاعت کند؛ به تحقیق فرمان الله را اجابت کرده است، و – ای رسول- هرکس از اطاعت تو روی گرداند، بر او اندوهگین مباش، زیرا ما تو را نگهبان بر او نفرستادهایم تا مواظب اعمالش باشی، بلکه فقط ما هستیم که عملش را برمیشمریم و او را مورد محاسبه قرار میدهیم.
(۸۱) و منافقان با زبانهایشان به تو میگویند: از فرمانت اطاعت کردیم و آن را اجرا نمودیم، اما چون از نزد تو بیرون میروند، گروهی از آنها بهصورت پنهانی، طرحی خلاف آنچه بر تو آشکار کرده بودند میریزند، و الله از طرح و تدبیر آنها آگاه است، و آنها را به خاطر این نیرنگشان مجازات میکند، پس به آنها اهمیت نده؛ زیرا نخواهند توانست ذرهای به تو آسیب برسانند، و کارت را به الله واگذار کن، و بر او اعتماد کن، و کافی است که به الله به عنوان کارساز اعتماد کنی.
(۸۲) چرا اینها در قرآن تأمل نمیکنند و آن را نمیخوانند تا برایشان ثابت شود که هیچ اختلاف و اضطرابی در آن یافت نمیشود؟! و تا راستیِ آنچه را که آورده است بدانند، و اگر از جانب غیر الله متعال بود، بهطور قطع در احکامش آشفتگی و در معانی آن، اختلاف زیادی مییافتند.
(۸۳) و هرگاه خبری مبنی بر امنیت و شادمانی مسلمانان، یا ترس و اندوه آنها به این منافقان برسد، آن را افشا و منتشر میکنند، و اگر تأمل و درنگ کنند و خبر را به رسول الله ج و به صاحبنظران و علما و خیرخواهان بازگردانند؛ اهل رأی و استنباط، آنچه را شایسته است که در این خصوص از نشردادن یا کتمان آن، عمل شود تشخیص میدهند، و – ای مؤمنان- اگر فضل الله با اسلام و رحمت او تعالی با قرآن بر شما نبود که شما را از آنچه این منافقان به آن مبتلا شدند معاف کرد، جز شمار اندکی از شما، از وسوسههای شیطان پیروی میکردید.
(۸۴)- ای رسول- در راه الله پیکار کن تا سخن الله برتر باشد، و در مورد دیگران از تو سؤال نمیشود و به آن ملزم نیستی؛ زیرا تو فقط به واداشتن خودت به قتال مکلف هستی، و مؤمنان را بر قتال ترغیب و تشویق کن، باشد که الله با قتال شما، نیروی کافران را دفع کند، و الله شدیدترین نیرو و سختترین مجازات را دارد.
(۸۵) هرکس برای جلب خیر به دیگران بکوشد، سهمی از پاداش برای اوست، و هرکس برای جلب شر به دیگران بکوشد، سهمی از گناه برایش است، و الله تمام اعمال انسان را میبیند و او را در قبال آن جزا میدهد. پس هرکس از شما در رسیدن خیر نقشی داشته باشد، بهره و نصیبی از آن خیر برایش است، و هرکس در رسیدن شر نقشی داشته باشد، مقداری از آن شر به او میرسد.
(۸۶) و هرگاه کسی بر شما سلام کرد، سلام را بهتر از سلامی که بر شما کرده است به او برگردانید، یا مثل آنچه گفته است به او بازگردانید، و پاسخ با سلامِ نیکوتر، بهتر است، همانا الله نگهبان اعمال شماست و هرکس را در قبال عملش جزا میدهد.
برخی فواید آیات:
• تدبر در قرآن کریم، این یقین را به جای میگذارد که از جانب الله فرو فرستاده شده است؛ چون از اضطراب و آشفتگی مصون است، و احکام بسیار زیادی که در آن وجود دارد آشکار میگردد.
• انتشار اخباری که سبب برهمزدن امنیت مؤمنان یا نفوذ ترس در میان صفوفشان میشود جایز نیست.
• سخن گفتن از مسایل مسلمانان و امور عمومی مربوط به آنها باید از جانب علما و والیان امورشان صورت گیرد.
• مشروعیت شفاعت نیکو که گناه و ستم بر حقوق مردم در آن نیست، و تحریم هر شفاعتی که در آن گناه یا ستمی وجود دارد.
﴿ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ لَيَجۡمَعَنَّكُمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَا رَيۡبَ فِيهِۗ وَمَنۡ أَصۡدَقُ مِنَ ٱللَّهِ حَدِيثٗا٨٧ ۞فَمَا لَكُمۡ فِي ٱلۡمُنَٰفِقِينَ فِئَتَيۡنِ وَٱللَّهُ أَرۡكَسَهُم بِمَا كَسَبُوٓاْۚ أَتُرِيدُونَ أَن تَهۡدُواْ مَنۡ أَضَلَّ ٱللَّهُۖ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ سَبِيلٗا٨٨ وَدُّواْ لَوۡ تَكۡفُرُونَ كَمَا كَفَرُواْ فَتَكُونُونَ سَوَآءٗۖ فَلَا تَتَّخِذُواْ مِنۡهُمۡ أَوۡلِيَآءَ حَتَّىٰ يُهَاجِرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَخُذُوهُمۡ وَٱقۡتُلُوهُمۡ حَيۡثُ وَجَدتُّمُوهُمۡۖ وَلَا تَتَّخِذُواْ مِنۡهُمۡ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرًا٨٩ إِلَّا ٱلَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَىٰ قَوۡمِۢ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُم مِّيثَٰقٌ أَوۡ جَآءُوكُمۡ حَصِرَتۡ صُدُورُهُمۡ أَن يُقَٰتِلُوكُمۡ أَوۡ يُقَٰتِلُواْ قَوۡمَهُمۡۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَسَلَّطَهُمۡ عَلَيۡكُمۡ فَلَقَٰتَلُوكُمۡۚ فَإِنِ ٱعۡتَزَلُوكُمۡ فَلَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ وَأَلۡقَوۡاْ إِلَيۡكُمُ ٱلسَّلَمَ فَمَا جَعَلَ ٱللَّهُ لَكُمۡ عَلَيۡهِمۡ سَبِيلٗا٩٠ سَتَجِدُونَ ءَاخَرِينَ يُرِيدُونَ أَن يَأۡمَنُوكُمۡ وَيَأۡمَنُواْ قَوۡمَهُمۡ كُلَّ مَا رُدُّوٓاْ إِلَى ٱلۡفِتۡنَةِ أُرۡكِسُواْ فِيهَاۚ فَإِن لَّمۡ يَعۡتَزِلُوكُمۡ وَيُلۡقُوٓاْ إِلَيۡكُمُ ٱلسَّلَمَ وَيَكُفُّوٓاْ أَيۡدِيَهُمۡ فَخُذُوهُمۡ وَٱقۡتُلُوهُمۡ حَيۡثُ ثَقِفۡتُمُوهُمۡۚ وَأُوْلَٰٓئِكُمۡ جَعَلۡنَا لَكُمۡ عَلَيۡهِمۡ سُلۡطَٰنٗا مُّبِينٗا٩١ ﴾ [النساء: ۸۷-۹۱].
(۸۷) الله که معبود برحقی جز او نیست، اول و آخر (= همگی) شما را در روز قیامت که هیچ تردیدی در آن نیست جمع میکند، تا شما را در قبال اعمالتان مجازات کند، و هیچکس راستگوتر از الله نیست.
(۸۸)- ای مؤمنان- شما را چه شده است که در نحوۀ رفتار با منافقان دو گروه مختلف شدهاید: گروهی قائل به پیکار با آنها بهسبب کفرشان است، و گروهی قائل به ترک پیکار با آنها بهسبب ایمانشان است؟! سزاوار شما نیست که در مورد آنها اختلاف ورزید، درحالیکه الله آنها را بهسبب اعمالشان، به کفر و گمراهی بازگردانده است، آیا میخواهید کسیکه الله به او توفیق نداده است به حق هدایت کنید؟! و هرکس را، الله گمراه سازد، راهی بهسوی هدایت برایش نخواهی یافت.
(۸۹) منافقان آرزو میکنند که شما به آنچه بر شما نازل شده است کفر ورزید، همانگونه که خودشان کفر ورزیدند، تا در کفر با آنها مساوی باشید، پس بهسبب دشمنیشان، از آنها دوستانی مگیرید تا اینکه در راه الله از سرزمین شرک به سرزمین اسلام که دلالت بر ایمانشان دارد مهاجرت کنند، پس اگر روی برگرداندند و بر حالشان ادامه دادند، آنگاه هرجا، آنها را یافتید بگیرید و بکشید، و از آنها دوستی نگیرید تا در امورتان همراه شما باشد، و یاوری از آنها مگیرید که شما را در برابر دشمنانتان یاری رساند.
(۹۰) مگر کسانی از آنها که به گروهی که میان شما و آنها پیمان محکمی بر ترک قتال وجود دارد بپیوندند، یا نزد شما بیایند درحالیکه سینههایشان به تنگ آمده باشد و قصد قتال با شما و قومشان را نداشته باشند، و اگر الله میخواست بهطور قطع آنها را بر شما چیره میکرد و با شما میجنگیدند، پس سلامتی را از الله بپذیرید، و با کشتن و اسیرگرفتن بر آنها تعرض نکنید، پس اگر از شما کناره گرفتند و با شما نجنگیدند، و با صلح و ترک قتال تسلیم شما شدند، آنگاه الله راهی برای قتل یا اسارتشان بر شما قرار نداده است.
(۹۱)- ای مؤمنان- به زودی گروهی دیگر از منافقان را خواهید یافت که ایمان را بر شما آشکار میکنند تا از امنیت خویش مطمئن باشند، و وقتی بهسوی کافران قوم خویش بازگردند، کفر را برایشان آشکار میکنند تا از آنها در ایمن باشند، هرگاه به کفر و شرک به الله فراخوانده شوند، به شدیدترین حالت در آن میافتند، پس اینان اگر از پیکار با شما دست نکشیدند، و با صلح نزد شما تسلیم نشدند، و دستهایشان را از شما بازنداشتند، هرجا آنها را یافتید، بگیرید و بکشید، و در مورد آنها که این صفت را داشته باشند، به دلیل نیرنگ و مکرشان، برای شما دلیلی روشن برای گرفتن و کشتن آنها قرار دادهایم.
برخی فواید آیات:
• پنهان ماندن حال برخی منافقان، باعث اختلاف در حکم رفتار با آنها میان مؤمنان میشود.
• بیان چگونگی تعامل با منافقان براساس احوالشان و برطبق مصلحت رفتار با آنها.
• عدالت اسلام در دستکشیدن از منافقانی که آزاری ستمگرانه از جانب آنها واقع نمیشود.
• جهاد در راه الله، منافقان را بهسبب بازماندنشان از جهاد و پوزشخواستنهایشان آشکار میکند.
﴿وَمَا كَانَ لِمُؤۡمِنٍ أَن يَقۡتُلَ مُؤۡمِنًا إِلَّا خَطَٔٗاۚ وَمَن قَتَلَ مُؤۡمِنًا خَطَٔٗا فَتَحۡرِيرُ رَقَبَةٖ مُّؤۡمِنَةٖ وَدِيَةٞ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦٓ إِلَّآ أَن يَصَّدَّقُواْۚ فَإِن كَانَ مِن قَوۡمٍ عَدُوّٖ لَّكُمۡ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَتَحۡرِيرُ رَقَبَةٖ مُّؤۡمِنَةٖۖ وَإِن كَانَ مِن قَوۡمِۢ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُم مِّيثَٰقٞ فَدِيَةٞ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ وَتَحۡرِيرُ رَقَبَةٖ مُّؤۡمِنَةٖۖ فَمَن لَّمۡ يَجِدۡ فَصِيَامُ شَهۡرَيۡنِ مُتَتَابِعَيۡنِ تَوۡبَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا٩٢ وَمَن يَقۡتُلۡ مُؤۡمِنٗا مُّتَعَمِّدٗا فَجَزَآؤُهُۥ جَهَنَّمُ خَٰلِدٗا فِيهَا وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ وَلَعَنَهُۥ وَأَعَدَّ لَهُۥ عَذَابًا عَظِيمٗا٩٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا ضَرَبۡتُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَتَبَيَّنُواْ وَلَا تَقُولُواْ لِمَنۡ أَلۡقَىٰٓ إِلَيۡكُمُ ٱلسَّلَٰمَ لَسۡتَ مُؤۡمِنٗا تَبۡتَغُونَ عَرَضَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا فَعِندَ ٱللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٞۚ كَذَٰلِكَ كُنتُم مِّن قَبۡلُ فَمَنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمۡ فَتَبَيَّنُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا٩٤ ﴾ [النساء: ۹۲-۹۴].
(۹۲) و هیچ مؤمنی را نسزد که مؤمنی را بکشد مگر اینکه این کار از روی خطا از او سر زَنَد، و هرکس مؤمنی را از روی خطا بکشد، بر او واجب است که یک بردۀ مؤمن را برای کفارۀ کارش آزاد کند، و بر خویشاوندان قاتل که از او ارث میبرند، دیهای است که باید به وارثان مقتول بدهند، مگر اینکه دیه را ببخشند و ساقط شود، پس اگر مقتول از گروهی است که با شما در جنگ هستند و خود او مؤمن است، بر قاتل واجب است که یک بردۀ مؤمن را آزاد کند و دیهای بر او نیست، و اگر مقتول مؤمن نیست اما از گروهی است که میان شما و آنها، پیمانی برقرار است مانند اهل ذمه، خویشاوندان قاتل که از او ارث میبرند باید دیه را به وارثان مقتول بپردازند، و قاتل باید یک بردۀ مؤمن را به عنوان کفارۀ کارش آزاد کند، اما اگر بردهای نیافت که آن را آزاد کند یا توان پرداخت بهایش را نداشت، باید دو ماه متوالی و بدون فاصله روزه بگیرد، تا الله کار او را ببخشد، و الله از اعمال و نیات بندگانش آگاه، و در تشریع و تدبیرش بسیار داناست.
(۹۳) و هرکس مؤمنی را از روی قصد و بناحق بکشد، مجازاتش ورود به جهنم است که جاویدان در آن میماند، و الله بر او خشم میگیرد و او را از رحمت خویش میراند، و چون مرتکب این گناه بزرگ شده است، عذابی بزرگ برایش آماده ساخته است.
(۹۴) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، هرگاه برای جهاد در راه الله خارج شدید، دربارۀ کسانیکه با آنها میجنگید بررسی کنید، و برای کسیکه آنچه را بر اسلام او دلالت میکند برایتان آشکار میکند نگویید: مؤمن نیستی، و ترسی از خون و مالت، تو را به اظهار اسلام واداشته است، آنگاه او را بکشید و با قتل او متاع ناچیز دنیا مانند غنیمت را از او بجویید، زیرا غنیمتهای زیادی نزد الله است که بهتر و بزرگتر از این است، شما نیز قبلاً مانند همین کسی بودید که ایمان خویش را از قومش پنهان میدارد، آنگاه الله با اسلام بر شما منت نهاد، و خونهایتان را محافظت کرد، پس بررسی کنید، زیرا ذرهای از اعمال شما هر چند کوچک باشد بر او پوشیده نمیماند و جزای آن را به شما خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• قرآن کریم، حرمت جان مؤمن را بزرگ شمرده، از تجاوز به آن نهی فرموده و شدیدترین مجازات را برایش مقرر کرده است.
• اعتقاد اهل سنت و جماعت این است که مؤمن قاتل برای همیشه در آتش نمیماند، بلکه مدتی طولانی در آن عذاب میشود، سپس به رحمت الله متعال از آن خارج میشود.
• وجوب بررسی و شناسایی در جهاد، و عجلهنکردن در داوری در این مورد، تا انسان بیگناه مورد تجاوز قرار نگیرد.
﴿لَّا يَسۡتَوِي ٱلۡقَٰعِدُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ غَيۡرُ أُوْلِي ٱلضَّرَرِ وَٱلۡمُجَٰهِدُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡۚ فَضَّلَ ٱللَّهُ ٱلۡمُجَٰهِدِينَ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ عَلَى ٱلۡقَٰعِدِينَ دَرَجَةٗۚ وَكُلّٗا وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ وَفَضَّلَ ٱللَّهُ ٱلۡمُجَٰهِدِينَ عَلَى ٱلۡقَٰعِدِينَ أَجۡرًا عَظِيمٗا٩٥ دَرَجَٰتٖ مِّنۡهُ وَمَغۡفِرَةٗ وَرَحۡمَةٗۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمًا٩٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡ قَالُواْ فِيمَ كُنتُمۡۖ قَالُواْ كُنَّا مُسۡتَضۡعَفِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ قَالُوٓاْ أَلَمۡ تَكُنۡ أَرۡضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٗ فَتُهَاجِرُواْ فِيهَاۚ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَسَآءَتۡ مَصِيرًا٩٧ إِلَّا ٱلۡمُسۡتَضۡعَفِينَ مِنَ ٱلرِّجَالِ وَٱلنِّسَآءِ وَٱلۡوِلۡدَٰنِ لَا يَسۡتَطِيعُونَ حِيلَةٗ وَلَا يَهۡتَدُونَ سَبِيلٗا٩٨ فَأُوْلَٰٓئِكَ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَعۡفُوَ عَنۡهُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَفُوًّا غَفُورٗا٩٩ ۞وَمَن يُهَاجِرۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ يَجِدۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُرَٰغَمٗا كَثِيرٗا وَسَعَةٗۚ وَمَن يَخۡرُجۡ مِنۢ بَيۡتِهِۦ مُهَاجِرًا إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ يُدۡرِكۡهُ ٱلۡمَوۡتُ فَقَدۡ وَقَعَ أَجۡرُهُۥ عَلَى ٱللَّهِۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٠٠ وَإِذَا ضَرَبۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَقۡصُرُواْ مِنَ ٱلصَّلَوٰةِ إِنۡ خِفۡتُمۡ أَن يَفۡتِنَكُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْۚ إِنَّ ٱلۡكَٰفِرِينَ كَانُواْ لَكُمۡ عَدُوّٗا مُّبِينٗا١٠١ ﴾ [النساء: ۹۵-۱۰۱].
(۹۵) مؤمنان خانهنشین از جهاد در راه الله غیر از معذوران مانند بیماران و افراد نابینا، با مجاهدان در راه الله با بذل اموال و جانهایشان، مساوی نیستند؛ الله مجاهدان با بذل اموال و جانهایشان را به درجهای بر خانهنشینان از جهاد برتری داده است، و برای هر یک از مجاهدان و خانهنشینان معذور از جهاد، مزدی است که سزاوارش است، و الله مجاهدان را با اعطای ثوابی بزرگ از جانب خویش، بر خانهنشینان برتری بخشیده است.
(۹۶) این ثواب، مقامهایی است که برخی بالاتر از برخی دیگر است، همراه آمرزش گناهانشان و رحمت الله به آنها است، و الله نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۹۷) همانا کسانیکه فرشتگان درحالی جانهایشان را میگیرند که با هجرتنکردن از سرزمین کفر به سرزمین اسلام بر خویش ستم کردهاند، فرشتگان از روی توبیخ، هنگام قبض روحشان به آنها میگویند: بر چه حالی بودید؟ و با چه چیزی از مشرکان شناخته میشدید؟ اینگونه پاسخی پوزشآمیز میدهند: ما ضعیفانی بودیم که توان و قدرتی نداشتیم که ستم را از خود دفع کنیم، آنگاه فرشتگان از روی توبیخ به آنها میگویند: آیا سرزمینهای الله وسیع نبود که بهسوی آن خارج شوید تا بر دین و جانهایتان از خوارشدن و مقهورشدن در امان بمانید؟! پس آنها که مهاجرت نکردند، جایگاهشان که در آن مستقر میشوند، همان آتش است، و آتش بازگشتگاه و محل رجوع بسیاری بدی برای آنها است.
(۹۸) (۹۹) مردان یا زنان یا کودکان ضعیف و دارای عذر، که توانی ندارند با آن ستم و شکست را از خود دور کنند، و راهی برای رهایی از اجباری که در آن هستند نمییابند، از این تهدید مستثنی هستند، پس امید است که الله به رحمت و لطف خویش از آنها درگذرد، و الله نسبت به بندگان خویش بخشنده است و توبهکاران آنها را میآمرزد.
پس از بیان تهدید بر ترک هجرت با وجود قدرت بر آن، به آن تشویق نموده و میفرماید:
(۱۰۰) و هرکس در جستجوی خشنودی الله، از سرزمین کفر بهسوی سرزمین اسلام مهاجرت کند، در سرزمینی که بهسوی آن مهاجرت کرده است، دگرگونی و سرزمینی غیر از سرزمینش که آن را ترک کرده است خواهد یافت، در آنجا به عزت و روزی گسترده دست مییابد، و هرکس از خانهاش برای مهاجرت بهسوی الله و رسولش خارج شود، و قبل از رسیدن به مقصد هجرت، مرگ او را فراگیرد، اجر او نزد الله ثبت شده است، و اینکه به مقصد هجرت خویش نرسیده باشد زیانی به او نمیرساند، و الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۰۱) و هرگاه در زمین سفر کردید، اگر ترسیدید که امر ناگواری از کافران به شما برسد، بر شما گناهی نیست که نمازهای چهاررکعتی را از چهار رکعت به دو رکعت قصر[۹] کنید؛ همانا دشمنی کافران برای شما، آشکار و واضح است.
برخی فواید آیات:
• فضیلت جهاد در راه الله و اجر بزرگ آن، و اینکه الله مقامهای والایی در بهشت که دیگران به آن دست نمییابند به آنها وعده داده است.
• فریضۀ جهاد از افراد دارای عذر برداشته شده است، با وجود اینکه اگر نیت نیکویی داشته باشند، پاداش دارند.
• فضیلت هجرت بهسوی سرزمین اسلام، و وجوب آن بر کسیکه قادر بر این کار است به شرط آنکه در سرزمین خویش، در مورد دینش بیمناک باشد.
• مشروعیت قصر نماز در مسافرت.
﴿وَإِذَا كُنتَ فِيهِمۡ فَأَقَمۡتَ لَهُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَلۡتَقُمۡ طَآئِفَةٞ مِّنۡهُم مَّعَكَ وَلۡيَأۡخُذُوٓاْ أَسۡلِحَتَهُمۡۖ فَإِذَا سَجَدُواْ فَلۡيَكُونُواْ مِن وَرَآئِكُمۡ وَلۡتَأۡتِ طَآئِفَةٌ أُخۡرَىٰ لَمۡ يُصَلُّواْ فَلۡيُصَلُّواْ مَعَكَ وَلۡيَأۡخُذُواْ حِذۡرَهُمۡ وَأَسۡلِحَتَهُمۡۗ وَدَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡ تَغۡفُلُونَ عَنۡ أَسۡلِحَتِكُمۡ وَأَمۡتِعَتِكُمۡ فَيَمِيلُونَ عَلَيۡكُم مَّيۡلَةٗ وَٰحِدَةٗۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِن كَانَ بِكُمۡ أَذٗى مِّن مَّطَرٍ أَوۡ كُنتُم مَّرۡضَىٰٓ أَن تَضَعُوٓاْ أَسۡلِحَتَكُمۡۖ وَخُذُواْ حِذۡرَكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ أَعَدَّ لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٗا مُّهِينٗا١٠٢ فَإِذَا قَضَيۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ قِيَٰمٗا وَقُعُودٗا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمۡۚ فَإِذَا ٱطۡمَأۡنَنتُمۡ فَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَۚ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا١٠٣ وَلَا تَهِنُواْ فِي ٱبۡتِغَآءِ ٱلۡقَوۡمِۖ إِن تَكُونُواْ تَأۡلَمُونَ فَإِنَّهُمۡ يَأۡلَمُونَ كَمَا تَأۡلَمُونَۖ وَتَرۡجُونَ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا يَرۡجُونَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا١٠٤ إِنَّآ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ لِتَحۡكُمَ بَيۡنَ ٱلنَّاسِ بِمَآ أَرَىٰكَ ٱللَّهُۚ وَلَا تَكُن لِّلۡخَآئِنِينَ خَصِيمٗا١٠٥ ﴾ [النساء: ۱۰۲-۱۰۵].
(۱۰۲) و – ای رسول- هرگاه هنگام پیکار با دشمن در میان لشکر بودی، و خواستی برایشان نماز برپاداری، لشکر را به دو گروه تقسیم کن: یک گروه از آنها بایستند که همراه تو نماز بگزارند، و باید جنگافزارهای خویش را همراه خویش در نماز برگیرند، و گروه دیگر باید از شما نگهبانی دهند، پس وقتی گروه اول، یک رکعت را با امام گزاردند، خودشان نماز را کامل کنند، و پس از گزاردن نماز، باید در پشت شما در مقابل دشمن قرار بگیرند، و گروهیکه در نگهبانی بودند و نماز نگزاردهاند، بیایند و یک رکعت را همراه امام بگزارند، و پس از اینکه امام سلام داد، ادامۀ نمازشان را کامل کنند، و باید احتیاط خویش را در برابر دشمنشان داشته باشند، و جنگافزارهایشان را حمل کنند؛ زیرا کافران آرزو میکنند که از جنگافزارها و ابزارتان هنگام نماز غافل شوید، آنگاه یکباره بر شما هجوم آورند، و شما را در حالت غفلت به چنگ آورند، و گناهی بر شما نیست اگر آسیبی بهسبب باران به شما رسید یا بیمار بودید و مانند آن، که جنگافزارهایتان را به زمین بگذارید و حمل نکنید، و هر اندازه که میتوانید در برابر دشمنتان مراقب باشید، همانا الله عذابی خوارکننده برای کافران مهیا کرده است.
(۱۰۳)- ای مؤمنان- هرگاه از نماز فارغ شدید، در هر حالتی که هستید، ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده، با تسبیح و تحمید و تهلیل، الله را یاد کنید، پس چون ترس از شما برطرف شد و احساس امنیت کردید، نماز را بهصورت کامل با ارکان و واجبات و مستحباتش به گونهای که به آن امر شدهاید برپا دارید؛ زیرا نماز در زمانهای مشخص بر مؤمنان فرض شده است، و تأخیر از این زمانها بدون عذر جایز نیست، این حکم در حالت اقامت است، اما در حالت سفر میتوانید جمع[۱۰] و قصر کنید.
(۱۰۴) و – ای مؤمنان- در تعقیب دشمنان کافرتان سستی و تنبلی نکنید؛ اگر شما بهسبب قتل و جراحتی که به شما رسید رنج میبردید، آنها نیز همانند شما رنج میبرند، و همانند شما آسیب میبینند، پس نباید صبر آنها از صبر شما بیشتر باشد؛ زیرا شما به پاداش و پیروزی و تقویتی از جانب الله امید دارید که آنها امید ندارند، و الله از احوال بندگانش آگاه است، و در تدبیر و تشریعش بسیار داناست.
(۱۰۵) - ای رسول- بهراستی که ما قرآن را که مشتمل بر حق است بر تو فرو فرستادیم، تا به موجب آنچه که الله به تو آموخته و الهام کرده است و نه براساس هوای نفس و نظر خودت، در تمام امور مردم میان آنها داوری کنی، و مدافع کسانیکه به خودشان و امانتشان خیانت کردند مباش که هرکس را که به حق از آنها مطالبه میکند، از آنها بازگردانی.
برخی فواید آیات:
• مشروعیت نماز خوف و بیان احکام و صفت آن.
• امر به بهکارگیری اسباب در تمام حالتها، و اینکه مؤمن در بهکارنگرفتن اسباب معذور نیست حتی هنگام عبادت.
• مشروعیت دوام ذکر الله متعال در هر حالتی، زیرا دلها را زنده و آرام میکند.
• نهی از سستی و تنبلی در هنگام جنگ با دشمن، و امر به صبر در پیکار با او.
﴿وَٱسۡتَغۡفِرِ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٠٦ وَلَا تُجَٰدِلۡ عَنِ ٱلَّذِينَ يَخۡتَانُونَ أَنفُسَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّانًا أَثِيمٗا١٠٧ يَسۡتَخۡفُونَ مِنَ ٱلنَّاسِ وَلَا يَسۡتَخۡفُونَ مِنَ ٱللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمۡ إِذۡ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرۡضَىٰ مِنَ ٱلۡقَوۡلِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا يَعۡمَلُونَ مُحِيطًا١٠٨ هَٰٓأَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ جَٰدَلۡتُمۡ عَنۡهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا فَمَن يُجَٰدِلُ ٱللَّهَ عَنۡهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ أَم مَّن يَكُونُ عَلَيۡهِمۡ وَكِيلٗا١٠٩ وَمَن يَعۡمَلۡ سُوٓءًا أَوۡ يَظۡلِمۡ نَفۡسَهُۥ ثُمَّ يَسۡتَغۡفِرِ ٱللَّهَ يَجِدِ ٱللَّهَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١١٠ وَمَن يَكۡسِبۡ إِثۡمٗا فَإِنَّمَا يَكۡسِبُهُۥ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا١١١ وَمَن يَكۡسِبۡ خَطِيَٓٔةً أَوۡ إِثۡمٗا ثُمَّ يَرۡمِ بِهِۦ بَرِيٓٔٗا فَقَدِ ٱحۡتَمَلَ بُهۡتَٰنٗا وَإِثۡمٗا مُّبِينٗا١١٢ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكَ وَرَحۡمَتُهُۥ لَهَمَّت طَّآئِفَةٞ مِّنۡهُمۡ أَن يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡۖ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَيۡءٖۚ وَأَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمۡ تَكُن تَعۡلَمُۚ وَكَانَ فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكَ عَظِيمٗا١١٣ ﴾ [النساء: ۱۰۶-۱۱۳].
(۱۰۶) و از الله آمرزش و بخشایش بخواه؛ زیرا الله نسبت به بندگانش که بهسوی او توبه کنند بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۰۷) و از هر شخصی که خیانت میکند و در پنهانکردن خیانتش میکوشد دفاع نکن، و الله این خیانتکاران دروغگو را دوست ندارد.
(۱۰۸) هنگام ارتکاب گناه، آن را از روی ترس و حیا از مردم پنهان میکنند، ولی نمیتوانند آن را از الله پنهان کنند که همیشه با آنها است. او تعالی به آنها احاطه دارد، و هیچچیز از آنها بر او پوشیده نیست، وقتی پنهانی سخنانی را که الله از آن خشنود نیست طرح میریزند. مانند دفاع از گناهکار و متهمکردن بیگناه؛ و الله به آنچه پنهانی و آشکارا انجام میدهند آگاهی فراگیر دارد، ذرهای بر او پوشیده نمیماند، و آنها را به خاطر اعمالشان مجازات خواهد کرد.
(۱۰۹) هان شما – ای کسانیکه کار اینها که مرتکب جرم میشوند شما را آشفته میکند- در زندگی دنیا از آنها دفاع کردید تا بیگناهیشان را ثابت کنید، و مجازات را از آنها دفع کنید، پس چه کسی در روز قیامت در برابر الله از آنها دفاع میکند درحالیکه از حقیقت حال آنها آگاهی یافته است؟! و چه کسی کارساز آنها در آن روز خواهد بود؟! بدون تردید هیچکس را یارای این کار نیست.
(۱۱۰) هرکس عمل بدی مرتکب شود یا با ارتکاب گناهان به خودش ستم کند، سپس با اقرار به گناه خویش و پشیمانی و بریدن از آن از الله آمرزش بخواهد، الله را همیشه برای گناهان خویش، بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت.
(۱۱۱) و هرکس گناه صغیره و کبیرهای مرتکب شود، همانا مجازات آن فقط بر خودش خواهد بود، و به دیگران سرایت نمیکند، و الله از اعمال بندگان آگاه، و در تدبیر و تشریع خویش بسیار داناست.
(۱۱۲) و هرکس اشتباهی غیر عمدی، یا گناهی عمدی مرتکب شود، سپس انسانی پاک از این گناه را متهم سازد، با این کار، دروغی بزرگ و گناهی آشکار به دوش کشیده است.
(۱۱۳) و – ای رسول- اگر الله به فضل خویش تو را محافظت نکرده بود، گروهی از آنها که به خودشان ستم میکنند تصمیم گرفته بودند که تو را از حق گمراه کنند تا به بیعدالتی داوری کنی، و در حقیقت فقط خودشان را گمراه میسازند؛ زیرا سرانجام، تلاشی را که برای گمراهساختن به کار گرفتند، به خودشان بازمیگردد، و الله قرآن و سنت را بر تو نازل کرد، و هدایت و نوری را به تو آموخت که قبل از آن، نمیدانستی، و الله با نبوت و عصمت، فضل زیادی به تو بخشید.
برخی فواید آیات:
• نهی از دفاعکردن از دروغپردازان و گرفتن جانب آنها؛ زیرا این کار نوعی همکاری بر گناه و ستم است.
• سزاوار است که ترس و حیای مؤمن حقیقی از الله متعال و بزرگداشتن او، بیش از همۀ دیگران باشد.
• رحمت و آمرزش گستردۀ الله برای کسیکه به خودش ستم کرده است، هر اندازه که ستم کرده باشد؛ به شرط اینکه توبۀ راستین بکند، و از گناهش بازگردد.
• برحذرداشتن از ایراد اتهام بر انسان بیگناه و بستن افترای دروغ بر او، و اینکه هرکس چنین کاری انجام دهد، شدیدترین دروغ و گناه را مرتکب شده است.
﴿۞لَّا خَيۡرَ فِي كَثِيرٖ مِّن نَّجۡوَىٰهُمۡ إِلَّا مَنۡ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوۡ مَعۡرُوفٍ أَوۡ إِصۡلَٰحِۢ بَيۡنَ ٱلنَّاسِۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ ٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِ ٱللَّهِ فَسَوۡفَ نُؤۡتِيهِ أَجۡرًا عَظِيمٗا١١٤ وَمَن يُشَاقِقِ ٱلرَّسُولَ مِنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ ٱلۡهُدَىٰ وَيَتَّبِعۡ غَيۡرَ سَبِيلِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ نُوَلِّهِۦ مَا تَوَلَّىٰ وَنُصۡلِهِۦ جَهَنَّمَۖ وَسَآءَتۡ مَصِيرًا١١٥ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُۚ وَمَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا١١٦ إِن يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦٓ إِلَّآ إِنَٰثٗا وَإِن يَدۡعُونَ إِلَّا شَيۡطَٰنٗا مَّرِيدٗا١١٧ لَّعَنَهُ ٱللَّهُۘ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنۡ عِبَادِكَ نَصِيبٗا مَّفۡرُوضٗا١١٨ وَلَأُضِلَّنَّهُمۡ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمۡ وَلَأٓمُرَنَّهُمۡ فَلَيُبَتِّكُنَّ ءَاذَانَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ وَلَأٓمُرَنَّهُمۡ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلۡقَ ٱللَّهِۚ وَمَن يَتَّخِذِ ٱلشَّيۡطَٰنَ وَلِيّٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِ فَقَدۡ خَسِرَ خُسۡرَانٗا مُّبِينٗا١١٩ يَعِدُهُمۡ وَيُمَنِّيهِمۡۖ وَمَا يَعِدُهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ إِلَّا غُرُورًا١٢٠ أُوْلَٰٓئِكَ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنۡهَا مَحِيصٗا١٢١ ﴾ [النساء: ۱۱۴-۱۲۱].
(۱۱۴) در بسیار از سخنانی که مردم آن را بهصورت راز میگویند هیچ خیری نیست، و هیچ سودی از آن به دست نمیآید، مگر اینکه سخنشان، امر به صدقه، یا کار نیکی باشد که شریعت آن را آورده باشد و عقل به آن راهنمایی کند، یا دعوتی برای اصلاح میان طرفین نزاع باشد، و هرکس این کار را برای جستجوی خشنودی الله انجام دهد، به زودی پاداش بزرگی به او خواهیم داد.
(۱۱۵) و هرکس پس از آنکه حق برایش روشن شد، با رسول ج دشمنی کند و در آنچه که آورده است با او مخالفت کند، و راهی غیر از راه مؤمنان دنبال کند، او را با آنچه که برای خویشتن برگزیده است رها میکنیم، و چون به عمد از حق روی گردانده است، او را بهسوی حق توفیق نمیدهیم، و او را به آتش جهنم که گرمای رنجآوری دارد درمیآوریم، و جهنم بازگشتگاه بسیاری بدی برای ساکنانش است.
(۱۱۶) همانا الله نمیبخشاید که به او شرک آورده شود، بلکه مشرک برای همیشه در آتش میماند، و گناهان پایینتر از شرک را برای هرکس بخواهد به رحمت و فضل خویش میبخشاید، و هرکس احدی را با الله شریک قرار دهد بهراستی که از حقیقت گمراه و بسیار دور شده است؛ زیرا خالق و مخلوق را با هم یکسان قرار داده است.
(۱۱۷) این مشرکان فقط بتهای مادینهای را همراه الله عبادت میکنند و به فریاد میخوانند که به نامهای زنان مانند لات و عزی نامیده شدهاند، و هیچ نفع و زیانی ندارند، آنها در حقیقت فقط شیطان را که از طاعت الله خارج شد و هیچ خیری در آن نیست عبادت میکنند؛ زیرا اوست که آنها را به عبادت بتها فرمان میدهد.
(۱۱۸) و به همین منظور، الله او را از رحمتش راند، و این شیطان با ایراد سوگند به پروردگارش گفت: بخشی معلوم از میان بندگانت برای خودم قرار خواهم داد و آنها را از حق گمراه میسازم.
(۱۱۹) و آنها را از راه راست تو بازخواهم داشت، و آنها را به وعدههای دروغینی که گمراهیِ آنها را برایشان زیبا جلوه میدهد گرفتار خواهم کرد، و به آنها فرمان خواهم داد تا برای تحریم دامهایی که الله برایشان حلال کرده است گوشهای دامها را ببرند، و به آنها فرمان خواهم داد تا در آفرینش و فطرت الله تغییر ایجاد کنند، و هرکس شیطان را به عنوان دوست بگیرد که با او دوستی کند و از او اطاعت کند، بهسبب دوستی با شیطانِ رانده شده، زیان آشکاری دیده است.
(۱۲۰) شیطان وعدههای دروغین و آرزوهای پوچ به آنها میدهد، و در حقیقت، آنها را جز به باطلی که هیچ حقیقتی ندارد وعده نمیدهد.
(۱۲۱) جایگاه اینها که گامهای شیطان و آرزوهایی را که به آنها میدهد پیروی میکنند، آتش جهنم است که هیچ گریزگاهی از آن نمییابند تا به آن پناه ببرند.
برخی فواید آیات:
• در بسیاری از رازگوییهای مردم خیری نیست، بلکه چه بسا در آن گناه وجود دارد، و اندکی از سخنان آنها که میانشان رد و بدل میشود خیر و نیکو است.
• سرانجامِ دشمنی با رسول ج و مخالفت با راه مؤمنان، دوری از الله و ورود به آتش است.
• تمام گناهان، تحت مشیت الله قرار دارند، که شاید برای صاحبش بخشیده شود، جز شرک که الله هرگز آن را نمیبخشاید.
• هدف شیطان، بازگرداندن مردم از عبادت الله متعال است، و از بزرگترین روشهای او، آراستن باطل با آرزوهای فریبنده و وعدههای دروغین است.
﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَنُدۡخِلُهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٗاۚ وَمَنۡ أَصۡدَقُ مِنَ ٱللَّهِ قِيلٗا١٢٢ لَّيۡسَ بِأَمَانِيِّكُمۡ وَلَآ أَمَانِيِّ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِۗ مَن يَعۡمَلۡ سُوٓءٗا يُجۡزَ بِهِۦ وَلَا يَجِدۡ لَهُۥ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا١٢٣ وَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ وَلَا يُظۡلَمُونَ نَقِيرٗا١٢٤ وَمَنۡ أَحۡسَنُ دِينٗا مِّمَّنۡ أَسۡلَمَ وَجۡهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ وَٱتَّبَعَ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۗ وَٱتَّخَذَ ٱللَّهُ إِبۡرَٰهِيمَ خَلِيلٗا١٢٥ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٖ مُّحِيطٗا١٢٦ وَيَسۡتَفۡتُونَكَ فِي ٱلنِّسَآءِۖ قُلِ ٱللَّهُ يُفۡتِيكُمۡ فِيهِنَّ وَمَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ فِي يَتَٰمَى ٱلنِّسَآءِ ٱلَّٰتِي لَا تُؤۡتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرۡغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ وَٱلۡمُسۡتَضۡعَفِينَ مِنَ ٱلۡوِلۡدَٰنِ وَأَن تَقُومُواْ لِلۡيَتَٰمَىٰ بِٱلۡقِسۡطِۚ وَمَا تَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِهِۦ عَلِيمٗا١٢٧ ﴾ [النساء: ۱۲۲-۱۲۷].
الله پس از بیان مجازات پیروان شیطان، پاداش پیروان رسولان را بیان کرده و میفرماید:
(۱۲۲) و کسانی را که به الله ایمان آوردند و اعمال صالح نزدیککننده به او تعالی انجام دادند به بهشتهایی درخواهیم آورد که رودها از زیر کاخهایش جاری است و برای همیشه در آنها میمانند، این وعدهای از جانب الله است، و وعدۀ او تعالی حقیقت است، زیرا او در وعده خلاف نمیکند، و هیچکس راستگوتر از الله نیست.
(۱۲۳)- ای مسلمانان- نجات و رستگاری تابع آرزوهای شما یا آرزوهای اهل کتاب نیست، بلکه این امر تابع عمل است، یعنی هرکس از شما که عمل بدی انجام دهد در روز قیامت مجازات آن را خواهد دید، و جز الله برای خود دوستی نمییابد که به او نفع برساند، و هیچ یاوری برای خود نمییابد که ضرر را از او دور سازد.
(۱۲۴) و هرکس اعمال صالح انجام دهد چه مرد باشد یا زن، درحالیکه ایمان حقیقی به الله متعال دارد، آنها که هم ایمان و هم عمل را یکجا داشتهاند وارد بهشت میشوند، و ذرهای از پاداش اعمالشان کاسته نمیشود، هر چند مقدار ناچیزی به اندازۀ فرورفتگی پشت هستۀ خرما باشد.
(۱۲۵) و هیچکس دین بهتری ندارد از آن کس که در ظاهر و باطن خودش را تسلیم الله کرده است و نیت خویش را برای او تعالی خالص گردانیده است، و به نیکویی از احکام الله فرمانبرداری کرده، و از دین ابراهیم ÷ که اساس دین محمد ج است پیروی کرده است، درحالیکه از شرک و کفر، به توحید و ایمان روی آورده است. و الله ابراهیم ÷ را با محبت کامل از میان سایر مخلوقاتش برگزید.
(۱۲۶) و فرمانروایی آنچه در آسمانها و زمین است فقط از آنِ الله است، و الله به هر چیزی از مخلوقاتش، احاطۀ علمی و توانایی و تدبیری دارد.
(۱۲۷) و – ای رسول- از تو در مورد زنان و آنچه که برای آنها و بر آنها واجب است میپرسند، بگو: الله آنچه را که در مورد آن پرسیدید به شما بیان میفرماید و نیز آنچه را که در قرآن بر شما تلاوت میشود، در مورد زنان یتیمی که قَیِّمشان هستید و مهریه یا میراثشان را که الله برایشان مقرر فرموده است نمیدهید، و در ازدواج با آنها تمایل ندارید، و از روی طمع در اموالشان، آنها را از ازدواج منع میکنید. و برایتان بیان میفرماید آنچه را که در مورد کودکان مستضعف واجب است، از پرداخت حق میراثشان به آنها، و اینکه با تسلط بر اموالشان بر آنها ستم نکنید، و وجوب انجام عادلانۀ آنچه باعث اصلاح امور یتیمان در دنیا و آخرت میشود را برایتان بیان میفرماید، و الله از هر کار خیری که برای یتیمان و غیر آنها انجام دهید، آگاه است و پاداش آن را به شما خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• پاداش نزد الله، به مجرد آرزوها و ادعاها به دست نمیآید، بلکه ایمان و عمل صالح ناگزیر باید وجود داشته باشد.
• جزا از جنس عمل است، یعنی هرکس عمل بدی مرتکب شود، در قبال آن مجازات میشود، و هرکس کار نیکی انجام دهد، پاداشی بهتر از آن به او داده میشود.
• اخلاص و پیروی، مقیاس قبول عمل نزد الله متعال هستند.
• اسلام، حقوق زنان و کودکان ضعیف را بزرگ شمرده است، چنانکه ستم بر آنها را حرام گردانیده و رعایت مصالحشان را در پرتو احکامش واجب گردانده است.
﴿وَإِنِ ٱمۡرَأَةٌ خَافَتۡ مِنۢ بَعۡلِهَا نُشُوزًا أَوۡ إِعۡرَاضٗا فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَآ أَن يُصۡلِحَا بَيۡنَهُمَا صُلۡحٗاۚ وَٱلصُّلۡحُ خَيۡرٞۗ وَأُحۡضِرَتِ ٱلۡأَنفُسُ ٱلشُّحَّۚ وَإِن تُحۡسِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا١٢٨ وَلَن تَسۡتَطِيعُوٓاْ أَن تَعۡدِلُواْ بَيۡنَ ٱلنِّسَآءِ وَلَوۡ حَرَصۡتُمۡۖ فَلَا تَمِيلُواْ كُلَّ ٱلۡمَيۡلِ فَتَذَرُوهَا كَٱلۡمُعَلَّقَةِۚ وَإِن تُصۡلِحُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٢٩ وَإِن يَتَفَرَّقَا يُغۡنِ ٱللَّهُ كُلّٗا مِّن سَعَتِهِۦۚ وَكَانَ ٱللَّهُ وَٰسِعًا حَكِيمٗا١٣٠ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَلَقَدۡ وَصَّيۡنَا ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَإِيَّاكُمۡ أَنِ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ وَإِن تَكۡفُرُواْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدٗا١٣١ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلًا١٣٢ إِن يَشَأۡ يُذۡهِبۡكُمۡ أَيُّهَا ٱلنَّاسُ وَيَأۡتِ بَِٔاخَرِينَۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ ذَٰلِكَ قَدِيرٗا١٣٣ مَّن كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ ٱلدُّنۡيَا فَعِندَ ٱللَّهِ ثَوَابُ ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ سَمِيعَۢا بَصِيرٗا١٣٤ ﴾ [النساء: ۱۲۸-۱۳۴].
(۱۲۸) و اگر زنی از شوهرش ترسید که خودش را از او برتر بپندارد و به او تمایل نشان ندهد، بر آن دو گناه نیست که با هم مصالحه کنند، چنانکه زن از برخی حقوق واجب خودش مانند حق نفقه و مبیت (شبگذرانی) کوتاه بیاید، و صلح در اینجا از طلاق برای آن دو بهتر است، درحالیکه نفسها بر حرص و بخل آفریده شدهاند، یعنی در کوتاهآمدن از حقوق خویش کوتاه نمیآیند، پس شایسته است که زن و شوهر این اخلاق را با تربیت نفس بر گذشت و نیکوکاری درمان کنند. و اگر در تمام امورتان نیکی کنید، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله متعال تقوای او را پیشه کنید، همانا الله از اعمال شما آگاه است، ذرهای بر او پوشیده نمیماند، و جزای آن را به شما خواهد داد.
(۱۲۹) و – ای شوهران- بهسبب اموری که چه بسا خارج از ارادۀ شما هستند، هرگز نخواهید توانست در تمایل قلبی میان همسران عدالت کامل برقرار کنید، هر چند بر این کار مشتاق باشید. پس به صورت کامل از همسری که او را دوست ندارید، متمایل نگردید به این ترتیب که او را رها کنید مانند زنی معلق که شوهری ندارد که حقش را برپا دارد و یا مانند زن بیشوهری که به ازدواج چشم دارد. و اگر میان خود را اصلاح کنید به این نحو که خودتان را به برپایی حق همسر که دوست ندارید آن را انجام دهید وادارید، و در مورد او از الله بترسید؛ بهراستی که الله نسبت به شما بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۳۰) و اگر زن و شوهر با طلاق یا خُلع از یکدیگر جدا شوند، الله به فضل گستردۀ خویش، هر یک از آن دو را بینیاز میسازد، چنانکه مرد را با همسری بهتر از همسر سابق بینیاز میسازد، و زن را با شوهری بهتر از شوهر قبلی بینیاز میسازد، و الله دارای فضل و رحمت گسترده است، و در تدبیر و تقدیرش بسیار داناست.
(۱۳۱) و آنچه در آسمانها و زمین و میان این دو است فقط از آنِ الله است. و از اهل کتاب، چه یهود و چه نصاری پیمان گرفتیم، و از شما پیمان گرفتیم که اوامر الله را اجرا کنید و از نواهی او بپرهیزید، و اگر این پیمان را انکار کنید، فقط به خودتان آسیب میرسانید؛ زیرا الله از طاعت شما بینیاز است، و آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، از آنِ اوست، و او از تمام مخلوقاتش بینیاز است و تمام صفات و افعالش ستودهشده است.
(۱۳۲) مالکیت آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است فقط برای الله است، اوست که سزاوار است از او فرمانبرداری شود، و الله برای اداره و تدبیر تمام امور مخلوقاتش کافی است.
(۱۳۳) - ای مردم- اگر الله بخواهد شما را نابود میسازد و دیگرانی غیر از شما میآورد که از او اطاعت کنند و نافرمانی نکنند، و الله بر این کار تواناست.
(۱۳۴)- ای مردم- هرکس از شما فقط پاداش دنیا را در قبال کارش بخواهد، باید بداند که پاداش دنیا و آخرت نزد الله است، پس ثواب هر دو را از او بطلبد، و الله سخنان شما را میشنود، افعال شما را میبیند، و شما را در قبال آن جزا میدهد.
برخی فواید آیات:
• مستحب بودن مصالحه میان زوجین هنگام اختلاف، و ترجیح دادن مصلحت با کوتاه آمدن از بعضی حقوق برای دوام پیمان زناشویی.
• الله متعال، عدالت میان همسران را بهخصوص در امور مادی که در توان شوهران است واجب گرداند، و شریعت بر عدالت در امور معنوی، مانند دوست داشتن و تمایل قلبی که دشوار است آسانگیری کرده است.
• اگر همنشینی زوجین ممکن نباشد، گناهی بر زوجین نیست که از یکدیگر جدا شوند.
• سفارش جامع برای تمام مردم از اولین تا آخرینشان، همان امر به تقوای الله متعال با اجرای اوامر و ترک نواهی است.
﴿۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُواْ قَوَّٰمِينَ بِٱلۡقِسۡطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۡ أَوِ ٱلۡوَٰلِدَيۡنِ وَٱلۡأَقۡرَبِينَۚ إِن يَكُنۡ غَنِيًّا أَوۡ فَقِيرٗا فَٱللَّهُ أَوۡلَىٰ بِهِمَاۖ فَلَا تَتَّبِعُواْ ٱلۡهَوَىٰٓ أَن تَعۡدِلُواْۚ وَإِن تَلۡوُۥٓاْ أَوۡ تُعۡرِضُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا١٣٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِن قَبۡلُۚ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا١٣٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ٱزۡدَادُواْ كُفۡرٗا لَّمۡ يَكُنِ ٱللَّهُ لِيَغۡفِرَ لَهُمۡ وَلَا لِيَهۡدِيَهُمۡ سَبِيلَۢا١٣٧ بَشِّرِ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ بِأَنَّ لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمًا١٣٨ ٱلَّذِينَ يَتَّخِذُونَ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۚ أَيَبۡتَغُونَ عِندَهُمُ ٱلۡعِزَّةَ فَإِنَّ ٱلۡعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعٗا١٣٩ وَقَدۡ نَزَّلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ أَنۡ إِذَا سَمِعۡتُمۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ يُكۡفَرُ بِهَا وَيُسۡتَهۡزَأُ بِهَا فَلَا تَقۡعُدُواْ مَعَهُمۡ حَتَّىٰ يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيۡرِهِۦٓ إِنَّكُمۡ إِذٗا مِّثۡلُهُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ جَامِعُ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡكَٰفِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا١٤٠ ﴾ [النساء: ۱۳۵-۱۴۰].
(۱۳۵) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش ج پیروی کردهاید، در تمام احوالتان عدالت را برپا دارید، با هرکسی به حقیقت گواهی دهید، هر چند این امر اقتضا کند که بر زیان خودتان یا پدر و مادرتان یا خویشاوندانتان به حقیقت اقرار کنید، و فقر یا ثروت هیچکس شما را بر ادای شهادت یا ترک آن وا ندارد؛ زیرا الله به فقیر و ثروتمندتان از شما سزاوارتر است و مصالح آن دو را میداند، پس در گواهی دادنهایتان از شهوات پیروی نکنید تا از حق در آن منحرف نشوید، و اگر گواهی را به غیر وجه آن ادا کردید یا از ادای آن خودداری کردید؛ (بدانید) که الله نسبت به آنچه انجام میدهید بسیار داناست.
(۱۳۶) ای کسانیکه ایمان آوردهاید بر ایمانتان به الله و رسولش ج، و به قرآن که آن را بر رسولش ج فرو فرستاد، وبه کتابهایی که قبل از او آنها را بر رسولانش نازل کرد استوار باشید، و هرکس به الله و فرشتگانش و کتابهایش و رسولانش و روز قیامت کفر ورزد، در حقیقت به فاصلۀ زیادی از راه راست دور شده است.
(۱۳۷) همانا کسانی از شما که پس از ایمان، کفر را تکرار کردند، چنانکه در ایمان وارد شدند سپس از آن بازگشتند، سپس در آن داخل شدند، سپس از آن بازگشتند، و بر کفر اصرار کردند و بر آن مردند، الله بر آن نیست که گناهانشان را ببخشاید، و بر آن نیست که آنها را به راه راستی که به او تعالی میرسد توفیق دهد.
(۱۳۸)- ای رسول- منافقان را که ایمان را آشکار، و کفر را پنهان میکنند، بشارت بده به اینکه برایشان نزد الله عذابی رنجآور در روز قیامت است.
(۱۳۹) این عذاب برای آن است که به جای مؤمنان، کافران را به عنوان یاران و یاوران خویش گرفتند، و بسیار شگفت است آن چیزی که باعث شده آنها را به دوستی بگیرند، آیا عزت و نیرومندی را نزد آنها میجویند تا با آن سربلند شوند؟! همانا تمام عزت و نیرومندی از آنِ الله است.
(۱۴۰) و – ای مؤمنان- الله در قرآن کریم بر شما فرو فرستاده است که هرگاه در مجلسی نشستید و در آن شنیدید که کسی آیات الله را مورد انکار و استهزا قرار میدهد، بر شما واجب است که نشستن با آنها را رها کرده و از مجالسشان برگردید، تا سخنی غیر از انکار و ریشخند آیات الله بزنند، زیرا اگر در حال انکار و ریشخند به آیات الله با آنها بنشینید پس از آنکه آن را شنیدید، در مخالفت با فرمان الله، همانند آنها هستید؛ زیرا با نشستنتان، از الله نافرمانی کردید همانگونه که آنها با کفرشان نافرمانی کردند؛ بهراستی که الله منافقان را که اظهار اسلام میکنند و در پنهان کفر میکنند در روز قیامت با کافران در آتش جهنم یکجا جمع خواهد کرد.
برخی فواید آیات:
• وجوب عدالت در داوری میان مردم و هنگام ادای شهادت، هر چند حقیقت به زیان خود شخص یا یکی از خویشاوندانش باشد.
• مؤمن باید در انجام اعمال قلبی و بدنی که بر ایمان میافزاید بکوشد، و آن را در قلبش استوار سازد.
• بزرگی خطر منافقان علیه اسلام و پیروانش؛ به همین منظور، الله آنها را به شدیدترین عذاب در آخرت تهدید کرده است.
• اگر مؤمن نتواند بر کسیکه به آیات و شریعت الله بیاحترامی میکند اعتراض کند، جایز نیست که در این حالت با او بنشیند.
﴿ٱلَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمۡ فَإِن كَانَ لَكُمۡ فَتۡحٞ مِّنَ ٱللَّهِ قَالُوٓاْ أَلَمۡ نَكُن مَّعَكُمۡ وَإِن كَانَ لِلۡكَٰفِرِينَ نَصِيبٞ قَالُوٓاْ أَلَمۡ نَسۡتَحۡوِذۡ عَلَيۡكُمۡ وَنَمۡنَعۡكُم مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۚ فَٱللَّهُ يَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ وَلَن يَجۡعَلَ ٱللَّهُ لِلۡكَٰفِرِينَ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ سَبِيلًا١٤١ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَهُوَ خَٰدِعُهُمۡ وَإِذَا قَامُوٓاْ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ قَامُواْ كُسَالَىٰ يُرَآءُونَ ٱلنَّاسَ وَلَا يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ إِلَّا قَلِيلٗا١٤٢ مُّذَبۡذَبِينَ بَيۡنَ ذَٰلِكَ لَآ إِلَىٰ هَٰٓؤُلَآءِ وَلَآ إِلَىٰ هَٰٓؤُلَآءِۚ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ سَبِيلٗا١٤٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۚ أَتُرِيدُونَ أَن تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ عَلَيۡكُمۡ سُلۡطَٰنٗا مُّبِينًا١٤٤ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ فِي ٱلدَّرۡكِ ٱلۡأَسۡفَلِ مِنَ ٱلنَّارِ وَلَن تَجِدَ لَهُمۡ نَصِيرًا١٤٥ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ وَأَصۡلَحُواْ وَٱعۡتَصَمُواْ بِٱللَّهِ وَأَخۡلَصُواْ دِينَهُمۡ لِلَّهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَعَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ وَسَوۡفَ يُؤۡتِ ٱللَّهُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ أَجۡرًا عَظِيمٗا١٤٦ مَّا يَفۡعَلُ ٱللَّهُ بِعَذَابِكُمۡ إِن شَكَرۡتُمۡ وَءَامَنتُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمٗا١٤٧ ﴾ [النساء: ۱۴۱-۱۴۷].
(۱۴۱) همان کسانیکه انتظار میکشند خیر یا شری به شما برسد، پس اگر پیروزیای از جانب الله به دست آورید و غنیمت بگیرید، به شما میگویند: مگر ما با شما نبودیم، به آنچه گواهی میدهید گواهی میدهیم؟! تا به غنیمت دست یابند، و اگر کافران بهرهای ببرند به آنها میگویند: آیا ما امور شما را بر عهده نداشتیم و بهطور کامل به شما توجه و یاری نرساندیم، و با کمک به شما و دستکشیدن از کمک مؤمنان، شما را در برابر مؤمنان پشتیبانی نکردیم؟! پس الله در روز قیامت میان همگی آنها داوری میکند، آنگاه مؤمنان را با ورود به بهشت و منافقان را با افکندن در پایینترین طبقۀ جهنم جزا میدهد، و الله به فضل خویش هرگز برای کافران تسلطی بر مؤمنان قرار نداده است، بلکه سرانجام (نیکو) را برای مؤمنان قرار خواهد داد.
(۱۴۲) منافقان با اظهار اسلام و پنهاننمودن کفر، به الله نیرنگ میزنند، درحالیکه الله بر آنها نیرنگ میزند؛ زیرا او تعالی خونهایشان را محافظت میکند درحالیکه به کفرشان آگاهی دارد، و شدیدترین مجازات را در آخرت برایشان آماده کرده است، و هنگامیکه برای نماز میایستند، با کسالت و اکراه برمیخیزند، و الله را جز اندکی یاد نمیکنند مگر وقتی مؤمنان آنها را میبینند.
(۱۴۳) این منافقان در دودلی سرگشته هستند، یعنی در ظاهر و باطن نه با مؤمنان و نه با کافران هستند بلکه در ظاهر با مؤمنان و در باطن با کافران هستند، و – ای رسول- هرکس که الله او را گمراه کند، راهی برای هدایتش از گمراهی برای او نخواهی یافت.
(۱۴۴) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، کافران به الله را به جای مؤمنان به عنوان دوستانی صمیمی که آنها را دوست دارید نگیرید، آیا با این کارتان میخواهید که الله را حجتی آشکار بر استحقاقتان بر عذاب علیه خودتان قرار دهید؟!
(۱۴۵) همانا الله منافقان را در پایینترین طبقۀ جهنم در روز قیامت قرار خواهد داد، و یاوری برایشان نخواهی یافت که عذاب را از آنها دفع کند.
(۱۴۶) مگر کسانیکه با توبه از نفاقشان بهسوی الله بازگشتند، و باطن خویش را اصلاح کردند، و به پیمان الله چنگ زدند، و عملشان را بدون ریا برای الله خالص گرداندند، پس آنها که این صفات را دارند، در دنیا و آخرت همراه مؤمنان هستند، و الله به زودی پاداش بسیار زیادی به مؤمنان خواهد داد.
(۱۴۷) اگر شکر الله را بگزارید و به او ایمان آورید، او تعالی نیازی به عذابدادن شما ندارد، زیرا او تعالی نیکوکار و مهربان است، بلکه شما را فقط بهسبب گناهانتان عذاب میکند؛ پس اگر عمل صالح انجام دهید و شکر او را به خاطر نعمتهایش بگذارید، و در ظاهر و باطن به او ایمان آورید شما را عذاب نخواهد کرد، و الله نسبت به کسیکه به نعمتهایش اعتراف کند شاکر است پس ثواب این کار را برایشان زیاد میکند، از ایمان مخلوقاتش آگاه است و هر یک را بهسبب عملش جزا خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• بیان صفات منافقان؛ از جمله: اشتیاق آنها بر نصیب خودشان، چه همراه مؤمنان باشد یا همراه کافران.
• بزرگترین صفات منافقان دودلی و سرگشتگی و آشفتگی است، زیرا در حقیقت نه با مؤمنان هستند و نه با کافران.
• نهی شدید از انتخاب کافران به عنوان دوست بهجای مؤمنان.
• بزرگترین سپری که انسان در برابر عذاب الله متعال در آخرت برای خودش میسازد، ایمان و عمل صالح است.
﴿۞لَّا يُحِبُّ ٱللَّهُ ٱلۡجَهۡرَ بِٱلسُّوٓءِ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ إِلَّا مَن ظُلِمَۚ وَكَانَ ٱللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا١٤٨ إِن تُبۡدُواْ خَيۡرًا أَوۡ تُخۡفُوهُ أَوۡ تَعۡفُواْ عَن سُوٓءٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَفُوّٗا قَدِيرًا١٤٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡفُرُونَ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦ وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُواْ بَيۡنَ ٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦ وَيَقُولُونَ نُؤۡمِنُ بِبَعۡضٖ وَنَكۡفُرُ بِبَعۡضٖ وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُواْ بَيۡنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًا١٥٠ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ حَقّٗاۚ وَأَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٗا مُّهِينٗا١٥١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦ وَلَمۡ يُفَرِّقُواْ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ أُوْلَٰٓئِكَ سَوۡفَ يُؤۡتِيهِمۡ أُجُورَهُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٥٢ يَسَۡٔلُكَ أَهۡلُ ٱلۡكِتَٰبِ أَن تُنَزِّلَ عَلَيۡهِمۡ كِتَٰبٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِۚ فَقَدۡ سَأَلُواْ مُوسَىٰٓ أَكۡبَرَ مِن ذَٰلِكَ فَقَالُوٓاْ أَرِنَا ٱللَّهَ جَهۡرَةٗ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ بِظُلۡمِهِمۡۚ ثُمَّ ٱتَّخَذُواْ ٱلۡعِجۡلَ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ فَعَفَوۡنَا عَن ذَٰلِكَۚ وَءَاتَيۡنَا مُوسَىٰ سُلۡطَٰنٗا مُّبِينٗا١٥٣ وَرَفَعۡنَا فَوۡقَهُمُ ٱلطُّورَ بِمِيثَٰقِهِمۡ وَقُلۡنَا لَهُمُ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡبَابَ سُجَّدٗا وَقُلۡنَا لَهُمۡ لَا تَعۡدُواْ فِي ٱلسَّبۡتِ وَأَخَذۡنَا مِنۡهُم مِّيثَٰقًا غَلِيظٗا١٥٤ ﴾ [النساء: ۱۴۸-۱۵۴].
(۱۴۸) الله بدزبانی با صدای بلند را دوست ندارد، بلکه از آن نفرت دارد و آن را مورد تهدید قرار داده است، اما کسیکه بر او ستم رفته باشد میتواند برای شکایت از ستمکارش و نفرین بر او و مجازات او با مثل سخنش، با صدای بلند بدزبانی کند؛ اما صبر مظلوم از گفتن بدی با صدای بلند بهتر است، و الله سخنان شما را میشنود، از نیات شما آگاه است، پس از سخن یا قصد بد بپرهیزید.
(۱۴۹) اگر هر خیرِ گفتاری یا رفتاری را آشکار کنید، یا آن را بپوشانید، یا از کسانیکه به شما بدی روا داشتهاند درگذرید؛ همانا الله بخشنده و تواناست، پس باید، گذشت در اخلاقِ شما جای داشته باشد، باشد که الله از شما درگذرد.
(۱۵۰) همانا کسانیکه به الله و رسولانش کفر میورزند، و میخواهند میان الله و رسولانش تفاوت بگذارند؛ اینگونه که به الله ایمان میآورند، و رسولانش را تکذیب میکنند، و میگویند: به برخی از رسولان ایمان میآوریم، و به برخی دیگر کفر میورزیم، و میخواهند که راهی میان کفر و ایمان برگزینند و تصور میکنند که این راه، نجاتشان میدهد.
(۱۵۱) کسانیکه این روش را در پیش گرفتهاند، در حقیقت کافر هستند؛ زیرا کسیکه به رسولان یا برخی از آنها کفر ورزد، در حقیقت به الله و رسولش کفر ورزیده است، و عذابی خوارکننده در روز قیامت برای کافران آماده کردهایم، تا بهسبب سرکشیشان از ایمان به الله و رسولانش عذابی بر آنها باشد.
الله پس از بیان مجازات کافران، پاداش مؤمنان را بیان کرده و میفرماید:
(۱۵۲) و کسانیکه به الله ایمان آوردند و او را یگانه دانستند، و هیچکس را با او شریک قرار ندادند، و تمام رسولانش را تصدیق کردند، و همانند کافران میان هیچیک از آنها تفاوت نگذاشتند، بلکه به همگی آنها ایمان آوردند، الله بزودی پاداش بزرگی در قبال ایمان و اعمال صالح آنها که از ایمان سرچشمه میگیرد به آنها خواهد داد، و الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۵۳)- ای رسول- یهودیان از تو میخواهند که کتابی به یکباره از آسمان برایشان فرود آوری، تا نشانهای بر راستگوییات باشد، چنانکه این درخواست را از موسی ÷ کردند. این درخواست را از آنها بزرگ مشمار؛ زیرا پیشنیان آنها درخواستی فراتر از آنچه اینها از تو میخواهند از موسی ÷ خواستند، آنجا که از او خواستند الله را آشکارا به آنها بنمایاند، پس به مجازات گناهی که مرتکب شدند، صاعقه آنها را دربرگرفت، سپس الله آنها را زنده گردانید، آنگاه پس از اینکه آیات روشن و دلالتکننده بر یگانگی و وحدانیت الله در ربوبیت و الوهیت برایشان آمد، گوساله را عبادت کردند، سپس از آنها درگذشتیم، و برای موسی ÷ حجتی آشکار در برابر قومش عطا کردیم.
(۱۵۴) و بهسبب گرفتن پیمان محکم بر آنها، برای ترساندن، کوه را بالای سرشان برافراشتیم تا به مفاد آن عمل کنند، و پس از برافراشتن کوه به آنها گفتیم: سجدهکنان با خمکردن سرهایتان از در بیت المقدس وارد شوید، پس درحالیکه بر نشیمنگاههایشان میخزیدند وارد شدند، و به آنها گفتیم: با اقدام به شکار در روز شنبه از حد نگذرید، اما کاری جز بیحرمتی نکردند و شکار کردند، درحالیکه پیمانی محکم و استوار در این مورد از آنها گرفته بودیم، اما پیمانی را که از آنها گرفته شده بود شکستند.
برخی فواید آیات:
• برای مظلوم جایز است که ظلم و ظالم خود را برای کسیکه امید دارد حقش را از ظالم میگیرد بازگو کند، هر چند سخنی بگوید که ظالم را ناراحت میکند.
• تشویق مظلوم بر گذشت – حتی زمانیکه قدرت دارد- چنانکه پروردگار – سبحانه- با وجود قدرت خویش، مجازات بندگانش را میبخشد.
• تفاوتگذاشتن میان رسولان با ایمان به برخی از آنها بدون برخی دیگر جایز نیست، بلکه ایمان به همگی آنها واجب است.
﴿فَبِمَا نَقۡضِهِم مِّيثَٰقَهُمۡ وَكُفۡرِهِم بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَقَتۡلِهِمُ ٱلۡأَنۢبِيَآءَ بِغَيۡرِ حَقّٖ وَقَوۡلِهِمۡ قُلُوبُنَا غُلۡفُۢۚ بَلۡ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَيۡهَا بِكُفۡرِهِمۡ فَلَا يُؤۡمِنُونَ إِلَّا قَلِيلٗا١٥٥ وَبِكُفۡرِهِمۡ وَقَوۡلِهِمۡ عَلَىٰ مَرۡيَمَ بُهۡتَٰنًا عَظِيمٗا١٥٦ وَقَوۡلِهِمۡ إِنَّا قَتَلۡنَا ٱلۡمَسِيحَ عِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ رَسُولَ ٱللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَٰكِن شُبِّهَ لَهُمۡۚ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ لَفِي شَكّٖ مِّنۡهُۚ مَا لَهُم بِهِۦ مِنۡ عِلۡمٍ إِلَّا ٱتِّبَاعَ ٱلظَّنِّۚ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينَۢا١٥٧ بَل رَّفَعَهُ ٱللَّهُ إِلَيۡهِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا١٥٨ وَإِن مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ إِلَّا لَيُؤۡمِنَنَّ بِهِۦ قَبۡلَ مَوۡتِهِۦۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَكُونُ عَلَيۡهِمۡ شَهِيدٗا١٥٩ فَبِظُلۡمٖ مِّنَ ٱلَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمۡنَا عَلَيۡهِمۡ طَيِّبَٰتٍ أُحِلَّتۡ لَهُمۡ وَبِصَدِّهِمۡ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ كَثِيرٗا١٦٠ وَأَخۡذِهِمُ ٱلرِّبَوٰاْ وَقَدۡ نُهُواْ عَنۡهُ وَأَكۡلِهِمۡ أَمۡوَٰلَ ٱلنَّاسِ بِٱلۡبَٰطِلِۚ وَأَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ مِنۡهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا١٦١ لَّٰكِنِ ٱلرَّٰسِخُونَ فِي ٱلۡعِلۡمِ مِنۡهُمۡ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ يُؤۡمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبۡلِكَۚ وَٱلۡمُقِيمِينَ ٱلصَّلَوٰةَۚ وَٱلۡمُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ أُوْلَٰٓئِكَ سَنُؤۡتِيهِمۡ أَجۡرًا عَظِيمًا١٦٢ ﴾ [النساء: ۱۵۵-۱۶۲].
(۱۵۵) پس آنها را از رحمت خویش راندیم بهسبب اینکه پیمان محکمی را که از آنها گرفته شده بود شکستند، و بهسبب کفرشان به آیات الله، و جسارتشان بر کشتن پیامبران ‡، و این سخنشان که به محمد ج گفتند: دلهای ما در پوشش است، پس سخنانت را درنمییابد، درحالیکه امر آنگونه که میگفتند نبود، بلکه الله بر دلهایشان مُهر زده بود به این سبب خیری به آن نمیرسید، پس جز ایمان کمی که نفعی برایشان ندارد ایمان نمیآورند.
(۱۵۶) و بهسبب کفرشان و بهسبب اتهام زنا که به ناحق و از روی بهتان به مریم زدند، آنها را از رحمت راندیم.
(۱۵۷) و آنها را لعنت کردیم بهسبب این سخن دروغشان که با افتخار گفتند: ما عیسی مسیح ÷ پسر مریم، رسول الله را کشتیم. اما آنگونه که ادعا کردند او را نکشتند و به دار نیاویختند، بلکه مردی را کشتند و به دار کشیدند که الله او را شبیه عیسی ÷ درآورد، پس گمان کردند که مقتول همان عیسی ÷ است. و یهودیانی که مدعی قتل او بودند و مسیحیانی که عیسی ÷ را به آنها تسلیم کردند، هر دو گروه در مورد او در حیرت و تردید هستند، آنها هیچ علمی به آن ندارند، و فقط از گمان پیروی میکنند، درحالیکه گمان ذرهای از حق بینیاز نمیگرداند، و بهطور قطع آنها عیسی ÷ را نکشتند و او را به دار نیاویختند.
(۱۵۸) بلکه الله او را از مکر آنها نجات داد، و جسم و روح او را بهسوی خودش بالا برد، و الله در فرمانروایی خویش شکستناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در تدبیر و حکم و شریعتش بسیار داناست.
(۱۵۹) و از اهل کتاب هیچکس نیست مگر اینکه پس از نزول عیسی ÷ در آخرالزمان و قبل از مرگش به او ایمان خواهد آورد، و عیسی ÷ در روز قیامت بر اعمال آنها، چه اعمالی که موافق شریعت و چه اعمالی که مخالف شریعت هستند، گواه است.
(۱۶۰) پس بهسبب ستم یهودیان، و بهسبب بازداشتن خودشان و دیگران از راه الله، تا آنجا که بازداشتن از خیر، خصلت و عادت آنها شد، برخی از خوراکیهای پاکیزه را که برایشان حلال بود بر آنها حرام کردیم، پس هر حیوان چنگالداری را، و از گاو و گوسفند پیه آن دو را به استثنای پیههایی که بر پشت آن دو قرار دارد، بر آنها حرام کردیم.
(۱۶۱) و بهسبب اینکه به ربا داد و ستد کردند پس از آنکه الله آنها را از خوردن ربا نهی کرد، و بهسبب گرفتن اموال مردم بدون حق شرعی، و عذابی رنجآور برای کافرانِ آنها آماده ساختهایم.
پس از بیان عیوب اهل کتاب، مؤمنانِ آنها را ذکر کرده و میفرماید:
(۱۶۲) اما یهودیان ثابتقدم و توانگر در علم، و مؤمنان به قرآن که الله بر تو- ای رسول- نازل کرده ایمان دارند، و به کتابهایی مانند تورات و انجیل که برای رسولان پیش از تو فروفرستاده است ایمان دارند، و نماز برپا میدارند، و زکات اموالشان را میپردازند، و به الله به عنوان معبودی یگانه که هیچ شریکی ندارد ایمان دارند، و به روز قیامت ایمان دارند، به آنها که این صفات را دارند، بهزودی پاداشی بزرگ خواهیم داد.
برخی فواید آیات:
• زدن مُهر بر دلها، سبب محرومیت آنها از فهمیدن است.
• بیان دشمنی یهودیان با پیامبر الله عیسی ÷، تا به مرحلۀ تلاش برای قتل او رسیدند.
• بیان جهل و سرگردانی مسیحیان در مسألۀ به دار آویختن عیسی ÷، و برخورد آنها با این مسأله با گمانهای فاسد.
• بیان فضیلت علم؛ زیرا برخی از اهل کتاب تا جایی در علم توانا هستند که سبب ایمان آنها به پیامبر محمد ج میگردد.
﴿۞إِنَّآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ كَمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ نُوحٖ وَٱلنَّبِيِّۧنَ مِنۢ بَعۡدِهِۦۚ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَعِيسَىٰ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَٰرُونَ وَسُلَيۡمَٰنَۚ وَءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ زَبُورٗا١٦٣ وَرُسُلٗا قَدۡ قَصَصۡنَٰهُمۡ عَلَيۡكَ مِن قَبۡلُ وَرُسُلٗا لَّمۡ نَقۡصُصۡهُمۡ عَلَيۡكَۚ وَكَلَّمَ ٱللَّهُ مُوسَىٰ تَكۡلِيمٗا١٦٤ رُّسُلٗا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى ٱللَّهِ حُجَّةُۢ بَعۡدَ ٱلرُّسُلِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا١٦٥ لَّٰكِنِ ٱللَّهُ يَشۡهَدُ بِمَآ أَنزَلَ إِلَيۡكَۖ أَنزَلَهُۥ بِعِلۡمِهِۦۖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَشۡهَدُونَۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدًا١٦٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ قَدۡ ضَلُّواْ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا١٦٧ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَظَلَمُواْ لَمۡ يَكُنِ ٱللَّهُ لِيَغۡفِرَ لَهُمۡ وَلَا لِيَهۡدِيَهُمۡ طَرِيقًا١٦٨ إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٗا١٦٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُمُ ٱلرَّسُولُ بِٱلۡحَقِّ مِن رَّبِّكُمۡ فََٔامِنُواْ خَيۡرٗا لَّكُمۡۚ وَإِن تَكۡفُرُواْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا١٧٠ ﴾ [النساء: ۱۶۳-۱۷۰].
(۱۶۳)- ای رسول- همانا ما به تو وحی کردیم همانگونه که به پیامبران پیش از تو وحی کردیم، پس تو مورد تازهای از میان رسولان نیستی، زیرا ما به نوح ÷ و پیامبرانی که پس از او آمدند وحی کردیم، و به ابراهیم ÷ و دو پسرش: اسماعیل ÷ و اسحاق ÷، و به یعقوب ÷ پسر اسحاق ÷، و به اسباط (پیامبران دوازدهگانه از پسران یعقوب ÷ در میان قبائل بنیاسرائیل بودند) وحی کردیم، و به داود ÷ کتابی که همان زبور است عطا کردیم.
(۱۶۴) و رسولانی فرستادیم که قصۀ آنها را در قرآن برایت بیان کردیم، و رسولانی فرستادیم که از روی حکمتی قصۀ آنها را در قرآن برایت بیان نکردیم، و الله برای گرامیداشتن موسی ÷، با او به نبوت- بدون واسطه- به صورت حقیقی صحبت کرد.
(۱۶۵) آنها را بشارتدهنده به پاداش گرامی برای کسانیکه به الله ایمان آورند، و ترساننده برای کسانیکه کفر ورزند از عذاب دردآور فرستادیم، تا پس از ارسال رسولان، حجتی برای مردم در برابر الله نباشد که به آن عذر آورند، و الله در فرمانروایی خویش شکستناپذیر و در حکم خویش بسیار داناست.
(۱۶۶) - ای رسول- اگر یهود به تو کفر میورزند، همانا الله به صحت قرآن که بر تو فرو فرستاده است تو را تصدیق میکند. الله در قرآن (آن بخش از) علمش را که اراده کرده بندگان بر آن آگاهی یابند از جمله آنچه که بسیار دوست دارد و آنچه سبب رضایتش است یا آنچه نمیپسندد و آنچه از آن بیزار است را فرو فرستاده است. و با وجود گواهی الله، فرشتهها نیز به راستی آنچه آوردهای گواهی میدهند، کافی است که الله گواه باشد، زیرا گواهی او تعالی از گواهی دیگران بینیاز میگرداند.
(۱۶۷) همانا کسانیکه به نبوت تو کفر ورزیدند، و مردم را از اسلام بازداشتند از حق بسیار دور گشتهاند.
(۱۶۸) همانا کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدند، و با ماندن بر کفر بر خودشان ستم کردند، الله بر آن نیست که تا زمانیکه بر کفر اصرار میورزند آنها را ببخشد، و بر آن نیست که آنها را به راهی که از عذاب الله نجات میدهد راهنمایی کند.
(۱۶۹) مگر راهی که به ورود به جهنم منجر میشود که برای همیشه در آن میمانند، و این کار برای الله آسان است، زیرا هیچچیز نمیتواند او را ناتوان سازد.
(۱۷۰) ای مردم، رسول محمد ج هدایت و دین حق را از جانب الله متعال برایتان آورده است، پس به آنچه که آورده است ایمان بیاورید که در دنیا و آخرت برایتان بهتر است، و اگر به الله کفر ورزید همانا الله از ایمان شما بینیاز است، و کفر شما به او زیان نمیرساند، زیرا آنچه در آسمانها، زمین و میان آن دو است، از آنِ او تعالی است، و الله میداند که چه کسی سزاوار هدایت است پس هدایت را برایش فراهم میسازد، و میداند چه کسی سزاوار هدایت نیست پس او را نسبت به هدایت کور میسازد، در اقوال و افعال و تشریع و تقدیرش بسیار داناست.
برخی فواید آیات:
• اثبات نبوت و رسالت در مورد نوح ÷ و ابراهیم ÷ و سایر پیامبران ‡ از نسل آن دو از کسانیکه الله آنها را بیان کرد و پیامبرانی که بهسبب حکمتی که الله میداند اخبارشان بیان نشده است.
• اثبات صفت کلام الله متعال به گونهای که شایستۀ ذات و جلال اوست، چنانکه الله متعال با پیامبرش موسی ÷ سخن گفته است.
• تسکین پیامبر محمد ج با بیان اینکه الله متعال بر راستی ادعای پیامبری او گواهی میدهد، و همچنین فرشتگان بر این امر گواهی میدهند.
﴿يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا تَغۡلُواْ فِي دِينِكُمۡ وَلَا تَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡحَقَّۚ إِنَّمَا ٱلۡمَسِيحُ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ رَسُولُ ٱللَّهِ وَكَلِمَتُهُۥٓ أَلۡقَىٰهَآ إِلَىٰ مَرۡيَمَ وَرُوحٞ مِّنۡهُۖ فََٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦۖ وَلَا تَقُولُواْ ثَلَٰثَةٌۚ ٱنتَهُواْ خَيۡرٗا لَّكُمۡۚ إِنَّمَا ٱللَّهُ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ سُبۡحَٰنَهُۥٓ أَن يَكُونَ لَهُۥ وَلَدٞۘ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلٗا١٧١ لَّن يَسۡتَنكِفَ ٱلۡمَسِيحُ أَن يَكُونَ عَبۡدٗا لِّلَّهِ وَلَا ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ٱلۡمُقَرَّبُونَۚ وَمَن يَسۡتَنكِفۡ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَيَسۡتَكۡبِرۡ فَسَيَحۡشُرُهُمۡ إِلَيۡهِ جَمِيعٗا١٧٢ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَيُوَفِّيهِمۡ أُجُورَهُمۡ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضۡلِهِۦۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱسۡتَنكَفُواْ وَٱسۡتَكۡبَرُواْ فَيُعَذِّبُهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا١٧٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُم بُرۡهَٰنٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ نُورٗا مُّبِينٗا١٧٤ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَٱعۡتَصَمُواْ بِهِۦ فَسَيُدۡخِلُهُمۡ فِي رَحۡمَةٖ مِّنۡهُ وَفَضۡلٖ وَيَهۡدِيهِمۡ إِلَيۡهِ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا١٧٥ ﴾ [النساء: ۱۷۱-۱۷۵].
(۱۷۱)- ای رسول- به نصارای پیرو انجیل بگو: در دینتان از حد مگذرید، و در مورد عیسی ÷ جز سخن حق بر الله مبندید، همانا عیسی مسیح ÷ پسر مریم، فرستادۀ الله است که به حق او را فرستاد، الله او را به کلمهای که جبرئیل ÷ آن را نزد مریم آورد آفرید، و این کلمه این است: کُن: باش، آنگاه موجود شد، و آن یک بار دمیدن از جانب الله است که جبرئیل ÷ به امر الله آن را دمید، پس به الله و تمام رسولانش بدون گذاشتن تفاوت میان آنها ایمان بیاورید، و نگویید معبودان، سهگانه هستند، از این سخن دروغ و فاسد بازایستید که بازایستادن از آن در دنیا و آخرت برایتان بهتر است. همانا الله، معبودی یگانه است که از شریک و فرزند مُنَزَّه است؛ زیرا او بینیازی است که آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است از آنِ اوست، و برای آنچه در آسمانها و زمین است همین کافی است که الله سرپرست و تدبیرکنندۀ آنها است.
(۱۷۲) عیسی ÷ پسر مریم ابا ندارد و امتناع نمیورزد از اینکه بندۀ الله باشد، و فرشتگانی که الله آنها را مُقَرَّب خود قرار داده و جایگاه آنها را بالا برده است ابا و امتناع نمیورزند از اینکه بندگان الله باشند، پس چگونه عیسی ÷ را به عنوان معبودی میگیرید؟! و چگونه مشرکان فرشتگان را به عنوان معبودانی میگیرند؟! و هرکس از عبادت الله ابا ورزد، و از آن خودداری کند، همانا الله بهزودی همگی را در روز قیامت بهسوی خودش گرد خواهد آورد، و هرکس را به آنچه که مستحق است جزا میدهد.
پس از اینکه فرمود الله همگی را بهسوی خود گرد میآورد، جزای آنها را اینگونه بیان میکند:
(۱۷۳) اما کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و رسولانش را تصدیق کردهاند، و با اخلاص برای الله و طبق آنچه حکم کرده است اعمال صالح انجام دادند، پاداش اعمالشان را بدون کاستی خواهد داد، و از فضل و احسان خویش بر آن خواهد افزود، و اما کسانیکه از عبادت و طاعت الله ابا ورزیدهاند و از روی تکبر خودداری کردهاند، به زودی آنها را با عذابی رنجآور عذاب خواهد کرد، و کسی غیر از الله نمییابند که پشتیبانی آنها را به عهده بگیرد تا برایشان جلب منفعت کند، و یاوری نمییابند تا ضرر را از آنها دفع کند.
(۱۷۴) ای مردم، از جانب پرودگارتان حجتی آشکار برایتان آمده است که عذر را از بین میبرد و شبهه را برطرف میسازد- این حجت محمد ج است-، و نوری آشکار بهسویتان فرو فرستادیم، که همان قرآن است.
(۱۷۵) اما کسانیکه به الله ایمان آوردند و به قرآن که بر پیامبرشان نازل شده چنگ زدند، الله بهزودی با ورود به بهشت بر آنها رحم خواهد نمود، و بر پاداش و بالابردن درجاتشان میافزاید، و آنها را به پیمودن راه راستی که هیچ کجی و انحرافی ندارد توفیق میدهد، همان راهی که به بهشتهای جاویدان منتهی میشود.
برخی فواید آیات:
• بیان اینکه مسیح و نیز مادرش انسان هستند، و اینکه مسیحیان گمراه در مورد آن دو تا جایی غلو کردند که آن دو را از حد انسانبودن خارج کردند.
• بیان بطلان شرک مسیحیانی که قائل به تثلیث (قائلبودن به اقنوم سهگانه: پدر، پسر و روحالقدس) هستند، و منزّه شمردن الله متعال از اینکه شریک یا شبیه یا خویشاوند و نزدیکی داشته باشد، و بیان یگانگی او – سبحانه- به وحدانیت در ذات و اسما و صفات.
• اثبات اینکه عیسی ÷ و فرشتگان همگی بندگانی مخلوق هستند که از اعتراف به عبودیت خویش برای الله متعال و اجرای اوامرش خودداری نمیکنند، پس چگونه برایشان جایز است که به عنوان معبودانی گرفته شوند درحالیکه بندگان الله متعال هستند؟!
• در دین، دلایل و حجتهایی عقلی وجود دارد که شبهات را برطرف میسازد، و نور و هدایتی وجود دارد که سرگردانی و شهوات را دفع میکند.
﴿يَسۡتَفۡتُونَكَ قُلِ ٱللَّهُ يُفۡتِيكُمۡ فِي ٱلۡكَلَٰلَةِۚ إِنِ ٱمۡرُؤٌاْ هَلَكَ لَيۡسَ لَهُۥ وَلَدٞ وَلَهُۥٓ أُخۡتٞ فَلَهَا نِصۡفُ مَا تَرَكَۚ وَهُوَ يَرِثُهَآ إِن لَّمۡ يَكُن لَّهَا وَلَدٞۚ فَإِن كَانَتَا ٱثۡنَتَيۡنِ فَلَهُمَا ٱلثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَۚ وَإِن كَانُوٓاْ إِخۡوَةٗ رِّجَالٗا وَنِسَآءٗ فَلِلذَّكَرِ مِثۡلُ حَظِّ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۗ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ أَن تَضِلُّواْۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمُۢ١٧٦ ﴾ [النساء: ۱۷۶].
(۱۷۶)- ای رسول- از تو میخواهند که در مورد میراث کلاله فتوا دهی، کلاله کسی است که میمیرد و پدر و فرزندی به جای نمیگذارد، بگو الله حکم کلاله را بیان میفرماید: اگر شخصی که پدر و فرزند ندارد بمیرد، و خواهری شقیق[۱۱] یا خواهری پدری داشته باشد، نصف اموال ماترک از طریق فرض برای خواهر است، و برادران شقیق یا پدری، اموال ماترک را به تعصیب[۱۲] میبرند اگر همراه او صاحب فرضی نباشد، اما اگر همراه او صاحب فرضی بود، باقی ماترک را پس از صاحب فرض، ارث میبرد، اما اگر خواهران شقیق یا پدری متعدد بودند- یعنی دو خواهر یا بیشتر بودند- دو سوم را به فرض، ارث میبرند، و اگر خوهران و برادران شقیق یا پدری با هم بودند، به تعصیب و طبق قاعدۀ (لِلذَّکرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ ؛ سهم مرد، برابر سهم دو زن است) ارث میبرند، یعنی سهم مرد آنها دو برابر سهم زن است. الله حکم کلاله و سایر احکام میراث را برایتان بیان میفرماید تا در مورد آن گمراه نشوید، و الله از هر چیزی آگاه است، و ذرهای بر او پوشیده نمیماند.
[۵] ارثیه (مصحح) [۶] از یک پدر و مادر (مصحح) [۷] خویشاوندان پدر را عصبه گویند. (مصحح) [۸] در اینجا به معنای «دارای همسر» است. (مصحح) [۹] شکسته خواندن نماز (مصحح) [۱۰] میان نمازهای ظهر و عصر و همچنین میان نمازهای مغرب و عشا (مصحح) [۱۱] از یک پدر و مادر (مصحح) [۱۲] خویشاوندان پدر را عصبه گویند. (مصحح)
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوۡفُواْ بِٱلۡعُقُودِۚ أُحِلَّتۡ لَكُم بَهِيمَةُ ٱلۡأَنۡعَٰمِ إِلَّا مَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ غَيۡرَ مُحِلِّي ٱلصَّيۡدِ وَأَنتُمۡ حُرُمٌۗ إِنَّ ٱللَّهَ يَحۡكُمُ مَا يُرِيدُ١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُحِلُّواْ شَعَٰٓئِرَ ٱللَّهِ وَلَا ٱلشَّهۡرَ ٱلۡحَرَامَ وَلَا ٱلۡهَدۡيَ وَلَا ٱلۡقَلَٰٓئِدَ وَلَآ ءَآمِّينَ ٱلۡبَيۡتَ ٱلۡحَرَامَ يَبۡتَغُونَ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّهِمۡ وَرِضۡوَٰنٗاۚ وَإِذَا حَلَلۡتُمۡ فَٱصۡطَادُواْۚ وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنََٔانُ قَوۡمٍ أَن صَدُّوكُمۡ عَنِ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ أَن تَعۡتَدُواْۘ وَتَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡبِرِّ وَٱلتَّقۡوَىٰۖ وَلَا تَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٢ ﴾ [المائدة: ۱-۲].
برخی مقاصد سوره:
وفا به قراردادها و پایبندی به احکام و حدود و کاملکردن دین.
تفسیر:
(۱) ای کسانیکه ایمان آوردهاید به تمام پیمانهایی که میان شما و آفریدگارتان و میان شما و مخلوقاتش بسته شده است وفا کنید، و الله - برای رحمت به شما- (گوشت) چهارپایان (شتر و گاو و گوسفند) را برایتان حلال گردانیده است مگر آنچه که تحریم آن بر شما خوانده میشود، و جز شکار بیابانی که در حال احرام به حج یا عمره بر شما حرام قرار داده شده است، همانا الله بر اساس حکمت خویش به آنچه از تحلیل و تحریم که بخواهد فرمان میدهد، پس هیچ اجبارکنندهای ندارد، و هیچ اعتراضکنندهای بر حکمش نیست.
(۲) ای کسانیکه ایمان آوردهاید حرمتهای الله را که شما را به بزرگداشتن آنها فرمان داده است حلال مشمارید، و از ممنوعات احرام دست بکشید؛ مانند: پوشیدن لباس دوخته، و از محرمات حرم مانند شکار، و در ماههای حرام (ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب) قتال را حلال مشمارید، حیواناتی که به حرم روانه میشوند تا در آنجا برای الله قربانی شوند، با غصب و مانند آن، یا جلوگیری از رسیدن آن به محلش حلال مشمارید، و چهارپایانی را که برای اِشعار[۱۳] به اینکه هَدی هستند گردنبندی از پشم و غیر آن بر آنهاست حلال مشمارید، و کسانی را که در جستجوی سود تجارت و رضایت الله آهنگ سفر به بیت الله الحرام را دارند حلال مشمارید، و هرگاه از احرام به حج یا عمره درآمدید، و از حرم خارج شدید، اگر خواستید شکار کنید، و نباید کینۀ گروهیکه شما را از مسجد الحرام بازداشتند، شما را به ستم و ترک عدالت در مورد آنها وادارد، و – ای مؤمنان- بر انجام آنچه به آن فرمان یافتهاید، و ترک آنچه از آن نهی شدهاید با یکدیگر همکاری کنید، و با پایبندی به طاعت الله و دوری از نافرمانیاش، از او تعالی بترسید، بهراستی که الله نسبت به کسانیکه از او نافرمانی کنند سختکیفر است، پس از عذاب او برحذر باشید.
برخی فواید آیات:
• توجه الله به تمام احوال وارثان در تقسیم میراث میان آنها.
• اصل، حلالبودن خوردن از تمام چهارپایان است، جز آنچه که دلیل خاصی بر تحریم آن وجود داشته باشد، یا شکاری باشد که برای مُحرِم در حج یا عمره عرضه میشود.
• نهی از حلالشمردن محرمات؛ از جمله: ممنوعات احرام، شکار در حرم، قتال در ماههای حرام، حلالشمردن هدی با غصب و مانند آن، یا جلوگیری از رسیدن هدی به محلش.
﴿حُرِّمَتۡ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةُ وَٱلدَّمُ وَلَحۡمُ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦ وَٱلۡمُنۡخَنِقَةُ وَٱلۡمَوۡقُوذَةُ وَٱلۡمُتَرَدِّيَةُ وَٱلنَّطِيحَةُ وَمَآ أَكَلَ ٱلسَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيۡتُمۡ وَمَا ذُبِحَ عَلَى ٱلنُّصُبِ وَأَن تَسۡتَقۡسِمُواْ بِٱلۡأَزۡلَٰمِۚ ذَٰلِكُمۡ فِسۡقٌۗ ٱلۡيَوۡمَ يَئِسَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمۡ فَلَا تَخۡشَوۡهُمۡ وَٱخۡشَوۡنِۚ ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗاۚ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ فِي مَخۡمَصَةٍ غَيۡرَ مُتَجَانِفٖ لِّإِثۡمٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣ يَسَۡٔلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمۡۖ قُلۡ أُحِلَّ لَكُمُ ٱلطَّيِّبَٰتُ وَمَا عَلَّمۡتُم مِّنَ ٱلۡجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ ٱللَّهُۖ فَكُلُواْ مِمَّآ أَمۡسَكۡنَ عَلَيۡكُمۡ وَٱذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهِۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٤ ٱلۡيَوۡمَ أُحِلَّ لَكُمُ ٱلطَّيِّبَٰتُۖ وَطَعَامُ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ حِلّٞ لَّكُمۡ وَطَعَامُكُمۡ حِلّٞ لَّهُمۡۖ وَٱلۡمُحۡصَنَٰتُ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ وَٱلۡمُحۡصَنَٰتُ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ إِذَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحۡصِنِينَ غَيۡرَ مُسَٰفِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِيٓ أَخۡدَانٖۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلۡإِيمَٰنِ فَقَدۡ حَبِطَ عَمَلُهُۥ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٥ ﴾ [المائدة: ۳-۵].
(۳) الله این موارد را بر شما حرام قرار داده است: حیواناتی را که بدون ذبح مرده باشند، خون ریختهشده، گوشت خوک، آنچه که نامی غیر از نام الله هنگام ذبح بر آن برده شده باشد، مرده بر اثر خفگی، مرده بر اثر ضربه، مرده بر اثر سقوط از مکانی مرتفع، مرده بر اثر شاخزدن حیوانی دیگر، آنچه که حیوانات درنده مانند شیر و پلنگ و گرگ دریده باشند، مگر اینکه موارد مذکور را زنده دریابید و ذبح کنید، که در این صورت برایتان حلال است. و برای شما حرام گردانیده است آنچه را که برای بتان ذبح شده است، و اینکه آنچه را که از غیب با اَقداح (تیرهای قمار) برایتان تقسیم شده است بجویید، اَقداح، سنگ یا تیرهایی است که بر روی آن (افعل= انجام بده) (لاتفعل= انجام نده) نوشته شده است که بر اساس آنچه که از آن خارج میشود عمل میشود. انجام این محرّمات مذکور، خروج از طاعت الله است. امروزه کافران چون قدرت اسلام را دیدهاند از بازگشت شما از دین اسلام نومید شدهاند، پس از آنها نترسید و فقط از من بترسید، امروز دین شما را که همان اسلام است برایتان کامل کردم، و نعمت آشکار و پنهانم را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را به عنوان دین برایتان برگزیدم، پس دینی غیر از آن نمیپذیرم، اما هرکس بهسبب گرسنگی، بدون اینکه رغبتی به گناه داشته باشد از مُردار بخورد، در این مورد گناهی بر او نیست؛ بهراستی که الله بسیار آمرزنده و مهربان است.
هنگامیکه الله خوردنیهای حرام را نام برد، آنهایی که خوردنش حلال است را نیز نام برد و فرمود:
(۴)- ای رسول- اصحابت از تو میپرسند که الله خوردن چه چیزی را برایشان حلال گردانیده است؟ - ای رسول- بگو: الله خوراکیهای پاکیزه، و خوردن آنچه که شکارچیان آموزشدیدۀ نیشدار مانند سگان و یوزپلنگان و چنگالدار مانند شاهینها شکار کردهاند، که شما شکار را از علم به آداب شکار که الله بر شما ارزانی داشت به آنها آموزش دادهاید، تا به حدی رسیدهاند که وقتی به آنها فرمان داده شود فرمان میبرند، و هرگاه بازداشته شوند بازمیایستند، پس از شکاری که آن را نمیخورند بخورید هر چند آن را کشته باشند، و اسم الله را هنگام فرستادن آنها ببرید، و با امتثال اوامر و خودداری از انجام نواهیِ الله متعال، از او تعالی بترسید، که الله اعمال را سریع محاسبه میکند.
(۵) امروز الله خوردن خوارکیهای لذیذ، و ذبیحههای اهل کتاب، چه یهودیان و چه مسیحیان را برای شما حلال قرار داده است، و ذبیحههای شما را برای اهل کتاب حلال قرار داده است، و ازدواج با زنان آزاد مؤمن پاکدامن، و زنان آزاد پاکدامن از یهودیان و مسیحیان که قبل از شما به آنها کتاب داده شده است را برایتان حلال گردانیده است به شرط آنکه مهریههای آنها را بپردازید، و خودتان از ارتکاب فاحشه پاک باشید بدون اینکه معشوقههایی بگیرید که با آنها زنا کنید، و هرکس به احکامی که الله برای بندگانش تشریع کرده است کفر ورزد، بهطور قطع عمل او به دلیل نبودِ شرط آن، که ایمان است باطل گشته است، و در روز قیامت از زیانکاران خواهد بود، چون وارد آتش جهنم میشود و برای همیشه در آن میماند.
برخی فواید آیات:
• تحریم آنچه که بدون ذبح شرعی مرده باشد، خون ریختهشده، گوشت خوک، آنچه که هنگام ذبح، نامی غیر از نام الله بر آن برده شده باشد، هر مرداری که بر اثر خفگی، یا ضربه، یا سقوط از بلندی، یا شاخزدن، یا دریدهشدن به وسیلۀ حیوان وحشی مرده باشد، مگر آنچه که زنده یافت شود و با ذبح شرعی قربانی شود.
• حلالبودن آنچه که حیوانات نیشدار یا چنگالدار آموزشدیده، شکار کرده باشند.
• مباحبودن ذبیحههای اهل کتاب، و ازدواج با زنان آزاد پاکدامن آنها.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا قُمۡتُمۡ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ فَٱغۡسِلُواْ وُجُوهَكُمۡ وَأَيۡدِيَكُمۡ إِلَى ٱلۡمَرَافِقِ وَٱمۡسَحُواْ بِرُءُوسِكُمۡ وَأَرۡجُلَكُمۡ إِلَى ٱلۡكَعۡبَيۡنِۚ وَإِن كُنتُمۡ جُنُبٗا فَٱطَّهَّرُواْۚ وَإِن كُنتُم مَّرۡضَىٰٓ أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوۡ جَآءَ أَحَدٞ مِّنكُم مِّنَ ٱلۡغَآئِطِ أَوۡ لَٰمَسۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَلَمۡ تَجِدُواْ مَآءٗ فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدٗا طَيِّبٗا فَٱمۡسَحُواْ بِوُجُوهِكُمۡ وَأَيۡدِيكُم مِّنۡهُۚ مَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيَجۡعَلَ عَلَيۡكُم مِّنۡ حَرَجٖ وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمۡ وَلِيُتِمَّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٦ وَٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَمِيثَٰقَهُ ٱلَّذِي وَاثَقَكُم بِهِۦٓ إِذۡ قُلۡتُمۡ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُواْ قَوَّٰمِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنََٔانُ قَوۡمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعۡدِلُواْۚ ٱعۡدِلُواْ هُوَ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَىٰۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ٨ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٌ عَظِيمٞ٩ ﴾ [المائدة: ۶-۹]
(۶) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، هرگاه خواستید برای ادای نماز برخیزید، و دچار حَدَث اصغر(بیوضویی) بودید، وضو بگیرید به این نحو که صورتهایتان را بشویید، و دستهایتان را تا آرنج و به همراه آرنج بشویید، و سرهایتان را مسح کنید، و پاهایتان را به همراه قوزکها که از مفصل ساق برآمده است بشویید، اما اگر به حَدَث اکبر(بیغسلی) دچار بودید غسل کنید، و اگر چنان بیمار بودید که از تشدید بیماری یا تأخیر در بهبودی آن میترسیدید، یا در حال سلامتی مسافر بودید، یا به حَدَث اصغر مانند قضای حاجت دچار بودید، یا به حَدَث اکبر مانند آمیزش با زنان دچار بودید، و پس از جستجو آب نیافتید که با آن خود را پاک کنید، پس آهنگ روی زمین کنید، و دستانتان را به آن بزنید، و صورتها و دستانتان را از آن مسح کنید، الله بر آن نیست که در احکامش شما را به سختی بیندازد و شما را به استعمال آب که منجر به زیان شما میشود ملزم سازد، بلکه برای اینکه نعمت خویش را بر شما تمام گرداند، هنگام دشواربودن استفاده از آب بهسبب بیماری یا نبود آب، جایگزین آن را برایتان تشریع کرده است، باشد که شکر نعمتهایی را که الله برایتان ارزانی داشته است به جای آورید و از آنها ناسپاسی نکنید.
(۷) و نعمت الله را به یاد آورید که شما را به اسلام هدایت کرد، و به یاد آورید عهد او را که براساس آن از شما پیمان گرفت، آنگاه که پیامبر بر شنیدن و فرمانبردن در خوشی و ناخوشی از شما بیعت گرفت و شما گفتید: سخنت را شنیدیم و از فرمانت اطاعت کردیم، و با امتثال اوامر الله - از جمله پیمانهایش- و اجتناب از نواهیاش، از او تعالی بترسید، بهراستی که الله از آنچه در دلهاست آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۸) ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردهاید، در جستجوی خشنودی الله حقوق او بر خودتان را به پا دارید، و به عدالت و نه به ستم گواهی دهید، و کینۀ گروهی شما را به ترک عدالت واندارد، زیرا خواست و مطلوب، با دوست و دشمن، عدالت است، پس با هر دو عدالت را برقرار کنید، زیرا عدالت به ترس از الله، و ستم به گستاخی بر الله نزدیکتر است، و با اجرای اوامر الله و اجتناب از نواهیاش از او تعالی بترسید، که الله چنان از اعمال شما آگاه است که ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۹)- الله - که هرگز خلف وعده نمیکند- به کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، آمرزش گناهانشان و پاداش بزرگ که همان ورود به بهشت است وعده داده است.
برخی فواید آیات:
• اصل در طهارت، استعمال آب با وضو از حَدَث اصغر، و غسل از حَدَث اکبر است.
• در حال دشواربودن دسترسی به آب، یا دشواربودن استعمال آن به دلیل بیماری بازدارنده یا سرمایی سخت، تیمم (با خاک) برای رفع حکم حَدَث (اصغر یا اکبر) تشریع شده است.
• امر به اجرای عدالت و ترک ستم حتی در رفتار با مخالفان.
﴿وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ١٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ هَمَّ قَوۡمٌ أَن يَبۡسُطُوٓاْ إِلَيۡكُمۡ أَيۡدِيَهُمۡ فَكَفَّ أَيۡدِيَهُمۡ عَنكُمۡۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١١ ۞وَلَقَدۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَبَعَثۡنَا مِنۡهُمُ ٱثۡنَيۡ عَشَرَ نَقِيبٗاۖ وَقَالَ ٱللَّهُ إِنِّي مَعَكُمۡۖ لَئِنۡ أَقَمۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَيۡتُمُ ٱلزَّكَوٰةَ وَءَامَنتُم بِرُسُلِي وَعَزَّرۡتُمُوهُمۡ وَأَقۡرَضۡتُمُ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ وَلَأُدۡخِلَنَّكُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ فَمَن كَفَرَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ مِنكُمۡ فَقَدۡ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ١٢ فَبِمَا نَقۡضِهِم مِّيثَٰقَهُمۡ لَعَنَّٰهُمۡ وَجَعَلۡنَا قُلُوبَهُمۡ قَٰسِيَةٗۖ يُحَرِّفُونَ ٱلۡكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِۦ وَنَسُواْ حَظّٗا مِّمَّا ذُكِّرُواْ بِهِۦۚ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَآئِنَةٖ مِّنۡهُمۡ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنۡهُمۡۖ فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱصۡفَحۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٣ ﴾ [المائدة: ۱۰-۱۳].
(۱۰) و کسانیکه به الله کفر ورزیدند و آیاتش را تکذیب کردند، همانها ساکنان آتش هستند که به مجازات کفر و تکذیبشان در آن درمیآیند، و همیشه در آن میمانند چنانکه دوست، همنشین دوستش است.
(۱۱) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، با قلب و زبان به یاد آورید نعمت امنیت و افکندن ترس در دلهای دشمنانتان را که بر شما ارزانی داشت آنگاه که قصد کردند دستهایشان را برای مجازات شما دراز کنند و شما را از پای درآورند، اما الله آنها را از شما بازداشت و شما را در برابر آنها محافظت کرد، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه کنید، و مؤمنان در تحصیل مصالح دینی و دنیویشان فقط باید به الله تکیه کنند.
(۱۲) در حقیقت الله پیمان محکمی از بنیاسرائیل گرفته است که مفاد آن به زودی بیان میشود، و دوازده رئیس بر آنها قرار داد، که هر رئیسی ناظر بر افراد زیردستش بود، و الله به بنیاسرائیل فرمود: همانا من شما را یاری و تقویت میکنم تا زمانیکه نماز را به کاملترین وجه ادا کنید، و زکات اموالتان را بپردازید، و تمام رسولانم را بدون تفاوتگذاشتن تصدیق کنید، و به آنها احترام گذارید، و یاریشان کنید، و در راههای خیر انفاق کنید، پس هرگاه تمام این امور را انجام دادید، بدیهایی را که مرتکب شدهاید خواهم پوشاند، و شما را در روز قیامت به بهشتهایی که رودها از زیر کاخهایشان جاری است درخواهم آورد، اما هرکس بعد از گرفتن این پیمان محکم کفر ورزد، بهطور قطع از روی علم و عمد از راه حق گمراه شده است.
(۱۳) آنگاه به این سبب که پیمانی را که از آنها گرفته بودیم شکستند، آنها را از رحمت خویش راندیم، و دلهایشان را سخت و سنگی قرار دادیم که خیری به آن نمیرسید، و پندی به آن نفع نمیرساند، کلمات را با تبدیل الفاظش، و با تأویل معانیاش براساس آنچه موافق شهواتشان است از مواضع خود تغییر میدهند، و به بعضی از آنچه که به آن اندرز داده شده بودند عمل نکردند، و – ای رسول- همواره خیانت به الله و بندگان مؤمن او از جانب آنها بر تو آشکار میگردد، مگر شمار اندکی از آنها که به پیمانی که از آنها گرفته شده است وفا کردند، پس آنها را ببخشای و مؤاخذه نکن، و از آنها چشمپوشی کن؛ زیرا این کار، نیکوکاری به شمار میرود، و الله نیکوکاران را دوست دارد.
برخی فواید آیات:
• از بزرگترین نعمتهای الله بر پیامبر ج و اصحابش ش این بود که آنها را حمایت کرد و دستها و زیانهای کافران را از آنها بازداشت.
• ایمان به رسولان و یاریرساندن به آنها، برپایی نماز و پرداخت زکات به وجه مطلوب، سببی بزرگ برای حصول همراهی الله متعال، و ایجاد اسباب پیروزی و قدرتیابی و آمرزش و ورود به بهشت است.
• شکستن پیمانهای تعهدآور به طاعت رسولان، سبب خشونت و سختی دلهاست.
• سرزنش روشهای یهودیان در تحریف کتابهای آسمانی که الله بر آنها فرو فرستاده بود.
﴿وَمِنَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّا نَصَٰرَىٰٓ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَهُمۡ فَنَسُواْ حَظّٗا مِّمَّا ذُكِّرُواْ بِهِۦ فَأَغۡرَيۡنَا بَيۡنَهُمُ ٱلۡعَدَاوَةَ وَٱلۡبَغۡضَآءَ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ وَسَوۡفَ يُنَبِّئُهُمُ ٱللَّهُ بِمَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ١٤ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ قَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمۡ كَثِيرٗا مِّمَّا كُنتُمۡ تُخۡفُونَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَيَعۡفُواْ عَن كَثِيرٖۚ قَدۡ جَآءَكُم مِّنَ ٱللَّهِ نُورٞ وَكِتَٰبٞ مُّبِينٞ١٥ يَهۡدِي بِهِ ٱللَّهُ مَنِ ٱتَّبَعَ رِضۡوَٰنَهُۥ سُبُلَ ٱلسَّلَٰمِ وَيُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذۡنِهِۦ وَيَهۡدِيهِمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ١٦ لَّقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَۚ قُلۡ فَمَن يَمۡلِكُ مِنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔا إِنۡ أَرَادَ أَن يُهۡلِكَ ٱلۡمَسِيحَ ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَأُمَّهُۥ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗاۗ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٧ ﴾ [المائدة: ۱۴-۱۷].
(۱۴) همانگونه که از یهودیان پیمانی محکم و موثق گرفتیم، از کسانیکه خودشان را تزکیه میکردند به اینکه پیروان عیسی ÷ هستند نیز پیمان گرفتیم، اما به بخشی از آنچه که به آن اندرز داده شده بودند عمل نکردند، چنانکه پیشینیان آنها از یهود چنین کاری انجام دادند، و دشمنی و نفرت شدید تا روز قیامت در میانشان افکندیم، پس با یکدیگر به پیکار و کشتار یکدیگر پرداختند و یکدیگر را تکفیر میکنند، و الله به زودی آنها را از آنچه میکردهاند خبر میدهد و آنها را در قبال آن مجازات میکند.
الله پس از بیان اهل کتاب و پیمانهایی که از آنها گرفت، و شکستن پیمانها توسط آنها، آنها را به ایمان به محمد ج امر کرد و فرمود:
(۱۵) ای اهل کتاب، چه یهودیان اصحاب تورات و چه مسیحیان اصحاب انجیل؛ رسول ما محمد ج نزدتان آمده است که بسیاری از آنچه که از کتابی که به شما فرو فرستاده شده است و کتمان میکردید را برایتان بیان میکند، و از بسیاری از آنچه که مصلحتی جز رسوایی شما ندارد درمیگذرد، قرآن به عنوان کتابی از جانب الله برایتان آمده است، این کتاب نوری است که از آن روشنایی گرفته میشود، و کتابی روشنگر است برای تمام آنچه که مردم در امور دینی و اخرویشان به آن نیاز دارند.
(۱۶) الله با این کتاب هرکس را که بخواهد ایمان و عمل صالح را پیروی کند که الله را راضی میسازد، به راههای نجات از عذاب الله راهنمایی میکند، یعنی همان راههایی که به بهشت میرسد، و به اذن خویش آنها را از تاریکیهای کفر و نافرمانی، به نور ایمان و فرمانبرداری درمیآورد، و آنها را به راه استوار و مستقیمی که همان راه اسلام است توفیق میدهد.
(۱۷) در حقیقت، مسیحیانی که گفتند الله همان عیسی مسیح ÷ پسر مریم است کفر ورزیدند، - ای رسول- به آنها بگو: اگر الله اراده کند که عیسی مسیح ÷ پسر مریم و مادرش، و هرکس را که در روی زمین است نابود سازد، چه کسی میتواند او را از این کار بازدارد؟! حال که هیچکس این قدرت را ندارد که الله را از این کار بازدارد، این امر دلالت دارد بر اینکه هیچ معبودی جز الله نیست، و اینکه همگی: عیسی ÷ پسر مریم و مادرش و سایر مخلوقات، آفریدۀ الله هستند، و آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است از آنِ الله است، هرچه بخواهد میآفریند، و از جمله مواردی که آفرینشش را خواسته است: عیسی ÷ است، که بنده و رسول او تعالی است، و الله بر هر چیزی تواناست.
برخی فواید آیات:
• عملنکردن به میثاقها و پیمانهای الله، گاهی وقوع دشمنی و گسترش نفرت و بیزاری و پیکار را میان مخالفان امر الله متعال به وجود میآورد.
• پاسخ به مسیحیان که میگویند الله متعال در مسیح ÷ تجسم پیدا کرد، و بیان کفر و گمراهی سخنشان.
• یکی از دلایل بطلان الوهیت مسیح ÷ این است که اگر الله متعال بخواهد مسیح ÷ و مادرش و تمام ساکنان زمین را نابود کند، هیچکس نخواهد توانست او را از این کار بازدارد، و این موضوع، یگانگی الله متعال در امر و اینکه معبودی غیر از او نیست را ثابت میکند.
• یکی دیگر از دلایل بطلان الوهیت مسیح این است که الله متعال در مورد خودش فرموده است که ﴿يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُ ﴾ [آل عمران: ۴۷] ؛ «هرچه بخواهد میآفریند». چنانکه از پدر و مادر میآفریند، و از مادر بدون پدر میآفریند مانند آفرینش عیسی ÷، و از جمادات میآفریند همانند آفرینش مار موسی ÷، و از مرد بدون زن میآفریند همانگونه که حوا را از آدم آفرید.
﴿وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ وَٱلنَّصَٰرَىٰ نَحۡنُ أَبۡنَٰٓؤُاْ ٱللَّهِ وَأَحِبَّٰٓؤُهُۥۚ قُلۡ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُمۖ بَلۡ أَنتُم بَشَرٞ مِّمَّنۡ خَلَقَۚ يَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۚ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۖ وَإِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ١٨ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ قَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمۡ عَلَىٰ فَتۡرَةٖ مِّنَ ٱلرُّسُلِ أَن تَقُولُواْ مَا جَآءَنَا مِنۢ بَشِيرٖ وَلَا نَذِيرٖۖ فَقَدۡ جَآءَكُم بَشِيرٞ وَنَذِيرٞۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٩ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ جَعَلَ فِيكُمۡ أَنۢبِيَآءَ وَجَعَلَكُم مُّلُوكٗا وَءَاتَىٰكُم مَّا لَمۡ يُؤۡتِ أَحَدٗا مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٠ يَٰقَوۡمِ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡأَرۡضَ ٱلۡمُقَدَّسَةَ ٱلَّتِي كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمۡ وَلَا تَرۡتَدُّواْ عَلَىٰٓ أَدۡبَارِكُمۡ فَتَنقَلِبُواْ خَٰسِرِينَ٢١ قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّ فِيهَا قَوۡمٗا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَن نَّدۡخُلَهَا حَتَّىٰ يَخۡرُجُواْ مِنۡهَا فَإِن يَخۡرُجُواْ مِنۡهَا فَإِنَّا دَٰخِلُونَ٢٢ قَالَ رَجُلَانِ مِنَ ٱلَّذِينَ يَخَافُونَ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمَا ٱدۡخُلُواْ عَلَيۡهِمُ ٱلۡبَابَ فَإِذَا دَخَلۡتُمُوهُ فَإِنَّكُمۡ غَٰلِبُونَۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَتَوَكَّلُوٓاْ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٢٣ ﴾ [المائدة: ۱۸-۲۳].
(۱۸) هر یک از یهود و نصاری ادعا کردند که پسران و دوستان الله هستند، - ای رسول- در پاسخ به آنها بگو: چرا الله شما را بهسبب گناهانی که مرتکب میشوید عذاب میکند؟! اگر چنانکه ادعا میکنید دوستان او بودید، شما را با قتل و مسخ در دنیا و با آتش در آخرت عذاب نمیکرد؛ زیرا او تعالی کسی را که دوست دارد عذاب نمیکند، بلکه شما مانند سایر انسانها، انسان هستید، که الله به هرکس از آنها که نیکی کند بهشت را جزا میدهد، و هرکس را که بدی کند با آتش مجازات میکند، پس الله هرکس را بخواهد به فضل خویش میبخشد، و هرکس را بخواهد به عدالت خویش عذاب میکند، و آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است، فقط از آنِ الله است، و بازگشتگاه فقط بهسوی اوست.
(۱۹) ای اهل کتاب، چه یهود و چه نصاری، رسول ما محمد ج پس از انقطاع رسولان و نیاز شدید به ارسال او نزدتان آمده است؛ تا اینگونه عذر نیاورید: رسولی نزد ما نیامد تا ما را به پاداش الله بشارت دهد، و از عذاب او بترساند، در حقیقت محمد ج بشارتدهنده به ثواب الله و ترساننده از مجازات او تعالی نزدتان آمده است، و الله بر هر چیزی تواناست، هیچچیز نمیتواند از زیر قدرت او خارج شود، و از جمله قدرت او، فرستادن رسولان و خاتمهبخشیدن آنها با محمد ج است.
(۲۰) و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که موسی ÷ به قومش بنیاسرائیل گفت: ای قوم من، با دل و زبان، نعمت الله بر خودتان را یاد کنید که پیامبرانی در میان شما قرار داد که شما را به هدایت فرامیخوانند، و پس از آنکه مملوکانی بودید که به بردگی گرفته شده بودید شما را پادشاهانی قرار داد که مالک امر خود هستید، و از نعمتهایش چیزهایی به شما بخشید که به هیچیک از جهانیان در زمان شما نداده بود.
(۲۱) موسی ÷ گفت: ای قوم من، به این سرزمین پاک (بیت المقدس و پیرامون آن) که الله ورود به آنها و پیکار با کافرانی که در آن هستند را به شما وعده داده بود درآیید، و از مقابل ستمکاران نگریزید، که در این صورت سرانجام شما، زیان در دنیا و آخرت خواهد بود.
(۲۲) قوم موسی ÷ به او گفتند: ای موسی، در این سرزمین مقدس، گروهی نیرومند و قوی هستند، و این امر مانع از ورود ما به آن میشود، پس تا زمانیکه آنها در آنجا هستند وارد آن نمیشویم، زیرا نیرو و قدرتی برای پیکار با آنها نداریم؛ اما اگر آنها از آن خارج شدند، ما در آن وارد میشویم.
(۲۳) دو مرد از اصحاب موسی ÷ از میان کسانی که خشیت الهی داشتند و از عذابش میترسیدند، و الله توفیق طاعت خویش را به آنها بخشیده بود، اینگونه قومشان را بر اجرای فرمان موسی ÷ تشویق کردند -: از دروازه شهر بر گردنکَشان وارد شوید، که اگر از این دروازه هجوم برید و وارد شهر شوید – به اذن الله- با اعتماد به سنت الله مبنی بر مترتبساختن پیروزی بر بهکارگیری اسباب ایمان به الله و آمادهساختن وسائل مادی، بر آنها پیروز خواهید شد و اگر واقعاً مؤمن هستید فقط به الله اعتماد و تکیه کنید؛ زیرا ایمان، مستلزم توکل بر او سبحانه است.
برخی فواید آیات:
• عذاب دادن کافران بنیاسرائیل با مسخ و سایر عذابها توسط الله، ابطال ادعای آنها در اینکه پسران و دوستانِ صمیمیِ الله هستند را میرساند.
• توکل و اعتماد بر الله متعال، سبب فرودآمدن پیروزی است.
• این آیات از اخلاق پستی که بنیاسرائیل بر آن بودند برحذر میدارد.
• ترس از الله، سبب نزول نعمتها بر بنده میشود، که از بزرگترین آنها، نعمت فرمانبرداری از الله متعال است.
﴿قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّا لَن نَّدۡخُلَهَآ أَبَدٗا مَّا دَامُواْ فِيهَا فَٱذۡهَبۡ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَٰتِلَآ إِنَّا هَٰهُنَا قَٰعِدُونَ٢٤ قَالَ رَبِّ إِنِّي لَآ أَمۡلِكُ إِلَّا نَفۡسِي وَأَخِيۖ فَٱفۡرُقۡ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡفَٰسِقِينَ٢٥ قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيۡهِمۡۛ أَرۡبَعِينَ سَنَةٗۛ يَتِيهُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ فَلَا تَأۡسَ عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡفَٰسِقِينَ٢٦ ۞وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ ٱبۡنَيۡ ءَادَمَ بِٱلۡحَقِّ إِذۡ قَرَّبَا قُرۡبَانٗا فَتُقُبِّلَ مِنۡ أَحَدِهِمَا وَلَمۡ يُتَقَبَّلۡ مِنَ ٱلۡأٓخَرِ قَالَ لَأَقۡتُلَنَّكَۖ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ ٱللَّهُ مِنَ ٱلۡمُتَّقِينَ٢٧ لَئِنۢ بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقۡتُلَنِي مَآ أَنَا۠ بِبَاسِطٖ يَدِيَ إِلَيۡكَ لِأَقۡتُلَكَۖ إِنِّيٓ أَخَافُ ٱللَّهَ رَبَّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٨ إِنِّيٓ أُرِيدُ أَن تَبُوٓأَ بِإِثۡمِي وَإِثۡمِكَ فَتَكُونَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلنَّارِۚ وَذَٰلِكَ جَزَٰٓؤُاْ ٱلظَّٰلِمِينَ٢٩ فَطَوَّعَتۡ لَهُۥ نَفۡسُهُۥ قَتۡلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُۥ فَأَصۡبَحَ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٣٠ فَبَعَثَ ٱللَّهُ غُرَابٗا يَبۡحَثُ فِي ٱلۡأَرۡضِ لِيُرِيَهُۥ كَيۡفَ يُوَٰرِي سَوۡءَةَ أَخِيهِۚ قَالَ يَٰوَيۡلَتَىٰٓ أَعَجَزۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِثۡلَ هَٰذَا ٱلۡغُرَابِ فَأُوَٰرِيَ سَوۡءَةَ أَخِيۖ فَأَصۡبَحَ مِنَ ٱلنَّٰدِمِينَ٣١ ﴾ [المائدة: ۲۴-۳۱].
(۲۴) قوم موسی ÷ از بنیاسرائیل با اصرار بر مخالفت با فرمان پیامبرشان موسی ÷ گفتند: تا زمانیکه آن ستمپیشهها در شهر هستند ما وارد شهر نخواهیم شد، پس – ای موسی- تو و پروردگارت بروید و با آن ستمکاران بجنگید، اما ما با تخلف از پیکار با شما، در مکان خویش ثابت خواهیم ماند.
(۲۵) موسی ÷ خطاب به پروردگارش عرض کرد: پروردگارا بر هیچکس جز خودم و برادرم قدرتی ندارم، پس میان ما و این قوم که از طاعت تو و طاعت رسولت مخالفت میکنند جدایی بینداز.
(۲۶) الله خطاب به پیامبرش موسی ÷ فرمود: همانا الله ورود به سرزمین مقدس را به مدت چهل سال بر بنیاسرائیل حرام کرد، که در این مدت به صورت سرگشتهگانی که هدایت نمیشوند در این صحرا میمانند، پس – ای موسی- در مورد قوم نافرمان از طاعت الله غمگین مباش؛ زیرا عذابی که به آنها میرسد، بهسبب نافرمانیها و گناهانشان است.
(۲۷) و – ای رسول- به این یهودیان حسود و ستمکار، خبر دو پسر آدم، قابیل و هابیل، را با سخن راستی که هیچ تردیدی در آن نیست، حکایت کن، آنگاه که قربانی پیش آوردند و هر یک از آن دو با قربانی خویش بهسوی الله سبحانه تقرب جست، اما الله قربانی هابیل را پذیرفت؛ چون از اهل تقوا بود، و قربانی قابیل را نپذیرفت؛ زیرا از اهل تقوا نبود، آنگاه قابیل از روی حسد بر پذیرش قربانی هابیل اعتراض کرد، و گفت: ای هابیل تو را خواهم کشت، هابیل در پاسخ گفت: الله فقط قربانی کسی را میپذیرد که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش از او تعالی بترسد.
(۲۸) اگر دستت را بهسوی من دراز کنی تا مرا بکُشی، من در برابر تو مقابله به مثل نمیکنم، نه به این سبب که ترسو هستم، بلکه از الله که پروردگار مخلوقات است میترسم.
(۲۹) آنگاه برای ترساندن هابیل به او گفت: همانا من میخواهم که تو با گناه قتل من از روی ستم و تجاوز به گناهان سابق خویش بازگردی، آنگاه در زمرۀ ساکنان آتش قرار گیری که در روز قیامت وارد آن میشوند، این جزا، مجازات ستمکاران است، و من نمیخواهم که به گناه قتل تو بازگردم و از اصحاب آتش باشم.
(۳۰) نفس امرکننده به بدی قابیل، قتل برادرش هابیل از روی ستم را بر او آراست، پس او را کشت، و به این سبب از کسانی شد که نصیبشان در دنیا و آخرت را خودشان کم میکنند.
(۳۱) آنگاه الله کلاغی را فرستاد که در برابر قابیل زمین را جستجو میکرد تا کلاغ مردهای را در آن دفن کند؛ تا به او بیاموزد که چگونه جسد برادرش را بپوشاند، آنگاه از حسرتخوردگان شد.
برخی فواید آیات:
• مخالفت با رسولان، عذاب را واجب میگرداند، چنانکه الله بنیاسرائیل را بهسبب مخالفتشان با رسولان با سرگردانی مجازات کرد.
• از قصه دو پسر آدم به نظر میرسد اولین گناهی که در زمین- بر اساس ظاهر قرآن- واقع شد، و به ستم و ریختن خون حرام که موجب زیان است منجر گردید، حسادت و گردنکشی است.
• عاقبت افراد نافرمان، پشیمانی است.
• هرکس سنتی قبیح ایجاد کند یا سنتی قبیح را گسترش دهد و بر آن تشویق کند؛ همانند گناه کسانیکه در این مورد از او پیروی کنند برای او نیز میباشد.
﴿مِنۡ أَجۡلِ ذَٰلِكَ كَتَبۡنَا عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَنَّهُۥ مَن قَتَلَ نَفۡسَۢا بِغَيۡرِ نَفۡسٍ أَوۡ فَسَادٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ ٱلنَّاسَ جَمِيعٗا وَمَنۡ أَحۡيَاهَا فَكَأَنَّمَآ أَحۡيَا ٱلنَّاسَ جَمِيعٗاۚ وَلَقَدۡ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُم بَعۡدَ ذَٰلِكَ فِي ٱلۡأَرۡضِ لَمُسۡرِفُونَ٣٢ إِنَّمَا جَزَٰٓؤُاْ ٱلَّذِينَ يُحَارِبُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَسۡعَوۡنَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوٓاْ أَوۡ يُصَلَّبُوٓاْ أَوۡ تُقَطَّعَ أَيۡدِيهِمۡ وَأَرۡجُلُهُم مِّنۡ خِلَٰفٍ أَوۡ يُنفَوۡاْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِۚ ذَٰلِكَ لَهُمۡ خِزۡيٞ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ٣٣ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِن قَبۡلِ أَن تَقۡدِرُواْ عَلَيۡهِمۡۖ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱبۡتَغُوٓاْ إِلَيۡهِ ٱلۡوَسِيلَةَ وَجَٰهِدُواْ فِي سَبِيلِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٣٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡ أَنَّ لَهُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا وَمِثۡلَهُۥ مَعَهُۥ لِيَفۡتَدُواْ بِهِۦ مِنۡ عَذَابِ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنۡهُمۡۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٣٦ ﴾ [المائدة: ۳۲-۳۶].
(۳۲) به این سبب که قابیل برادرش را کشت، بنیاسرائیل را به این امر آگاه کردیم که هرکس کسی را بدون سبب قصاص یا برپاکردن فساد در زمین با کفر یا محاربه بکشد، گویی تمام مردم را کشته است؛ زیرا او میان بیگناه و جنایتکار تفاوت نگذاشته است. و هرکس از قتل کسیکه الله متعال آن را حرام قرار داده است با اعتقاد به حرمت قتل آن خودداری کند و او را نکشد، گویی تمام انسانها را زنده گردانیده است؛ زیرا در این کار او، سلامتی تمام مردم وجود دارد، و رسولان ما دلایل روشن و برهانهای آشکاری برای بنیاسرائیل آورده بودند، با این وجود بسیاری از آنها با ارتکاب گناهان و مخالفت با رسولانشان از حدود الله تجاوز میکنند.
(۳۳) کسانیکه با الله و رسولش میجنگند، و آن را با دشمنی و برپایی فساد در زمین با قتل و ربودن اموال و راهزنی آشکار میکنند، مجازاتشان جز این نیست که بدون آویخته شدن یا با آویخته شدن بر چوب و مانند آن کشته شوند، یا دست راست هر یک از آنها با پای چپش بریده شود، و اگر دوباره تکرار کرد دست چپ او با پای راستش بریده شود، یا در شهرها تبعید شوند، این مجازات برای رسواسازی آنها در دنیا است، و در آخرت عذابی بزرگ برایشان است.
(۳۴) مگر کسانی از این محاربان که – ای اولی الامر- قبل از قدرتیافتن شما بر آنها توبه کنند، پس بدانید که الله پس از توبه، نسبت به آنها آمرزنده و مهربان است، و الله به رحمت خویش عذاب را از آنها ساقط میگرداند.
(۳۵) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، تقوای او را پیشه کنید، و با ادای آنچه به آن فرمان یافتهاید و دوری از آنچه از آن نهی شدهاید نزدیکی به او را بجویید، و در جستجوی رضایت الله با کفار بجنگید، باشد که با انجام این موارد، به آنچه که میطلبید دست یابید، و از آنچه که میترسید نجات یابید.
(۳۶) همانا کسانیکه به الله و رسولانش کفر ورزیدند، اگر مالکیت تمام آنچه در زمین است و همانند آن، برای هر یک از آنها باشد، آنگاه آن را ارائه کنند تا خودشان را از عذاب الله در روز قیامت نجات دهند، این فدا از آنها پذیرفته نمیشود، و عذابی رنجآور برایشان است.
برخی فواید آیات:
• حرمت نفس انسان، و اینکه هرکس آن را صیانت کند و زنده گرداند، گویی این کار را برای تمام انسانها انجام داده است، و هرکس به ناحق نفس یک انسان را از بین ببرد یا اذیت کند، گویی این کار را با تمام مردم انجام داده است.
• مجازات کسانیکه با الله و رسولش میجنگند، از کسانیکه با قتل و ربودن اموال و راهزنی، فساد برپا میکنند: قتل بدون آویختهشدن به دار، یا قتل همراه آویختهشدن به دار، یا قطع دست و پا به صورت مخالف، یا تبعید از شهر است، این مجازات بر اساس گناهی است که از آنها سر زده است.
• توبۀ مفسدان محارب و راهزن قبل از یافتن قدرت بر آنها، موجب بخشش است.
﴿يُرِيدُونَ أَن يَخۡرُجُواْ مِنَ ٱلنَّارِ وَمَا هُم بِخَٰرِجِينَ مِنۡهَاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّقِيمٞ٣٧ وَٱلسَّارِقُ وَٱلسَّارِقَةُ فَٱقۡطَعُوٓاْ أَيۡدِيَهُمَا جَزَآءَۢ بِمَا كَسَبَا نَكَٰلٗا مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٣٨ فَمَن تَابَ مِنۢ بَعۡدِ ظُلۡمِهِۦ وَأَصۡلَحَ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَتُوبُ عَلَيۡهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ٣٩ أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ يُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ وَيَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٤٠ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ لَا يَحۡزُنكَ ٱلَّذِينَ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡكُفۡرِ مِنَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِأَفۡوَٰهِهِمۡ وَلَمۡ تُؤۡمِن قُلُوبُهُمۡۛ وَمِنَ ٱلَّذِينَ هَادُواْۛ سَمَّٰعُونَ لِلۡكَذِبِ سَمَّٰعُونَ لِقَوۡمٍ ءَاخَرِينَ لَمۡ يَأۡتُوكَۖ يُحَرِّفُونَ ٱلۡكَلِمَ مِنۢ بَعۡدِ مَوَاضِعِهِۦۖ يَقُولُونَ إِنۡ أُوتِيتُمۡ هَٰذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمۡ تُؤۡتَوۡهُ فَٱحۡذَرُواْۚ وَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ فِتۡنَتَهُۥ فَلَن تَمۡلِكَ لَهُۥ مِنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔاۚ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَمۡ يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمۡۚ لَهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا خِزۡيٞۖ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٞ٤١ ﴾ [المائدة: ۳۷-۴۱].
(۳۷) وقتی که وارد آتش شوند میخواهند که از آن درآیند، اما این امر چه سودی برایشان دارد؟! هرگز از آن خارج نخواهند شد، و عذابی همیشگی در آن دارند.
الله پس از بیان حکم کسیکه مال مردم را آشکارا میگیرد، حکم سارق را که مال مردم را به صورت پنهانی برمیگیرد بیان کرده و میفرماید:
(۳۸) و – ای حاکمان- دست راست مرد دزد و زن دزد را به عنوان مجازات آن دو و کیفری از جانب الله بر اینکه مال مردم را به ناحق گرفتهاند، و ترساندن آن دو و دیگران، ببُرید، و الله شکستناپذیری است که هیچچیز بر او چیره نمیشود، و در تقدیر و تشریعش بسیار داناست.
(۳۹) اما هرکس از دزدی بهسوی الله توبه کند، و عملش را نیکو گرداند، همانا الله به لطف خویش، او را میبخشد؛ زیرا الله گناه بندگان توبهکارش را میبخشد و نسبت به آنها مهربان است، اما اگر امر آنها نزد حکام برده شده باشد، توبه، حد را از آنها ساقط نمیکند.
(۴۰)- ای رسول- در حقیقت تو دانستهای که آسمانها و زمین از آنِ الله است که هرگونه بخواهد در آن دو تصرف میکند، و به عدالت خویش هرکس را بخواهد عذاب میکند، و به فضل خویش هرکس را بخواهد میآمرزد، بهراستی که الله بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز نمیتواند از زیر قدرت او خارج شود.
(۴۱) ای رسول، کسانیکه برای به خشمآوردن تو، در اظهار اعمال کفر شتاب میورزند تو را غمگین نسازند، چه منافقان که اظهار ایمان میکنند و پنهانی کفر میکنند، و چه یهودیان که دروغ بزرگانشان را میشنوند و آن را میپذیرند، و از پیشوایانشان که بهخاطر رویگردانی از تو نزدت نیامدند تقلید میکنند، آنها سخن الله در تورات را موافق شهواتشان تغییر میدهند، و به پیروانشان میگویند: اگر حکم محمد ج با شهوات شما موافق بود از آن پیروی کنید، و اگر مخالف شهواتتان بود از آن دوری کنید، و – ای رسول- هرکس از مردم را که الله گمراهی او را اراده کند، تو کسی را نخواهی یافت که گمراهی را از او دور سازد و او را به راه حق هدایت کند، آن یهودیان و منافقانی که این صفات را دارند، همان کسانی هستند که الله پاکیزهشدن دلهایشان از کفر را اراده نکرده است، برایشان در دنیا خواری و ننگ است، و در آخرت عذابی بزرگ؛ که همان عذاب آتش است.
برخی فواید آیات:
• حکمت مشروعیت حد سرقت: برای بازداشتن دزد از تجاوز بر اموال مردم، و ترساندن دیگران از ارتکاب عملی که دزد مرتکب شده است.
• قبول توبۀ سارق تا زمانیکه نزد حاکم برده نشده است و باید مال مسروقه را بازگرداند، اما وقتیکه نزد حاکم برده شد حکم واجب میگردد و آنگاه حد با توبه ساقط نمیشود.
• سزاوار است که دعوتگر بهسوی الله، بهسبب کفر و نیرنگ و توطئۀ برخی از مردم، دچار غم و اندوه نشود؛ زیرا الله متعال نیرنگ آنها را باطل میگرداند.
• اشتیاق منافقان بر خشمگین کردن مؤمنان با اظهار اعمال کفر، هر چند ادعای اسلام دارند.
﴿سَمَّٰعُونَ لِلۡكَذِبِ أَكَّٰلُونَ لِلسُّحۡتِۚ فَإِن جَآءُوكَ فَٱحۡكُم بَيۡنَهُمۡ أَوۡ أَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡۖ وَإِن تُعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيۡٔٗاۖ وَإِنۡ حَكَمۡتَ فَٱحۡكُم بَيۡنَهُم بِٱلۡقِسۡطِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ٤٢ وَكَيۡفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ ٱلتَّوۡرَىٰةُ فِيهَا حُكۡمُ ٱللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوۡنَ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَۚ وَمَآ أُوْلَٰٓئِكَ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ٤٣ إِنَّآ أَنزَلۡنَا ٱلتَّوۡرَىٰةَ فِيهَا هُدٗى وَنُورٞۚ يَحۡكُمُ بِهَا ٱلنَّبِيُّونَ ٱلَّذِينَ أَسۡلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ وَٱلرَّبَّٰنِيُّونَ وَٱلۡأَحۡبَارُ بِمَا ٱسۡتُحۡفِظُواْ مِن كِتَٰبِ ٱللَّهِ وَكَانُواْ عَلَيۡهِ شُهَدَآءَۚ فَلَا تَخۡشَوُاْ ٱلنَّاسَ وَٱخۡشَوۡنِ وَلَا تَشۡتَرُواْ بَِٔايَٰتِي ثَمَنٗا قَلِيلٗاۚ وَمَن لَّمۡ يَحۡكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ٤٤ وَكَتَبۡنَا عَلَيۡهِمۡ فِيهَآ أَنَّ ٱلنَّفۡسَ بِٱلنَّفۡسِ وَٱلۡعَيۡنَ بِٱلۡعَيۡنِ وَٱلۡأَنفَ بِٱلۡأَنفِ وَٱلۡأُذُنَ بِٱلۡأُذُنِ وَٱلسِّنَّ بِٱلسِّنِّ وَٱلۡجُرُوحَ قِصَاصٞۚ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِۦ فَهُوَ كَفَّارَةٞ لَّهُۥۚ وَمَن لَّمۡ يَحۡكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٤٥ ﴾ [المائدة: ۴۲-۴۵].
(۴۲) این یهودیان بسیار به دروغ گوش میدهند، و مال حرام مانند ربا را بسیار میخورند، پس – ای رسول- اگر برای دادخواهی نزد تو آمدند، اگر خواستی میان آنها داوری کن، یا اگر خواستی از داوری میان آنها خودداری کن، زیرا تو میان این دو کار مخیر هستی، و اگر میان آنها داوری نکنی نخواهند توانست هیچ زیانی به تو برسانند، و اگر میانشان داوری کردی، به عدالت میان آنها حکم کن، هر چند ستمکار و دشمن باشند؛ زیرا الله کسانیکه در حکمشان عدالت را رعایت میکنند هر چند طرفین دعوا دشمنان حاکم باشند، را دوست دارد.
(۴۳) کار اینان بسیار شگفت است، چرا که به تو کفر میورزند، اما برای طمع در حکم تو به آنچه که موافق شهواتشان است نزد تو دادخواهی میکنند، درحالیکه تورات که ادعای ایمان به آن را دارند نزدشان است و حکم الله در آن وجود دارد، سپس اگر حکم تو موافق شهواتشان نباشد به آن پشت میکنند، پس هم به آنچه در کتابشان آمده کفر میورزند و هم به حکم تو پشت میکنند، و کار اینان به کار مؤمنان نمیماند، پس به تو و آنچه که آوردهای مؤمن نیستند.
(۴۴) همانا ما تورات را بر موسی ÷ فرو فرستادیم که در آن راهنمایی و ارشاد بر خیر بود و نوری بود که از آن روشنایی گرفته میشد، و پیامبران بنیاسرائیل که با طاعت تسلیم الله بودند به موجب آن داوری میکردند، و همچنین علما و فقها به موجب آن داوری میکنند، همان کسانیکه بهسبب اینکه الله آنها را محافظ و امین کتابش قرار داده بود که آن را از تحریف و تبدیل محافظت کنند، و بر آن گواه هستند که حق است، و مردم در مورد آن به آنها رجوع میکنند، بزرگ مردم هستند، پس – ای یهود- از مردم نترسید و فقط از من بترسید، و به جای حکم به آنچه که الله نازل فرموده است، بهای اندکی از ریاست یا مقام یا مال نگیرید، و هرکس به وسیله احکامی که الله بهصورت وحی نازل کرده است حکم نکند، چه این کار را حلال بداند، یا غیر آن را بر آن ترجیح یا مساویش قرار دهد، آنها در حقیقت کافر هستند.
(۴۵) و در تورات بر یهود مقرر کردیم که هرکس کسی را از روی عمد و به ناحق بکشد در برابر او کشته میشود، و هرکس چشمی را به عمد درآورد چشمش درآورده میشود، و هرکس بینیای را به عمد ببُرد بینیاش بریده میشود، و هرکس گوشی را به عمد قطع کند گوشش قطع میشود، و هرکس دندانی را به عمد برکند دندانش کنده میشود، و بر آنها مقرر کردیم که در جراحات نیز جنایتکار به مانند جنایتش مجازات میشود، و هرکس داوطلبانه جنایتکار را ببخشد، گذشت او کفارۀ گناهانش خواهد بود، زیرا کسی را بخشیده که بر او ستم کرده است، و هرکس به موجب آنچه الله در مورد قصاص و غیر آن نازل فرموده است حکم نکند، متجاوز از حدود الله است.
برخی فواید آیات:
• برشمردن برخی صفات یهود، برای بیان گمراهی آنها و برحذرداشتن از آن؛ مانند دروغ، رباخواری و محبت دادخواهی به غیر شرع.
• بیان حکم عادلانۀ قصاص در نفسها و جراحات، که الله متعال آن را بر کسانیکه قبل از ما بودند فرض کرده بود.
• تشویق بر فضیلت گذشت از قصاص، و بیان اجر بزرگ آن که در پوشاندن گناهان تجسم مییابد.
• ترساندن از داوری به غیر آنچه که الله متعال در مورد قصاص و غیر آن نازل فرموده است.
﴿وَقَفَّيۡنَا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم بِعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡإِنجِيلَ فِيهِ هُدٗى وَنُورٞ وَمُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَهُدٗى وَمَوۡعِظَةٗ لِّلۡمُتَّقِينَ٤٦ وَلۡيَحۡكُمۡ أَهۡلُ ٱلۡإِنجِيلِ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فِيهِۚ وَمَن لَّمۡ يَحۡكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٤٧ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمُهَيۡمِنًا عَلَيۡهِۖ فَٱحۡكُم بَيۡنَهُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُۖ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَهُمۡ عَمَّا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡحَقِّۚ لِكُلّٖ جَعَلۡنَا مِنكُمۡ شِرۡعَةٗ وَمِنۡهَاجٗاۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن لِّيَبۡلُوَكُمۡ فِي مَآ ءَاتَىٰكُمۡۖ فَٱسۡتَبِقُواْ ٱلۡخَيۡرَٰتِۚ إِلَى ٱللَّهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ٤٨ وَأَنِ ٱحۡكُم بَيۡنَهُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَهُمۡ وَٱحۡذَرۡهُمۡ أَن يَفۡتِنُوكَ عَنۢ بَعۡضِ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ إِلَيۡكَۖ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَٱعۡلَمۡ أَنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعۡضِ ذُنُوبِهِمۡۗ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِ لَفَٰسِقُونَ٤٩ أَفَحُكۡمَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ يَبۡغُونَۚ وَمَنۡ أَحۡسَنُ مِنَ ٱللَّهِ حُكۡمٗا لِّقَوۡمٖ يُوقِنُونَ٥٠ ﴾ [المائدة: ۴۶-۵۰].
(۴۶) و به دنبال پیامبران بنیاسرائیل، عیسی ÷ پسر مریم را فرستادیم که به آنچه در تورات بود ایمان داشت و به آن حکم میکرد، و انجیل را به او دادیم که هدایت بهسوی حق، دلایل برطرف کنندۀ شبهات و حلّ احکام مشکل را دربردارد، و موافق با تورات است که قبل از آن نازل شد مگر در موارد اندکی از احکامش که آنها را نسخ کرده است و انجیل را راهنمایی که با آن هدایت صورت میگیرد، و بازدارندهای از ارتکاب آنچه که بر آنها حرام شده است قرار دادیم.
(۴۷) و نصاری باید به آنچه که الله در انجیل نازل فرموده ایمان بیاورند، و – در سخن راستیکه قبل از بعثت محمد ج برایشان آورده است- به آن داوری کنند، و کسانیکه به موجب آنچه الله نازل کرده است داوری نکنند، خارجشدگان از طاعت الله، رهاکنندگان حق، و منحرفان بهسوی باطل هستند.
الله پس از بیان تورات و انجیل و مدح آن دو، به بیان قرآن و مدح آن پرداخته و میفرماید:
(۴۸) و – ای رسول- ما قرآن را با سخن راستیکه هیچ شک و تردیدی در آن نیست که از جانب الله است بر تو نازل کردیم، که تصدیقکننده و مورد اعتماد کتابهایی است که قبل از آن نازل شده است، و آنچه موافق با آن باشد حق، و هرچه مخالف با آن باشد باطل است، پس به موجب آنچه که الله در قرآن بر تو نازل کرده است میان مردم داوری کن، و از شهوات آنها که بر آن عمل میکنند، تا حقی را که الله بر تو نازل کرده و هیچ تردیدی در آن نیست رها کنند، پیروی مکن. در حقیقت برای هر امتی، شریعتی از احکام عملی و راهی روشن که به آن هدایت میشوند قرار دادهایم، و اگر الله وحدت شرایع را میخواست بهطور قطع آنها را یکی میکرد، اما برای هر امتی، یک شریعت قرار داد، تا همگان را بیازماید و فرمانبردار را از نافرمان آشکار گرداند، پس به انجام نیکیها و ترک بدیها بشتابید، زیرا بازگشت شما در روز قیامت فقط بهسوی الله است، و به زودی شما را از آنچه که در آن اختلاف دارید آگاه میکند، و جزای اعمالی را که فرستادهاید به شما خواهد داد.
(۴۹) و – ای رسول- به موجب آنچه که الله بر تو نازل کرده است میان آنها داوری کن، و نظرات آنها را که از هواپرستی سرچشمه میگیرد پیروی مکن، برحذر باش از اینکه تو را از بخشی از آنچه که الله بر تو نازل کرده است گمراه سازند، که در این کار هرگز کوتاهی نخواهند کرد، پس اگر از قبول داوری به موجب آنچه که الله بر تو نازل کرده است خودداری کردند، بدان که الله میخواهد آنها را بهسبب برخی گناهانشان در دنیا مجازات کند، و در آخرت آنها را به خاطر تمام گناهانشان مجازات میکند، و بهراستی که بسیاری از مردم از طاعت الله خارج هستند.
(۵۰) آیا با رویگردانی از حکم تو، در جستجوی حکم پیروان جاهلیت، یعنی عبادتکنندگانِ تندیسها هستند که با پیروی از هوای نفسشان داوری میکنند؟! همانا نزد اهل یقین که از الله آنچه را که بر رسولش نازل کرده است فهمیدهاند، کسی برای داوری از الله بهتر نیست، برخلاف جاهلان و شهوتپرستان که فقط چیزی را میپذیرند که موافق هوای نفسشان است، هر چند باطل باشد.
برخی فواید آیات:
• پیامبران ‡ با وجود بعضی تفاوتها میان شرایع آنها در فروع، در اصول دین با هم متفق هستند.
• وجوب داور قرار دادن شریعت الله و رویگردانی از غیرش (شهوات).
• نکوهش دادخواهی به احکام و عرفهای پیروان جاهلیت.
﴿۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ ٱلۡيَهُودَ وَٱلنَّصَٰرَىٰٓ أَوۡلِيَآءَۘ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٖۚ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمۡ فَإِنَّهُۥ مِنۡهُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥١ فَتَرَى ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ يُسَٰرِعُونَ فِيهِمۡ يَقُولُونَ نَخۡشَىٰٓ أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٞۚ فَعَسَى ٱللَّهُ أَن يَأۡتِيَ بِٱلۡفَتۡحِ أَوۡ أَمۡرٖ مِّنۡ عِندِهِۦ فَيُصۡبِحُواْ عَلَىٰ مَآ أَسَرُّواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ نَٰدِمِينَ٥٢ وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَهَٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ أَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ إِنَّهُمۡ لَمَعَكُمۡۚ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فَأَصۡبَحُواْ خَٰسِرِينَ٥٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَن يَرۡتَدَّ مِنكُمۡ عَن دِينِهِۦ فَسَوۡفَ يَأۡتِي ٱللَّهُ بِقَوۡمٖ يُحِبُّهُمۡ وَيُحِبُّونَهُۥٓ أَذِلَّةٍ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ يُجَٰهِدُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوۡمَةَ لَآئِمٖۚ ذَٰلِكَ فَضۡلُ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ٥٤ إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُمۡ رَٰكِعُونَ٥٥ وَمَن يَتَوَلَّ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فَإِنَّ حِزۡبَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلۡغَٰلِبُونَ٥٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ دِينَكُمۡ هُزُوٗا وَلَعِبٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَٱلۡكُفَّارَ أَوۡلِيَآءَۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٥٧ ﴾ [المائدة: ۵۱-۵۷].
(۵۱) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، یهود و نصاری را همپیمان و دوست خود نگیرید که آنها را دوست داشته باشید، زیرا یهود فقط پیروان ملت خودشان را دوست دارند، و نصاری نیز فقط پیروان ملت خودشان را دوست دارند، و هر دو گروه در دشمنی با شما متحد هستند، و هرکس از شما که آنها را به دوستی بگیرد، از آنها به شمار میرود، به راستی که الله گروه ستمکاران را بهسبب دوستیشان با کفار هدایت نمیکند.
(۵۲) پس – ای رسول- منافقان ضعیف الایمان را میبینی که به دوستی با یهود و نصاری مبادرت میورزند و میگویند: میترسیم که آنها پیروز شوند، و به قدرت برسند آنگاه امر ناگواری از جانب آنها به ما برسد، امید است که الله برای رسولش و مؤمنان پیروزی قرار دهد، یا امری از جانب خود بیاورد که با آن حملۀ یهودیان و کسانیکه آنها را به دوستی گرفتند دفع کند، آنگاه کسانیکه به دوستی با آنها مبادرت ورزیدند، بهسبب بطلان اسباب واهیِ نفاق که در دلهایشان پنهان میکردند، از آن پشیمان شوند.
(۵۳) و مؤمنان با تعجب از حال این منافقان میگویند: آیا اینان بودند که سوگندهای محکم ایراد میکردند که: - ای مؤمنان- در ایمان و یاری و دوستی با شما هستیم؟! اعمالشان تباه شد، پس بهسبب نابودی هدفشان و عذابی که برایشان آماده شده است زیانکار شدند.
(۵۴) ای کسانیکه ایمان آوردهاید هر یک از شما که از دین خود بهسوی کفر بازگردد، به زودی الله به جای آنها ، گروهی را میآورد که آنها را دوست دارد و آنها نیز بهسبب پایداریشان او را دوست دارند، نسبت به مؤمنان مهربان و در برابر کافران سختگیر هستند؛ با اموال و جانهایشان جهاد میکنند تا سخن الله برتر باشد، و از سرزنش کسیکه آنها را سرزنش کند هراسی ندارند؛ چون رضایت الله را بر رضایت مخلوقات ترجیح دادهاند، این بخشش الله است که آن را به هر یک از بندگانش که بخواهد میدهد، و الله دارای فضل و احسان گسترده است، میداند که چه کسی سزاوار فضل اوست پس به او میبخشد، و چه کسی سزاوار آن نیست پس او را از فضل خویش محروم میگرداند.
الله پس از نهی دوستی با یهود و نصاری و سایر کافران، از کسانی خبر میدهد که دوستی با آنها برای مؤمنان مقرر شده است:
(۵۵) یهود و نصاری و سایر کافران، دوستان شما نیستند، بلکه دوست و یاور شما، الله و رسولش، و مؤمنان هستند که نماز را به صورت کامل برپا میدارند، و زکات اموالشان را میپردازند و در برابر الله فروتن و خاضع هستند.
(۵۶) هرکس الله و رسولش و مؤمنان را با یاریکردن دوست خود بگیرد، از حزب الله است، و حزب الله هستند که چیره میشوند؛ زیرا الله یاورشان است.
(۵۷) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، یهودیان و نصاری را که قبل از شما به آنها کتاب داده شد و مشرکان که دین شما را به تمسخر و بازی میگیرند، همپیمان و دوست نگیرید، و با پرهیز از دوستی با آنها که الله شما را از آن نهی میکنند از الله بترسید، اگر به او تعالی، و آنچه که بر شما نازل کرده است ایمان دارید.
برخی فواید آیات:
• آگاه کردن از عقیدۀ ولاء و براء که در موالات و محبت به الله و رسولش و مؤمنان، و انزجار از کافران و پرهیز از محبت آنها خلاصه میشود.
• دوستی با دشمنان الله متعال، از صفات منافقان است.
• یاری ندادن و کوتاهی در یاری دین، گاهی منجر به نابودی کوتاهیکننده و آوردن دیگران شده، و لیاقت یاریکردن دین، از او سلب میشود.
• برحذر داشتن از مسخرهکنندگان دین الله متعال و دوستی با آنها؛ چه کافران و چه منافقان،.
﴿وَإِذَا نَادَيۡتُمۡ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ ٱتَّخَذُوهَا هُزُوٗا وَلَعِبٗاۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَعۡقِلُونَ٥٨ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ هَلۡ تَنقِمُونَ مِنَّآ إِلَّآ أَنۡ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبۡلُ وَأَنَّ أَكۡثَرَكُمۡ فَٰسِقُونَ٥٩ قُلۡ هَلۡ أُنَبِّئُكُم بِشَرّٖ مِّن ذَٰلِكَ مَثُوبَةً عِندَ ٱللَّهِۚ مَن لَّعَنَهُ ٱللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيۡهِ وَجَعَلَ مِنۡهُمُ ٱلۡقِرَدَةَ وَٱلۡخَنَازِيرَ وَعَبَدَ ٱلطَّٰغُوتَۚ أُوْلَٰٓئِكَ شَرّٞ مَّكَانٗا وَأَضَلُّ عَن سَوَآءِ ٱلسَّبِيلِ٦٠ وَإِذَا جَآءُوكُمۡ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَقَد دَّخَلُواْ بِٱلۡكُفۡرِ وَهُمۡ قَدۡ خَرَجُواْ بِهِۦۚ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا كَانُواْ يَكۡتُمُونَ٦١ وَتَرَىٰ كَثِيرٗا مِّنۡهُمۡ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِ وَأَكۡلِهِمُ ٱلسُّحۡتَۚ لَبِئۡسَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٦٢ لَوۡلَا يَنۡهَىٰهُمُ ٱلرَّبَّٰنِيُّونَ وَٱلۡأَحۡبَارُ عَن قَوۡلِهِمُ ٱلۡإِثۡمَ وَأَكۡلِهِمُ ٱلسُّحۡتَۚ لَبِئۡسَ مَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ٦٣ وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ يَدُ ٱللَّهِ مَغۡلُولَةٌۚ غُلَّتۡ أَيۡدِيهِمۡ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْۘ بَلۡ يَدَاهُ مَبۡسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيۡفَ يَشَآءُۚ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُم مَّآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ طُغۡيَٰنٗا وَكُفۡرٗاۚ وَأَلۡقَيۡنَا بَيۡنَهُمُ ٱلۡعَدَٰوَةَ وَٱلۡبَغۡضَآءَ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ كُلَّمَآ أَوۡقَدُواْ نَارٗا لِّلۡحَرۡبِ أَطۡفَأَهَا ٱللَّهُۚ وَيَسۡعَوۡنَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَسَادٗاۚ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٦٤ ﴾ [المائدة: ۵۸-۶۴].
(۵۸) و همچنین هنگامیکه برای اعلام نماز که بزرگترین عبادتی است که سبب نزدیکی به الله میشود اذان میگویید، مسخره و شوخی میکنند، این بهسبب آن است که آنها مردمی هستند که در مورد معانی عبادت الله و احکامش که برای مردم تشریع فرموده است نمیاندیشند.
(۵۹)- ای رسول- به مسخرهکنندگان از اهل کتاب بگو: آیا اینکه به ما ایراد میگیرید جز به این خاطر است که به الله و آنچه بر ما نازل فرموده، و آنچه بر افراد پیش از ما نازل فرموده ایمان داریم، و ایمان داریم به اینکه اکثر شما با ترک ایمان و اجرا نکردن اوامر، از طاعت الله خارج هستید؟! پس آنچه را که شما بر ما ایراد میگیرید، برای ما پسندیده است و مذموم نیست.
(۶۰)- ای رسول- بگو: آیا شما را به کسانیکه عیبدارتر و دارای عذابی شدیدتر از اینها هستند خبر دهم، آنها پیشینیانشان هستند که الله آنها را از رحمت خویش راند و بعد از مسخ به صورت بوزینه و خوک درآورد، و از آنها عبادتکنندگانی برای طاغوت قرار داد، طاغوت هرکسی است که از روی رضایت به جای الله عبادت میشود، اینها در روز قیامت بدترین منزلت را دارند و گمراهترین افراد از راه راست هستند.
(۶۱) و – ای مؤمنان- هرگاه منافقان آنها نزدتان میآیند، از روی نفاق برایتان اظهار ایمان میکنند، اما در حقیقت با کفر که از آن جدا نمیشوند وارد میشوند و با کفر خارج میشوند، و اگرچه برایتان اظهار ایمان میکنند، الله به کفری که آن را پنهان میدارند داناتر است و به زودی آنها را در قبال این کفر مجازات خواهد کرد.
(۶۲) و – ای رسول- بسیاری از یهودیان و منافقان را میبینی که بر ارتکاب گناهان مانند دروغ و تجاوز بر دیگران با ستم بر آنها و خوردن اموال مردم به حرام، مبادرت میورزند، و چه بد است آنچه را که انجام میدهند.
(۶۳) چرا پیشوایان و علمایشان آنها را از سخن دروغ و گواهی بهناحق و خوردن اموال مردم به باطل که در انجام آن میشتابند باز نمیدارند، بهراستی که کار پیشوایان و علمایشان بسیار بد است که آنها را از منکر نهی نمیکنند.
(۶۴) یهودیان وقتی به سختی و خشکسالی گرفتار شدند گفتند: دست الله از بخشش خیر و عطا بسته است، و آنچه را که دارد از ما باز میدارد، همانا دستان خودشان از کار خیر و بخشش بازداشته شده است، و بهسبب این سخنشان از رحمت الله رانده شدند، بلکه دو دست الله به خیر و بخشش گشوده است، هرگونه بخواهد انفاق میکند، گشایش یا تنگی میآورد، و هیچ بازدارنده یا اجبار کنندهای ندارد، و – ای رسول- آنچه بهسوی تو فرو فرستاده شده است، چیزی جز تجاوز از حد و انکار، بر یهود نمیافزاید، این بهسبب حسادتی است که به آن گرفتارند، و دشمنی و کینه میان قبایل یهود انداختیم، هرگاه برای جنگ گرد هم آمدند، و ساز و برگ جنگی فراهم کردند، یا برای برافروختن جنگ دسیسه کردند، الله جمع آنها را پراکنده ساخت، و نیرویشان را از بین برد، و همیشه در ارتکاب تلاش برای ابطال اسلام و نیرنگ علیه آن که فساد در زمین را به بار میآورد میکوشند، و الله فسادکاران را دوست ندارد.
برخی فواید آیات:
• سرزنش عالم به خاطر سکوت او در برابر گناهان قومش و بیان نکردن منکرات آنها و برحذر نداشتن آنها از این منکرات.
• بیادبی یهودیان در برابر الله متعال، زیرا او سبحانه را اینگونه توصیف کردند که دستش بسته است و خیر را منع میکند.
• اثبات صفت دو دست (برای الله متعال)، به وجهی که سزاوار ذات و جلال و قدرت بزرگ او تعالی است.
• اشاره به اینکه مشاجره و اختلاف و دشمنی میان برخی قبایل یهود، نتیجۀ کفر و انحراف آنها از حق است.
﴿وَلَوۡ أَنَّ أَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ ءَامَنُواْ وَٱتَّقَوۡاْ لَكَفَّرۡنَا عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡ وَلَأَدۡخَلۡنَٰهُمۡ جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٦٥ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ أَقَامُواْ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِم مِّن رَّبِّهِمۡ لَأَكَلُواْ مِن فَوۡقِهِمۡ وَمِن تَحۡتِ أَرۡجُلِهِمۚ مِّنۡهُمۡ أُمَّةٞ مُّقۡتَصِدَةٞۖ وَكَثِيرٞ مِّنۡهُمۡ سَآءَ مَا يَعۡمَلُونَ٦٦ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغۡ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَۖ وَإِن لَّمۡ تَفۡعَلۡ فَمَا بَلَّغۡتَ رِسَالَتَهُۥۚ وَٱللَّهُ يَعۡصِمُكَ مِنَ ٱلنَّاسِۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٦٧ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَسۡتُمۡ عَلَىٰ شَيۡءٍ حَتَّىٰ تُقِيمُواْ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُمۡۗ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُم مَّآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ طُغۡيَٰنٗا وَكُفۡرٗاۖ فَلَا تَأۡسَ عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ٦٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱلَّذِينَ هَادُواْ وَٱلصَّٰبُِٔونَ وَٱلنَّصَٰرَىٰ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٦٩ لَقَدۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَأَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهِمۡ رُسُلٗاۖ كُلَّمَا جَآءَهُمۡ رَسُولُۢ بِمَا لَا تَهۡوَىٰٓ أَنفُسُهُمۡ فَرِيقٗا كَذَّبُواْ وَفَرِيقٗا يَقۡتُلُونَ٧٠ ﴾ [المائدة: ۶۵-۷۰].
(۶۵) و اگر یهود و نصاری به آنچه که محمد ج آورده است ایمان میآوردند، و با اجتناب از گناهان از الله میترسیدند، بهطور قطع گناهانی را که مرتکب شده بودند هر چند کبیره بودند میبخشیدیم، و در روز قیامت آنها را به بهشتهایی پرنعمت در میآوردیم، که از نعمتهای همیشگی آن بهره میبردند.
(۶۶) و اگر یهود به آنچه در تورات آمده، و نصاری به آنچه در انجیل آمده عمل میکردند، و همگی به قرآن که بر آنها نازل شده است عمل میکردند، بهطور قطع اسباب روزی، یعنی نزول باران و روییدن گیاهان را برایشان فراهم میساختم، برخی از اهل کتاب، میانهرو و در راه حق ثابت هستند، اما بسیاری از آنها به دلیل عدم ایمانشان، رفتار بد مرتکب میشوند.
(۶۷) ای رسول، آنچه را که از جانب پروردگارت بر تو فرو فرستاده شده است به صورت کامل اعلام کن، و ذرهای از آن را پوشیده مدار؛ که اگر ذرهای از آن را کتمان کنی رسالت پروردگارت را ابلاغ نکردهای (رسول الله ج تمام آنچه را که به تبلیغ آن امر شده بود ابلاغ کرده است، پس هرکس خلاف این امر را ادعا میکند به تحقیق که بزرگترین افترا را بر الله بسته است)، و از امروز به بعد الله تو را در برابر مردم حمایت میکند، و هیچ آسیبی به تو نمیتوانند برسانند، پس جز ابلاغ بر تو نیست، و الله کافران را که خواهان هدایت نیستند، به هدایت توفیق نمیدهد.
(۶۸)- ای رسول- بگو: - ای یهودیان و مسیحیان- شما بر هیچ دین معتبری نخواهید بود تا اینکه به آنچه در تورات و انجیل آمده عمل کنید، و به قرآن که ایمان شما جز با ایمان به آن و عمل به مطالب آن صحیح نمیشود و بر شما فرو فرستاده شده است عمل کنید. بهطور قطع بهسبب حسدی که دارند، آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده است بر طغیانی روی طغیان، و کفری روی کفرِ بسیاری از اهل کتاب خواهد افزود، پس بر حال این کافران افسوس مخور، زیرا در مؤمنانی که از تو پیروی کردند بینیازی و کفایت وجود دارد.
(۶۹) همانا مؤمنان و یهودیان و صابئان که گروهی از پیروان برخی پیامبران ‡ بودند و نصاری، هرکس از آنها به الله و روز آخرت ایمان آورد و اعمال صالح انجام دهد، در آنچه که در پیش رو دارند بیمی بر آنها نیست، و بر بهرهای از دنیا که از دست دادهاند غمگین نیستند.
(۷۰) بهراستی که پیمانهای محکمی مبنی بر شنیدن و طاعت از بنیاسرائیل گرفتیم، اما پیمانهایی را که از آنها گرفته شده بود شکستند، و رویگردانی از آنچه که رسولانشان آورده بودند و تکذیب برخی و کشتن برخی دیگر از پیامبران ‡ را که هوای نفسشان به آن تمایل داشت پیروی کردند.
برخی فواید آیات:
• عمل به آنچه که الله متعال نازل کرده است، سبب پوشاندن بدیها و ورود به بهشت و گشایش در روزی است.
• راهنمایی دعوتگران به اینکه آن تبلیغی معتبر به شمار میآید و ذمه را بری میکند، که کامل و بدون کاستی، و در پرتو آنچه که در مورد آن وحی وارد شده است باشد.
• هیچ اعتقادی معتبر نیست و به حساب نمیآید مگر زمانیکه صاحب آن، بر اینکه از جانب الله متعال است دلیلی ارائه کند.
﴿وَحَسِبُوٓاْ أَلَّا تَكُونَ فِتۡنَةٞ فَعَمُواْ وَصَمُّواْ ثُمَّ تَابَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ كَثِيرٞ مِّنۡهُمۡۚ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِمَا يَعۡمَلُونَ٧١ لَقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَۖ وَقَالَ ٱلۡمَسِيحُ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمۡۖ إِنَّهُۥ مَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ حَرَّمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ ٱلۡجَنَّةَ وَمَأۡوَىٰهُ ٱلنَّارُۖ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٖ٧٢ لَّقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ ثَالِثُ ثَلَٰثَةٖۘ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّآ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۚ وَإِن لَّمۡ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ٧٣ أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى ٱللَّهِ وَيَسۡتَغۡفِرُونَهُۥۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٧٤ مَّا ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَ إِلَّا رَسُولٞ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٞۖ كَانَا يَأۡكُلَانِ ٱلطَّعَامَۗ ٱنظُرۡ كَيۡفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ ثُمَّ ٱنظُرۡ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٧٥ قُلۡ أَتَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمۡلِكُ لَكُمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗاۚ وَٱللَّهُ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٧٦ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا تَغۡلُواْ فِي دِينِكُمۡ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوٓاْ أَهۡوَآءَ قَوۡمٖ قَدۡ ضَلُّواْ مِن قَبۡلُ وَأَضَلُّواْ كَثِيرٗا وَضَلُّواْ عَن سَوَآءِ ٱلسَّبِيلِ٧٧ ﴾ [المائدة: ۷۱-۷۷].
(۷۱) و گمان کردند که شکستن پیمانها و میثاقها، و تکذیب و کشتن پیامبران ‡ که مرتکب شدند، زیانی برایشان به همراه ندارد، اما آنچه را که گمان نمیکردند بر این کارشان مترتب شد، پس از دیدن حق کور شدند، و به آن هدایت نیافتند، و از شنیدن حق چنانکه قبول افتد، کَر گشتند، سپس الله برای لطف به آنها، آنها را بخشید، سپس از دیدن حق کور، و از شنیدن آن کر گشتند، این امر برای بسیاری از آنها ایجاد شد، و الله اعمال آنها را میبیند، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند و به زودی آنها را در قبال اعمالشان مجازات خواهد کرد.
(۷۲) همانا مسیحیانی که گفتند الله همان عیسی مسیح ÷ پسر مریم است کفر ورزیدند، زیرا الوهیت را به غیر الله نسبت دادند، درحالیکه خود مسیح ÷ پسر مریم به آنها گفت: ای بنیاسرائیل، فقط الله را عبادت کنید، که او پروردگار من و پروردگار شماست، پس در بندگی او یکسان هستیم، زیرا هرکس غیر الله را با او شریک گرداند، بهطور قطع الله او را از ورود به بهشت برای همیشه محروم میکند، و جایگاهش آتش جهنم است، و هیچ یاور و مددکاری نزد الله ندارد، و هیچ نجاتگری ندارد که او را از عذابی که در انتظارش است نجات دهد.
(۷۳) بهراستی که کافر شدند مسیحیانی که گفتند: همانا الله از سه (شخص) یعنی پدر و پسر و روحالقدس تشکیل شده است، الله از این سخن آنها بسیار برتر است، زیرا الله متعدد نیست، بلکه معبود یگانهای است که شریکی ندارد، و اگر از این سخن زشت و ناپسند باز نایستند، بهطور قطع عذابی رنجآور به آنها میرسانیم.
(۷۴) آیا اینها از این سخنشان با توبه از آن شرکی که به الله مرتکب شدند بازنمیگردند؟! و الله توبهکار از هر گناهی که باشد، حتی گناه کفر به او، را میآمرزد و نسبت به مؤمنان مهربان است.
(۷۵) عیسی مسیح ÷ پسر مریم فقط رسولی از میان رسولان است، که همانند آنها مرگ او را نیز فرا میگیرد، و مادرش مریم بسیار راستگو و تصدیق کننده بود، و هر دو غذا میخوردند چون به آن نیاز داشتند. حال با وجود نیاز به غذا چگونه میتوانند معبود باشند؟! پس – ای رسول- به دقت بنگر که: چگونه آیات دال بر یگانگی و بطلان غلو آنها در نسبت الوهیت به غیر او سبحانه را برایشان روشن میگردانیم، اما باز هم این آیات را انکار میکنند، پس با دقت بنگر و بنگر که: با وجود این آیات روشن و دلالت کننده بر یگانگی الله، چگونه تا این حد از حق منحرف میشوند.
(۷۶)- ای رسول- برای اعتراض بر آنها در اینکه غیر الله را عبادت میکنند بگو: آیا چیزی را عبادت میکنید که هیچ نفعی برایتان جلب نمیکند، و هیچ زیانی را از شما دور نمیسازد؟! زیرا او ناتوان است، اما الله از ناتوانی منزه است، و فقط الله سخنان شما را میشنود، و ذرهای از آن بر او پنهان نمیماند، از اعمال شما آگاه است، و ذرهای از آنها بر او پوشیده نمیماند، و به زودی در قبال آن به شما جزا میدهد.
(۷۷)- ای رسول- به نصاری بگو: در پیروی از حق که به آن فرمان یافتهاید از حد مگذرید، و در بزرگداشت کسانی- مانند پیامبران ‡- که به بزرگداشت آنها امر شدهاید غلو نکنید تا جاییکه به الوهیت آنها اعتقاد داشته باشید، چنانکه این کار را بهسبب پیروی از پیشینیان گمراه خود در مورد عیسی ÷ پسر مریم انجام دادید، همان کسانیکه بسیاری از مردم را گمراه کردند، و از راه حق گمراه گشتند.
برخی فواید آیات:
• بیان کفر نصاری در ادعای آنها به الوهیت مسیح ÷، و بیان بطلان این ادعا، و دعوت به توبه از آن.
• یکی از دلایل انسان بودن مسیح ÷ و مادرش: غذا خوردن آن دو، و انجام آنچه که بر آن مترتب میشود، است.
• ناتوانی بر جلوگیری از ضرر و رساندن فایده، از دلایل آشکار بر عدم استحقاق معبودان غیر از الله، به الوهیت است؛ زیرا آنها ناتوان هستند.
• نهی از غلو و گذشتن از حد در برخورد با مخلوقات صالح الله متعال.
﴿لُعِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ عَلَىٰ لِسَانِ دَاوُۥدَ وَعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعۡتَدُونَ٧٨ كَانُواْ لَا يَتَنَاهَوۡنَ عَن مُّنكَرٖ فَعَلُوهُۚ لَبِئۡسَ مَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ٧٩ تَرَىٰ كَثِيرٗا مِّنۡهُمۡ يَتَوَلَّوۡنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ لَبِئۡسَ مَا قَدَّمَتۡ لَهُمۡ أَنفُسُهُمۡ أَن سَخِطَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ وَفِي ٱلۡعَذَابِ هُمۡ خَٰلِدُونَ٨٠ وَلَوۡ كَانُواْ يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلنَّبِيِّ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مَا ٱتَّخَذُوهُمۡ أَوۡلِيَآءَ وَلَٰكِنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُمۡ فَٰسِقُونَ٨١ ۞لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ ٱلنَّاسِ عَدَٰوَةٗ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱلۡيَهُودَ وَٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْۖ وَلَتَجِدَنَّ أَقۡرَبَهُم مَّوَدَّةٗ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّا نَصَٰرَىٰۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنۡهُمۡ قِسِّيسِينَ وَرُهۡبَانٗا وَأَنَّهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ٨٢ وَإِذَا سَمِعُواْ مَآ أُنزِلَ إِلَى ٱلرَّسُولِ تَرَىٰٓ أَعۡيُنَهُمۡ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمۡعِ مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ ٱلۡحَقِّۖ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱكۡتُبۡنَا مَعَ ٱلشَّٰهِدِينَ٨٣ ﴾ [المائدة: ۷۸-۸۳].
(۷۸) الله سبحانه خبر میدهد که کافران بنیاسرائیل را در کتابی که بر داود ÷ نازل کرده است یعنی زبور، و در کتابی که بر عیسی ÷ پسر مریم نازل کرده است یعنی انجیل، از رحمت خویش رانده است. این راندن از رحمت، بهسبب گناهان و تجاوز بر محرّمات الله است که مرتکب شدند.
(۷۹) آنها یکدیگر را از ارتکاب گناه نهی نمیکردند، بلکه گناهکاران آنها، گناهان و منکرات را آشکارا مرتکب میشدند؛ زیرا کسی نبود که بر آنها اعتراض کند. بهراستی بسیار بد بود که نهی از مُنکَر را ترک میکردند.
(۸۰)- ای رسول- بسیاری از کافرانِ این یهودیان را میبینی که کافران را دوست دارند و بهسوی آنها متمایل میشوند، و با تو و یکتاپرستان دشمنی میکنند، دوستی آنها با کافران بسیار بد است؛ زیرا سبب میشود که الله بر آنها خشم گیرد و آنها را در آتشی درآورد که همیشه در آن میمانند و هرگز از آن خارج نمیشوند.
(۸۱) و اگر این یهودیان، واقعاً به الله و پیامبرش ایمان میآوردند، به جای مؤمنان، مشرکان را به عنوان دوستانی نمیگرفتند که آنها را دوست داشته باشند و به آنها متمایل شوند، زیرا نهی شدهاند از اینکه کافران را به دوستی بگیرند، اما بسیاری از این یهودیان، از طاعت و دوستی الله و دوستی مؤمنان خارج هستند.
(۸۲)- ای رسول- همانا دشمنترین مردم با مؤمنان به خودت و با آنچه که آوردهای را یهودیان مییابی؛ زیرا آنها به کینه و حسادت و غرور، و عبادت نمادها گرفتار هستند، و نیز سایر مشرکان به الله، و نزدیکترین مردم از نظر دوستی به مؤمنان به خودت و آنچه که آوردهای را کسانی مییابی که در مورد خودشان میگویند: نصاری هستند، نزدیکی اینها به مؤمنان از لحاظ محبت به این سبب است که برخی از آنها علما و بندگانی متواضع و غیرمتکبر هستند؛ زیرا خیر به قلب متکبر نمیرسد.
(۸۳) و دلهای اینها – مانند نجاشی و یارانش- نرم است، زیرا هنگام شنیدن قرآن که نازل شده است وقتی دانستند که حق است، از روی خشوع گریه میکنند، چون آنچه را عیسی ÷ آورده است میشناسند، و میگویند: ای پروردگار ما، به آنچه که بر رسولت محمد ج فروفرستادی ایمان آوردیم، پس – ای پروردگار ما- ما را در زمرۀ امت محمد ج که در روز قیامت، بر مردم حجت هستند بنویس.
برخی فواید آیات:
• ترک امر به معروف و نهی از منکر، موجب لعنت و راندهشدن از رحمت الله متعال است.
• از نشانههای ایمان: دوستی به خاطر الله و دشمنی بهخاطر الله است.
• دوستی با دشمنان الله، موجب خشم الله بر فاعل آن است.
• دشمنی زیاد یهود و مشرکان با مسلمانان؛ و در مقابل، وجود گروههایی از نصاری که محبت با اسلام را برای خود برگزیدهاند؛ چون میدانند که اسلام حق است.
﴿وَمَا لَنَا لَا نُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَمَا جَآءَنَا مِنَ ٱلۡحَقِّ وَنَطۡمَعُ أَن يُدۡخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلصَّٰلِحِينَ٨٤ فَأَثَٰبَهُمُ ٱللَّهُ بِمَا قَالُواْ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ وَذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٨٥ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ٨٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُحَرِّمُواْ طَيِّبَٰتِ مَآ أَحَلَّ ٱللَّهُ لَكُمۡ وَلَا تَعۡتَدُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُعۡتَدِينَ٨٧ وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ حَلَٰلٗا طَيِّبٗاۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ أَنتُم بِهِۦ مُؤۡمِنُونَ٨٨ لَا يُؤَاخِذُكُمُ ٱللَّهُ بِٱللَّغۡوِ فِيٓ أَيۡمَٰنِكُمۡ وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ ٱلۡأَيۡمَٰنَۖ فَكَفَّٰرَتُهُۥٓ إِطۡعَامُ عَشَرَةِ مَسَٰكِينَ مِنۡ أَوۡسَطِ مَا تُطۡعِمُونَ أَهۡلِيكُمۡ أَوۡ كِسۡوَتُهُمۡ أَوۡ تَحۡرِيرُ رَقَبَةٖۖ فَمَن لَّمۡ يَجِدۡ فَصِيَامُ ثَلَٰثَةِ أَيَّامٖۚ ذَٰلِكَ كَفَّٰرَةُ أَيۡمَٰنِكُمۡ إِذَا حَلَفۡتُمۡۚ وَٱحۡفَظُوٓاْ أَيۡمَٰنَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٨٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡخَمۡرُ وَٱلۡمَيۡسِرُ وَٱلۡأَنصَابُ وَٱلۡأَزۡلَٰمُ رِجۡسٞ مِّنۡ عَمَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِ فَٱجۡتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٩٠ ﴾ [المائدة: ۸۴-۹۰].
(۸۴) و (میگویند) چه سببی مانع میان ما و ایمان به الله و حقیقتی که محمد ج آورده است میشود؟! درحالیکه به ورود به بهشت همراه پیامبران ‡ و پیروانشان که فرمانبردار الله و ترسان از عذاب او هستند، امید داریم.
(۸۵) پس الله بهسبب ایمان و اعترافشان به حق، بهشتهایی به آنها پاداش داد که نهرها از زیر کاخها و درختانشان جاری است و برای همیشه در آن میمانند، این پاداش نیکوکاران در پیروی آنها از حق و گردن نهادن به آن بدون هیچ قید و شرطی است.
(۸۶) و کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدند، و آیات الله را که بر رسولش فرو فرستاد انکار کردند، ساکن آتش شعلهور هستند، و هرگز از آن خارج نمیشوند.
(۸۷) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، لذتهای مباح از خوردنیها و نوشیدنیها و ازدواجها را از باب زهد و تعبد حرام نکنید، و در مورد آنچه الله بر شما حرام کرده است از حد مگذرید، زیرا الله متجاوزان از حدودش را دوست ندارد، بلکه از آنها بیزار است.
(۸۸) و از روزیِ الله که برایتان فرستاده است حلال و پاکیزۀ آن را بخورید، نه حرام آن مانند مال گرفته شده با غصب یا نجس شده، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، از او تعالی بترسید، زیرا شما به او ایمان دارید، و ایمان شما به او، بر شما واجب میگرداند که از او بترسید.
(۸۹)- ای مؤمنان- الله شما را به موجب سوگندهایی که بدون قصد بر زبانهایتان جاری میشود مورد محاسبه قرار نمیدهد، بلکه شما را در قبال سوگندهایی که از روی تصمیم و اراده میخورید و میشکنید مؤاخذه میکند. انجام یکی از سه عمل زیر بهطور اختیاری، گناه سوگندهایی را که از روی اراده به زبان میآورید و آنها را میشکنید، از بین میبَرَد: غذا دادن به ده مسکین از غذای متوسط مردم شهرتان، برای هر مسکین نصف صاع، یا پوشاندن ده مسکین با لباسی که عرف است، یا آزاد کردن بردهای مؤمن؛ اما اگر برای کسیکه میخواهد کفارۀ یمینش را بپردازد هیچیک از این سه مورد مقدور نبود، برای کفارۀ سوگند خویش سه روز روزه بگیرد، - ای مؤمنان- آنچه بیان شد، کفارۀ سوگندهایتان است آنگاه که به الله سوگند یاد میکنید و آنها را میشکنید، و سوگندهایتان را از قسم دروغ به الله، و قسم زیاد به الله و وفا نکردن به قسم زمانیکه وفاکردن به آن خیر باشد محافظت کنید. اما کار خیر را انجام دهید، و کفارۀ سوگندهایتان را بپردازید، الله متعال همانند کفارۀ یمین، احکام روشن خویش بر حلال و حرام را نیز برایتان بیان میکند، باشد که شکر او را به جای آورید که آنچه را نمیدانستید به شما آموخت.
(۹۰) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، همانا مسکر (مست کننده) که عقل را از بین میبرد، و قماری که دربردارنده عوض از طرفین است، و سنگهایی که مشرکان برای تعظیم آنها در کنارشان قربانی میکنند یا آنها را برای عبادت نصب میکنند، و تیرهایی که با آنها غیبی را که برایشان تقسیم شده بود طلب میکردند، تمام این موارد، گناه است که شیطان آن را میآراید، پس از آن دوری کنید باشد که به زندگی گرامی در دنیا و نعمتهای بهشت در آخرت دست یابید.
برخی فواید آیات:
• امر به جستجوی روزیهای پاکیزه و ترک روزیهای ناپاک.
• عدم مؤاخذه بر سوگند بدون تصمیم و ارادۀ قلبی؛ و مؤاخذه بر سوگندهای با تصمیم قلبی که شخص سوگند بخورد کاری انجام دهد یا انجام ندهد.
• بیان اینکه کفارۀ یمین: اطعام ده مسکین، یا پوشاندن آنها، یا آزاد کردن یک بردۀ مؤمن است، و اگر کسیکه میخواهد کفارۀ یمین خود را بپردازد توان انجام هیچیک از امور مذکور را ندارد، برای کفارۀ سوگند خویش سه روز روزه بگیرد.
• ... ﭔ ﭕ ...، آخرین آیهای است که در مورد خمر نازل شده و نص در تحریم خمر است.
﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَن يُوقِعَ بَيۡنَكُمُ ٱلۡعَدَٰوَةَ وَٱلۡبَغۡضَآءَ فِي ٱلۡخَمۡرِ وَٱلۡمَيۡسِرِ وَيَصُدَّكُمۡ عَن ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَعَنِ ٱلصَّلَوٰةِۖ فَهَلۡ أَنتُم مُّنتَهُونَ٩١ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَٱحۡذَرُواْۚ فَإِن تَوَلَّيۡتُمۡ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ٩٢ لَيۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جُنَاحٞ فِيمَا طَعِمُوٓاْ إِذَا مَا ٱتَّقَواْ وَّءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ ثُمَّ ٱتَّقَواْ وَّءَامَنُواْ ثُمَّ ٱتَّقَواْ وَّأَحۡسَنُواْۚ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٩٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَيَبۡلُوَنَّكُمُ ٱللَّهُ بِشَيۡءٖ مِّنَ ٱلصَّيۡدِ تَنَالُهُۥٓ أَيۡدِيكُمۡ وَرِمَاحُكُمۡ لِيَعۡلَمَ ٱللَّهُ مَن يَخَافُهُۥ بِٱلۡغَيۡبِۚ فَمَنِ ٱعۡتَدَىٰ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَلَهُۥ عَذَابٌ أَلِيمٞ٩٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقۡتُلُواْ ٱلصَّيۡدَ وَأَنتُمۡ حُرُمٞۚ وَمَن قَتَلَهُۥ مِنكُم مُّتَعَمِّدٗا فَجَزَآءٞ مِّثۡلُ مَا قَتَلَ مِنَ ٱلنَّعَمِ يَحۡكُمُ بِهِۦ ذَوَا عَدۡلٖ مِّنكُمۡ هَدۡيَۢا بَٰلِغَ ٱلۡكَعۡبَةِ أَوۡ كَفَّٰرَةٞ طَعَامُ مَسَٰكِينَ أَوۡ عَدۡلُ ذَٰلِكَ صِيَامٗا لِّيَذُوقَ وَبَالَ أَمۡرِهِۦۗ عَفَا ٱللَّهُ عَمَّا سَلَفَۚ وَمَنۡ عَادَ فَيَنتَقِمُ ٱللَّهُ مِنۡهُۚ وَٱللَّهُ عَزِيزٞ ذُو ٱنتِقَامٍ٩٥ ﴾ [المائدة: ۹۱-۹۵].
(۹۱) همانا هدف شیطان از آراستن مسکر و قمار این است که دشمنی و کینه در دلها بیفکند، و از یاد الله و نماز باز دارد، پس آیا شما – ای مؤمنان- این منکرات را رها میکنید؟ بدون تردید این کار سزاوار شماست، پس دست بکشید.
(۹۲) و با اجرای آنچه شرع به آن فرمان داده و اجتناب از آنچه نهی کرده است، از الله و رسولش فرمانبرداری کنید، و از مخالفت بپرهیزید، زیرا اگر از این کار خودداری کردید، بدانید که فقط تبلیغ آنچه الله به تبلیغ آن امر کرده، بر عهدۀ رسول ما است، و به یقین، این تبلیغ را انجام داده است، پس اگر هدایت یافتید به نفع خود شماست، و اگر بدی کردید به زیان خود شماست.
پس از نزول تحریم خمر، برخی از مؤمنان آرزو کردند که از حال برادرانشان که قبل از تحریم خمر بر اسلام مرده بودند آگاه شوند؛ آنگاه آیۀ زیر نازل شد:
(۹۳) کسانیکه به الله ایمان آوردند، و برای تقرب به او اعمال صالح انجام دادند، گناهی بر آنها در خمری که قبل از تحریم آن خوردهاند نیست، به شرط آنکه از محرمات پرهیز کنند، از خشم الله بر خود بترسند، به او ایمان آورند، اعمال صالح انجام دهند، سپس بر ترس خویش از الله چنان بیفزایند که وقتی او را عبادت میکنند گویی او را میبینند، و الله کسانی را که چنین او را عبادت میکنند که گویی او را میبینند دوست دارد؛ زیرا در این نوع عبادت احساس ترس همیشگی از الله وجود دارد، و سبب میشود که مؤمن عمل خویش را به نیکی و کامل انجام دهد.
(۹۴) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، الله شما را درحالیکه مُحرم هستید با فرستادن چیزی از شکار بیابانی بهسوی شما که کوچک آن در دسترس دستانتان و بزرگ آن در دسترس نیزههایتان قرار دارد، خواهد آزمود، تا الله - به علم آشکار کنندهای که بندگان را بر اساس آن محاسبه میکند- معلوم دارد که چه کسی بهسبب ایمان کامل به علم الله، در نهان از او میترسد، و از ترس آفریدگارش که عملش بر او پوشیده نمیماند شکار نمیکند، پس هرکس از حد بگذرد، و در حال احرام به حج یا عمره شکار کند، عذابی رنجآور در روز قیامت دارد؛ زیرا با آنچه الله از آن نهی فرموده، مخالفت ورزیده است.
(۹۵) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، درحالیکه به حج یا عمره مُحرم هستید، شکار بیابانی را نکشید، و هر یک از شما که از روی عمد آن را بکشد همانند شکاری که کشته است، از شتر یا گاو یا گوسفند جزای اوست، که باید دو مرد عادل از میان مسلمانان به این همانندی حکم کنند، و آنچه به آن حکم شده است همانند هَدی به مکه فرستاده شده و در آنجا ذبح میگردد، یا معادل قیمت آن، به فقرای حرم غذا داده میشود. برای هر فقیر نصف صاع، یا در ازای هر نصف صاع از غذا، یک روز روزه گرفتن است. تمام این مجازاتها برای آن است که قاتل شکار، عذاب قتل آن را بچشد. الله قتل شکار حرم و قتل شکار بیابانی توسط مُحرم، قبل از تحریم آن را بخشیده است، و هرکس پس از تحریم به آن بازگردد، الله با عذاب او بر این کار از او انتقام میگیرد، و الله نیرومند و شکست ناپذیر است، از قدرت او این است که اگر بخواهد از هرکس از او نافرمانی کند انتقام میگیرد، و هیچچیز نمیتواند مانع او از این کار شود.
برخی فواید آیات:
• مؤاخذه نکردن شخص در قبال آنچه که حرام نگشته یا از تحریم آن آگاه نشده است.
• تحریم شکار بر کسیکه برای حج یا عمره احرام بسته است، و بیان کفارۀ قتل آن.
• یکی از حکمتهای الله در تحریم، آزمایش و خالصسازی بندگانش، و در کفاره، بازداشتن و منع است.
﴿أُحِلَّ لَكُمۡ صَيۡدُ ٱلۡبَحۡرِ وَطَعَامُهُۥ مَتَٰعٗا لَّكُمۡ وَلِلسَّيَّارَةِۖ وَحُرِّمَ عَلَيۡكُمۡ صَيۡدُ ٱلۡبَرِّ مَا دُمۡتُمۡ حُرُمٗاۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٩٦ ۞جَعَلَ ٱللَّهُ ٱلۡكَعۡبَةَ ٱلۡبَيۡتَ ٱلۡحَرَامَ قِيَٰمٗا لِّلنَّاسِ وَٱلشَّهۡرَ ٱلۡحَرَامَ وَٱلۡهَدۡيَ وَٱلۡقَلَٰٓئِدَۚ ذَٰلِكَ لِتَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَأَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ٩٧ ٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ وَأَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٩٨ مَّا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تُبۡدُونَ وَمَا تَكۡتُمُونَ٩٩ قُل لَّا يَسۡتَوِي ٱلۡخَبِيثُ وَٱلطَّيِّبُ وَلَوۡ أَعۡجَبَكَ كَثۡرَةُ ٱلۡخَبِيثِۚ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ١٠٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَسَۡٔلُواْ عَنۡ أَشۡيَآءَ إِن تُبۡدَ لَكُمۡ تَسُؤۡكُمۡ وَإِن تَسَۡٔلُواْ عَنۡهَا حِينَ يُنَزَّلُ ٱلۡقُرۡءَانُ تُبۡدَ لَكُمۡ عَفَا ٱللَّهُ عَنۡهَاۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٞ١٠١ قَدۡ سَأَلَهَا قَوۡمٞ مِّن قَبۡلِكُمۡ ثُمَّ أَصۡبَحُواْ بِهَا كَٰفِرِينَ١٠٢ مَا جَعَلَ ٱللَّهُ مِنۢ بَحِيرَةٖ وَلَا سَآئِبَةٖ وَلَا وَصِيلَةٖ وَلَا حَامٖ وَلَٰكِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۖ وَأَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ١٠٣ ﴾ [المائدة: ۹۶-۱۰۳].
(۹۶) الله شکار حیوانات آبی، و آنچه را که دریا به صورت مرده یا زنده برایتان بیرون میدهد برایتان حلال قرار داده است تا برای هرکس از شما، چه مقیم و چه مسافر، که از آن توشه برمیگیرد، منفعتی باشد. و شکار بیابان را تا زمانیکه به حج یا عمره مُحرم هستید بر شما حرام قرار داده است، و با امتثال اوامر و اجتناب از نواهی الله، تقوای او را پیشه کنید، زیرا او کسی است که در روز قیامت فقط بهسوی او باز میگردید، آنگاه جزای اعمالتان را به شما میدهد.
(۹۷) الله کعبه بیت الحرام را وسیلۀ برپایی (مصالح) مردم قرار داده، که مصالح دینی آنها از نماز، حج و عمره، و مصالح دنیوی آنها با امنیت در حرم و گردآوری ثمرات هر چیزی به آنجا، بر آن استوار است. و ماههای حرام (ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب) را با رهایی دادن مردم در این ماهها از کشتار آنها توسط دیگران، و قربانیهای بینشان و نشانهدار را که بهسوی حرم روانه میشوند با رهایی دادن صاحبانشان از افتادن در معرض خطر، به همین هدف مقرر داشته است. این نعمتها که الله برایتان ارزانی داشته است برای این است که بدانید الله هرچه در آسمانها و زمین است را میداند، و از هر چیزی آگاه است؛ زیرا تشریع این حکم از جانب او تعالی- برای جلب مصالحتان و دفع زیانها از شما قبل از اینکه ایجاد شوند- بر علم او نسبت به مصالح بندگانش دلالت دارد.
(۹۸)- ای مردم- بدانید که الله نسبت به کسیکه از او نافرمانی کند سختکیفر است، و نسبت به توبهکار بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۹۹) بر عهدۀ رسول جز تبلیغ آنچه الله به تبلیغ آن فرمان داده نیست، پس توفیق مردم به هدایت بر عهدۀ او نیست؛ زیرا این کار فقط به دست الله است، و الله آنچه از هدایت یا گمراهی که آشکار میگردانید یا پنهان میدارید آگاه است، و جزای آن را به شما خواهد داد.
(۱۰۰)- ای رسول- بگو: ناپاک هر چیزی با پاکیزۀ هر چیزی یکسان نیست، هر چند کثرت ناپاک تو را به شگفت آورد؛ زیرا کثرت آن بر فضیلتش دلالت نمیکند، پس- ای خردمندان- با ترک ناپاک و انجام پاکیزه از الله بترسید باشد که به بهشت دست یابید.
(۱۰۱) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، از رسولتان در مورد مسائلی که نیازی به آن ندارید و در امر دینتان به شما کمکی نمیکند، و اگر برای شما آشکار شود بهسبب مشقتی که در آنهاست شما را غمگین میسازد نپرسید. و اگر در مورد این مسائل که از سوال در مورد آنها نهی شدهاید، هنگامیکه وحی بر رسول ج نازل میشود بپرسید، برایتان بیان میشود، و این کار بر الله آسان است؛ همانا الله از مسائلیکه قرآن در مورد آنها سخنی نگفته است درگذشته است، پس در مورد آنها نپرسید؛ و اگر پرسیدید، تکلیف به حکم آن بر شما نازل میگردد.
(۱۰۲) گروهی قبل از شما در مورد چنین مسائلی میپرسیدند، اما وقتی به این مسائل مکلف شدند، به آن عمل نکردند، و بهسبب این کار کافر شدند.
(۱۰۳) الله چارپایان را حلال قرار داده است، یعنی چارپایانی را که مشرکان برای بتهایشان بر خود حرام کردهاند حرام قرار نداده است، این چارپایان عبارتند از بَحیره- شتری که وقتی شکمهای مشخصی زائیده باشد، گوشهایش بریده میشود-، سائبه- شتری که وقتی سن مشخصی را سپری کند، برای بتهایشان رها میشود، وصیله- شتری که پشت سر هم دو شکم ماده میزاید- و حامی- شتر نری که چند بچه شتر از پشت او متولد شده باشند-، اما کافران از روی دروغ و بهتان ادعا کردند که الله موارد مذکور را حرام گردانیده است، و بیشتر کافران میان حق و باطل و میان حلال و حرام تمایز قائل نمیشوند.
برخی فواید آیات:
• اصل در شعائر الله متعال این است که برای تحقق مصالح دنیوی و اخروی بندگان، و دفع زیانها از آنها آمده است.
• مغرور نشدن به کثرت؛ زیرا کثرت چیزی دلیل بر حلال بودن یا پاک بودن آن نیست، بلکه دلیل فقط در حکم شرعی نهفته است.
• لازمۀ ادب پرسشگر، مقید کردن سوال با حدود مشخص است؛ یعنی در مورد آنچه که نیازی بر آن نیست و هیچ هدفی در آن وجود ندارد سوال نکند.
• سرزنش روشهای مشرکان در آنچه بدعت گذاردند و حرمت برخی چارپایان را ادعا کردند، مانند: بَحیره، سائبه، وصیله و حامی.
﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ وَإِلَى ٱلرَّسُولِ قَالُواْ حَسۡبُنَا مَا وَجَدۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَآۚ أَوَلَوۡ كَانَ ءَابَآؤُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ شَيۡٔٗا وَلَا يَهۡتَدُونَ١٠٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ عَلَيۡكُمۡ أَنفُسَكُمۡۖ لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا ٱهۡتَدَيۡتُمۡۚ إِلَى ٱللَّهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٠٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ شَهَٰدَةُ بَيۡنِكُمۡ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ حِينَ ٱلۡوَصِيَّةِ ٱثۡنَانِ ذَوَا عَدۡلٖ مِّنكُمۡ أَوۡ ءَاخَرَانِ مِنۡ غَيۡرِكُمۡ إِنۡ أَنتُمۡ ضَرَبۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَأَصَٰبَتۡكُم مُّصِيبَةُ ٱلۡمَوۡتِۚ تَحۡبِسُونَهُمَا مِنۢ بَعۡدِ ٱلصَّلَوٰةِ فَيُقۡسِمَانِ بِٱللَّهِ إِنِ ٱرۡتَبۡتُمۡ لَا نَشۡتَرِي بِهِۦ ثَمَنٗا وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰ وَلَا نَكۡتُمُ شَهَٰدَةَ ٱللَّهِ إِنَّآ إِذٗا لَّمِنَ ٱلۡأٓثِمِينَ١٠٦ فَإِنۡ عُثِرَ عَلَىٰٓ أَنَّهُمَا ٱسۡتَحَقَّآ إِثۡمٗا فََٔاخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ ٱلَّذِينَٱسۡتَحَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَوۡلَيَٰنِ فَيُقۡسِمَانِ بِٱللَّهِ لَشَهَٰدَتُنَآ أَحَقُّ مِن شَهَٰدَتِهِمَا وَمَا ٱعۡتَدَيۡنَآ إِنَّآ إِذٗا لَّمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠٧ ذَٰلِكَ أَدۡنَىٰٓ أَن يَأۡتُواْ بِٱلشَّهَٰدَةِ عَلَىٰ وَجۡهِهَآ أَوۡ يَخَافُوٓاْ أَن تُرَدَّ أَيۡمَٰنُۢ بَعۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱسۡمَعُواْۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ١٠٨ ﴾ [المائدة: ۱۰۴-۱۰۸].
(۱۰۴) وقتی به اینها که با تحریم بعضی چارپایان بر الله افترا بستند گفته میشود: به آنچه الله از قرآن نازل فرموده، و به سنت رسول ج، روی آورید تا حلال را از حرام بازشناسید، میگویند: اعتقادات و اقوال و افعالی را که از پیشینیان خود گرفته و به ارث بردهایم برایمان کافی است، چگونه این امر برایشان کفایت میکند درحالیکه پیشینیان آنها چیزی نمیدانستند، و بهسوی حق هدایت نیافته بودند؟! پس کسی از آنها پیروی نمیکند مگر اینکه از خودشان نادانتر و گمراهتر باشد، زیرا آنها نادان و گمراه هستند.
(۱۰۵) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، به نفس خودتان بپردازید و آن را به برپایی آنچه به صلاح شماست وادارید، که اگر هدایت یافتید، آنکس که گمراه شده و به شما پاسخ مثبت نداده است زیانی به شما نمیرساند، و لازمۀ هدایت یافتن شما این است که امر به معروف و نهی از منکر کنید، بازگشت شما در روز قیامت فقط بهسوی الله است، آنگاه شما را از آنچه که در دنیا انجام میدادید با خبر میکند و جزای آن را به شما میدهد.
(۱۰۶) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، هرگاه با ظهور یکی از نشانههای مرگ، مرگ یکی از شما نزدیک شد، باید برای وصیت خویش، دو مسلمان عادل را گواه بگیرید یا اگر در سفر بودید و مرگتان فرا رسید، در صورت نیاز و نبود گواهان مسلمان، دو مرد از کافران را گواه بگیرد، و اگر در گواهی آن دو تردیدی به وجود آمد، آن دو را پس از یکی از نمازها نگه دارید، آنگاه به الله سوگند خورند که: سهم خویش از الله را به هیچ عوضی نمیفروشند، و آن را به هیچ خویشاوندی اختصاص نمیدهند، و گواهی الله نزد خویش را کتمان نمیکنند، و اگر چنین کاری کردند، گناهکار و نافرمان الله خواهند بود.
(۱۰۷) اما اگر پس از سوگند، دروغ آن دو در شهادت یا سوگند روشن شد، یا خیانتشان آشکار گشت؛ پس باید به جای آن دو، دو تن از نزدیکترین افراد به میت بر آنچه که حق است گواهی دهند و سوگند بخورند، یعنی باید به الله سوگند بخورند که شهادت ما بر دروغگویی و خیانت آن دو، از شهادت آن دو بر راستگویی و امانتداریشان راستتر است، و به ناحق سوگند نخوردهایم، که اگر به ناحق گواهی داده باشیم، از ستمکاران و تجاوزکنندگان از حدود الله خواهیم بود.
(۱۰۸) روش مذکور سوگند دادن دو شاهد بعد از نماز هنگام تردید در گواهی آنها، و برگرداندن گواهی آن دو، نزدیکتر است به اینکه به روش شرعی گواهی دهند، و شهادت را تحریف یا تبدیل یا در آن خیانت نکنند، و نزدیکتر است به اینکه بترسند از اینکه پس از سوگند آن دو، وارثان سوگند بخورند، و خلاف گواهی آنها گواهی دهند، آنگاه رسوا شوند، و با دست کشیدن از دروغ و خیانت در شهادت و سوگند از الله بترسید، و آنچه را به آن فرمان یافتهاید به نیت قبول کردن گوش فرادهید، و الله خارج شدگان از طاعت خویش را توفیق نمیدهد.
برخی فواید آیات:
• هرگاه بنده به حسب توان خویش، خود را به طاعت الله، و امر به معروف و نهی از منکر پایبند کند، پس از آن گمراهی هیچکس به او زیان نمیرساند، و در مورد سایر مردم، بهخصوص گمراهان، از او سوال نمیشود.
• ترغیب در نوشتن وصیت، و حفاظت از آن با گرفتن گواهان عادل.
• بیان صورت شرعی پرسیدن از گواهان در مورد وصیت.
﴿۞يَوۡمَ يَجۡمَعُ ٱللَّهُ ٱلرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَآ أُجِبۡتُمۡۖ قَالُواْ لَا عِلۡمَ لَنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ١٠٩ إِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ٱذۡكُرۡ نِعۡمَتِي عَلَيۡكَ وَعَلَىٰ وَٰلِدَتِكَ إِذۡ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ ٱلۡقُدُسِ تُكَلِّمُ ٱلنَّاسَ فِي ٱلۡمَهۡدِ وَكَهۡلٗاۖ وَإِذۡ عَلَّمۡتُكَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَۖ وَإِذۡ تَخۡلُقُ مِنَ ٱلطِّينِ كَهَيَۡٔةِ ٱلطَّيۡرِ بِإِذۡنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيۡرَۢا بِإِذۡنِيۖ وَتُبۡرِئُ ٱلۡأَكۡمَهَ وَٱلۡأَبۡرَصَ بِإِذۡنِيۖ وَإِذۡ تُخۡرِجُ ٱلۡمَوۡتَىٰ بِإِذۡنِيۖ وَإِذۡ كَفَفۡتُ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ عَنكَ إِذۡ جِئۡتَهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٞ١١٠ وَإِذۡ أَوۡحَيۡتُ إِلَى ٱلۡحَوَارِيِّۧنَ أَنۡ ءَامِنُواْ بِي وَبِرَسُولِي قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَٱشۡهَدۡ بِأَنَّنَا مُسۡلِمُونَ١١١ إِذۡ قَالَ ٱلۡحَوَارِيُّونَ يَٰعِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ هَلۡ يَسۡتَطِيعُ رَبُّكَ أَن يُنَزِّلَ عَلَيۡنَا مَآئِدَةٗ مِّنَ ٱلسَّمَآءِۖ قَالَ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١١٢ قَالُواْ نُرِيدُ أَن نَّأۡكُلَ مِنۡهَا وَتَطۡمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعۡلَمَ أَن قَدۡ صَدَقۡتَنَا وَنَكُونَ عَلَيۡهَا مِنَ ٱلشَّٰهِدِينَ١١٣ ﴾ [المائدة: ۱۰۹-۱۱۳].
(۱۰۹)- ای مردم- روز قیامت را به یاد آورید که الله تمام رسولان را گرد میآورد، آنگاه به آنها میفرماید: امتهایتان که شما را بهسوی آنها فرستادم، چه پاسخی به شما دادند؟ رسولان با واگذاری پاسخ به الله میگویند: ما هیچ دانشی نداریم، و – ای پروردگار ما- دانش فقط برای توست، به راستی که فقط تو امور غیب را میدانی.
(۱۱۰) و به یاد آور آنگاه که الله خطاب به عیسی ÷ فرمود: ای عیسی پسر مریم، نعمت من بر خویش را به یاد آور آنگاه که تو را بدون پدر آفریدم، و نعمت من بر مادرت مریم را به یاد آور آنگاه که او را بر زنان زمانش برتری دادم، و از جمله نعمتهای من بر خویش به یاد آور آنگاه که تو را با جبرئیل ÷ تقویت کردم، که - در حال شیرخوارگی- با دعوت بهسوی الله با مردم سخن میگفتی، و در سالخوردگی به آنچه که تو را با آن بهسوی مردم بفرستم با آنها سخن میگویی، و از نعمتهای دیگری که به تو دادم این است که به تو خط آموختم و تورات را که بر موسی ÷ فروفرستاده شده و انجیل را که بر تو نازل شده، به تو آموختم، و اسرار و فواید و حکمتهای شریعت را به تو آموختم، و از جمله نعمتهای من بر تو این است که از گِل، تصویری به شکل پرنده میساختی، سپس در آن میدمیدی و پرندهای میشد، و کور مادرزاد را شفا میدادی، و بیمار مبتلا به پیسی را شفا میدادی، آنگاه پوستش سالم میشد، و نزد الله دعا میکردی که مردگان را زنده گرداند و آنها را زنده میکردی، تمام این موارد به اذن من بود، و از دیگر نعمتهایی که به تو ارزانی داشتم این بود که آسیب بنیاسرائیل را از تو بازداشتم آنگاه که تصمیم گرفتند تو را بکشند، زمانیکه معجزات آشکار برایشان آوردی، و کاری نکردند جز اینکه به این معجزات کفر ورزیدند، و گفتند: آنچه که عیسی ÷ آورده است، چیزی جز سحر آشکار نیست.
(۱۱۱) و از جمله نعمتهایی که به تو ارزانی داشتم به یاد آور که یارانی برایت فراهم آوردم آنگاه که به حواریون الهام کردم به من و به تو ایمان آورند، پس آنها به این امر گردن نهادند و پاسخ دادند، و گفتند: ایمان آوردیم، و – ای پروردگار ما- گواه باش که ما تسلیم و فرمانبردار توییم.
(۱۱۲) و به یاد آور آنگاه که حواریون گفتند: اگر از پرودگارت بخواهی، آیا میتواند سفرهای از آسمان فرو فرستد؟ عیسی ÷ با امر آنها به تقوای الهی و طلب نکردن آنچه خواستند به آنها پاسخ داد، که شاید در این درخواست فتنهای برایشان باشد، و به آنها گفت: اگر ایمان دارید، در طلب روزی به پروردگارتان توکل کنید.
(۱۱۳) حواریون به عیسی ÷ گفتند: میخواهیم که از این سفره بخوریم، و دلهایمان به کمال قدرت الله، و اینکه تو فرستادۀ او هستی، آرام گیرد، و به یقین بدانیم که تو در آنچه که از جانب الله آوردهای راستگو هستی، و برای مردمی که آن را ندیدهاند، بر آن گواه باشیم.
برخی فواید آیات:
• اثبات گردآوری تمام مخلوقات؛ گرانقدر و حقیرشان در روز قیامت توسط الله متعال.
• اثبات انسان بودن مسیح و نشانههای حسی او از زنده گردانیدن مردگان، و شفا دادن کور مادرزاد و پیس که الله آنها را بر دستان او اجرا کرد.
• بیان اینکه نشانههای پیامبران ‡، استوار سازی پیروان و خاموش گردانیدن مخالفان را با دلیل نشانه میگیرد، و اینکه از جانب خودشان نیست، بلکه به اذن الله متعال میآید.
﴿قَالَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ ٱللَّهُمَّ رَبَّنَآ أَنزِلۡ عَلَيۡنَا مَآئِدَةٗ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ تَكُونُ لَنَا عِيدٗا لِّأَوَّلِنَا وَءَاخِرِنَا وَءَايَةٗ مِّنكَۖ وَٱرۡزُقۡنَا وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ١١٤ قَالَ ٱللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيۡكُمۡۖ فَمَن يَكۡفُرۡ بَعۡدُ مِنكُمۡ فَإِنِّيٓ أُعَذِّبُهُۥ عَذَابٗا لَّآ أُعَذِّبُهُۥٓ أَحَدٗا مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ١١٥ وَإِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ءَأَنتَ قُلۡتَ لِلنَّاسِ ٱتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيۡنِ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالَ سُبۡحَٰنَكَ مَا يَكُونُ لِيٓ أَنۡ أَقُولَ مَا لَيۡسَ لِي بِحَقٍّۚ إِن كُنتُ قُلۡتُهُۥ فَقَدۡ عَلِمۡتَهُۥۚ تَعۡلَمُ مَا فِي نَفۡسِي وَلَآ أَعۡلَمُ مَا فِي نَفۡسِكَۚ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ١١٦ مَا قُلۡتُ لَهُمۡ إِلَّا مَآ أَمَرۡتَنِي بِهِۦٓ أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمۡۚ وَكُنتُ عَلَيۡهِمۡ شَهِيدٗا مَّا دُمۡتُ فِيهِمۡۖ فَلَمَّا تَوَفَّيۡتَنِي كُنتَ أَنتَ ٱلرَّقِيبَ عَلَيۡهِمۡۚ وَأَنتَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ١١٧ إِن تُعَذِّبۡهُمۡ فَإِنَّهُمۡ عِبَادُكَۖ وَإِن تَغۡفِرۡ لَهُمۡ فَإِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١١٨ قَالَ ٱللَّهُ هَٰذَا يَوۡمُ يَنفَعُ ٱلصَّٰدِقِينَ صِدۡقُهُمۡۚ لَهُمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١١٩ لِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا فِيهِنَّۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرُۢ١٢٠ ﴾ [المائدة: ۱۱۴-۱۲۰].
(۱۱۴) آنگاه عیسی ÷ به درخواست آنها پاسخ داد، و اینگونه الله را فراخواند: پروردگارا سفرۀ غذایی برایمان بفرست تا روز نزول آن را عید بگیریم و به پاس شکرگزاری تو آن را گرامی بداریم، و نشانه و برهانی بر یگانگی تو، و راستی آنچه به آن مبعوث شدهام باشد، و روزیای بر ما ارزانی دار که ما را در عبادت تو یاری رساند، و – ای پروردگار ما- تو بهترین روزیدهندگان هستی.
(۱۱۵) الله دعای عیسی ÷ را اجابت کرد، و فرمود: همانا من این سفرهای که فرو فرستادن آن را خواستهاید میفرستم، اما هرکس پس از فرستادن این سفره، کفر ورزد، کسی جز خودش را سرزنش نکند، که او را چنان عذاب شدیدی کنم که هیچکس را عذاب نکرده باشم؛ زیرا شاهد این نشانه واضح است، و کفر او، از روی ستیزهجویی است، و الله با فروفرستادن این سفره، وعدۀ خویش را بر آنها محقق گردانید.
(۱۱۶) و به یاد آور آنگاه که الله در روز قیامت خطاب به عیسی ÷ پسر مریم میگوید: ای عیسی پسر مریم، آیا تو به مردم گفتی: من و مادرم را به عنوان دو معبود به جای الله قرار دهید؟ آنگاه عیسی ÷ با منزهشمردن پروردگارش چنین پاسخ میدهد: سزاوار من نیست که جز حق به آنها بگویم، و به فرض اگر این سخن را گفته باشم، بهطور قطع آن را میدانستی زیرا چیزی بر تو پوشیده نمیماند، آنچه را در نفسم پنهان کنم میدانی، و من آنچه در ذات تو است را نمیدانم، بهراستی که فقط تو از هر غایب و هر نهان و هر آشکاری آگاه هستی.
(۱۱۷) عیسی ÷ به پروردگارش گفت: به مردم چیزی نگفتم جز آنچه مرا به گفتن آن فرمان دادی، که آنها را به یگانهدانستن تو در عبادت امر کنم، و در مدتی که در میان آنها بودم شاهد سخنانشان بودم، پس – ای پروردگار- وقتی با بالابردن من بهصورت زنده به آسمان، زمان ماندنم در میان آنها به پایان رسید تو نگهبان اعمالشان بودی، و تو بر هر چیز گواهی، هیچ چیز بر تو پنهان نمیماند، پس آنچه من به آنها گفتم، و آنچه آنها پس از من گفتند، بر تو پوشیده نیست.
(۱۱۸)- پروردگارا- اگر آنها را عذاب کنی، آنها بندگان تو هستند که هر کاری بخواهی در مورد آنها انجام میدهی، و اگر بر کسانی از آنها که ایمان آوردهاند منت بخشی و آنها را بیامرزی هیچ بازدارندهای از این کار برای تو نیست، زیرا تو شکستناپذیری هستی که مغلوب نمیشود، و در تدبیر خویش بسیار دانایی.
(۱۱۹) الله به عیسی ÷ فرمود: این روزی است که راستی کسانیکه نیات و اعمال و سخنان راستی دارند به آنها سود میرساند، برای آنها بهشتهایی است که رودها از زیر کاخها و درختانشان جاری است و همیشه در آن میمانند، مرگی آنها را فرانمیگیرد، و الله از آنها راضی شده و هرگز بر آنها خشم نمیگیرد، و آنها نیز بهسبب نعمتهای پایداری که به آنها رسیده است از الله راضی شدهاند، این پاداش و رضایت از آنها ، رستگاری بزرگی است، که هیچ رستگاریای با آن برابری نمیکند.
(۱۲۰) فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ الله است، زیرا او آفریدگار و تدبیرکنندۀ آنهاست، و فرمانروایی تمام مخلوقاتی که در آسمانها و زمین است برای اوست، و او بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز نمیتواند از دایرۀ قدرت او خارج شود.
برخی فواید آیات:
• الله متعال تمام کسانی را که پس از اقامه دلیل واضح، بر کفر و دشمنی با او اصرار ورزند تهدید کرده است.
• تبرئۀ مسیح ÷ از این ادعای نصاری که مسیح ÷ به آنها ابلاغ کرده که الله یا پسر الله است یا اینکه مدعی ربوبیت یا الوهیت شده است.
• الله متعال در روز قیامت حتی رسولان ‡ که بزرگان و پیشوایان مردم هستند را بازخواست میکند، پس کسانیکه در درجات پایینتر از آنها هستند چه حالی خواهند داشت؟
• جایگاه والای راستی، و ستایش راستگویان توسط الله، و بیان رسیدن فایده راستگویی به آنها در روز قیامت.
[۱۳] اطلاع، اعلام (مصحح)
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَجَعَلَ ٱلظُّلُمَٰتِ وَٱلنُّورَۖ ثُمَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمۡ يَعۡدِلُونَ١ هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٖ ثُمَّ قَضَىٰٓ أَجَلٗاۖ وَأَجَلٞ مُّسَمًّى عِندَهُۥۖ ثُمَّ أَنتُمۡ تَمۡتَرُونَ٢ وَهُوَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ يَعۡلَمُ سِرَّكُمۡ وَجَهۡرَكُمۡ وَيَعۡلَمُ مَا تَكۡسِبُونَ٣ وَمَا تَأۡتِيهِم مِّنۡ ءَايَةٖ مِّنۡ ءَايَٰتِ رَبِّهِمۡ إِلَّا كَانُواْ عَنۡهَا مُعۡرِضِينَ٤ فَقَدۡ كَذَّبُواْ بِٱلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمۡ فَسَوۡفَ يَأۡتِيهِمۡ أَنۢبَٰٓؤُاْ مَا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٥ أَلَمۡ يَرَوۡاْ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَبۡلِهِم مِّن قَرۡنٖ مَّكَّنَّٰهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَا لَمۡ نُمَكِّن لَّكُمۡ وَأَرۡسَلۡنَا ٱلسَّمَآءَ عَلَيۡهِم مِّدۡرَارٗا وَجَعَلۡنَا ٱلۡأَنۡهَٰرَ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمۡ فَأَهۡلَكۡنَٰهُم بِذُنُوبِهِمۡ وَأَنشَأۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِمۡ قَرۡنًا ءَاخَرِينَ٦ وَلَوۡ نَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ كِتَٰبٗا فِي قِرۡطَاسٖ فَلَمَسُوهُ بِأَيۡدِيهِمۡ لَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٞ٧ وَقَالُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ مَلَكٞۖ وَلَوۡ أَنزَلۡنَا مَلَكٗا لَّقُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ ثُمَّ لَا يُنظَرُونَ٨ ﴾ [الأنعام: ۱-۸].
برخی مقاصد سوره:
تثبیتکردن عقیدۀ توحید با دلایل عقلی و نقض اعتقادات شرکآلود.
تفسیر:
(۱) توصیف به کمال مطلق، و ستایش با برترین نیکیها همراه محبت، برای الله ثابت شده است که آسمانها و زمین را بدون نمونۀ قبلی آفرید. و شب و روز را که از پی یکدیگر میآیند، شب را برای تاریکی، و روز را برای روشنایی آفرید، با این وجود، کسانیکه کفر ورزیدند، دیگران را با او تعالی یکسان و شریک قرار میدهند.
(۲)- ای مردم- او سبحانه ذاتی است که شما را از گِل آفرید آنگاه که پدرتان آدم را از این ماده خلق کرد، سپس او سبحانه مدت اقامت شما در زندگی دنیا را تعیین کرد، و سررسیدی دیگر که کسی جز او تعالی نمیداند برای برانگیختن شما در روز قیامت مشخص نمود، با این وجود شما در قدرت او بر برانگیختن تردید میکنید.
(۳) او سبحانه معبود برحق در آسمانها و زمین است، هیچچیز بر او پوشیده نمیماند، زیرا او از نیّات و اقوال و اعمالی که پنهان میدارید و آشکار میکنید آگاه است، و بهزودی جزای آن را به شما خواهد داد.
(۴) و برای مشرکان هیچ دلیلی از جانب پروردگارشان نمیآمد مگر اینکه بدون اهمیت به آن، آن را رها میکردند. دلایل روشن و براهین آشکار و دلالتکننده بر توحید الله، و نشانههای دلالتکننده بر راستگویی رسولانش نزدشان آمده است، با این وجود، بدون اینکه به آنها اهمیتی قائل شوند، از آنها روی برگرداندند.
(۵) و اگر آنها از این دلایل روشن و براهین آشکار روی برگرداندند، از دلایل و براهین روشنتر از آن نیز روی برگرداندهاند، چون قرآن را که محمد ج آورده تکذیب کردهاند، و بهزودی خواهند دانست آنچه را که نزدشان آمد و به تمسخر میگرفتند، همان حق است، آنگاه که در روز قیامت عذاب را مشاهده میکنند.
(۶) آیا این کافران از سنت الله در نابودی امتهای ستمگر آگاه نشدهاند؟! بهراستی که الله قبل از آنها، امتهای زیادی را نابود کرد که از اسباب قدرت و ماندن در زمین مواردی به آنها عطا کرده بود که هرگز به این کافران نداده است، و بارانهایی پیاپی برایشان فرو فرستاد، و رودهایی جاری زیر مسکنهایشان برای آنها روان ساخت، آنگاه از الله نافرمانی کردند، پس الله آنها را بهسبب گناهانی که مرتکب شدند نابود کرد، و امتهای دیگری را پس از آنها آفرید.
(۷) - ای رسول- اگر کتابی نوشتهشده در ورقها برایت نازل میکردیم، و آن را به چشم مشاهده میکردند، و از طریق لمسکردن دست به آن یقین پیدا میکردند، باز هم از روی لجاجت و سرسختی به آن ایمان نمیآوردند، و بهطور قطع میگفتند: آنچه آوردهای چیزی جز سحری آشکار به شمار نمیرود، پس هرگز به آن ایمان نمیآوریم.
(۸) و این کافران گفتند: اگر الله فرشتهای همراه محمد ج فرو میفرستاد که با ما سخن میگفت و گواهی میداد که محمد ج رسولی است، ایمان میآوردیم. و اگر فرشتهای با توصیفی که آنها خواستند فرو میفرستادیم و آنها ایمان نمیآوردند، بهطور قطع آنها را نابود میکردیم، و هنگام نزول فرشته مهلتی برای توبه نمییافتند.
برخی فواید آیات:
• لجاجت و خیرهسری شدید کافران، و بیان پافشاری آنها بر کفر با وجود اقامۀ حجت بر آنها با دلایل حسی.
• اندیشیدن در سنتهای الله متعال در مورد گذشتگان، برای شناخت اسباب نابودی آنها و پرهیز از این اسباب.
• یکی از رحمتهای الله به بندگانش این است که رسولی از فرشتگان بر آنها فرو نفرستاده است، زیرا در صورت نزول فرشته، مهلتی برای توبه نمییافتند.
﴿وَلَوۡ جَعَلۡنَٰهُ مَلَكٗا لَّجَعَلۡنَٰهُ رَجُلٗا وَلَلَبَسۡنَا عَلَيۡهِم مَّا يَلۡبِسُونَ٩ وَلَقَدِ ٱسۡتُهۡزِئَ بِرُسُلٖ مِّن قَبۡلِكَ فَحَاقَ بِٱلَّذِينَ سَخِرُواْ مِنۡهُم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ١٠ قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ ثُمَّ ٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ١١ قُل لِّمَن مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ قُل لِّلَّهِۚ كَتَبَ عَلَىٰ نَفۡسِهِ ٱلرَّحۡمَةَۚ لَيَجۡمَعَنَّكُمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَا رَيۡبَ فِيهِۚ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ١٢ ۞وَلَهُۥ مَا سَكَنَ فِي ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ١٣ قُلۡ أَغَيۡرَ ٱللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيّٗا فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَهُوَ يُطۡعِمُ وَلَا يُطۡعَمُۗ قُلۡ إِنِّيٓ أُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ أَوَّلَ مَنۡ أَسۡلَمَۖ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٤ قُلۡ إِنِّيٓ أَخَافُ إِنۡ عَصَيۡتُ رَبِّي عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٥ مَّن يُصۡرَفۡ عَنۡهُ يَوۡمَئِذٖ فَقَدۡ رَحِمَهُۥۚ وَذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡمُبِينُ١٦ وَإِن يَمۡسَسۡكَ ٱللَّهُ بِضُرّٖ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَۖ وَإِن يَمۡسَسۡكَ بِخَيۡرٖ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٧ وَهُوَ ٱلۡقَاهِرُ فَوۡقَ عِبَادِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡخَبِيرُ١٨ ﴾ [الأنعام: ۹-۱۸].
(۹) و اگر فرشتهای را به عنوان رسول نزدشان میفرستادیم، بهطور قطع او را در صورت مردی درمیآوردیم تا بتوانند سخنانش را بشنوند و از او فرابگیرند؛ زیرا از شنیدن و فراگرفتن از فرشته در شکل اصلیاش که الله او را بر آن شکل آفریده است ناتوان هستند، و اگر او را به شکل مردی درمیآوردیم، امرش بر آنها مشتبه میشد.
(۱۰) پس اگر اینها با درخواست نزول فرشته همراه تو، تمسخر میکنند، قبل از تو نیز امتهایی رسولانشان را به تمسخر و ریشخند گرفتند، آنگاه عذابی که آن را انکار میکردند و هرگاه از آن ترسانده میشدند به ریشخند میگرفتند، آنها را فراگرفت.
(۱۱) - ای رسول- به این تکذیبکنندگان استهزاکننده بگو: در زمین بگردید، سپس بیندیشید کسانیکه رسولان الله را تکذیب کردند چه سرانجامی داشتهاند، بهراستی پس از آنکه در عزت و نیرومندی بودند، عذاب الله به آنها رسیده است.
(۱۲) - ای رسول- به آنها بگو: مالکیت آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو است از آنِ کیست؟ بگو: مالکیت تمام آنها از آنِ الله است. از روی لطف به بندگانش، رحمت را بر خویش واجب گردانیده است، چنانکه در عذاب آنها تعجیل نمیکند، مگر اینکه توبه نکنند. همگی آنها را در روز قیامت گرد خواهد آورد، و هیچ تردیدی در این روز نیست. کسانیکه با کفر به الله به خودشان زیان رساندند، ایمان نمیآورند تا خود را از زیان نجات دهند.
(۱۳) و مالکیت هر چیزیکه در شب و روز استقرار دارد فقط از آنِ الله است، و او تعالی سخنانشان را میشنود، از کارهایشان آگاه است، و جزای سخنان و کارهایشان را به آنها خواهد داد.
(۱۴) - ای رسول- به مشرکان که نمادها[۱۴] و غیر آن را همراه الله عبادت میکنند بگو: آیا عاقلانه است یاوری غیر از الله بگیرم تا کارم را به او بسپارم و از او یاری بخواهم؟! درحالیکه او ذاتی است که آسمانها و زمین را بدون نمونۀ قبلی آفرید، زیرا قبلا بر آفرینش این دو اقدام نکرده بود، و او ذاتی است که هر یک از بندگانش را بخواهد روزی میدهد، و هیچیک از بندگانش به او روزی نمیرساند، زیرا او از بندگانش بینیاز است، و بندگانش به او محتاجند، - ای رسول- بگو: همانا پروردگارم سبحانه به من فرمان داده تا نخستین فرد از این امت باشم که از الله فرمانبرداری میکند و در برابر او تسلیم و فروتن است، و مرا نهی فرموده از اینکه از کسانی باشم که دیگران را با او شریک میگردانند.
(۱۵) - ای رسول- بگو: من میترسم از اینکه اگر با ارتکاب شرک و غیر آن که الله بر من حرام گردانیده است، یا ترک ایمان و سایر طاعات که مرا به آن فرمان داده است نافرمانی الله را بکنم، در روز قیامت مرا به عذاب بزرگی گرفتار سازد.
(۱۶) هرکس که الله این عذاب روز قیامت را از او دور سازد، بهراستیکه به رحمتی از جانب الله برای خودش دست یافته است، و این نجات از عذاب، همان رستگاری آشکاری است که نظیری ندارد.
(۱۷) - ای فرزند آدم- اگر آسیبی از جانب الله به تو برسد، جز الله هیچکس نمیتواند آن را از تو دفع کند، و اگر خیری از جانب او تعالی به تو برسد، هیچکس نمیتواند آن را از تو بازدارد، و هیچ بازگردانندهای برای بخشش او وجود ندارد، زیرا او تعالی بر هر چیزی چیره است، و هیچچیز نمیتواند او را ناتوان سازد.
(۱۸) و او تعالی بر بندگانش چیره است و بر آنها غلبه دارد، از هر جانب بر آنها برتر است، بهگونهای که نمیتوانند او را ناتوان سازند، و هیچکس بر او چیره نمیشود، همگی در برابر او فروتن هستند، چنانکه سزاوار او تعالی است بالاتر از بندگانش قرار دارد، و در آفرینش و تدبیر و شَرعش بسیار داناست، و ذات دانایی است که هیچچیز بر او پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• بیان حکمت الله متعال در فرستادن هر رسولی از جنس کسانیکه بهسوی آنها فرستاده میشد، تا در شنیدن و یادگیری و پذیرفتن از او مؤثرتر باشد.
• دعوت به اندیشیدن در اینکه در مقابل تکرار سنتهای نخستینیان در نافرمانی، تکرار سنتهای الله تعالی در عذاب قرار دارد.
• وجوب ترس از گناه و نتایج گناه.
• هر آسیبی که به انسان میرسد، بازگردانندهای جز الله ندارد، و هر خیری که به او میرسد جز الله هیچ بازدارندهای برایش نیست، پس هیچ بازدارندهای برای بخشش او تعالی، و هیچ مانعی برای نعمت او سبحانه وجود ندارد.
﴿قُلۡ أَيُّ شَيۡءٍ أَكۡبَرُ شَهَٰدَةٗۖ قُلِ ٱللَّهُۖ شَهِيدُۢ بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۚ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانُ لِأُنذِرَكُم بِهِۦ وَمَنۢ بَلَغَۚ أَئِنَّكُمۡ لَتَشۡهَدُونَ أَنَّ مَعَ ٱللَّهِ ءَالِهَةً أُخۡرَىٰۚ قُل لَّآ أَشۡهَدُۚ قُلۡ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ وَإِنَّنِي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُشۡرِكُونَ١٩ ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمُۘ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٢٠ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بَِٔايَٰتِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢١ وَيَوۡمَ نَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشۡرَكُوٓاْ أَيۡنَ شُرَكَآؤُكُمُ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تَزۡعُمُونَ٢٢ ثُمَّ لَمۡ تَكُن فِتۡنَتُهُمۡ إِلَّآ أَن قَالُواْ وَٱللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشۡرِكِينَ٢٣ ٱنظُرۡ كَيۡفَ كَذَبُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡۚ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٢٤ وَمِنۡهُم مَّن يَسۡتَمِعُ إِلَيۡكَۖ وَجَعَلۡنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ أَكِنَّةً أَن يَفۡقَهُوهُ وَفِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَقۡرٗاۚ وَإِن يَرَوۡاْ كُلَّ ءَايَةٖ لَّا يُؤۡمِنُواْ بِهَاۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوكَ يُجَٰدِلُونَكَ يَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٢٥ وَهُمۡ يَنۡهَوۡنَ عَنۡهُ وَيَنَۡٔوۡنَ عَنۡهُۖ وَإِن يُهۡلِكُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ٢٦ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ وُقِفُواْ عَلَى ٱلنَّارِ فَقَالُواْ يَٰلَيۡتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بَِٔايَٰتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢٧ ﴾ [الأنعام: ۱۹-۲۷].
(۱۹) - ای رسول- به مشرکان که تو را تکذیب میکنند بگو: چه چیزی بزرگترین و برترین گواهی بر راستگویی من است؟ بگو: گواهی الله بزرگترین و برترین دلیل راستگویی من است، او تعالی میان من و شما گواه است، از آنچه نزدتان آوردهام، و از آنچه بهزودی به آن بازگردانده میشوید آگاه است، و الله این قرآن را بر من وحی کرده است تا با آن شما و هرکس از انسانها و جنها که قرآن به او برسد بترسانم، - ای مشرکان- شما اعتقاد دارید که معبودهای دیگری همراه الله وجود دارند. - ای رسول- بگو: به آنچه شما بیان میکنید گواهی نمیدهم چون باطل است، همانا الله، معبودی یگانه است که هیچ شریکی ندارد، و من از تمام آنچه شریک او تعالی قرار میدهید بیزارم.
(۲۰) یهودیان که تورات را به آنها دادهایم و نصاری که انجیل را به آنها دادهایم، پیامبر محمد ج را به صورت کامل میشناسند، همانگونه که پسران خودشان را از پسران دیگران تشخیص میدهند، اما آنها کسانی هستند که با واردساختن خویش در آتش، بر خویشتن زیان رساندند، پس ایمان نمیآورند.
(۲۱) هیچکس ستمکارتر از آن کسی نیست که شریکی برای الله نسبت داده، و او را همراه الله متعال عبادت کرده است، یا آیات او تعالی را که بر رسولش فرو فرستاده تکذیب کرده است، همانا ستمکاران با نسبتدادن شریک برای الله و تکذیب آیاتش، اگر توبه نکنند، هرگز رستگار نخواهند شد.
(۲۲) و روز قیامت را به یاد آور آنگاه که همگی آنها را گرد میآوریم، و هیچیک از آنها را به جای نمیگذاریم، سپس برای توبیخ کسانیکه همراه الله دیگران را عبادت کردند به آنها میگوییم: شریکان شما که به دروغ ادعا میکردید شریکان الله هستند، کجایند؟!
(۲۳) سپس عذرخواهی آنها پس از این آزمایش فقط این است که از معبودهایشان بیزاری میجویند، و به دروغ میگویند: به الله پروردگار ما سوگند، که در دنیا به تو مشرک نبودیم، بلکه به تو ایمان داشتیم، و تو را یگانه میدانستیم.
(۲۴) - ای محمد- بنگر که اینها چگونه با نفی شرک از خودشان بر خویشتن دروغ میگویند، و شریکانی که در زندگی دنیایی خویش برای الله نسبت داده بودند از آنها پنهان ماندند و به آنها یاری نرساندند؟!
(۲۵)- ای رسول- از مشرکان کسانی هستند که وقتی قرآن تلاوت میکنی به تو گوش میدهند، اما از آنچه که به آن گوش فرا میدهند بهرهای نمیبرند؛ زیرا بهسبب دشمنی و رویگردانی آنها، ما بر دلهایشان پوششهایی نهادهایم که قرآن را درک نکنند، و گوشهایشان را از شنیدنِ سودمند کر کردهایم، و هر اندازه دلایل روشن و حجتهای آشکار ببینند به آن ایمان نمیآورند، تا آنجا که وقتی نزدت میآیند و در مورد حق، به باطل با تو جدال میکنند. میگویند: آنچه آوردهای فقط از کتابهای نخستین گرفته و اقتباس شده است.
(۲۶) و آنها مردم را از ایمان به رسول ج نهی میکنند، و از آن دوری میکنند، پس نه میگذارند کسی از آن بهره ببرد، و نه خودشان از آن بهره میبرند، اما با این کار فقط خودشان را نابود میسازند، و نمیدانند آنچه را که انجام میدهند، به نابودی خودشان منجر میگردد.
(۲۷)و – ای رسول- اگر آنگاه که در روز قیامت بر آتش عرضه میشوند ببینی که از روی افسوس میگویند: کاش به زندگی دنیا بازگردیم، و آیات الله را تکذیب نکنیم، و از مؤمنان به الله باشیم- از بدحالی آنها شگفتزده خواهی شد.
برخی فواید آیات:
• بیان حکمت در ارسال پیامبر ج با قرآن، برای ابلاغ و بیان، و اینکه بزرگترین حکمت آن، دعوت به توحید الله است.
• نفی شریک از الله تعالی، و بطلان بهتانهای مشرکان در این خصوص.
• بیان شناخت یهود و نصاری از پیامبر ج، با وجود انکار و کفرشان.
﴿بَلۡ بَدَا لَهُم مَّا كَانُواْ يُخۡفُونَ مِن قَبۡلُۖ وَلَوۡ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنۡهُ وَإِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ٢٨ وَقَالُوٓاْ إِنۡ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنۡيَا وَمَا نَحۡنُ بِمَبۡعُوثِينَ٢٩ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ وُقِفُواْ عَلَىٰ رَبِّهِمۡۚ قَالَ أَلَيۡسَ هَٰذَا بِٱلۡحَقِّۚ قَالُواْ بَلَىٰ وَرَبِّنَاۚ قَالَ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ٣٠ قَدۡ خَسِرَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بِلِقَآءِ ٱللَّهِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَتۡهُمُ ٱلسَّاعَةُ بَغۡتَةٗ قَالُواْ يَٰحَسۡرَتَنَا عَلَىٰ مَا فَرَّطۡنَا فِيهَا وَهُمۡ يَحۡمِلُونَ أَوۡزَارَهُمۡ عَلَىٰ ظُهُورِهِمۡۚ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ٣١ وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا لَعِبٞ وَلَهۡوٞۖ وَلَلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٣٢ قَدۡ نَعۡلَمُ إِنَّهُۥ لَيَحۡزُنُكَ ٱلَّذِي يَقُولُونَۖ فَإِنَّهُمۡ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَٰكِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ٣٣ وَلَقَدۡ كُذِّبَتۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَ فَصَبَرُواْ عَلَىٰ مَا كُذِّبُواْ وَأُوذُواْ حَتَّىٰٓ أَتَىٰهُمۡ نَصۡرُنَاۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِ ٱللَّهِۚ وَلَقَدۡ جَآءَكَ مِن نَّبَإِيْ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٣٤ وَإِن كَانَ كَبُرَ عَلَيۡكَ إِعۡرَاضُهُمۡ فَإِنِ ٱسۡتَطَعۡتَ أَن تَبۡتَغِيَ نَفَقٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ أَوۡ سُلَّمٗا فِي ٱلسَّمَآءِ فَتَأۡتِيَهُم بَِٔايَةٖۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَمَعَهُمۡ عَلَى ٱلۡهُدَىٰۚ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ٣٥ ﴾ [الأنعام: ۲۸-۳۵].
(۲۸) امر، آنگونه که آنها میگویند اگر بازگردانده شوند ایمان میآورند نیست، بلکه این سخنشان که آن را پنهان میداشتند بر آنها آشکار شده است که: (به الله سوگند ما مشرک نبودیم)، آنگاه که اعضایشان علیه آنها گواهی میدهند، و به فرض اگر به دنیا بازگردند، به کفر و شرک، که از آن نهی شدهاند برخواهند گشت، زیرا آنها در این وعده که در صورت بازگشت، ایمان میآورند دروغ میگویند.
(۲۹) و این مشرکان گفتند: زندگیای جز همین زندگی که در آن هستیم وجود ندارد، و برای محاسبه برانگیخته نمیشویم.
(۳۰) و –ای رسول- اگر این منکران رستاخیز را وقتی در برابر پروردگارشان نگه داشته میشوند ببینی، از بدحالیشان شگفتزده میشوی. آنگاه که الله به آنها میفرماید: آیا این رستاخیز که آن را تکذیب میکردید، حقی ثابت که هیچ شک و تردیدی در آن راه ندارد نیست؟! میگویند: به پروردگارمان که ما را آفرید سوگند میخوریم که همان حقیقت ثابتی است که شکی در آن راه ندارد، آنگاه الله خطاب به آنها میفرماید: پس بهسبب اینکه به این روز کفر میورزیدید عذاب را بچشید؛ زیرا در زندگی دنیا آن را تکذیب میکردید.
(۳۱) کسانیکه رستاخیز روز قیامت را تکذیب کردند و ایستادن در برابر الله را بعید پنداشتند، بهطور قطع زیان کردهاند؛ تا آنگاه که وقتی قیامت، ناگهانی و بدون آگاهی قبلی آنها را فرا میگیرد با پشیمانی زیاد میگویند: دریغا بر ما و آرزوهای از دست رفتهمان، بهخاطر آنچه که در مورد الله کوتاهی کردیم که به او کفر ورزیدیم و برای روز قیامت آماده نشدیم، درحالیکه بدیهایشان را بر پشت خویش حمل میکنند، چه بد است آن بدیها را که به دوش میکشند.
(۳۲) و زندگی دنیا که به آن تکیه میکنند، چیزی نیست جز سرگرمی و مایۀ فریب برای کسیکه در دنیا، آنچه الله را راضی میسازد انجام نمیدهد، و اما سرای آخرت بهتر است برای کسانیکه با انجام ایمان و طاعت که به آن امر شده است، و ترک شرک و معصیت که از آن نهی صورت گرفته است، از الله میترسند. - ای مشرکان- آیا در این امر نمیاندیشید؟! تا ایمان بیاورید و اعمال صالح انجام دهید.
(۳۳) - ای رسول- ما میدانیم که چون آنها تو را در ظاهر تکذیب میکنند تو را غمگین میسازد. بدان که آنها در نفس خویش تو را تکذیب نمیکنند؛ چون به راستگویی و امانت تو آگاه هستند، اما آنها گروه ستمکاری هستند که کار تو را در ظاهر انکار میکنند، حال آنکه در نفس خویش به آن یقین دارند.
(۳۴) و گمان مبر که این تکذیب مخصوص چیزی است که تو آوردهای، زیرا رسولان پیش از تو نیز تکذیب شدند و اقوامشان به آنها آزار رساندند، اما آنها با صبر در راه دعوت و جهاد در راه الله با این مسأله برخورد کردند تا یاری الله آنها را فرا گرفت، و برای یاریای که الله آن را فرض گردانیده و رسولانش را به آن وعده داده است هیچ تغییردهندهای نیست، و – ای رسول- قصههای رسولان پیش از تو و آنچه از اقوامشان به آنها رسید و پیروزیای که الله در مقابل دشمنانشان بر آنها بخشید و دشمنانشان را نابود کرد به تو رسیده است.
(۳۵) و –ای رسول- تکذیب و رویگردانی آنها از حقیقتی که برایشان آوردهای بر تو دشوار است، پس اگر میتوانی سوراخی در زمین یا پلهکانی بهسوی آسمان بیابی تا دلیل و برهانی غیر از دلیلی که تو را با آن تقویت کردهایم برایشان بیاوری این کار را انجام بده، و اگر الله گردآوری آنها بر هدایتی که آن را آوردهای را میخواست بهطور قطع آنان را جمع میکرد، اما از روی حکمتی فراگیر این امر را نمیخواهد، پس از جاهلان به آن مباش، تا از حسرت اینکه ایمان نیاوردهاند از بین نروی.
برخی فواید آیات:
• الله تعالی از روی عدالت خویش، عابد و معبود و تابع و متبوع را در میدانهای قیامت گرد میآوَرَد تا علیه یکدیگر گواهی دهند.
• چنین نیست که هرکس به قرآن گوش دهد از آن بهره بگیرد؛ شاید مانعی مانند مُهر دل یا نشنیدن با نیت بهرهبردن یا مانند آن وجود داشته باشد.
• بیان اینکه مشرکان هر چند در ظاهر تکذیب میکنند اما در درون خویش به راستگویی پیامبر ج یقین دارند.
• تسلی و دلداریدادن پیامبر ج با آگاه نمودن او از اینکه این تکذیب فقط در مورد او واقع نشده است، بلکه این امر، روش مشرکان در برخورد با رسولان پیشین است.
﴿۞إِنَّمَا يَسۡتَجِيبُ ٱلَّذِينَ يَسۡمَعُونَۘ وَٱلۡمَوۡتَىٰ يَبۡعَثُهُمُ ٱللَّهُ ثُمَّ إِلَيۡهِ يُرۡجَعُونَ٣٦ وَقَالُواْ لَوۡلَا نُزِّلَ عَلَيۡهِ ءَايَةٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ قُلۡ إِنَّ ٱللَّهَ قَادِرٌ عَلَىٰٓ أَن يُنَزِّلَ ءَايَةٗ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٣٧ وَمَا مِن دَآبَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا طَٰٓئِرٖ يَطِيرُ بِجَنَاحَيۡهِ إِلَّآ أُمَمٌ أَمۡثَالُكُمۚ مَّا فَرَّطۡنَا فِي ٱلۡكِتَٰبِ مِن شَيۡءٖۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ يُحۡشَرُونَ٣٨ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا صُمّٞ وَبُكۡمٞ فِي ٱلظُّلُمَٰتِۗ مَن يَشَإِ ٱللَّهُ يُضۡلِلۡهُ وَمَن يَشَأۡ يَجۡعَلۡهُ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٣٩ قُلۡ أَرَءَيۡتَكُمۡ إِنۡ أَتَىٰكُمۡ عَذَابُ ٱللَّهِ أَوۡ أَتَتۡكُمُ ٱلسَّاعَةُ أَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَدۡعُونَ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤٠ بَلۡ إِيَّاهُ تَدۡعُونَ فَيَكۡشِفُ مَا تَدۡعُونَ إِلَيۡهِ إِن شَآءَ وَتَنسَوۡنَ مَا تُشۡرِكُونَ٤١ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٖ مِّن قَبۡلِكَ فَأَخَذۡنَٰهُم بِٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ لَعَلَّهُمۡ يَتَضَرَّعُونَ٤٢ فَلَوۡلَآ إِذۡ جَآءَهُم بَأۡسُنَا تَضَرَّعُواْ وَلَٰكِن قَسَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٤٣ فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِۦ فَتَحۡنَا عَلَيۡهِمۡ أَبۡوَٰبَ كُلِّ شَيۡءٍ حَتَّىٰٓ إِذَا فَرِحُواْ بِمَآ أُوتُوٓاْ أَخَذۡنَٰهُم بَغۡتَةٗ فَإِذَا هُم مُّبۡلِسُونَ٤٤ ﴾ [الأنعام: ۳۶-۴۴].
(۳۶) همانا آنچه را که آوردهای، کسانی اجابت میکنند و میپذیرند که کلام را میشنوند و میفهمند، و کافران، مردگان بیارزشی هستند که دلهایشان مرده است، و الله در روز قیامت مردگان را برمیانگیزاند، سپس فقط بهسوی او بازمیگردند تا جزای آنچه را از پیش فرستادهاند به آنها بدهد.
(۳۷) و مشرکان برای رساندن آزار و پشت گوش انداختن ایمان گفتند: چرا نشانهای شگفت بر محمد نازل نمیشود تا دلیلی از جانب پروردگارش مبنی بر راستگویی او در آنچه که آورده است باشد؟ - ای رسول- بگو: همانا الله میتواند نشانهای را بر اساس آنچه میخواهید فرو فرستد، اما بیشتر این کافران که نزول نشانه را درخواست میکنند نمیدانند که فروفرستادن نشانهها طبق حکمت او تعالی است، نه طبق خواستههای آنها، زیرا اگر نشانه را بر اساس خواست آنها فرو فرستد آنگاه ایمان نیاورند، بهطور قطع آنها را نابود خواهد ساخت.
(۳۸) و هیچ حیوانی در روی زمین حرکت نمیکند، و هیچ پرندهای در آسمان پرواز نمیکند مگر اینکه – ای فرزندان آدم- گروههایی مانند شما در آفرینش و روزی هستند، هیچچیز را در لوح محفوظ رها نکردیم مگر اینکه آن را ثبت کردهایم، و علم همگی آنها نزد الله است، سپس در روز قیامت فقط بهسوی پروردگارتان جمع میشوید تا میان شما داوری کند، آنگاه هر یک را بر اساس آنچه که سزاوارش است جزا دهد.
(۳۹) و کسانیکه آیات ما را تکذیب کردند، مانند کرانی هستند که نمیشنوند، و گنگانی که سخن نمیگویند، و افزون بر آن، در تاریکیها هستند که نمیبینند، پس کسیکه چنین حالتی دارد چگونه هدایت میشود؟! الله گمراهی هر یک از مردم را بخواهد او را گمراه میسازد، و هدایت هرکس را بخواهد، او را با قرار دادن در راه مستقیمی که هیچ کجی و انحرافی ندارد هدایت میکند.
(۴۰) - ای رسول- به این مشرکان بگو: به من خبر دهید که اگر عذابی از جانب الله یا قیامت که به شما وعده داده شده که خواهد آمد، شما را فراگیرد، آیا در این هنگام غیر الله را میطلبید تا مصیبت و سختیای را که بر شما نازل شده است برطرف سازد، اگر در این ادعا که معبودهای شما نفع میرسانند یا آسیب را برطرف میسازند راستگو هستید؟!
(۴۱) حقیقت آن است که در این هنگام غیر از الله که شما را آفرید در دعا نمیخوانید، تا مصیبت را از شما بازگرداند، و آسیب را از شما دور سازد، زیرا او کارساز این امر است و بر آن تواناست، و اما معبودهایتان که آنها را شریک الله قرار دادهاید رها میکنید، چون میدانید که آنها نفع و زیانی نمیرسانند.
(۴۲) - ای رسول- بهطور قطع بهسوی امتهایی که پیش از تو بودند رسولانی فرستادیم و آنها را تکذیب کردند، و از آنچه که آورده بودند روی گرداندند، آنگاه آنها را با سختیهایی مانند فقر و آسیبهای جسمی مانند بیماری مجازات کردیم تا در برابر پرودگارشان تواضع و فروتنی کنند.
(۴۳) اگر وقتی عذاب ما نزدشان آمد در برابر الله خواری و فروتنی میکردند تا عذاب را از آنها بردارد، بهطور قطع به آنها رحم میکردیم اما آنها چنین نکردند، بلکه دلهایشان سخت شد، پس عبرت و اندرز نگرفتند، و شیطان کفر و گناهانی را که انجام میدادند برایشان آراست، پس آنچه را انجام میدادند ادامه دادند.
(۴۴) پس وقتی فقر و بیماری شدید که به وسیله آن اندرز داده شده بودند را نادیده انگاشتند، و به اوامر الله عمل نکردند، با گشودن درهای روزی بر رویشان، و ثروتمند کردنشان پس از فقر، آنها را به عذاب نزدیک کردیم، و بدنهایشان را پس از بیماری سالم کردیم، تا اینکه ناسپاسی و گردنکشی کردند، و به آنچه از آن بهرهمند شده بودند کاملاً شیفته شدند، عذاب ما ناگهان آنها را فراگرفت، آنگاه سرگشته شده و از آنچه آرزو میکردند ناامید شدند.
برخی فواید آیات:
• تشبیه کافران به مردگان؛ زیرا زندگی حقیقی، همان زنده بودن دل است، آنگاه که حق را بپذیرد و راه هدایت را پیروی کند.
• یکی از حکمتهای الله متعال در آزمایش: فروفرستادن مصیبت بر مخالفان است تا دلهایشان نرم شده و بهسوی پروردگارشان بازگردند.
• وجود نعمتها و اموال در دستان گمراهان، بر محبت الله به آنها دلالت ندارد؛ بلکه فقط سبب نزدیککردن آنها به عذاب و آزمایش آنها و دیگران است.
﴿فَقُطِعَ دَابِرُ ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْۚ وَٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٥ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِنۡ أَخَذَ ٱللَّهُ سَمۡعَكُمۡ وَأَبۡصَٰرَكُمۡ وَخَتَمَ عَلَىٰ قُلُوبِكُم مَّنۡ إِلَٰهٌ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَأۡتِيكُم بِهِۗ ٱنظُرۡ كَيۡفَ نُصَرِّفُ ٱلۡأٓيَٰتِ ثُمَّ هُمۡ يَصۡدِفُونَ٤٦ قُلۡ أَرَءَيۡتَكُمۡ إِنۡ أَتَىٰكُمۡ عَذَابُ ٱللَّهِ بَغۡتَةً أَوۡ جَهۡرَةً هَلۡ يُهۡلَكُ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٤٧ وَمَا نُرۡسِلُ ٱلۡمُرۡسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَۖ فَمَنۡ ءَامَنَ وَأَصۡلَحَ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٤٨ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَمَسُّهُمُ ٱلۡعَذَابُ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ٤٩ قُل لَّآ أَقُولُ لَكُمۡ عِندِي خَزَآئِنُ ٱللَّهِ وَلَآ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ وَلَآ أَقُولُ لَكُمۡ إِنِّي مَلَكٌۖ إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّۚ قُلۡ هَلۡ يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُۚ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ٥٠ وَأَنذِرۡ بِهِ ٱلَّذِينَ يَخَافُونَ أَن يُحۡشَرُوٓاْ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ لَيۡسَ لَهُم مِّن دُونِهِۦ وَلِيّٞ وَلَا شَفِيعٞ لَّعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ٥١ وَلَا تَطۡرُدِ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ رَبَّهُم بِٱلۡغَدَوٰةِ وَٱلۡعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجۡهَهُۥۖ مَا عَلَيۡكَ مِنۡ حِسَابِهِم مِّن شَيۡءٖ وَمَا مِنۡ حِسَابِكَ عَلَيۡهِم مِّن شَيۡءٖ فَتَطۡرُدَهُمۡ فَتَكُونَ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥٢ ﴾ [الأنعام: ۴۵-۵۲].
(۴۵) پس پایان کافران با ریشهکنی همگی آنها با نابودی، و پیروزی رسولان الله بریده شد، و شکر و ستایش فقط برای الله، پروردگار جهانیان است که دشمنانش را نابود کرده و دوستانش را پیروز میگرداند.
(۴۶) - ای رسول- به این مشرکان بگو: به من خبر دهید که اگر الله شما را با گرفتن گوشهایتان کر کند، و با گرفتن چشمهایتان کور گرداند، و بر دلهایتان مُهر نهد، آنگاه هیچچیز نفهمید؛ کدام معبود بر حقی است که این موارد را که از دست دادهاید به شما بازگرداند؟ - ای رسول- بیندیش که چگونه دلایل را برایشان بیان میکنیم، و براهین گوناگونی میآوریم، سپس آنها از این دلایل و براهین روی میگردانند!
(۴۷) - ای رسول- به آنها بگو: به من خبر دهید که اگر عذاب الله ناگهانی و بدون اینکه آن را احساس کنید یا ظاهر و آشکارا شما را فراگیرد، کسی به این عذاب گرفتار نمیشود مگر کسانیکه با کفر به الله و تکذیب رسولانش ‡ ستم کردند.
(۴۸) و رسولانی را فقط برای اطلاع اهل ایمان و اهل طاعت، از نعمتهای ماندگاری که پایان نمیپذیرد و از بین نمیرود و آنها را شاد میکند، و ترساندن کافران و گناهکاران از عذاب شدید ما میفرستیم، پس هرکس به رسولان ایمان آورد، وعملش را اصلاح کند، در آنچه که در آخرتشان در پیش دارند ترسی بر آنها نیست، و بر آنچه از سهام دنیوی که از دست دادهاند اندوهگین و حسرتزده نمیشوند.
(۴۹) و کسانیکه آیات ما را تکذیب کردند، بهسبب خروج از طاعت الله، آنها را عذاب فرا میگیرد.
(۵۰) - ای رسول- به این مشرکان بگو: به شما نمیگویم: گنجینههای روزیِ الله نزد من است که هرگونه بخواهم در آن تصرف کنم. و به شما نمیگویم: من غیب میدانم، جز آنچه که الله از طریق وحی مرا از آن آگاه میسازد. و به شما نمیگویم: من یکی از فرشتگان هستم، بلکه من فرستادهای از جانب الله هستم، و جز آنچه را که بر من وحی میشود پیروی نمیکنم، آنچه را که ندارم ادعا نمیکنم، - ای رسول- به آنها بگو: آیا کافر که از دیدن حق کور است، و مؤمن که حق را میبیند و به آن ایمان میآورد یکسان هستند؟ - ای مشرکان- آیا با عقلهایتان در نشانههایی که پیرامون شما وجود دارد نمیاندیشید.
(۵۱) و –ای رسول- با این قرآن کسانی را بترسان که میترسند در روز قیامت بهسوی پروردگارشان گرد آورده شوند. هیچ کارسازی غیر از الله برایشان نیست که برایشان سود برساند، و هیچ شفیعی ندارند که آسیب را از آنها برطرف کند، باشد که آنها با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسند، زیرا اینها هستند که از قرآن بهره میبرند.
(۵۲) و –ای رسول- برای متوجه ساختن بزرگان مشرکان بهسوی خود، مسلمانان فقیر را که در آغاز و پایان روز همواره مشغول عبادت الله هستند و او تعالی را مخلصانه عبادت میکنند، از خود دور نکن، چیزی از حساب این فقرا بر عهدۀ تو نیست؛ حساب آنها فقط نزد پروردگارشان است، و چیزی از حساب تو نیز بر عهدۀ آنها نیست؛ همانا اگر تو آنها را از مجلس خویش دور سازی، از کسانی خواهی بود که از حدود الله گذشتهاند.
برخی فواید آیات:
• پیامبران ‡ انسان هستند، و بهطور قطع ذرهای از خصوصیات ربوبیّت را ندارند، و وظیفۀ آنها تبلیغ است؛ پس هیچ تصرفی در هستی ندارند، علم غیب نمیدانند، و مالک خزینههای روزی و غیر آن نیستند.
• اهتمام دعوتگر به پیروانش بهخصوص پیروان ضعیفش که چیزی جز حق نمیجویند، پس باید به آنها نزدیک شود، و نباید برای راضی نمودن کافران، دوری از آنها را قبول کند.
• اشارۀ آیه به اهمیت عباداتی که در ابتدا و پایان روز انجام میشود.
﴿وَكَذَٰلِكَ فَتَنَّا بَعۡضَهُم بِبَعۡضٖ لِّيَقُولُوٓاْ أَهَٰٓؤُلَآءِ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مِّنۢ بَيۡنِنَآۗ أَلَيۡسَ ٱللَّهُ بِأَعۡلَمَ بِٱلشَّٰكِرِينَ٥٣ وَإِذَا جَآءَكَ ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بَِٔايَٰتِنَا فَقُلۡ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمۡۖ كَتَبَ رَبُّكُمۡ عَلَىٰ نَفۡسِهِ ٱلرَّحۡمَةَ أَنَّهُۥ مَنۡ عَمِلَ مِنكُمۡ سُوٓءَۢا بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ تَابَ مِنۢ بَعۡدِهِۦ وَأَصۡلَحَ فَأَنَّهُۥ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥٤ وَكَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ وَلِتَسۡتَبِينَ سَبِيلُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٥٥ قُلۡ إِنِّي نُهِيتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِۚ قُل لَّآ أَتَّبِعُ أَهۡوَآءَكُمۡ قَدۡ ضَلَلۡتُ إِذٗا وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُهۡتَدِينَ٥٦ قُلۡ إِنِّي عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّي وَكَذَّبۡتُم بِهِۦۚ مَا عِندِي مَا تَسۡتَعۡجِلُونَ بِهِۦٓۚ إِنِ ٱلۡحُكۡمُ إِلَّا لِلَّهِۖ يَقُصُّ ٱلۡحَقَّۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلۡفَٰصِلِينَ٥٧ قُل لَّوۡ أَنَّ عِندِي مَا تَسۡتَعۡجِلُونَ بِهِۦ لَقُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۗ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِٱلظَّٰلِمِينَ٥٨ ۞وَعِندَهُۥ مَفَاتِحُ ٱلۡغَيۡبِ لَا يَعۡلَمُهَآ إِلَّا هُوَۚ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۚ وَمَا تَسۡقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعۡلَمُهَا وَلَا حَبَّةٖ فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡأَرۡضِ وَلَا رَطۡبٖ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ٥٩ ﴾ [الأنعام: ۵۳-۵۹].
(۵۳) و اینچنین برخی از آنها را به برخی دیگر آزمودیم، چنانکه در بهره دنیویشان آنها را متفاوت قرار دادیم، تا با این کار آنها را بیازماییم برای اینکه کافران ثروتمند به مؤمنان فقیر بگویند: آیا الله از میان ما، هدایت را برای این فقرا بخشیده است؟! اگر ایمان خیر میبود آنها به آن از ما پیشی نمیگرفتند، زیرا ما اهل پیشیگرفتن هستیم. آیا الله نسبت به شکرگزاران نعمتهایش داناتر نیست، تا آنها را به ایمان توفیق دهد، و نسبت به کافران به خودش داناتر نیست تا دست از یاریشان بکشد تا ایمان نیاورند؟! آری الله در مورد آنها داناتر است.
(۵۴) و –ای رسول- وقتی مؤمنان به آیات ما که مدرک راستگویی آنچه آوردهای هستند نزد تو بیایند، برای گرامیداشتنشان جواب سلامشان را بده، و آنها را به رحمت گستردۀ الله مژده بده، زیرا الله از روی بخشش، رحمت را بر خویشتن واجب گردانیده است، پس هرکس از شما که در حالت جهالت و نادانی مرتکب گناهی شود، سپس بعد از ارتکاب گناه توبه کند، و عملش را اصلاح گرداند، الله گناهی را که مرتکب شده است برایش میآمرزد؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۵۵) و همانگونه که موارد مذکور را برایت بیان کردیم، دلایل و حجتهایمان را بر پیروان باطل، و برای روشنساختن راه و روش مجرمان نیز بیان میکنیم، تا از آن اجتناب و پرهیز شود.
(۵۶) - ای رسول- بگو: همانا الله مرا از عبادت کسانیکه شما آنها را به جای الله عبادت میکنید نهی فرموده است، - ای رسول- بگو: از هوسهای شما در عبادت غیر الله پیروی نمیکنم، زیرا اگر در این مورد از هوسهای شما پیروی کنم از راه حق گمراه خواهم بود، و به آن هدایت نخواهم شد، و این حالت، شأن هرکسی است که به جای برهانی از جانب الله، از هوس پیروی کند.
(۵۷)- ای رسول- به این مشرکان بگو: همانا من بر دلیل آشکاری از جانب پروردگارم هستم، نه بر هوس؛ و شما این برهان را تکذیب کردید، عذاب و آیات خارقالعادهای که خواستار تعجیل در آن هستید نزد من نیست، بلکه فقط به دست الله است، پس حکم – از جمله آنچه درخواست میکنید- فقط برای الله است، او تعالی حق را میگوید و به آن حکم میکند، و او سبحانه بهترین کسی است که حقدار و دروغپرداز را از یکدیگر مشخص میکند.
(۵۸)- ای رسول- به آنان بگو: اگر عذابی را که خواستار تعجیل آن هستید، پیشِ من و یا در دستِ من بود بهطور قطع آن را بر شما فرو میفرستادم، و در این صورت کار میان من و شما به پایان میرسید، و الله نسبت به ستمکاران داناتر است که چقدر به آنها مهلت دهد و چه زمانی آنها را مجازات کند.
(۵۹) و گنجینههای غیب فقط نزدِ الله است، و دیگران آن را نمیدانند، و او تعالی از تمام مخلوقات خشکی از حیوانات و گیاهان و جمادات، و از حیوانات و گیاهان موجود در دریاها آگاه است، و هیچ برگی در هیچ مکانی نمیافتد، و هیچ دانۀ پنهانی در زمین یافت نمیشود، و هیچ تریای پیدا نمیشود، و هیچ خشکیای یافت نمیگردد، مگر اینکه در کتاب واضحی که همان لوح محفوظ است ثبت شده است.
برخی فواید آیات:
• الله تعالی بعضی از بندگان را سبب آزمایش بعضی دیگر قرار میدهد، چنانکه در روزی و کفر و ایمان به آنها درجات متفاوتی میدهد، و کفر و ایمان، مشروط به گستردگی و تنگی روزی نیست.
• یکی از خصوصیات اخلاقی دعوتگر، گشادهرویی و سلامدادن و خوشحالی و شادمانی با یارانش است.
• دعوتگر باید در عقیده و روش و رفتارش از هوسها بپرهیزد.
• اثبات انحصار علم غیب به الله، به تنهایی و بدون شریک، و علم گستردۀ او تعالی در این مورد، و اینکه ذرهای بر او پوشیده نمیماند و هیچچیز از مخلوقاتش از او پنهان نمیماند مگر اینکه با ریزترین جزئیات نزد او سبحانه ثبت و تدوین شده است.
﴿وَهُوَ ٱلَّذِي يَتَوَفَّىٰكُم بِٱلَّيۡلِ وَيَعۡلَمُ مَا جَرَحۡتُم بِٱلنَّهَارِ ثُمَّ يَبۡعَثُكُمۡ فِيهِ لِيُقۡضَىٰٓ أَجَلٞ مُّسَمّٗىۖ ثُمَّ إِلَيۡهِ مَرۡجِعُكُمۡ ثُمَّ يُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٦٠ وَهُوَ ٱلۡقَاهِرُ فَوۡقَ عِبَادِهِۦۖ وَيُرۡسِلُ عَلَيۡكُمۡ حَفَظَةً حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ تَوَفَّتۡهُ رُسُلُنَا وَهُمۡ لَا يُفَرِّطُونَ٦١ ثُمَّ رُدُّوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ مَوۡلَىٰهُمُ ٱلۡحَقِّۚ أَلَا لَهُ ٱلۡحُكۡمُ وَهُوَ أَسۡرَعُ ٱلۡحَٰسِبِينَ٦٢ قُلۡ مَن يُنَجِّيكُم مِّن ظُلُمَٰتِ ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ تَدۡعُونَهُۥ تَضَرُّعٗا وَخُفۡيَةٗ لَّئِنۡ أَنجَىٰنَا مِنۡ هَٰذِهِۦ لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّٰكِرِينَ٦٣ قُلِ ٱللَّهُ يُنَجِّيكُم مِّنۡهَا وَمِن كُلِّ كَرۡبٖ ثُمَّ أَنتُمۡ تُشۡرِكُونَ٦٤ قُلۡ هُوَ ٱلۡقَادِرُ عَلَىٰٓ أَن يَبۡعَثَ عَلَيۡكُمۡ عَذَابٗا مِّن فَوۡقِكُمۡ أَوۡ مِن تَحۡتِ أَرۡجُلِكُمۡ أَوۡ يَلۡبِسَكُمۡ شِيَعٗا وَيُذِيقَ بَعۡضَكُم بَأۡسَ بَعۡضٍۗ ٱنظُرۡ كَيۡفَ نُصَرِّفُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّهُمۡ يَفۡقَهُونَ٦٥ وَكَذَّبَ بِهِۦ قَوۡمُكَ وَهُوَ ٱلۡحَقُّۚ قُل لَّسۡتُ عَلَيۡكُم بِوَكِيلٖ٦٦ لِّكُلِّ نَبَإٖ مُّسۡتَقَرّٞۚ وَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٦٧ وَإِذَا رَأَيۡتَ ٱلَّذِينَ يَخُوضُونَ فِيٓ ءَايَٰتِنَا فَأَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ حَتَّىٰ يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيۡرِهِۦۚ وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ ٱلشَّيۡطَٰنُ فَلَا تَقۡعُدۡ بَعۡدَ ٱلذِّكۡرَىٰ مَعَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٦٨ ﴾ [الأنعام: ۶۰-۶۸].
(۶۰) و الله همان ذاتی است که هنگام خواب ارواح شما را به صورت موقت میگیرد، و او ذاتی است که از کارهایی که در روز هنگام فعالیت انجام میدهید آگاه است، سپس پس از اینکه ارواح شما را با خواب گرفت در روز شما را از نو زنده میگردانَد تا کارهایتان را انجام دهید، تا آنگاه که مهلت از پیش تعیین شده زندگیتان نزد الله به پایان رسد، سپس بازگشتتان با برانگیخته شدن در روز قیامت فقط بهسوی اوست، سپس شما را از آنچه که در زندگی دنیاییتان انجام میدادید باخبر میسازد و جزای آن را به شما میدهد.
(۶۱) و الله بر بندگانش چیره و غالب است، از هر نظر بر آنها برتر است، ذاتی است که هر چیزی در برابر او فروتنی میکند، آنگونه که شایستۀ شکوه او سبحانه است بالاتر از بندگانش قرار دارد. و –ای مردم- فرشتگانی گرامی بر شما میفرستد که اعمال شما را تا زمانیکه مدت عمر یکی از شما سپری میشود و فرشتۀ مرگ و دستیاران وی روحش را قبض میکنند برمیشمرند، و این فرشتگان در آنچه که به آن فرمان یافتهاند کوتاهی نمیکنند.
(۶۲) سپس تمام کسانیکه ارواحشان قبض شده است بهسوی الله که مالک حقیقی آنها است بازگردانیده میشوند تا آنها را در قبال اعمالشان جزا دهد، همان ذاتی که داوری ثمربخش و حکم عادلانه در مورد آنها از آنِ اوست، و او سریعترین کسی است که شما را مورد محاسبه قرار میدهد و اعمالتان را برمیشمرد.
(۶۳)- ای رسول- به این مشرکان بگو: چه کسی شما را از نابودکنندههایی که در تاریکیهای خشکی و دریا با آن روبرو میشوید نجات میدهد و سالم نگه میدارد؟ درحالیکه با فروتنی و درماندگی در نهان و آشکارا فقط او را در دعا میخوانید که: اگر پروردگارمان ما را از این حوادث نابودکننده سالم نگه دارد، بهطور قطع از شکرگزاران نعمتهایش خواهیم بود که به ما ارزانی داشته است، به این نحو که غیر او را عبادت نمیکنیم.
(۶۴)- ای رسول- به آنها بگو: الله همان ذاتی است که شما را از این حوادث نابودکننده نجات میدهد، و شما را از هر اندوهی میرهاند، سپس شما بعد از این امر، در حالت گشایش، دیگران را همراه او شریک قرار میدهید، پس چه ستمی از آنچه که شما انجام میدهید بزرگتر است؟!
(۶۵)- ای رسول- به آنها بگو: الله تواناست که عذابی از بالای سرتان مانند سنگها و صاعقهها و طوفان، بر شما بفرستد، یا عذابی از زیر پایتان مانند زلزلهها و فروبردن در زمین بر شما بفرستد، یا میان دلهای شما اختلاف بیندازد، آنگاه هر یک از شما از هوس خویش پیروی کند، تا اینکه یکدیگر را بکُشید، - ای رسول- بنگر که چگونه دلایل و براهین گوناگون را میآوریم و برایشان بیان میکنیم شاید بفهمند که آنچه تو آوردهای حق است، و آنچه خودشان دارند باطل است.
(۶۶) و قوم تو این قرآن را تکذیب کردند، درحالیکه حقی است که بدون تردید از جانب الله آمده است،- ای رسول- به آنها بگو: من بر نگهبانی از شما گماشته نشدهام، بلکه فقط انذاردهندۀ شما در برابر عذابی سخت هستم.
(۶۷) هر خبری زمانی دارد که در آن واقع میشود، و سرانجامی دارد که به آن پایان مییابد، از جمله خبر سرانجام و عاقبت شما، که به زودی، هنگامیکه در روز قیامت برانگیخته میشوید از آن آگاه خواهید شد.
(۶۸) و –ای رسول- هرگاه دیدی مشرکان با تمسخر و استهزا در مورد آیات ما سخن میگویند، از آنها دوری کن تا در سخنی بدون تمسخر و استهزا به آیات ما درآیند، و هرگاه شیطان تو را به فراموشی انداخت و با آنها نشستی، سپس متوجه شدی مجلس آنها را ترک کن و با این متجاوزان منشین.
برخی فواید آیات:
• اثبات اینکه خواب نوعی مرگ است، و ارواح هنگام خواب قبض شده، سپس هنگام بیداری بازگردانده میشوند.
• استدلال با دلیل فطرت بر استحقاق الله تعالی به الوهیت؛ زیرا کافران به الله تعالی ایمان دارند و هنگام اضطرار و وقوع در حوادث نابودکننده، از روی فطرت، بازمیگردند، و فقط از الله تعالی میطلبند.
• الزام مشرکان به مقتضای رفتار خودشان، و اقامۀ دلیل بر انقلاب فطرتشان؛ چون هنگام سختی در دریا فقط از الله طلب یاری میکنند، و آنگاه که الله آنها را میرهاند و به خشکی نجات میدهد شرک میورزند.
• عدم جواز نشستن در مجالس پیروان باطل و لغو، و لزوم جدایی از آنها، و بازنگشتن نزدشان مگر در حالتی که از این کار دست بکشند.
﴿وَمَا عَلَى ٱلَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنۡ حِسَابِهِم مِّن شَيۡءٖ وَلَٰكِن ذِكۡرَىٰ لَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ٦٩ وَذَرِ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ دِينَهُمۡ لَعِبٗا وَلَهۡوٗا وَغَرَّتۡهُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَاۚ وَذَكِّرۡ بِهِۦٓ أَن تُبۡسَلَ نَفۡسُۢ بِمَا كَسَبَتۡ لَيۡسَ لَهَا مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٞ وَلَا شَفِيعٞ وَإِن تَعۡدِلۡ كُلَّ عَدۡلٖ لَّا يُؤۡخَذۡ مِنۡهَآۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ أُبۡسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْۖ لَهُمۡ شَرَابٞ مِّنۡ حَمِيمٖ وَعَذَابٌ أَلِيمُۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡفُرُونَ٧٠ قُلۡ أَنَدۡعُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَىٰٓ أَعۡقَابِنَا بَعۡدَ إِذۡ هَدَىٰنَا ٱللَّهُ كَٱلَّذِي ٱسۡتَهۡوَتۡهُ ٱلشَّيَٰطِينُ فِي ٱلۡأَرۡضِ حَيۡرَانَ لَهُۥٓ أَصۡحَٰبٞ يَدۡعُونَهُۥٓ إِلَى ٱلۡهُدَى ٱئۡتِنَاۗ قُلۡ إِنَّ هُدَى ٱللَّهِ هُوَ ٱلۡهُدَىٰۖ وَأُمِرۡنَا لِنُسۡلِمَ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٧١ وَأَنۡ أَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَٱتَّقُوهُۚ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٧٢ وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۖ وَيَوۡمَ يَقُولُ كُن فَيَكُونُۚ قَوۡلُهُ ٱلۡحَقُّۚ وَلَهُ ٱلۡمُلۡكُ يَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِۚ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِۚ وَهُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡخَبِيرُ٧٣ ﴾ [الأنعام: ۶۹-۷۳].
(۶۹) و چیزی از حساب این ستمکاران بر عهدۀ کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه میکنند نیست، بلکه فقط این امر به عهده آنها است که ستمکاران را از کارهای منکری که مرتکب میشوند نهی کنند، باشد که از الله بترسند، آنگاه اوامرش را اجرا کنند و از نواهی او بپرهیزند.
(۷۰)- ای رسول- این مشرکان را که دینشان را مایۀ بازی و سرگرمی قرار دادهاند و آن را به تمسخر و ریشخند میگیرند، و زندگی دنیا با کالاهای نابودشدنی خویش آنها را فریفته است رها کن. - ای پیامبر- مردم را با قرآن اندرز بده تا اینکه کسی بهسبب گناهانی که انجام میدهد به نابودی نیفتد، درحالیکه غیر از الله هیچ همپیمانی ندارد که از او یاری بجوید، و هیچ واسطهای ندارد که عذاب الله در روز قیامت را از او بازدارد، و اگر هر فدیهای در برابر عذاب الله بدهد از او پذیرفته نمیشود. اینها کسانی هستند که بهسبب گناهانی که مرتکب شدهاند به نابودی خودشان راضی شدهاند، و بهسبب کفرشان در روز قیامت نوشیدنیای در نهایت حرارت و عذابی رنجآور دارند.
(۷۱)- ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا به جای الله نمادهایی را عبادت کنیم که مالک هیچ نفعی نیستند تا به ما نفع برسانند و مالک هیچ زیانی نیستند که به ما زیانی برسانند، و پس از اینکه الله ما را به ایمان توفیق داد از آن بازگردیم، آنگاه مثل کسی شویم که شیاطین او را گمراه و سرگشته رها کردهاند که هیچ راهی نمییابد، و یارانی بر راه راست دارد که او را بهسوی حق میخوانند، اما او دعوت آنها را در آنچه او را به آن فرا میخوانند اجابت نمیکند؟ - ای رسول- به آنها بگو: بهراستی هدایت الله، همان هدایت حق است، و الله به ما فرمان داده است که با پایبندی به توحید و عبادت او فقط تسلیم او باشیم، زیرا او پروردگار جهانیان است.
(۷۲) و ما را به برپایی نماز به کاملترین صورت امر کرده است، و ما را به تقوای الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی امر کرده است؛ زیرا او ذاتی است که بندگان در روز قیامت فقط بهسوی او گرد آورده میشوند تا جزای اعمالشان را به آنها بدهد.
(۷۳) و او ذاتی است که آسمانها و زمین را به حق آفرید، و روزی که الله به چیزی میفرماید: باش، ناگهان موجود میشود، آنگاه که در روز قیامت میفرماید، بهپاخیزید، بیدرنگ بهپامیخیزند، سخن او تعالی، سخن راستی است که بهطور قطع واقع خواهد شد، و فرمانروایی روز قیامت آنگاه که اسرافیل برای بار دوم در صور میدمد فقط برای او تعالی است، هرچه پنهان و آشکار است میداند، و او در آفرینش و تدبیرش بسیار داناست، و چنان آگاهی است که هیچچیز بر او پنهان نمیماند، زیرا امور نهانی نزد او همانند امور آشکار است.
برخی فواید آیات:
• دعوتگر بهسوی الله تعالی، مسئول محاسبۀ هیچکس نیست، بلکه مسئول تبلیغ و یادآوری است.
• اندرزدادن از بزرگترین وسایل بیداری غافلان و مستکبران است.
• یکی از دلایل توحید چنین است: کسیکه مالک هیچ نفع و ضرر و تصرفی نیست، ناگزیر سزاوار نیست که إله و معبود باشد.
﴿۞وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ لِأَبِيهِ ءَازَرَ أَتَتَّخِذُ أَصۡنَامًا ءَالِهَةً إِنِّيٓ أَرَىٰكَ وَقَوۡمَكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٧٤ وَكَذَٰلِكَ نُرِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ مَلَكُوتَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلِيَكُونَ مِنَ ٱلۡمُوقِنِينَ٧٥ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيۡهِ ٱلَّيۡلُ رَءَا كَوۡكَبٗاۖ قَالَ هَٰذَا رَبِّيۖ فَلَمَّآ أَفَلَ قَالَ لَآ أُحِبُّ ٱلۡأٓفِلِينَ٧٦ فَلَمَّا رَءَا ٱلۡقَمَرَ بَازِغٗا قَالَ هَٰذَا رَبِّيۖ فَلَمَّآ أَفَلَ قَالَ لَئِن لَّمۡ يَهۡدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلضَّآلِّينَ٧٧ فَلَمَّا رَءَا ٱلشَّمۡسَ بَازِغَةٗ قَالَ هَٰذَا رَبِّي هَٰذَآ أَكۡبَرُۖ فَلَمَّآ أَفَلَتۡ قَالَ يَٰقَوۡمِ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُشۡرِكُونَ٧٨ إِنِّي وَجَّهۡتُ وَجۡهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ حَنِيفٗاۖ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٧٩ وَحَآجَّهُۥ قَوۡمُهُۥۚ قَالَ أَتُحَٰٓجُّوٓنِّي فِي ٱللَّهِ وَقَدۡ هَدَىٰنِۚ وَلَآ أَخَافُ مَا تُشۡرِكُونَ بِهِۦٓ إِلَّآ أَن يَشَآءَ رَبِّي شَيۡٔٗاۚ وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيۡءٍ عِلۡمًاۚ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ٨٠ وَكَيۡفَ أَخَافُ مَآ أَشۡرَكۡتُمۡ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمۡ أَشۡرَكۡتُم بِٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ عَلَيۡكُمۡ سُلۡطَٰنٗاۚ فَأَيُّ ٱلۡفَرِيقَيۡنِ أَحَقُّ بِٱلۡأَمۡنِۖ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٨١ ﴾ [الأنعام: ۷۴-۸۱].
(۷۴) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که ابراهیم ÷ به پدر مشرک خویش آزر گفت: ای پدر من، آیا به جای الله، نمادهایی را معبود میگیری و عبادت میکنی؟! بهراستی که من، تو و قومت را که نمادها را عبادت میکنند، بهسبب اینکه غیر الله را عبادت میکنید در گمراهی آشکار، و سرگشتگی از راه حق میبینم، زیرا او سبحانه معبود برحق است، و غیر او معبودان باطلی هستند.
(۷۵) و همانگونه که گمراهی پدر و قومش را به او نمایاندیم، فرمانروایی گستردۀ آسمانها و زمین را نیز به او نمایاندیم، تا با این فرمانروایی گسترده، بر وحدانیت الله و استحقاق انحصاری او تعالی در عبادت استدلال کند؛ تا از یقینکنندگان باشد که الله ذات واحدی است که هیچ شریکی ندارد، و بر هر چیزی تواناست.
(۷۶) پس آنگاه که شب بر او تاریکی انداخت، ستارهای دید، آنگاه گفت: این پروردگار من است، اما هنگامیکه ستاره ناپدید شد گفت: کسی را که پنهان میشود دوست ندارم؛ زیرا معبود حقیقی، حاضری است که پنهان نمیشود.
(۷۷) و هنگامیکه ماه را در حال طلوع دید گفت: این پروردگار من است، اما هنگامیکه پنهان شد گفت: اگر الله مرا به توحید و عبادت خویش به یگانگی، توفیق نداده بود، بهطور قطع از گروهی بودم که از دین برحق او دور هستند.
(۷۸) و هنگامیکه خورشید را در حال طلوع دید گفت: این طلوعکننده، پروردگار من است، این طلوعکننده از ستارگان و ماه بزرگتر است، اما هنگامیکه پنهان شد گفت: ای قوم من، همانا من از آنچه با الله شریک قرار میدهید بیزارم.
و هنگامیکه از آنچه که به جای الله عبادت میکردند بیزاری جست، گویی آنها از او پرسیدند، پس چه چیزی عبادت میکنی؟ آنگاه ابراهیم ÷ گفت:
(۷۹) من با بازگشت از شرک بهسوی توحید خالص، دینم را برای ذاتیکه آسمانها و زمین را بدون نمونۀ قبلی ساخت خالص گردانیدم، و از مشرکان که دیگران را همراه او عبادت میکنند نیستم.
(۸۰) و قوم مشرکش، در توحید الله سبحانه با او به جدال پرداختند، و او را از تمثالهایشان ترساندند. آنگاه ابراهیم ÷ به آنها گفت: آیا در توحید و یگانگی الله در عبادت، با من جدال میکنید، درحالیکه پروردگارم مرا به آن توفیق داده است، و از تمثالهای شما نمیترسم، زیرا آنها مالک هیچ ضرری نیستند که به من ضرر برسانند و مالک هیچ نفعی نیستند که به من نفع برسانند مگر اینکه الله بخواهد، زیرا هرچه الله بخواهد انجام میشود، و علم الله همراه هر چیزی هست. چنانکه هیچچیز نه در زمین و نه در آسمان بر او پوشیده نمیماند، پس –ای قوم من- آیا کفر و شرک به الله که بر آن هستید به یاد نمیآورید تا فقط به الله ایمان آورید؟!
(۸۱) و چگونه از نمادهایی که به جای الله عبادت میکنید بترسم، درحالیکه شما به دلیل شرکتان به الله، آنچه را الله آفریده است با او شریک قرار دادید بدون اینکه دلیلی برای این کار داشته باشید؟! پس کدامیک از این دو گروه به امنیت و سلامت سزاوارترند: گروه موحدان یا گروه مشرکان؟ اگر میدانید که کدامیک سزاوارتر هستند پس از آن پیروی کنید، و – بدون تردید- سزاوارترین این دو گروه، همان گروه مؤمنان مُوَحّد است.
برخی فواید آیات:
• استدلال بر ربوبیت با نظر در مخلوقات، روشی قرآنی است.
• دلایل عقلی صریح، ربوبیت الله را ثابت میکند.
﴿ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمۡ يَلۡبِسُوٓاْ إِيمَٰنَهُم بِظُلۡمٍ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمُ ٱلۡأَمۡنُ وَهُم مُّهۡتَدُونَ٨٢ وَتِلۡكَ حُجَّتُنَآ ءَاتَيۡنَٰهَآ إِبۡرَٰهِيمَ عَلَىٰ قَوۡمِهِۦۚ نَرۡفَعُ دَرَجَٰتٖ مَّن نَّشَآءُۗ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٞ٨٣ وَوَهَبۡنَا لَهُۥٓ إِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَۚ كُلًّا هَدَيۡنَاۚ وَنُوحًا هَدَيۡنَا مِن قَبۡلُۖ وَمِن ذُرِّيَّتِهِۦ دَاوُۥدَ وَسُلَيۡمَٰنَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَىٰ وَهَٰرُونَۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ٨٤ وَزَكَرِيَّا وَيَحۡيَىٰ وَعِيسَىٰ وَإِلۡيَاسَۖ كُلّٞ مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٨٥ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَٱلۡيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطٗاۚ وَكُلّٗا فَضَّلۡنَا عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٦ وَمِنۡ ءَابَآئِهِمۡ وَذُرِّيَّٰتِهِمۡ وَإِخۡوَٰنِهِمۡۖ وَٱجۡتَبَيۡنَٰهُمۡ وَهَدَيۡنَٰهُمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٨٧ ذَٰلِكَ هُدَى ٱللَّهِ يَهۡدِي بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۚ وَلَوۡ أَشۡرَكُواْ لَحَبِطَ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٨٨ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحُكۡمَ وَٱلنُّبُوَّةَۚ فَإِن يَكۡفُرۡ بِهَا هَٰٓؤُلَآءِ فَقَدۡ وَكَّلۡنَا بِهَا قَوۡمٗا لَّيۡسُواْ بِهَا بِكَٰفِرِينَ٨٩ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ هَدَى ٱللَّهُۖ فَبِهُدَىٰهُمُ ٱقۡتَدِهۡۗ قُل لَّآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ أَجۡرًاۖ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرَىٰ لِلۡعَٰلَمِينَ٩٠ ﴾ [الأنعام: ۸۲-۹۰].
(۸۲) کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و از احکام او پیروی کردهاند، و ایمانشان را با شرک درنیامیختهاند، ایمنی و سلامتی فقط برای آنها است، نه دیگران؛ و آنها توفیقیافتگانند. پروردگارشان آنها را به راه هدایت توفیق داده است.
(۸۳) و این حجت یعنی﴿فَأَيُّ ٱلۡفَرِيقَيۡنِ أَحَقُّ بِٱلۡأَمۡنِ ...﴾ [الأنعام: ۸۱]. که ابراهیم ÷ با آن بر قومش چیره شد تا اینکه حجتشان را قطع کرد، همان حجت ماست که او را به آن توفیق دادیم تا در برابر قومش با آن استدلال کند، و آن را به او عطا کردیم، مراتب هر یک از بندگانمان را که بخواهیم در دنیا و آخرت بالا میبریم، - ای رسول- همانا پروردگار تو در آفرینش و تدبیرش بسیار داناست و نسبت به بندگانش آگاهی کاملی دارد.
(۸۴) و به ابراهیم ÷، پسرش اسحاق ÷ و نوهاش یعقوب ÷ را روزی دادیم، و هر یک از آن دو را به راه راست توفیق دادیم، و قبل از آنها نوح ÷ را توفیق دادیم، و از نسل نوح ÷ هر یک از داود ÷ و پسرش سلیمان ÷ و ایوب ÷ و یوسف ÷ و موسی ÷ و برادرش هارون ÷ را به راه حق توفیق دادیم، و مانند این پاداش که بهسبب نیکوکاری پیامبران ‡ به آنها دادیم، به سایر نیکوکاران نیز بهسبب نیکوکاریشان میدهیم.
(۸۵) و همچنین هر یک از زکریا ÷ و یحیی ÷ و عیسی ÷ پسر مریم و الیاس ÷ را توفیق دادیم، و تمام آنها پیامبرانی از صالحان بودند که الله آنها را به عنوان رسول برگزید.
(۸۶) و همچنین اسماعیل ÷ و یسع ÷ و یونس ÷ و لوط ÷ را توفیق دادیم، و تمام این پیامبران ‡ و در رأس آنها پیامبر محمد ج را بر جهانیان برتری بخشیدیم.
(۸۷) و برخی از پدرانشان و برخی از پسرانشان و برخی از برادرانشان را که توفیقشان را خواستیم توفیق دادیم، و آنها را برگزیدیم، و آنها را به پیمودن راه مستقیم که همان راه توحید و طاعت الله است توفیق دادیم.
(۸۸) این توفیقی که برایشان حاصل شد، همان توفیق الله است که هر یک از بندگانش را که بخواهد به آن هدایت میکند، و اگر غیر الله را همراه او تعالی شریک قرار داده بودند بهطور قطع عملشان تباه میشد؛ زیرا شرک عمل صالح را تباه میسازد.
(۸۹) این پیامبران مذکور، کسانی هستند که به آنها کتابها، حکمت، و نبوت عطا کردیم، پس اگر قوم تو به این موارد سهگانه که به آنها دادهایم کفر ورزند، همانا ما گروهی را بر آن آماده و انتخاب کردهایم که به آن کافر نیستند، بلکه مؤمن هستند و به آن چنگ میزنند، یعنی همان مهاجران و انصار و کسانیکه تا روز قیامت به نیکی از آنها پیروی کنند.
(۹۰) این پیامبران و پدران و پسران و برادرانشان که همراه آنها بیان شدند، همانها در حقیقت اهل هدایت هستند، پس از آنها پیروی و به آنها اقتدا کن، و –ای رسول- به قومت بگو: در برابر ابلاغ این قرآن پاداشی از شما نمیطلبم، زیرا قرآن چیزی نیست جز اندرزی برای جهانیان، چه انسانها و چه جنها؛ تا با آن به راه مستقیم، و راه صحیح راهنمایی بخواهند.
برخی فواید آیات:
• از فضایل توحید این است که امنیت را برای بنده تضمین میکند، بهخصوص در آخرت که مردم بیقراری میکنند.
• آیات بیان میدارند که تمام پیامبران پیشین، دعوتشان را فقط به توفیق الله تعالی و نه به قدرت خودشان ابلاغ کردهاند.
• تمام پیامبران ‡، با وجود اختلاف احکام عبادیشان، در دعوت بهسوی توحید الله تعالی مشترک هستند.
• اقتدا به پیامبران ‡، بهخصوص در اصول توحید، سنتی پسندیده است.
﴿وَمَا قَدَرُواْ ٱللَّهَ حَقَّ قَدۡرِهِۦٓ إِذۡ قَالُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَىٰ بَشَرٖ مِّن شَيۡءٖۗ قُلۡ مَنۡ أَنزَلَ ٱلۡكِتَٰبَ ٱلَّذِي جَآءَ بِهِۦ مُوسَىٰ نُورٗا وَهُدٗى لِّلنَّاسِۖ تَجۡعَلُونَهُۥ قَرَاطِيسَ تُبۡدُونَهَا وَتُخۡفُونَ كَثِيرٗاۖ وَعُلِّمۡتُم مَّا لَمۡ تَعۡلَمُوٓاْ أَنتُمۡ وَلَآ ءَابَآؤُكُمۡۖ قُلِ ٱللَّهُۖ ثُمَّ ذَرۡهُمۡ فِي خَوۡضِهِمۡ يَلۡعَبُونَ٩١ وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ مُبَارَكٞ مُّصَدِّقُ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ ٱلۡقُرَىٰ وَمَنۡ حَوۡلَهَاۚ وَٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۖ وَهُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ يُحَافِظُونَ٩٢ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمۡ يُوحَ إِلَيۡهِ شَيۡءٞ وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثۡلَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُۗ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّٰلِمُونَ فِي غَمَرَٰتِ ٱلۡمَوۡتِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ بَاسِطُوٓاْ أَيۡدِيهِمۡ أَخۡرِجُوٓاْ أَنفُسَكُمُۖ ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ عَذَابَ ٱلۡهُونِ بِمَا كُنتُمۡ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ وَكُنتُمۡ عَنۡ ءَايَٰتِهِۦ تَسۡتَكۡبِرُونَ٩٣ وَلَقَدۡ جِئۡتُمُونَا فُرَٰدَىٰ كَمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٖ وَتَرَكۡتُم مَّا خَوَّلۡنَٰكُمۡ وَرَآءَ ظُهُورِكُمۡۖ وَمَا نَرَىٰ مَعَكُمۡ شُفَعَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُمۡ أَنَّهُمۡ فِيكُمۡ شُرَكَٰٓؤُاْۚ لَقَد تَّقَطَّعَ بَيۡنَكُمۡ وَضَلَّ عَنكُم مَّا كُنتُمۡ تَزۡعُمُونَ٩٤ ﴾ [الأنعام: ۹۱-۹۴]
(۹۱) و مشرکان آنگونه که سزاوار بزرگی الله است او را بزرگ نشمردند آنگاه که به پیامبرش محمد ج گفتند: الله چیزی از وحی بر هیچ انسانی فرو نفرستاده است، - ای رسول- به آنها بگو: چه کسی تورات را بر موسی ÷ به عنوان نور و هدایت و ارشادی برای قومش فرو فرستاد؟ که یهود آن را در دفاتری قرار میدهند و از آن، آنچه موافق هوسهایشان است را آشکار میکنند، و آنچه مانند توصیف محمد ج که مخالف هوسهایشان است پنهان میکنند. و –ای عرب- از قرآن چیزی به شما آموخته شد که نه شما و نه پیشینیان شما از قبل آن را نمیدانستید، - ای رسول- به آنها بگو: آن را الله نازل فرموده است، سپس آنها را در جهل و گمراهیشان رها کن تا به یقین برسند (مرگشان فرارسد).
(۹۲) و –ای رسول- این قرآن کتابی است که بر تو فرو فرستادیم و کتابی مبارک است که کتابهای آسمانی پیش از خود را تصدیق میکند، تا مردم مکه و سایر مردم در مشارق و مغارب زمین را به آن اِنذار دهی تا هدایت شوند، و کسانی را که به زندگی آخرت و به این قرآن ایمان میآورند، و به مفاد آن عمل میکنند، و بر نمازهایشان با انجام ارکان و فرائض و مستحبات آن در اوقات مشخصشدۀ شرعی آن مراقبت میکنند.
(۹۳) هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که دروغی بر الله بسازد به این نحو که بگوید: الله هیچچیز بر انسانی فرو نفرستاده است، یا از روی دورغ بگوید: الله به او وحی کرده، درحالیکه هیچچیز بر او وحی نکرده است، یا بگوید: بهزودی مثل قرآن که الله آن را نازل کرده است نازل خواهم کرد، و –ای رسول- اگر ببینی آنگاه که سختیهای جانکندن این ستمکاران را فرا میگیرد، و فرشتگان با عذابدادن و زدن، دستهایشان را بر آنها میگشایند، و از روی سرزنش به آنها میگویند: جانهایتان را بیرون دهید، زیرا ما آنها را قبض میکنیم، در این روز بهسبب ادعای نبوت و وحی و فروفرستادن مانند آنچه الله نازل کرده است بر الله دروغ میبستید، و بهسبب تکبر شما در ایمان به آیات الله، به عذابی مجازات میشوید که شما را تحقیر و خوار میسازد، اگر این صحنه را ببینی بهراستی که امر هولناکی را دیدهای.
(۹۴) و روز قیامت به آنها گفته میشود: همانگونه که برای بار اول شما را لخت و عریان و ختنهنشده آفریدیم، در این روز به تنهایی، و بدون مال و ریاست نزد ما آمدهاید، و برخلاف میل آنچه را که از مال و ریاست به شما عطا کرده بودیم پشت سرتان در دنیا به جای گذاشتهاید، و امروزه معبودهایتان را که گمان میکردید شفیعان شما هستند، و گمان میکردید در استحقاق عبادت، شریکان الله هستند، همراه شما نمیبینیم، همانا پیوند میان شما بریده شده، و آنچه در مورد شفاعت آنها گمان میکردید، و اینکه میپنداشتید که شریکان الله هستند از دست شما رفته است.
برخی فواید آیات:
• فروفرستادن کتابها بر پیامبران ‡ سنت الله در مورد رسولان ‡ است، و پیامبر ج یکی از آنها است.
• دروغپردازترین مردم همان کسی است که بر الله تعالی دروغ میبندد، یعنی امری را که دلیل صحیحی بر آن وجود ندارد در حق الله تعالی نسبت میدهد یا نفی یا اثبات میکند.
• هرکسی در روز قیامت به تنهایی و عاری از مناصب و القاب، و با دستان خالی، برانگیخته میشود، و یکه و تنها مورد محاسبه قرار میگیرد.
﴿۞إِنَّ ٱللَّهَ فَالِقُ ٱلۡحَبِّ وَٱلنَّوَىٰۖ يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَمُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتِ مِنَ ٱلۡحَيِّۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٩٥ فَالِقُ ٱلۡإِصۡبَاحِ وَجَعَلَ ٱلَّيۡلَ سَكَنٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ حُسۡبَانٗاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ٩٦ وَهُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلنُّجُومَ لِتَهۡتَدُواْ بِهَا فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۗ قَدۡ فَصَّلۡنَا ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٩٧ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ فَمُسۡتَقَرّٞ وَمُسۡتَوۡدَعٞۗ قَدۡ فَصَّلۡنَا ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَفۡقَهُونَ٩٨ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦ نَبَاتَ كُلِّ شَيۡءٖ فَأَخۡرَجۡنَا مِنۡهُ خَضِرٗا نُّخۡرِجُ مِنۡهُ حَبّٗا مُّتَرَاكِبٗا وَمِنَ ٱلنَّخۡلِ مِن طَلۡعِهَا قِنۡوَانٞ دَانِيَةٞ وَجَنَّٰتٖ مِّنۡ أَعۡنَابٖ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُشۡتَبِهٗا وَغَيۡرَ مُتَشَٰبِهٍۗ ٱنظُرُوٓاْ إِلَىٰ ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثۡمَرَ وَيَنۡعِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكُمۡ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٩٩ وَجَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَآءَ ٱلۡجِنَّ وَخَلَقَهُمۡۖ وَخَرَقُواْ لَهُۥ بَنِينَ وَبَنَٰتِۢ بِغَيۡرِ عِلۡمٖۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يَصِفُونَ١٠٠ بَدِيعُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُۥ وَلَدٞ وَلَمۡ تَكُن لَّهُۥ صَٰحِبَةٞۖ وَخَلَقَ كُلَّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ١٠١ ﴾ [الأنعام: ۹۵-۱۰۱].
(۹۵) همانا الله، یگانه ذاتی است که دانه را میشکافد و از آن محصولات کشاورزی بیرون میآورد، و هسته را میشکافد و از آن درخت خرما میرویاند، و زنده را از مرده بیرون میآورد؛ چون انسان و سایر موجودات زنده را از نطفه بیرون میآورد، و مرده را از زنده بیرون میآورد؛ زیرا نطفه را از انسان و تخممرغ را از ماکیان درمیآورد، ذاتیکه این کارها را انجام میدهد همان الله است که شما را آفرید، پس –ای مشرکان- چگونه از حق منحرف میشوید درحالیکه آفرینش شگفت آن را مشاهده میکنید؟!
(۹۶) و او تعالی ذاتی است که روشنایی صبح را از تاریکی شب میشکافد، و ذاتی است که شب را برای آرامش مردم قرار داده است که از حرکت برای طلب معاش آرام میگیرند، تا از خستگی در طلب معاش در روز استراحت کنند، و ذاتی است که خورشید و ماه را قرار داده که به حساب اندازهگیری شدهای در جریان هستند، این آفرینش شگفت، تقدیر ذات شکستناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و نسبت به مخلوقاتش و آنچه به صلاحشان است بسیار داناست.
(۹۷) و –ای فرزندان آدم- او تعالی ذاتی است که ستارگان را در آسمان برایتان آفرید تا اگر در سفرهایتان، راههای خشکی و دریا بر شما مشتبه شد راه را با آنها بیابید. دلایل و براهین دلالتکننده بر قدرتمان را برای قومی که در این دلایل و براهین میاندیشند به روشنی بیان کردهایم، تا از آن بهرهمند شوند.
(۹۸) و او تعالی ذاتی است که شما را از نفس واحد یعنی نفس پدرتان آدم آفرید، زیرا آفرینش شما را با آفریدن پدرتان از گِل آغاز کرده است، سپس شما را از او آفریده است، و قرارگاههایی مانند رحمهای مادرانتان، و امانتنگهدارهایی که در آنها حفاظت میشوید مانند استخوانهای کمرهای پدرانتان آفرید، بهراستی که ما آیات را برای مردمی که کلام الله را میفهمند به روشنی بیان کردهایم.
(۹۹) و او تعالی ذاتی است که از آسمان آب باران را فرو فرستاد، که با آن تمام اصناف گیاهان را رویاندیم، آنگاه از گیاهان، محصولات کشاورزی و درخت سبز بیرون آوردیم. از آنها دانههایی درمیآوریم که بر روی هم انباشته هستند، و از شکوفۀ درخت خرما، خوشههای پایین آمده که به صورت ایستاده و نشسته به آن دسترسی دارند، و باغهایی از انگور خارج کردیم، و باغهایی از زیتون و انار که برگهایشان مانند هم است، اما میوههای مختلفی دارند، بیرون کردیم. - ای مردم- به میوۀ آن بنگرید ابتدا که آشکار میشود، و هنگامی که پخته میشود، - ای مردم- همانا در این امر، دلایل آشکاری بر قدرت الله وجود دارد برای قومی که به الله ایمان دارند، زیرا آنها هستند که از این دلایل و براهین بهره میبرند.
(۱۰۰) و جنهای مشرک، شریکانی برای الله در عبادت قرار دادند آنگاه که اعتقاد داشتند که آنها نفع و ضرر میرسانند، درحالیکه الله آنها را به وجود آورده است، و دیگران آنها را نیافریدهاند، پس او تعالی برای عبادت شدن سزاوارتر است. و به دروغ پسرانی قرار دادند چنانکه یهود به عزیر، و نصاری به عیسی این نسبت را دادند، و دخترانی به دروغ قرار دادند چنانکه مشرکان این نسبت را به فرشتگان دادند، او تعالی از آنچه پیروان باطل، او را به آن توصیف میکنند منزه و پاک است.
(۱۰۱) و او تعالی آفریدگار آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی است، چگونه میتواند فرزندی داشته باشد درحالیکه هرگز همسری نداشته است؟! حال آنکه او هر چیزی را آفریده است، و از هر چیزی آگاه است، بهگونهای که هیچچیز بر او پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• استدلال به برهان آفرینش و روزی (آفرینش و رشد و تغییر شکل و حجم گیاهان و نزول باران)، و استدلال به برهان حرکت (حرکت افلاک و تنظیم حرکت و نظم افلاک)؛ و هر دو مورد، مَناظر آشکاری – بر یگانگی الله در ربوبیت و استحقاق الوهیت- هستند.
• بیان گمراهی و کمعقلی مشرکان در عبادت جنها توسط آنها.
﴿ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ فَٱعۡبُدُوهُۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ١٠٢ لَّا تُدۡرِكُهُ ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَهُوَ يُدۡرِكُ ٱلۡأَبۡصَٰرَۖ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلۡخَبِيرُ١٠٣ قَدۡ جَآءَكُم بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمۡۖ فَمَنۡ أَبۡصَرَ فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ عَمِيَ فَعَلَيۡهَاۚ وَمَآ أَنَا۠ عَلَيۡكُم بِحَفِيظٖ١٠٤ وَكَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ ٱلۡأٓيَٰتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسۡتَ وَلِنُبَيِّنَهُۥ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ١٠٥ ٱتَّبِعۡ مَآ أُوحِيَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ وَأَعۡرِضۡ عَنِ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٠٦ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشۡرَكُواْۗ وَمَا جَعَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ حَفِيظٗاۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِوَكِيلٖ١٠٧ وَلَا تَسُبُّواْ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَسُبُّواْ ٱللَّهَ عَدۡوَۢا بِغَيۡرِ عِلۡمٖۗ كَذَٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمۡ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِم مَّرۡجِعُهُمۡ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٠٨ وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَئِن جَآءَتۡهُمۡ ءَايَةٞ لَّيُؤۡمِنُنَّ بِهَاۚ قُلۡ إِنَّمَا ٱلۡأٓيَٰتُ عِندَ ٱللَّهِۖ وَمَا يُشۡعِرُكُمۡ أَنَّهَآ إِذَا جَآءَتۡ لَا يُؤۡمِنُونَ١٠٩ وَنُقَلِّبُ أَفِۡٔدَتَهُمۡ وَأَبۡصَٰرَهُمۡ كَمَا لَمۡ يُؤۡمِنُواْ بِهِۦٓ أَوَّلَ مَرَّةٖ وَنَذَرُهُمۡ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ١١٠ ﴾ [الأنعام: ۱۰۲-۱۱۰].
(۱۰۲)- ای مردم- ذات متصف به این صفات، پروردگار شماست، پروردگاری جز او ندارید، و هیچ معبود برحقی جز او نیست، و او همهچیز را به وجود آورده است، پس فقط او را عبادت کنید، زیرا فقط او سزاوار عبادت است، و او تعالی بر هر چیزی مُحافظ است.
(۱۰۳) چشمها بر او احاطه ندارند، و او سبحانه چشمها را زیر نظر و بر آنها احاطه دارد، و نسبت به بندگان نیکوکارش بسیار مهربان و آگاه است.
(۱۰۴)- ای مردم- دلایل روشن و براهین آشکاری از جانب پروردگارتان نزد شما آمده است، پس هرکس در آنها بیندیشد و به آنها گردن نهد، نفع این کار به خودش بازمیگردد، و هرکس به آنها ننگرد، و در آنها نیندیشد، و به آنها گردن ننهد، ضرر این کار فقط به خودش بازمیگردد، و من بر شما نگهبان نیستم، تا اعمالتان را برشمرم، بلکه من فقط رسولی از جانب پروردگارم هستم، و او تعالی بر شما نگهبان است.
(۱۰۵) و همانگونه که ادله و براهین گوناگون بر قدرت الله بیان کردیم، در وعد و وعید و اندرز نیز آیات گوناگونی آوردهایم، و بهزودی مشرکان خواهند گفت: این وحی نیست، بلکه آن را از اهل کتاب قبل از خودت آموختهای. و برای اینکه با گوناگونساختن این آیات، حق را برای مردم مؤمن امت محمد ج روشن سازیم، زیرا آنها هستند که حق را میپذیرند، و از آن پیروی میکنند.
(۱۰۶)- ای رسول- از حقی که پروردگارت بر تو وحی میکند پیروی کن، زیرا معبود برحقی جز او سبحانه وجود ندارد، و کافران و دشمنی آنها قلب تو را مشغول نسازد، زیرا کار آنها در اختیار الله است.
(۱۰۷) و اگر الله میخواست که هیچکس بر او شرک نورزد، هیچکس بر او شرک نمیورزید. و –ای رسول- ما تو را نگهبان قرار ندادهایم تا اعمالشان را بر آنها بشماری، و سرپرست آنها نیز نیستی، بلکه تو فقط فرستادهای هستی، و جز رسانیدن پیام بر عهدۀ تو نیست.
(۱۰۸) و –ای مؤمنان- نمادهایی را که مشرکان آنها را همراه الله عبادت میکنند دشنام ندهید، هر چند پستترین و سزاوارترین چیز به دشنام باشند؛ تا مشرکان برای بیاحترامی به الله، و نادانی از آنچه سزاواری او سبحانه است، او تعالی را دشنام ندهند، همانگونه که گمراهی اینها برایشان آراسته شده است عمل هر امتی، چه خیر و چه شر، را برایشان آراستیم، آنگاه هر عملی را که برایشان آراستیم انجام دادند، سپس بازگشت آنها در روز قیامت بهسوی پروردگارشان است، آنگاه آنها را از آنچه در دنیا انجام میدادند آگاه میسازد و در قبال اعمالشان به آنها جزا میدهد.
(۱۰۹) و مشرکان با سختترین سوگندهایی که قادر بر ایرادش بودند سوگند خوردند که: اگر محمد ج یکی از آیاتی که آنها پیشنهاد دادهاند بیاورد بهطور قطع به آن ایمان میآورند، - ای رسول- به آنها بگو: آیات از جانب من نیست تا آن را نازل کنم، بلکه فقط از جانب الله است و هرگاه بخواهد آنها را نازل میکند، و –ای مؤمنان- شما نمیدانید که اگر این آیات طبق پیشنهاد آنها بیاید، ایمان نمیآورند؟ بلکه بر دشمنی و انکارشان، پافشاری میکنند؛ زیرا خواهان هدایت نیستند.
(۱۱۰) و دلها و چشمهایشان را با حایل شدن میان آن و هدایتشدن به حق میگردانیم، چنانکه نخستین بار بهسبب دشمنیشان، میان آنها و میان ایمان به قرآن حایل شدیم، و آنها را در گمراهی و نافرمانیشان در برابر پروردگارشان، سرگشته رها میکنیم تا به بیراهه بروند.
برخی فواید آیات:
• منزه داشتن الله تعالی از ستمی که عقیدۀ (جبر) آن را تثبیت میکند، و بیان اینکه کفر و شرک بندگان امری است که به اختیار خودشان ایجاد میشود.
• هیچیک از پیامبران ‡ نمیتواند از جانب خودش، یا هر زمان که بخواهد، آیهای بیاورد، بلکه این کار به الله بازمیگردد؛ زیرا فقط او قادر بر انجام این کار است، و او ذات دانایی است که نوع آیه و زمان آشکارشدن آن را مشخص میکند.
• نهی از دشنامدادن معبودهای مشرکان، برای پرهیز از مفسدۀ بزرگتر که همان تجاوز به دشنام بر جناب پروردگار جهانیان است.
• گاهی الله برای مجازاتِ اختیارکردن کفر توسط بنده، میان او و هدایت حایل قرار میدهد، و چشم و قلبش را بهسوی غیر طاعت میگرداند.
﴿۞وَلَوۡ أَنَّنَا نَزَّلۡنَآ إِلَيۡهِمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَحَشَرۡنَا عَلَيۡهِمۡ كُلَّ شَيۡءٖ قُبُلٗا مَّا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُوٓاْ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ يَجۡهَلُونَ١١١ وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوّٗا شَيَٰطِينَ ٱلۡإِنسِ وَٱلۡجِنِّ يُوحِي بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٖ زُخۡرُفَ ٱلۡقَوۡلِ غُرُورٗاۚ وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُۖ فَذَرۡهُمۡ وَمَا يَفۡتَرُونَ١١٢ وَلِتَصۡغَىٰٓ إِلَيۡهِ أَفِۡٔدَةُ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ وَلِيَرۡضَوۡهُ وَلِيَقۡتَرِفُواْ مَا هُم مُّقۡتَرِفُونَ١١٣ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ أَبۡتَغِي حَكَمٗا وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ إِلَيۡكُمُ ٱلۡكِتَٰبَ مُفَصَّلٗاۚ وَٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡلَمُونَ أَنَّهُۥ مُنَزَّلٞ مِّن رَّبِّكَ بِٱلۡحَقِّۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ١١٤ وَتَمَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدۡقٗا وَعَدۡلٗاۚ لَّا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِهِۦۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ١١٥ وَإِن تُطِعۡ أَكۡثَرَ مَن فِي ٱلۡأَرۡضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ هُمۡ إِلَّا يَخۡرُصُونَ١١٦ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِۦۖ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ١١٧ فَكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ ٱسۡمُ ٱللَّهِ عَلَيۡهِ إِن كُنتُم بَِٔايَٰتِهِۦ مُؤۡمِنِينَ١١٨ ﴾ [الأنعام: ۱۱۱-۱۱۸].
(۱۱۱) و اگر با آوردن آنچه پیشنهاد دادند درخواست آنها را میپذیرفتیم، یعنی فرشتگان را بر آنها فرو میفرستادیم و آنها را میدیدند، و مردگان با آنها سخن میگفتند، و آنها را از راستی آنچه تو آوردهای آگاه میکردند، و تمام پیشنهادهای آنها را یکجا میآوردیم و آن را مشاهده میکردند، به آنچه آوردهای ایمان نمیآورند، مگر کسانی از میان آنها که الله هدایت را برایشان میخواست، و اما بیشتر آنها نسبت به این امر جاهل هستند، پس بهسوی الله پناه نمیبرند تا آنها را به هدایت توفیق دهد.
(۱۱۲) و همانگونه که تو را با دشمنی این مشرکان نسبت به تو آزمودیم، تمام پیامبران پیش از تو را نیز آزمودهایم، چنانکه برای هر یک از آنها، دشمنانی از انسانهای سرکش، و دشمنانی از جنهای سرکش قرار دادیم، که بعضی از آنها بعضی دیگر را وسوسه میکنند و باطل را برایشان میآرایند تا آنها را بفریبند، و اگر الله میخواست که این کار را انجام ندهند چنین نمیکردند، اما او تعالی این آزمایش را برایشان خواست، پس آنها را با کفر و باطلی که به دروغ میبافند رها کن، و از آنها نَرَنج.
(۱۱۳) و برای اینکه دلهای کسانیکه به آخرت ایمان نمیآورند، بهسوی وسوسههایی که بعضی از آنها بر بعضی دیگر وسوسه میکنند بگراید، و آن را برای خویش بپذیرند و به آن راضی شوند، و برای اینکه معاصی و گناهانی که انجام میدهند کسب کنند.
(۱۱۴) - ای رسول- به این مشرکان که غیر الله را همراه او تعالی عبادت میکنند بگو: آیا عاقلانه است که داوری غیر الله را میان خودم و شما بپذیرم؟ درحالیکه الله همان ذاتی است که قرآن را روشنگر و جامع همهچیز بر شما فرو فرستاده است، و یهودیان که تورات را به آنها دادیم، و نصاری که انجیل را به آنها دادیم، میدانند قرآن که بر تو نازل شده، مشتمل بر حق است، زیرا دلیل این امر را در کتابهایشان دیدهاند، پس در آنچه که به تو وحی کردیم، از تردیدکنندگان مباش.
(۱۱۵) قرآن در اقوال و اخبار به نهایت راستی رسیده است، و هیچ تغییردهندهای برای کلماتش نیست، و او تعالی سخنان بندگانش را میشنود، و از آن آگاه است، چنانکه ذرهای سخنانشان بر او تعالی پوشیده نمیماند، و به زودی هرکس را که در تبدیل کلماتش میکوشد مجازات خواهد کرد.
(۱۱۶) و –ای رسول- اگر به فرض از بیشتر مردم روی زمین اطاعت کنی تو را از دین الله گمراه میسازند، زیرا سنت الله بر این جاری شده است که حق همراه اقلیت باشد، پس بیشتر مردم فقط از ظنی که مستندی ندارد پیروی میکنند؛ چون ادعا کردند که معبودهایشان آنها را هرچه بیشتر به الله نزدیک میکند، درحالیکه در این مورد دروغ میگفتند.
(۱۱۷) - ای رسول- همانا پروردگارت به حال مردمی که از راه او منحرف میشوند، و نیز به حال مردمی که به آن هدایت مییابند آگاهتر است، و ذرهای از این امر بر او پوشیده نمیماند.
(۱۱۸) پس –ای مردم- از آنچه که هنگام ذبح، نام الله بر آن برده شده است بخورید، اگر واقعاً به براهین آشکار او تعالی ایمان دارید.
برخی فواید آیات:
• بزرگترین هدف بنده، پیروی از حق است، که آن را از طریق روشهایی که الله روشن ساخته است میجوید، و به آن عمل میکند، و در پیروی از حق به یاری پروردگارش امیدوار است، و به نفس و نیرو و توان خویش تکیه نمیکند.
• از انصاف قرآن کریم این است که در برابر اقلیت مؤمن دنیا، جهل و گمراهی را به اکثر مردم نسبت داد.
• یکی از سنتهای الله تعالی در آفرینش، ظهور دشمنان انسانی و جنی برای پیامبران ‡ و پیروانشان است؛ زیرا حق با ضد خود یعنی باطل شناخته میشود.
• قرآن در اخبارش راستگو، و در احکامش عادل است، چنانکه در اخبارش چیزی خلاف واقع یافت نمیشود، و در احکامش چیزی مخالف حق وجود ندارد.
﴿وَمَا لَكُمۡ أَلَّا تَأۡكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ ٱسۡمُ ٱللَّهِ عَلَيۡهِ وَقَدۡ فَصَّلَ لَكُم مَّا حَرَّمَ عَلَيۡكُمۡ إِلَّا مَا ٱضۡطُرِرۡتُمۡ إِلَيۡهِۗ وَإِنَّ كَثِيرٗا لَّيُضِلُّونَ بِأَهۡوَآئِهِم بِغَيۡرِ عِلۡمٍۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُعۡتَدِينَ١١٩ وَذَرُواْ ظَٰهِرَ ٱلۡإِثۡمِ وَبَاطِنَهُۥٓۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡسِبُونَ ٱلۡإِثۡمَ سَيُجۡزَوۡنَ بِمَا كَانُواْ يَقۡتَرِفُونَ١٢٠ وَلَا تَأۡكُلُواْ مِمَّا لَمۡ يُذۡكَرِ ٱسۡمُ ٱللَّهِ عَلَيۡهِ وَإِنَّهُۥ لَفِسۡقٞۗ وَإِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ لَيُوحُونَ إِلَىٰٓ أَوۡلِيَآئِهِمۡ لِيُجَٰدِلُوكُمۡۖ وَإِنۡ أَطَعۡتُمُوهُمۡ إِنَّكُمۡ لَمُشۡرِكُونَ١٢١ أَوَ مَن كَانَ مَيۡتٗا فَأَحۡيَيۡنَٰهُ وَجَعَلۡنَا لَهُۥ نُورٗا يَمۡشِي بِهِۦ فِي ٱلنَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُۥ فِي ٱلظُّلُمَٰتِ لَيۡسَ بِخَارِجٖ مِّنۡهَاۚ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلۡكَٰفِرِينَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٢٢ وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَا فِي كُلِّ قَرۡيَةٍ أَكَٰبِرَ مُجۡرِمِيهَا لِيَمۡكُرُواْ فِيهَاۖ وَمَا يَمۡكُرُونَ إِلَّا بِأَنفُسِهِمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ١٢٣ وَإِذَا جَآءَتۡهُمۡ ءَايَةٞ قَالُواْ لَن نُّؤۡمِنَ حَتَّىٰ نُؤۡتَىٰ مِثۡلَ مَآ أُوتِيَ رُسُلُ ٱللَّهِۘ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ حَيۡثُ يَجۡعَلُ رِسَالَتَهُۥۗ سَيُصِيبُ ٱلَّذِينَ أَجۡرَمُواْ صَغَارٌ عِندَ ٱللَّهِ وَعَذَابٞ شَدِيدُۢ بِمَا كَانُواْ يَمۡكُرُونَ١٢٤ ﴾ [الأنعام: ۱۱۹-۱۲۴].
(۱۱۹)- ای مؤمنان- چهچیز مانع شما میشود از اینکه از آنچه نام الله بر آن برده شده است بخورید، درحالیکه الله آنچه را برای شما حرام کرد برایتان روشن ساخته است، پس بر شما واجب است که از آنها دست بکشید، مگر اینکه ضرورت شما را به آن بکشاند، زیرا ضرورت ممنوع را مباح میگرداند. و همانا بسیاری از مشرکان بهسبب آرای فاسد خویش، پیروانشان را از روی نادانی از حق دور میسازند، چون مردار و غیر آن را که الله بر آنها حرام گردانیده است حلال میکنند، و بحیره و وصیله و حامی و غیر آن را که الله برایشان حلال گردانیده است حرام میکنند، - ای رسول- همانا پروردگار تو به حال متجاوزان از حدود الله آگاهتر است، و بهزودی آنها را به خاطر تجاوز از حدودش مجازات خواهد کرد.
(۱۲۰) و –ای مردم- از ارتکاب گناهان در آشکار و نهان دست بکشید، همانا کسانیکه در نهان یا آشکارا مرتکب گناهان میشوند، به زودی الله آنها را در قبال آنچه که کسب کردهاند مجازات خواهد کرد.
(۱۲۱) و –ای مسلمانان- از آنچه که نام الله بر آن برده نشده است نخورید، چه اسم غیر او تعالی بر آن برده شده باشد یا نه، و بهراستی که خوردن از آن، خروج از طاعت الله بهسوی نافرمانی اوست، و همانا شیاطین با افکندن شبهات بهسوی دوستانشان وسوسه میکنند تا در خوردن مردار با شما مجادله کنند، و –ای مسلمانان- اگر در شبهاتی که – برای اباحۀ مردار- القا میکنند از آنها اطاعت کنید، شما و آنها در شرک یکسان خواهید بود.
(۱۲۲) آیا کسیکه قبل از اینکه الله او را هدایت کند- بهسبب کفر و نادانی و گناهانی که در آن قرار داشت- مرده بود، سپس او را با هدایت به ایمان و علم و طاعت زنده گردانیدیم- یکسان است با کسی که در تاریکیهای کفر و نادانی و گناهان قرار دارد و نمیتواند از آنها خارج شود، و راهها بر او مشتبه شده، و مسیرها بر او تاریک گشته است؟! همانگونه که شرک و خوردن مردار و جدال به باطل این مشرکان بر آنها آراسته شده است، گناهانی که کافران نیز انجام میدادند برایشان آراسته شده است تا به خاطر آن در روز قیامت با عذاب دردآوری مجازات شوند.
(۱۲۳) و همانند کار مشرکان بزرگ مکه که از راه الله بازداشتند، در هر قریهای رؤسا و بزرگانی گماشتیم که مکر و نیرنگشان را در دعوت به راه شیطان و جنگ با رسولان و پیروانشان به کار میگیرند، و در واقع مکر و نیرنگشان فقط به خودشان بازمیگردد، اما آنها بهسبب نادانی و پیروی از هوسهایشان این امر را احساس نمیکنند.
(۱۲۴) و هرگاه یکی از آیاتی که الله بر پیامبرش ج نازل میکند نزد بزرگان کفار آمد، گفتند: هرگز ایمان نمیآوریم مگر زمانیکه الله مثل نبوت و رسالتی که به پیامبران داده است به ما هم بدهد، اما الله اینگونه به آنها پاسخ داد که او تعالی بهتر میداند چه کسی شایستگی رسالت و انجام سختیهای آن را دارد، پس نبوت و رسالت را به او اختصاص میدهد. بهزودی این سرکشان بهسبب گردنکشیشان بر حق، به ذلت و تحقیر، و بهسبب مکرشان به عذاب سختی گرفتار میشوند.
برخی فواید آیات:
• اصل در اشیا و طعامها اباحت است، و اینکه تا زمانیکه شریعت به تحریم شئ یا طعامی حکم نداده است، آن چیز بر اباحت باقی است.
• هرکس در دین سخنی بگوید که نمیداند، یا مردم را به چیزی فراخواند که نمیداند آن چیز حق است یا باطل، تجاوزگر و ستمکار بر خویشتن و مردم است، و چنین است حال کسیکه بدون داشتن صلاحیت افتاء، فتوا میدهد.
• منفعت مؤمن، به خودش محدود نمیشود، بلکه به سایر مردم نیز سرایت میکند.
﴿فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهۡدِيَهُۥ يَشۡرَحۡ صَدۡرَهُۥ لِلۡإِسۡلَٰمِۖ وَمَن يُرِدۡ أَن يُضِلَّهُۥ يَجۡعَلۡ صَدۡرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجٗا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي ٱلسَّمَآءِۚ كَذَٰلِكَ يَجۡعَلُ ٱللَّهُ ٱلرِّجۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ١٢٥ وَهَٰذَا صِرَٰطُ رَبِّكَ مُسۡتَقِيمٗاۗ قَدۡ فَصَّلۡنَا ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَذَّكَّرُونَ١٢٦ ۞لَهُمۡ دَارُ ٱلسَّلَٰمِ عِندَ رَبِّهِمۡۖ وَهُوَ وَلِيُّهُم بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٢٧ وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ قَدِ ٱسۡتَكۡثَرۡتُم مِّنَ ٱلۡإِنسِۖ وَقَالَ أَوۡلِيَآؤُهُم مِّنَ ٱلۡإِنسِ رَبَّنَا ٱسۡتَمۡتَعَ بَعۡضُنَا بِبَعۡضٖ وَبَلَغۡنَآ أَجَلَنَا ٱلَّذِيٓ أَجَّلۡتَ لَنَاۚ قَالَ ٱلنَّارُ مَثۡوَىٰكُمۡ خَٰلِدِينَ فِيهَآ إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۗ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٞ١٢٨ وَكَذَٰلِكَ نُوَلِّي بَعۡضَ ٱلظَّٰلِمِينَ بَعۡضَۢا بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ١٢٩ يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ يَقُصُّونَ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِي وَيُنذِرُونَكُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَاۚ قَالُواْ شَهِدۡنَا عَلَىٰٓ أَنفُسِنَاۖ وَغَرَّتۡهُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا وَشَهِدُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَنَّهُمۡ كَانُواْ كَٰفِرِينَ١٣٠ ﴾ [الأنعام: ۱۲۵-۱۳۰].
(۱۲۵) پس الله هرکس را که بخواهد به راه هدایت توفیق میدهد، سینهاش را میگشاید و برای پذیرش اسلام آماده میسازد، و هرکس را بخواهد یاری نکند و به راه هدایت توفیق ندهد، سینهاش را در برابر پذیرش حق بسیار تنگ میگرداند، به گونهای که ورود حق به قلب او، مانند دشواری بالارفتن او به آسمان و ناتوانی او از این کار، بهشخصه دشوار میگردد، و همانگونه که الله، حال این گمراه را در این تنگنای شدید قرار داده است، این عذاب را بر کسانیکه به او ایمان نمیآورند نیز قرار میدهد.
(۱۲۶) و –ای رسول- این دین که برای تو تشریع کردیم، همان راه مستقیم الله است که هیچ کجی و انحرافی در آن نیست، بهراستی که آیات را برای کسیکه بینش و درکی دارد که با آن از الله پند میگیرد بیان کردهایم.
(۱۲۷) برای آنها سرایی است که در آن از هر امر ناگواری در سلامت هستند که همان بهشت است، و به پاداش اعمال صالحی که انجام میدادند، الله یاور و مؤید آنها است.
(۱۲۸) و –ای رسول- به یاد آور روزی را که الله دو گروه انسانها و جنها را گرد میآورد، سپس میفرماید: ای گروه جنها، شما انسانها را بسیار گمراه ساختید و از راه الله بازداشتید، و انسانهای پیرو آنها در پاسخ پروردگارشان میگویند: ای پروردگار ما، هر یک از ما از دیگری بهرهبرداری کرد، چنانکه جنی با فرمانبرداری انسی از او بهرهبرداری کرد، و انسی با رسیدن به شهواتش بهرهبرداری کرد، و به زمانیکه برایمان معین کردی رسیدیم، که این روز قیامت است. الله میفرماید: آتش قرارگاه شماست که در آن برای همیشه میمانید مگر مدتزمانی را که الله میان برانگیختهشدن شما از قبرهایتان تا سرانجام شما به جهنم خواست، که الله این مدت را از جاودانگی شما در آتش استثنا کرده است، - ای رسول- همانا پروردگار تو در تقدیر و تدبیرش بسیار دانا، و از بندگانش آگاه است، و میداند چه کسانی از آنها سزاوار عذاب هستند.
(۱۲۹) و همانگونه که جنیان سرکش را بر برخی مردم گماردیم و مسلط کردیم تا آنها را گمراه سازند، برای هر ستمگری، ستمگری را میگماریم تا او را بهسوی شر تشویق و تحریک کند، و از خیر متنفر سازد و بازدارد؛ این جزای گناهانی است که انجام میدادند.
(۱۳۰) و روز قیامت به آنها میگوییم: ای گروه انسانها و جنها، آیا رسولانی از جنس خودتان – که انسان بودند- نزدتان نیامدند که آنچه را الله بر آنها نازل کرده است بر شما بخوانند، و از دیدار این روزتان که روز قیامت است شما را بترسانند؟ گفتند: آری، امروز به زیان خود اقرار کردیم که رسولان تو به ما ابلاغ کردهاند، و به دیدار این روز اقرار کردیم، اما رسولانت و دیدار این روز را تکذیب کردیم. و زندگی دنیا با زینت و زیورها و نعمتهای فانیاش آنها را فریفت، و به زیان خویش اقرار کردند که در دنیا به الله و رسولانش کافر بودند، و این اقرار و ایمان به دلیل سپریشدن وقتش هرگز به آنها سودی نخواهد رساند.
برخی فواید آیات:
• سنت الله در گمراهی و هدایت این است که این دو از جانب الله تعالی است، یعنی هدایت و گمراهی را میآفریند و ایجاد میکند، و پس از ارادۀ الله، بنده است که آن را انتخاب میکند.
• دوستی الله با مؤمنان بر اساس اعمال صالح آنها است، یعنی هر اندازه که بر اعمال صالح آنها افزوده شود دوستی او تعالی با آنها نیز بیشتر میشود و عکس این قضیه نیز صادق است.
• یکی از سنتهای الله تعالی این است که برای هر ستمگری، ستمگری مثل خودش میگمارد، که او را بهسوی شر میکشاند و بر این کار تشویق میکند، و او را از خیر بازمیدارد و از آن متنفر میسازد.
﴿ذَٰلِكَ أَن لَّمۡ يَكُن رَّبُّكَ مُهۡلِكَ ٱلۡقُرَىٰ بِظُلۡمٖ وَأَهۡلُهَا غَٰفِلُونَ١٣١ وَلِكُلّٖ دَرَجَٰتٞ مِّمَّا عَمِلُواْۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعۡمَلُونَ١٣٢ وَرَبُّكَ ٱلۡغَنِيُّ ذُو ٱلرَّحۡمَةِۚ إِن يَشَأۡ يُذۡهِبۡكُمۡ وَيَسۡتَخۡلِفۡ مِنۢ بَعۡدِكُم مَّا يَشَآءُ كَمَآ أَنشَأَكُم مِّن ذُرِّيَّةِ قَوۡمٍ ءَاخَرِينَ١٣٣ إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَأٓتٖۖ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ١٣٤ قُلۡ يَٰقَوۡمِ ٱعۡمَلُواْ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمۡ إِنِّي عَامِلٞۖ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ مَن تَكُونُ لَهُۥ عَٰقِبَةُ ٱلدَّارِۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ١٣٥ وَجَعَلُواْ لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ ٱلۡحَرۡثِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ نَصِيبٗا فَقَالُواْ هَٰذَا لِلَّهِ بِزَعۡمِهِمۡ وَهَٰذَا لِشُرَكَآئِنَاۖ فَمَا كَانَ لِشُرَكَآئِهِمۡ فَلَا يَصِلُ إِلَى ٱللَّهِۖ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَىٰ شُرَكَآئِهِمۡۗ سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ١٣٦ وَكَذَٰلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٖ مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ قَتۡلَ أَوۡلَٰدِهِمۡ شُرَكَآؤُهُمۡ لِيُرۡدُوهُمۡ وَلِيَلۡبِسُواْ عَلَيۡهِمۡ دِينَهُمۡۖ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا فَعَلُوهُۖ فَذَرۡهُمۡ وَمَا يَفۡتَرُونَ١٣٧ ﴾ [الأنعام: ۱۳۱-۱۳۷].
(۱۳۱) این اتمام حجت با فرستادن رسولان بهسوی انسانها و جنها برای این است که هیچکس بهسبب جنایتی که مرتکب میشود، قبل از اینکه رسولی بهسوی او فرستاده شود و دعوتی به او رسیده باشد مجازات نشود، زیرا هیچیک از امتها را عذاب نکردهایم مگر پس از اینکه رسولان ‡ را بهسوی آنها فرستادیم.
(۱۳۲) و هر یک از آنها به حسب اعمالشان درجاتی دارند، پس کسیکه شر زیادی انجام میدهد با کسیکه شر کمی انجام میدهد، و همچنین تابع با متبوع یکسان نیستند، چنانکه پاداش کسانیکه اعمال صالح انجام میدهند یکسان نیست، و پروردگارت از آنچه که آنها انجام میدادند غافل نیست، بلکه از آن آگاه است، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
(۱۳۳) و –ای رسول- پروردگارت همان ذات بینیاز از بندگانش است، که نه به آنها نیاز دارد، و نه به عبادتشان؛ و کفر آنها به او زیانی نمیرساند، و با وجود اینکه از آنها بینیاز است اما نسبت به آنها مهربان است.- ای بندگان نافرمان- اگر نابودی شما را بخواهد به عذابی از جانب خودش شما را از بین میبرد، و پس از نابودی شما، هرکس را از کسانیکه به او ایمان میآوردند و از او فرمانبرداری میکنند به وجود میآورد، همانگونه که شما را از نسل مردم دیگری که قبل از شما بودند آفرید.
(۱۳۴)- ای کافران- بهطور قطع و بدون تردید، برانگیختن و زندهشدن مردگان و حسابرسی و عذاب که به آن وعده داده میشوید آمدنی است، نمیتوانید از چنگ پروردگارتان بگریزید، زیرا او موی جلوی سر شما را میگیرد و به عذابش گرفتار میسازد.
(۱۳۵)- ای رسول- بگو: ای قوم من بر راهتان و کفر و گمراهیای که بر آن هستید استوار باشید؛ زیرا با ابلاغ آشکار، حجت را بر شما عرضه و تمام کردم، پس به کفر و گمراهی شما اهمیتی نمیدهم، بلکه بر حقی که هستم پایداری خواهم کرد، پس بهزودی خواهید دانست که پیروزی در دنیا برای چه کسی است، و چه کسی زمین را به ارث میبرد، و سرای آخرت برای چه کسی است، همانا مشرکان نه در دنیا رستگار میشوند و نه در آخرت، بلکه سرانجام آنها زیان است، هر چند به آنچه که در دنیا برخوردار شدند بهرهمند گردند.
(۱۳۶) و مشرکان امر تازهای برای الله ساختند به این نحو که سهمی از آنچه از کشتها و دامها آفریده است برای الله قرار دادند، و ادعا کردند که برای الله است، و سهمی دیگر را برای نمادها و تمثالهایشان قرار دادند، آنگاه آنچه که برای شریکانشان اختصاص دادند به مصارفی که الله به هزینه در آنها حکم داده است مانند فقرا و مساکین نمیرسد، و آنچه را که برای الله اختصاص دادند به شریکان آنها از نمادها میرسد که در مصالح آنها هزینه میشود؛ چه بد است حکم و تقسیم آنها.
(۱۳۷) و شیطان همانگونه که این حکم ستمکارانه را برایشان آراست، برای بسیاری از مشرکان، شریکان شیاطینِ آنها برایشان آراستند که فرزندانشان را از ترس فقر بکشند؛ تا آنها را با انداختن در قتل نفس که الله قتل آن را جز به حق حرام کرده است نابود کنند، و دینشان را بر آنها مشتبه سازند تا ندانند که چه چیزی مشروع و چه چیزی غیر مشروع است، و اگر الله میخواست که آنها این کار را انجام ندهند چنین نمیکردند، اما این کار را از روی حکمتی فراگیر خواسته است. پس –ای رسول- این مشرکان را با افترای دروغشان که به الله بستند واگذار؛ زیرا این کار زیانی به تو نمیرساند، و کارشان را به الله واگذار.
برخی فواید آیات:
• تفاوت مراتب مردم در عمل به گناهان و طاعات، موجب تفاوت مراتب آنها در درجات عذاب و ثواب میشود.
• الله مشرکان را به هفت صفت سرزنش فرموده است؛ این صفات بدین قرار است: خسران، سفاهت (کمعقلی)، عدم علم، تحریم آنچه الله برایشان روزی داده است، افترا بر الله، گمراهی و هدایتنیافتن؛ هر یک از این امور هفتگانه سبب کاملی برای حصول سرزنش است.
• پیروی از شیطان، موجب انحراف فطرت میشود تا آنجا که به نیکو شمردن کار زشت مانند کشتن فرزندان و برابر دانستن نمادهایشان با الله تعالی منجر میشود.
﴿وَقَالُواْ هَٰذِهِۦٓ أَنۡعَٰمٞ وَحَرۡثٌ حِجۡرٞ لَّا يَطۡعَمُهَآ إِلَّا مَن نَّشَآءُ بِزَعۡمِهِمۡ وَأَنۡعَٰمٌ حُرِّمَتۡ ظُهُورُهَا وَأَنۡعَٰمٞ لَّا يَذۡكُرُونَ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهَا ٱفۡتِرَآءً عَلَيۡهِۚ سَيَجۡزِيهِم بِمَا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ١٣٨ وَقَالُواْ مَا فِي بُطُونِ هَٰذِهِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ خَالِصَةٞ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِنَاۖ وَإِن يَكُن مَّيۡتَةٗ فَهُمۡ فِيهِ شُرَكَآءُۚ سَيَجۡزِيهِمۡ وَصۡفَهُمۡۚ إِنَّهُۥ حَكِيمٌ عَلِيمٞ١٣٩ قَدۡ خَسِرَ ٱلَّذِينَ قَتَلُوٓاْ أَوۡلَٰدَهُمۡ سَفَهَۢا بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَحَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ ٱللَّهُ ٱفۡتِرَآءً عَلَى ٱللَّهِۚ قَدۡ ضَلُّواْ وَمَا كَانُواْ مُهۡتَدِينَ١٤٠ ۞وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَ جَنَّٰتٖ مَّعۡرُوشَٰتٖ وَغَيۡرَ مَعۡرُوشَٰتٖ وَٱلنَّخۡلَ وَٱلزَّرۡعَ مُخۡتَلِفًا أُكُلُهُۥ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُتَشَٰبِهٗا وَغَيۡرَ مُتَشَٰبِهٖۚ كُلُواْ مِن ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثۡمَرَ وَءَاتُواْ حَقَّهُۥ يَوۡمَ حَصَادِهِۦۖ وَلَا تُسۡرِفُوٓاْۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ١٤١ وَمِنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ حَمُولَةٗ وَفَرۡشٗاۚ كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ١٤٢ ﴾ [الأنعام: ۱۳۸-۱۴۲].
(۱۳۸) و مشرکان گفتند: این دامها و کشتزارها ممنوعه هستند که هیچکس از آنها نمیخورد مگر به ادعا و افترای آنها کسانی از خادمان نمادها و دیگر کسانی که آنها بخواهند، و گفتند: پشت این دامها حرام شده است؛ یعنی کسی سوار آنها نمیشود و باری بر پشت آنها حمل نمیشود. این دامها بحیره و سائبه و حامی بودند، و اینها حیواناتی هستند که هنگام ذبح آنها، نام الله را نمیبردند، بلکه آنها را فقط به نام نمادهایشان ذبح میکردند؛ تمام این امور را مرتکب میشدند از روی دروغ بر الله که این کارها از جانب اوست. بهزودی الله بهسبب آنچه که بر او تعالی افترا میبستند آنها را به عذابش مجازات خواهد کرد.
(۱۳۹) و گفتند: در شکمهای این سائبهها و بحیرهها، حملهایی هستند که اگر زنده متولد شوند بر مردان ما حلال، و بر زنان ما حرام هستند، و اگر حملهایی که در شکمهایشان هستند مرده متولد شوند مردان و زنان ما در آنها شریک هستند. بهزودی الله تعالی آنها را به خاطر این سخنشان به آنچه که سزاوارشان است مجازات خواهد کرد، بهراستی که او در تشریع و تدبیر خویش در امور مخلوقاتش بسیار دانا، و از آنها آگاه است.
(۱۴۰) کسانیکه فرزندانشان را از روی سبکسری و نادانی کشتند، و دامهایی را که الله به آنها روزی داده بود حرام کردند و این کار را به دروغ به الله نسبت دادند به سختی نابود شدهاند، آنها از راه مستقیم دور شدهاند، و به آن هدایت نیافتهاند.
(۱۴۱) و الله سبحانه همان ذاتی است که باغهایی گسترده بر روی زمین بدون ساقه، و برافراشته بر آن با ساقه آفرید، و او ذاتی است که درخت خرما را آفرید، و کشتزارها را که شکل و طعم میوههایشان مختلف است آفرید، و همان ذاتی است که زیتون و انار را که برگهایی شبیه به هم اما طعمی متفاوت دارند آفرید، - ای مردم- از میوۀ آن وقتی به ثمر نشست بخورید، و در روز جمعآوری آن زکاتش را بدهید، و در خوردن و انفاق از حدود شرعی نگذرید، زیرا الله کسانی را که از حدود او تعالی در خوردن و انفاق و سایر موارد میگذرند دوست ندارد، بلکه بر آنها خشم میگیرد، همانا ذاتی که تمام این موارد را آفرید، همان ذاتی است که آنها را بر بندگانش مباح کرد، پس مشرکان نمیتوانند آنها را تحریم کنند.
(۱۴۲) و او ذاتی است که دامهایی برایتان آفرید که برخی از آنها مانند شتران بزرگ این قابلیت را دارند که بر آنها بار حمل شود، و برخی از آنها مانند شتران کوچک و گوسفندان این قابلیت را ندارند، - ای مردم- از آنچه که الله به شما روزی داده است از این اشیا که برایتان مباح کرده است بخورید، و همانند مشرکان در تحلیل آنچه الله حرام کرده است و تحریم آنچه الله حلال کرده است از گامهای شیطان پیروی نکنید، - ای مردم- همانا شیطان دشمن آشکاری برای شماست؛ چون از شما میخواهد که با این کار از الله نافرمانی کنید.
برخی فواید آیات:
• سبب تحریم آنچه الله حلال گردانیده، و تحلیل آنچه الله حرام گردانیده، هوا و هوس است.
• وجوب زکات در محصولات کشاورزی و میوهها هنگام جمعآوری آنها، با جواز خوردن از آنها قبل از اخراج زکاتش، که این مقدار از زکات به شمار نمیرود.
• بهرهبردن از پاکیزهها با عدم اسراف و تجاوز از حد در خوردن و انفاق.
﴿ثَمَٰنِيَةَ أَزۡوَٰجٖۖ مِّنَ ٱلضَّأۡنِ ٱثۡنَيۡنِ وَمِنَ ٱلۡمَعۡزِ ٱثۡنَيۡنِۗ قُلۡ ءَآلذَّكَرَيۡنِ حَرَّمَ أَمِ ٱلۡأُنثَيَيۡنِ أَمَّا ٱشۡتَمَلَتۡ عَلَيۡهِ أَرۡحَامُ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۖ نَبُِّٔونِي بِعِلۡمٍ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٤٣ وَمِنَ ٱلۡإِبِلِ ٱثۡنَيۡنِ وَمِنَ ٱلۡبَقَرِ ٱثۡنَيۡنِۗ قُلۡ ءَآلذَّكَرَيۡنِ حَرَّمَ أَمِ ٱلۡأُنثَيَيۡنِ أَمَّا ٱشۡتَمَلَتۡ عَلَيۡهِ أَرۡحَامُ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۖ أَمۡ كُنتُمۡ شُهَدَآءَ إِذۡ وَصَّىٰكُمُ ٱللَّهُ بِهَٰذَاۚ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا لِّيُضِلَّ ٱلنَّاسَ بِغَيۡرِ عِلۡمٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٤٤ قُل لَّآ أَجِدُ فِي مَآ أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَىٰ طَاعِمٖ يَطۡعَمُهُۥٓ إِلَّآ أَن يَكُونَ مَيۡتَةً أَوۡ دَمٗا مَّسۡفُوحًا أَوۡ لَحۡمَ خِنزِيرٖ فَإِنَّهُۥ رِجۡسٌ أَوۡ فِسۡقًا أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦۚ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٤٥ وَعَلَى ٱلَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمۡنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٖۖ وَمِنَ ٱلۡبَقَرِ وَٱلۡغَنَمِ حَرَّمۡنَا عَلَيۡهِمۡ شُحُومَهُمَآ إِلَّا مَا حَمَلَتۡ ظُهُورُهُمَآ أَوِ ٱلۡحَوَايَآ أَوۡ مَا ٱخۡتَلَطَ بِعَظۡمٖۚ ذَٰلِكَ جَزَيۡنَٰهُم بِبَغۡيِهِمۡۖ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ١٤٦ ﴾ [الأنعام: ۱۴۳-۱۴۶].
(۱۴۳) و هشت صنف برایتان آفرید؛ از میش دو تا: نر و ماده، و از بز دو تا، - ای رسول- به مشرکان- بگو: آیا الله نرهای این دو صنف را به علت نر بودن حرام کرده است؟ پس اگر گفتند: بله، به آنها بگو: چرا شما مادهها را حرام میکنید؟ آیا او تعالی مادههای این دو صنف را به علت ماده بودن حرام کرده است؟ اگر گفتند: بله، به آنها بگو: چرا نرها را حرام میکنید؟ یا او تعالی آنچه را که رحمهای مادههای این دو صنف دربردارد به علت اینکه رحم، آنها را دربردارد حرام کرده است؟ اگر گفتند: بله، به آنها بگو: پس چرا گاهی با تحریم نرها و گاهی با تحریم مادهها، میان آنچه که رحمها دربردارند تفاوت میگذارید، - ای مشرکان- اگر در این ادعا که تحریم این موارد از جانب الله است، مرا از سند آن علم صحیح که به آن استناد میکنید، آگاه سازید؟!
(۱۴۴) و سایر اصناف هشتگانه از این قرار است: دو تا شتر، دو تا گاو، - ای رسول- به مشرکان بگو: آیا الله آنچه از آنها را حرام کرده است به خاطر نربودن، یا مادهبودن یا اینکه رحم، آنها را دربردارد حرام کرده است؟ یا –ای مشرکان- به ادعای خودتان- هنگامی که الله به تحریم آنچه از این دامها که حرام میدانید شما را سفارش کرد- حاضر بودید-؟! پس هیچکس ستمکارتر، و جنایتکارتر از کسی نیست که به دروغ بر الله افترا میزند، آنگاه تحریم آنچه را که حرام نکرده است به او نسبت میدهد؛ تا بدون سند علمیای که به آن استناد کند مردم را از راه راست گمراه سازد، همانا الله کسانی را که با افترای دروغ بر او تعالی ستم کردند، به هدایت توفیق نمیدهد.
(۱۴۵) - ای رسول- بگو در آنچه الله بر من نازل کرده است، چیز حرامی نمیبینم مگر آنچه که بدون ذبح شرعی مرده باشد، یا خون ریختهشدهای باشد، یا گوشت خوک باشد که نجس و حرام است، یا از مواردی باشد که بر غیر نام الله ذبح شده باشد مانند حیواناتی که بر نمادهایشان ذبح شده است، پس هرکس بهسبب گرسنگی شدید، ضرورت او را به خوردن این محرمات بکشاند به شرط آنکه نخواهد از خوردن آنها لذت ببرد، و از حد ضرورت نگذرد گناهی در این مورد بر او نیست، - ای رسول- همانا پروردگار تو نسبت به مضطر اگر از این موارد بخورد بسیار آمرزنده و مهربان است.
الله تعالی پس از بیان مواردی که بر امت اسلام حرام کرده است، مواردی را که بر یهودیان حرام کرده بود بیان فرمود؛ تا روشن سازد مشرکان در مورد حیواناتی که آنها را حرام کردند بر آنچه از جانب الله آمده است استناد نکرده بودند، بلکه فقط دیکتهکردن شیطان را در این مورد پیروی میکردند:
(۱۴۶) و بر یهودیان آنچه را که انگشتانشان از هم جدا نیست مانند شتر و نعام (شترمرغ) را حرام گردانیدیم، و پیههای گاو و گوسفند را بر آنها حرام کردیم به استثنای پیههایی که بر پشت آن دو چسبیده است، یا رودهها در بردارند، یا به استخوانی مانند دنبه و پهلو درآمیخته است، و آنها را به سزای ستمشان با تحریم این موارد بر آنها مجازات کردیم، و همانا ما در تمام آنچه خبر میدهیم راستگو هستیم.
برخی فواید آیات:
• در این آیات، دلیلی بر اثبات مناظره در مسائل علم، و اثبات قول با نظر و قیاس است.
• وحی و آنچه از آن استنباط میشود همان راه شناخت حلال و حرام است.
• نوعی ستم است که کسی در دین فتوا دهد اما هنوز ظن غالب ندارد بر اینکه به قول درستی که الله را خشنود میسازد فتوا میدهد.
• یکی از رحمات الله به بندگانش، اجازه دادن به آنها در خوردن محرمات هنگام اضطرار است.
﴿فَإِن كَذَّبُوكَ فَقُل رَّبُّكُمۡ ذُو رَحۡمَةٖ وَٰسِعَةٖ وَلَا يُرَدُّ بَأۡسُهُۥ عَنِ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ١٤٧ سَيَقُولُ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ لَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشۡرَكۡنَا وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمۡنَا مِن شَيۡءٖۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ حَتَّىٰ ذَاقُواْ بَأۡسَنَاۗ قُلۡ هَلۡ عِندَكُم مِّنۡ عِلۡمٖ فَتُخۡرِجُوهُ لَنَآۖ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا تَخۡرُصُونَ١٤٨ قُلۡ فَلِلَّهِ ٱلۡحُجَّةُ ٱلۡبَٰلِغَةُۖ فَلَوۡ شَآءَ لَهَدَىٰكُمۡ أَجۡمَعِينَ١٤٩ قُلۡ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ يَشۡهَدُونَ أَنَّ ٱللَّهَ حَرَّمَ هَٰذَاۖ فَإِن شَهِدُواْ فَلَا تَشۡهَدۡ مَعَهُمۡۚ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ وَهُم بِرَبِّهِمۡ يَعۡدِلُونَ١٥٠ ۞قُلۡ تَعَالَوۡاْ أَتۡلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمۡ عَلَيۡكُمۡۖ أَلَّا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗاۖ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُم مِّنۡ إِمۡلَٰقٖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُكُمۡ وَإِيَّاهُمۡۖ وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلۡفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنۡهَا وَمَا بَطَنَۖ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ١٥١ ﴾ [الأنعام: ۱۴۷-۱۵۱].
(۱۴۷) پس –ای رسول- اگر تو را تکذیب کردند و آنچه از جانب پروردگارت آوردهای تصدیق نکردند، برای تشویق آنها بگو: پروردگارتان دارای رحمتی گسترده است، و از جمله رحمت او بر شما این است که به شما مهلت میدهد، و در عذاب شما تعجیل نمیکند، و برای تحذیرشان به آنها بگو: همانا عذاب او تعالی از مردمی که مرتکب معاصی و گناهان میشوند بازگردانده نمیشود.
(۱۴۸) مشرکان بهزودی با استدلال به اراده و تقدیر الله برای اثبات صحت شریک قراردادنشان به الله خواهند گفت: اگر الله میخواست که ما و پدرانمان به الله شرک نورزیم به او شرک نمیورزیدیم، و اگر الله میخواست که آنچه را بر خودمان حرام کردهایم حرام نکنیم، آن را حرام نمیکردیم. و مانند این دلیل باطلشان، کسانیکه قبل از شما بودند اینگونه رسولانشان را تکذیب کردند که گفتند: اگر الله میخواست که آنها را تکذیب نکنیم، آنها را تکذیب نمیکردیم، و بر این تکذیب ادامه دادند تا عذابمان را که بر آنها فرو فرستادیم چشیدند. - ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا دلیلی دارید که دلالت کند الله به شما رضایت داده است که به او شرک آورید و آنچه را حرام گردانیده است حلال کنید و آنچه را حلال گردانیده است حرام کنید؟ زیرا صِرفِ وقوع این کار از جانب شما، دلیلی بر رضایت او تعالی از شما نیست، همانا شما در این مورد فقط از ظن پیروی میکنید، درحالیکه ظن ذرهای از حق بینیاز نمیسازد، و شما فقط دروغ میگویید.
(۱۴۹)- ای رسول- به مشرکان بگو: اگر دلیلی جز این دلایل واهی ندارید، همانا الله دلیل قاطعی دارد که عذرهایی که شما عرضه میکنید با وجود آن بریده میشود، و شبهاتی که به آن میاندیشید با آن باطل میگردد، پس –ای مشرکان- اگر الله توفیق همگی شما به حق را میخواست بهطور قطع به آن توفیقتان میداد.
(۱۵۰)- ای رسول- به این مشرکان که آنچه را الله حلال گردانیده حرام میکنند، و ادعا میکنند که الله آنها را حرام کرده است، بگو: گواهانتان را که گواهی میدهند این اشیاء را که شما حرام کردید الله حرام گردانیده است حاضر کنید، پس –ای رسول- اگر بدون دانشی بر اینکه الله آنها را حرام گردانیده است گواهی دادند، شهادتشان را تصدیق نکن؛ زیرا گواهی به ناحق است، و از هوسهای کسانیکه هوسهایشان را حاکم قرار دادند پیروی نکن، بهراستی که آنها آیات ما را تکذیب کردند چون آنچه را که الله حلال گردانیده بود حرام کردند، و از کسانیکه به آخرت ایمان ندارند و به پروردگارشان شرک میآورند و دیگران را با او یکسان قرار میدهند پیروی نکن، و کسیکه چنین تعاملی با پروردگارش داشته باشد چگونه پیروی میشود؟!
(۱۵۱)- ای رسول- به مردم بگو: بیایید تا آنچه را الله حرام گردانیده است برایتان بخوانم، بر شما حرام گردانیده است که چیزی از مخلوقاتش را با او شریک قرار دهید، و اینکه از پدر و مادرهایتان نافرمانی کنید، بلکه نیکی به آنها بر شما واجب است، و اینکه فرزندانتان را بهسبب فقر نکشید، آنگونه که مردم جاهلیت انجام میدادند، ما شما و آنها را روزی میدهیم، و بر شما حرام گردانیده است که به کارهای زشت، چه آشکار باشد و چه پنهانی، نزدیک شوید، و نفسی را که الله حرام گردانیده است جز به حق مانند زنا بعد از ازدواج، و ارتداد پس از اسلام نکشید، شما را به این موارد سفارش کرده است باشد که در اوامر و نواهی الله بیندیشید.
برخی فواید آیات:
• پرهیز از جرایمی که منجر به عذاب الله میشود؛ زیرا عذاب او از قوم جنایتکار، آنگاه که اراده کند بازنمیگردد.
• اعتراض به قضا و قدر پس از اینکه الله تعالی به هر مخلوقی قدرت و ارادهای داد که با آن توان انجام آنچه را به آن مکلف شده است مییابد، ستم محض و دشمنی صِرف است.
• آیات فوق بر این امر دلالت دارند که انجام اوامر الله توسط بنده، بر اساس عقل اوست.
• نهی از نزدیکشدن به کارهای زشت، از نهی از انجام آن کاملتر است؛ زیرا دربردارندۀ نهی از مقدمات و وسائل کارهای زشت است که به آن منجر میشود.
﴿وَلَا تَقۡرَبُواْ مَالَ ٱلۡيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ أَشُدَّهُۥۚ وَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ وَٱلۡمِيزَانَ بِٱلۡقِسۡطِۖ لَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۖ وَإِذَا قُلۡتُمۡ فَٱعۡدِلُواْ وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰۖ وَبِعَهۡدِ ٱللَّهِ أَوۡفُواْۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ١٥٢ وَأَنَّ هَٰذَا صِرَٰطِي مُسۡتَقِيمٗا فَٱتَّبِعُوهُۖ وَلَا تَتَّبِعُواْ ٱلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمۡ عَن سَبِيلِهِۦۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ١٥٣ ثُمَّ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ تَمَامًا عَلَى ٱلَّذِيٓ أَحۡسَنَ وَتَفۡصِيلٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لَّعَلَّهُم بِلِقَآءِ رَبِّهِمۡ يُؤۡمِنُونَ١٥٤ وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ مُبَارَكٞ فَٱتَّبِعُوهُ وَٱتَّقُواْ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ١٥٥ أَن تَقُولُوٓاْ إِنَّمَآ أُنزِلَ ٱلۡكِتَٰبُ عَلَىٰ طَآئِفَتَيۡنِ مِن قَبۡلِنَا وَإِن كُنَّا عَن دِرَاسَتِهِمۡ لَغَٰفِلِينَ١٥٦ أَوۡ تَقُولُواْ لَوۡ أَنَّآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا ٱلۡكِتَٰبُ لَكُنَّآ أَهۡدَىٰ مِنۡهُمۡۚ فَقَدۡ جَآءَكُم بَيِّنَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٞۚ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن كَذَّبَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَصَدَفَ عَنۡهَاۗ سَنَجۡزِي ٱلَّذِينَ يَصۡدِفُونَ عَنۡ ءَايَٰتِنَا سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ بِمَا كَانُواْ يَصۡدِفُونَ١٥٧ ﴾ [الأنعام: ۱۵۲-۱۵۷].
(۱۵۲) بر شما حرام کرده است که به مال یتیم- کسیکه قبل از بلوغ، پدرش را از دست داده است- تعرض کنید مگر به آنچه که صلاح و نفع او در آن باشد و باعث افزایش مالش شود تا به سن بلوغ برسد و رشد در او یافت شود. و کمپیمودن در پیمانه و ترازو را بر شما حرام کرده است، بلکه عدالت در گرفتن و پرداخت در خرید و فروش بر شما واجب است، هیچکس را جز به اندازه توانش مکلف نمیکنیم، پس در افزایش یا کاهش در پیمانهها و غیر آن که پرهیز از آن ممکن نباشد مواخذهای نیست، و بر شما حرام گردانیده است که در خبر یا گواهی برای یاریدادن خویشاوند یا دوست، غیر از حقیقت بگویید، و نقض پیمان الله را اگر با الله یا با سوگند به الله پیمان بستید بر شما حرام کرده است، بلکه بر شما واجب است که به آن وفا کنید، الله شما را به آنچه ذکر شد به تأکید امر کرده است، به امید آنکه سرانجام کارتان را به یاد آورید.
(۱۵۳) و بر شما حرام گردانیده است که از راهها و طرق گمراهی پیروی کنید، بلکه پیروی از راه مستقیم الله که هیچ انحرافی ندارد بر شما واجب است، و راههای گمراهی، شما را به پراکندگی و دوری از راه حق میرساند، این پیروی از راه مستقیم الله همان راهی است که الله شما را به آن سفارش کرده است، به این امید که با اجرای آنچه به آن امر کرده و اجتناب از آنچه نهی کرده است، تقوای او تعالی را پیشه کنید.
(۱۵۴) سپس بعد از خبردادن به موارد مذکور، خبر میدهیم که تورات را به موسی ÷ عطا کردیم تا به پاداش نیکوکاری او نعمت را کامل کنیم، و بیانی باشد برای هر چیزیکه در دین به آن نیاز است، و دلالتی باشد بر حق، و رحمتی باشد به این امید که به دیدار پروردگارشان در روز قیامت ایمان بیاورند و با عمل صالح برای آن آماده شوند.
(۱۵۵) و این قرآن کتابی است که آن را مایۀ برکت زیاد فرو فرستادیم، زیرا دربردارندۀ منافع دینی و دنیوی است، پس از آنچه در آن نازل شده است پیروی کنید، و از مخالفت با آن بپرهیزید به این امید که مورد تَرَحُّم قرار گیرید.
(۱۵۶)- ای مشرکان عرب- برای اینکه نگویید: همانا الله تورات و انجیل را قبل از ما بر یهود و نصارا فرو فرستاد، و کتابی برای ما نازل نکرده است، درحالیکه ما نمیتوانیم کتابهای آنها را بخوانیم چون به زبان آنها است، و به زبان ما نیست.
(۱۵۷) و برای اینکه نگویید: اگر الله همانند یهود و نصاری کتابی بر ما نازل میکرد بهطور قطع از آنها استوارتر میبودیم، کتابی نزدتان آمده است که الله آن را به زبان خودتان بر پیامبرتان محمد ج نازل کرده است، و حجتی آشکار و مایۀ راهنمایی بهسوی حق و رحمتی برای این امت است، پس عذرهای واهی و دلایل باطل نیاورید، و هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که آیات الله را تکذیب کند و از آنها روی بگرداند، به زودی کسانی را که از آیات ما روی میگردانند به جزای رویگردانی و اعراضشان از آیات ما با درآوردنشان در آتش جهنم، به عذاب سختی مجازات خواهیم کرد.
برخی فواید آیات:
• تصرف در مال یتیم جز در حدود مصلحتش جایز نیست، و مال یتیم فقط پس از رسیدنش به رشد به او تحویل داده میشود.
• راههای گمراهی زیاد است، و فقط راه الله است که به رهایی از عذاب منجر میشود.
• پیروی علمی و عملی از این کتاب، بزرگترین سبب رسیدن به رحمت الله است.
﴿هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن تَأۡتِيَهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَوۡ يَأۡتِيَ رَبُّكَ أَوۡ يَأۡتِيَ بَعۡضُ ءَايَٰتِ رَبِّكَۗ يَوۡمَ يَأۡتِي بَعۡضُ ءَايَٰتِ رَبِّكَ لَا يَنفَعُ نَفۡسًا إِيمَٰنُهَا لَمۡ تَكُنۡ ءَامَنَتۡ مِن قَبۡلُ أَوۡ كَسَبَتۡ فِيٓ إِيمَٰنِهَا خَيۡرٗاۗ قُلِ ٱنتَظِرُوٓاْ إِنَّا مُنتَظِرُونَ١٥٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمۡ وَكَانُواْ شِيَعٗا لَّسۡتَ مِنۡهُمۡ فِي شَيۡءٍۚ إِنَّمَآ أَمۡرُهُمۡ إِلَى ٱللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ١٥٩ مَن جَآءَ بِٱلۡحَسَنَةِ فَلَهُۥ عَشۡرُ أَمۡثَالِهَاۖ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجۡزَىٰٓ إِلَّا مِثۡلَهَا وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ١٦٠ قُلۡ إِنَّنِي هَدَىٰنِي رَبِّيٓ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ دِينٗا قِيَمٗا مِّلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۚ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٦١ قُلۡ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحۡيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦٢ لَا شَرِيكَ لَهُۥۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرۡتُ وَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ١٦٣ قُلۡ أَغَيۡرَ ٱللَّهِ أَبۡغِي رَبّٗا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيۡءٖۚ وَلَا تَكۡسِبُ كُلُّ نَفۡسٍ إِلَّا عَلَيۡهَاۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرۡجِعُكُمۡ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ١٦٤ وَهُوَ ٱلَّذِي جَعَلَكُمۡ خَلَٰٓئِفَ ٱلۡأَرۡضِ وَرَفَعَ بَعۡضَكُمۡ فَوۡقَ بَعۡضٖ دَرَجَٰتٖ لِّيَبۡلُوَكُمۡ فِي مَآ ءَاتَىٰكُمۡۗ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ ٱلۡعِقَابِ وَإِنَّهُۥ لَغَفُورٞ رَّحِيمُۢ١٦٥ ﴾ [الأنعام: ۱۵۸-۱۶۵].
(۱۵۸)- ای رسول- تکذیبکنندگان منتظر چیزی نیستند جز اینکه فرشتۀ مرگ و دستیارانش برای قبض ارواحشان در دنیا نزدشان بیایند، یا پروردگارت در روز داوری در آخرت برای داوری نهایی بین آنها بیاید، یا برخی از نشانههای پروردگارت که بر قیامت دلالت دارند بیاید، اما در روزیکه برخی از نشانههای پروردگارت – مانند طلوع خورشید از مغرب- بیاید، ایمان هیچ کافری به او سود نمیرساند، و عمل هیچ مؤمنی که قبل از آن کار خیری انجام نداده باشد به او سود نمیرساند، - ای رسول- به این مشرکان تکذیبکننده بگو: یکی از این امور را انتظار بکشید، ما هم منتظریم.
(۱۵۹) همانا یهودیان و مسیحیانی که دینشان را پراکنده ساختند، یعنی بخشی از آن را گرفتند و بخشی دیگر از آن را رها کردند، و گروههای مختلفی شدند، - ای رسول- تو مسؤولیتی در مورد آنها نداری، زیرا از گمراهیای که بر آن هستند بیزاری، و وظیفهای جز انذار آنها نداری، زیرا کارشان به الله واگذار شده است، سپس او تعالی در روز قیامت آنها را از آنچه که در دنیا انجام میدادند باخبر میسازد و جزای اعمالشان را به آنها میدهد.
(۱۶۰) هر مؤمنی که در روز قیامت کار نیکی بیاورد، الله آن را به ده نیکی افزایش میدهد، و هرکس کار بدی بیاورد فقط به مانند آن از نظر کوچکی و بزرگی مجازات میشود، نه بیشتر از آن، و در روز قیامت نه با کاستن از ثواب نیکیهایشان، و نه با افزایش عذاب بدیهایشان بر آنها ستم نمیشود.
(۱۶۱) - ای رسول- به این مشرکان تکذیبکننده بگو: همانا پروردگارم مرا به راه راست که همان راه دینی است که مصالح دنیا و آخرت را برپا میدارد، یعنی آیین ابراهیم ÷، طرفدار حق و کسیکه هرگز از مشرکان نبود، هدایت کرده است.
(۱۶۲) - ای رسول- بگو: همانا نماز و ذبح من، برای الله و به نام الله است، نه غیر او، و زندگی و مرگ من، تمام این موارد فقط برای پروردگار مخلوقات است، غیر او هیچ سهمی در آن ندارد.
(۱۶۳) و او سبحانه هیچ شریکی ندارد، و هیچ معبود برحقی جز او نیست، و الله مرا به این توحید خالص و پاک از شرک فرمان داده است، و من از میان این امت، نخستین تسلیمشده به او هستم.
(۱۶۴)- ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا غیر از الله را به عنوان پروردگار بجویم درحالیکه او تعالی پروردگار هر چیزی است؟! زیرا او پروردگار معبودهایی است که آنها را به جای او عبادت میکنید، و هیچ انسان پاکی گناه شخص دیگری را به دوش نمیکشد، سپس بازگشت شما در روز قیامت فقط بهسوی پروردگارتان است. آنگاه شما را به آنچه در دنیا از امر دینتان اختلاف میکردید باخبر میسازد.
(۱۶۵) و الله ذاتی است که برای آبادانی زمین شما را جانشین کسانیکه قبل از شما در زمین بودند قرار داد؛ و در آفرینش و روزی و غیر این دو، برخی از شما را بر برخی دیگر به درجاتی برتری داد؛ تا شما را در آنچه که از این موارد به شما داده است بیازماید، - ای رسول- همانا پروردگار تو زودکیفر است، زیرا هرچه که او تعالی آورندۀ آن است نزدیک است، و بهراستی نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
برخی فواید آیات:
• دین به اجتماع و ائتلاف فرمان میدهد، و از پراکندگی و اختلاف نهی میکند.
• از عدالت و احسان کامل او تعالی این است که بدی را با مثل آن مجازات میدهد، و نیکی را با ده برابرش، و این کمترین مقداری است که افزوده میشود.
• دین حق و استوار، طلب میکند که تمام اعمال و تلاشهای بنده برای الله به خدمت گرفته شود، یعنی بنده با نماز و عبادت و مناسک و ذبائح و تمام اعمالی که سبب نزدیکی به الله متعال میشود و اعمالش در زندگی و آنچه پس از وفاتش به آن وصیت میکند فقط به او تعالی توجه میکند.
[۱۴] این نمادها که به نام بت معروف شدهاند میتوانند از جنس مجسمه، تمثال، ضریح فلزی مردگان و بهطور کلی هر چیزی باشند که غیر از الله مورد عبادت یعنی دعا و استغاثه (فریادرسی)، نذر، ذبح (قربانی)، توکل، پناه بردن، استعانت (طلب یاری)، خشوع و فروتنی و... قرار میگیرند. این نمادها غالباً به یاد انسانهایی نیک و صالح بنا شدهاند تا یاد آنها باقی مانده و به گمان باطل مشرکان، وسیلهای برای نزدیک ساختن بندگان با الله باشند. (مصحح)
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓصٓ١ كِتَٰبٌ أُنزِلَ إِلَيۡكَ فَلَا يَكُن فِي صَدۡرِكَ حَرَجٞ مِّنۡهُ لِتُنذِرَ بِهِۦ وَذِكۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٢ ٱتَّبِعُواْ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُمۡ وَلَا تَتَّبِعُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَۗ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ٣ وَكَم مِّن قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَا فَجَآءَهَا بَأۡسُنَا بَيَٰتًا أَوۡ هُمۡ قَآئِلُونَ٤ فَمَا كَانَ دَعۡوَىٰهُمۡ إِذۡ جَآءَهُم بَأۡسُنَآ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ إِنَّا كُنَّا ظَٰلِمِينَ٥ فَلَنَسَۡٔلَنَّ ٱلَّذِينَ أُرۡسِلَ إِلَيۡهِمۡ وَلَنَسَۡٔلَنَّ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٦ فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيۡهِم بِعِلۡمٖۖ وَمَا كُنَّا غَآئِبِينَ٧ وَٱلۡوَزۡنُ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡحَقُّۚ فَمَن ثَقُلَتۡ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٨ وَمَنۡ خَفَّتۡ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُم بِمَا كَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَظۡلِمُونَ٩ وَلَقَدۡ مَكَّنَّٰكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَجَعَلۡنَا لَكُمۡ فِيهَا مَعَٰيِشَۗ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ١٠ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَٰكُمۡ ثُمَّ صَوَّرۡنَٰكُمۡ ثُمَّ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ لَمۡ يَكُن مِّنَ ٱلسَّٰجِدِينَ١١ ﴾ [الأعراف: ۱-۱۱].
برخی مقاصد سوره:
بیان سنت مبارزه میان ایمان و کفر و سرانجام آن از خلال ارایۀ سرگذشت پیامبران ‡ با اقوامشان.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓمٓصٓ١ ﴾ در مورد حروف شبیه این حرف، در ابتدای سورۀ بقره صحبت شد.
(۲)- ای رسول- قرآن کریم کتابی است که الله آن را بر تو فرو فرستاده پس تنگی و شکی از آن در سینۀ تو نباشد، آن را بهسوی تو نازل کرد تا مردم را با آن بترسانی، و حجت با آن اقامه شود، و برای اینکه مؤمنان با آن پند گیرند، زیرا آنها هستند که از پند بهره میبرند.
(۳)- ای مردم- از این کتاب که پروردگارتان بر شما فرو فرستاد، و از سنت پیامبرتان ج پیروی کنید، و از هوسهای کسانی که آنها را دوستان شیاطین یا علمای سوء میبینید، پیروی نکنید، تا به خاطر آنچه که هوسهای آنها بر شما املا میکند، آنچه بر شما نازل شده است را ترک کرده و آنها را به دوستی بگیرید. همانا شما کم پند میپذیرد؛ زیرا اگر پند بگیرید بهطور قطع غیر حق را بر آن ترجیح نخواهید داد، و از آنچه رسولتان ج آورده پیروی و به آن عمل خواهید کرد، و غیر آن را ترک خواهید کرد.
(۴) چه بسیار قریههایی را که وقتی بر کفر و گمراهی خویش پافشاری کردند به عذابمان نابود کردیم، چنانکه عذاب سخت خویش را در حال غفلت آنها در شب یا روز بر آنها فرو فرستادیم، پس نتوانستند عذاب را از خودشان برطرف سازند، و معبودهای ادعاییشان نیز عذاب را از آنها برطرف نساختند.
(۵) پس از نزول عذاب کاری نکردند جز اینکه به ستم خویش با کفر به الله علیه خودشان اقرار کردند.
(۶) بهطور قطع در روز قیامت از امتهایی که رسولانمان را بهسویشان فرستادیم خواهیم پرسید که چه پاسخی به رسولان ‡ دادند، و از رسولان ‡ در مورد تبلیغ آنچه به تبلیغش فرمان یافته بودند و از پاسخی که امتهایشان به آنها دادند خواهیم پرسید.
(۷) بهطور قطع به تمام مخلوقات، اعمالشان را که در دنیا انجام دادند از روی دانشی از جانب خویش بازگو خواهیم کرد، زیرا ما به تمام اعمال آنها آگاه هستیم، و ذرهای از آن بر ما پنهان نمیماند، و در هیچ زمانی از آنها غایب نبودهایم.
(۸) و سنجش اعمال در روز قیامت بر اساس عدالتی است که هیچ جور و ستمی به همراه ندارد، پس هرکس هنگام سنجش، کفۀ نیکیهایش از کفۀ بدیهایش سنگینتر باشد آنها همان کسانی هستند که به مطلوب دست یافته، و از هلاکت و وحشت نجات یافتهاند.
(۹) و هرکس هنگام سنجش، کفۀ بدیهایش از کفۀ نیکیهایش سنگینتر شود، آنها کسانی هستند که بهسبب انکار آیات الله، با وارد نمودن نفس خویش در عذابهای مُهلکِ روز قیامت بر خویشتن زیان رساندهاند.
(۱۰) و –ای فرزندان آدم- در زمین به شما قدرت بخشیدیم، و در آن اسباب زندگی برایتان قرار دادیم، پس شما باید به خاطر آن از الله شکرگزاری کنید، اما بسیار کم شکرگزاری میکنید.
(۱۱) و –ای مردم- پدرتان آدم ÷ را به وجود آوردیم، سپس او را در بهترین صورت و بهترین قالب آراستیم، سپس برای گرامیداشتن او فرشتگان را به سجود امر کردیم، آنگاه فرمانبرداری کردند و به سجده درافتادند، مگر ابلیس که از روی تکبر و دشمنی از گزاردن سجده سر باز زد.
برخی فواید آیات:
• یکی از مقاصد نزول قرآن، انذار کافران و ستیزهجویان، و پنددادن مؤمنان است.
• الله قرآن را بهسوی مؤمنان فرو فرستاد تا از آن پیروی و به آن عمل کنند، پس اگر این کار را انجام دادند تربیتشان کامل شده، و نعمت بر آنها تمام شده است، و به بهترین اعمال و اخلاق هدایت یافتهاند.
• سنجش اعمال بندگان در روز قیامت با عدالت و انصافی است که هیچ جور و ستمی به هیچ وجه در آن نیست.
• الله زمین را برای بهرهگیری انسان از آن آماده ساخته است، به گونهای که میتوانند در آن ساخت و ساز کنند و به کشاورزی بپردازند، و برای بهرهبرداری از معادن زمین آنها را استخراج کنند.
﴿قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسۡجُدَ إِذۡ أَمَرۡتُكَۖ قَالَ أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡهُ خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ١٢ قَالَ فَٱهۡبِطۡ مِنۡهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَن تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَٱخۡرُجۡ إِنَّكَ مِنَ ٱلصَّٰغِرِينَ١٣ قَالَ أَنظِرۡنِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ١٤ قَالَ إِنَّكَ مِنَ ٱلۡمُنظَرِينَ١٥ قَالَ فَبِمَآ أَغۡوَيۡتَنِي لَأَقۡعُدَنَّ لَهُمۡ صِرَٰطَكَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ١٦ ثُمَّ لَأٓتِيَنَّهُم مِّنۢ بَيۡنِ أَيۡدِيهِمۡ وَمِنۡ خَلۡفِهِمۡ وَعَنۡ أَيۡمَٰنِهِمۡ وَعَن شَمَآئِلِهِمۡۖ وَلَا تَجِدُ أَكۡثَرَهُمۡ شَٰكِرِينَ١٧ قَالَ ٱخۡرُجۡ مِنۡهَا مَذۡءُومٗا مَّدۡحُورٗاۖ لَّمَن تَبِعَكَ مِنۡهُمۡ لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكُمۡ أَجۡمَعِينَ١٨ وَيَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ فَكُلَا مِنۡ حَيۡثُ شِئۡتُمَا وَلَا تَقۡرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٩ فَوَسۡوَسَ لَهُمَا ٱلشَّيۡطَٰنُ لِيُبۡدِيَ لَهُمَا مَا وُۥرِيَ عَنۡهُمَا مِن سَوۡءَٰتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَىٰكُمَا رَبُّكُمَا عَنۡ هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةِ إِلَّآ أَن تَكُونَا مَلَكَيۡنِ أَوۡ تَكُونَا مِنَ ٱلۡخَٰلِدِينَ٢٠ وَقَاسَمَهُمَآ إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ ٱلنَّٰصِحِينَ٢١ فَدَلَّىٰهُمَا بِغُرُورٖۚ فَلَمَّا ذَاقَا ٱلشَّجَرَةَ بَدَتۡ لَهُمَا سَوۡءَٰتُهُمَا وَطَفِقَا يَخۡصِفَانِ عَلَيۡهِمَا مِن وَرَقِ ٱلۡجَنَّةِۖ وَنَادَىٰهُمَا رَبُّهُمَآ أَلَمۡ أَنۡهَكُمَا عَن تِلۡكُمَا ٱلشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَآ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ لَكُمَا عَدُوّٞ مُّبِينٞ٢٢ ﴾ [الأعراف: ۱۲-۲۲].
(۱۲) الله از روی توبیخ به ابلیس فرمود: چه چیز تو را از اجرای فرمان من به تو برای سجود بر آدم بازداشت؟ ابلیس در پاسخ به پروردگارش گفت: این امر مرا بازداشت که از او برتر هستم، زیرا مرا از آتش آفریدهای و او را از گِل آفریدی، و آتش از گل برتر است.
(۱۳) الله به او فرمود: از بهشت فرو شو، که تو را نسزد در آن تکبر ورزی؛ زیرا بهشت سرای پاکیزگان و پاکان است، پس نمیتوانی در آن باشی، - ای ابلیس- همانا تو از تحقیرشدگان و خوارشدگان هستی، هر چند خودت را برتر از آدم میدانی.
(۱۴) ابلیس گفت: پرودگارا، تا روز قیامت به من مهلت ده تا مردمانی را که میتوانم گمراه سازم.
(۱۵) الله خطاب به او فرمود: - ای ابلیس- تو از مهلتیافتگان هستی، همان کسانی که در روز دمیدن اول در صور آنگاه که تمام مخلوقات میمیرند، و تنها آفریدگارشان باقی میماند، مرگ را بر آنها مُقَدُّر ساختم.
(۱۶) ابلیس گفت: بهسبب اینکه مرا گمراه کردی تا اینکه به فرمان تو برای سجود بر آدم ÷ عمل نکردم، بر راه راست تو در کمین فرزندان آدم ÷ خواهم نشست، تا آنها را از آن منحرف و گمراه سازم همانگونه که من از سجود در برابر پدرشان آدم ÷ گمراه شدم.
(۱۷) سپس از تمام جهات با بازداشتن از آخرت، و ترغیب به دنیا، و افکندن شبهات، و آراستن شهوات بر آنها هجوم خواهم برد، و –پروردگارا- بهسبب اینکه کفر را بر آنها املا میکنم بیشتر آنها را شکرگزار خودت نخواهی یافت.
(۱۸) الله به او فرمود: - ای ابلیس- نکوهیده و راندهشده از رحمت الله از بهشت بیرون شو، و در روز قیامت جهنم را از تو و تمام کسانیکه از تو پیروی و اطاعت کنند و از فرمان پروردگارشان نافرمانی کنند پُرخواهم کرد.
(۱۹) و الله خطاب به آدم ÷ فرمود: ای آدم، تو با جفت خویش حوا در بهشت ساکن شو، و هرچه میخواهید از پاکیزههایی که در آن است بخورید، و از این درخت (درختی که الله برای آن دو مشخص کرد) نخورید پس اگر پس از اینکه شما را از خوردن آن نهی کردم از آن خوردید، از متجاوزان از حدود الله خواهید بود.
(۲۰) پس ابلیس سخنی پنهانی بر آنها افکند؛ تا عورتهایشان را که پوشیده بود آشکار سازد، و به آن دو گفت: الله شما را از خوردن این درخت نهی نکرده است مگر برای اینکه دوست ندارد شما دو فرشته شوید، و جز برای اینکه دوست ندارد شما از جاودانگان در بهشت باشید.
(۲۱) و برای آن دو به الله سوگند یاد کرد: - ای آدم و حواء- همانا من در آنچه که شما را به آن توصیه میکنم از خیرخواهان برای شما هستم.
(۲۲) پس با نیرنگ از جانب خویش و غرور آن دو را از جایگاهی که در آن قرار داشتند پایین آورد، آنگاه از آن درخت که از خوردن از آن نهی شده بودند خوردند و عورتهایشان آشکار شد، آنگاه به چسبانیدن برگهای بهشت بر خویشتن آغاز کردند، تا عورتهایشان را بپوشانند، و پروردگارشان اینگونه بر آنها ندا زد: آیا شما را از خوردن از این درخت بازنداشته بودم، و برای برحذر داشتنتان به شما نگفته بودم که: شیطان دشمنی برای شماست که دشمنیاش آشکار شده است؟!
برخی فواید آیات:
• این آیات بر این امر دلالت دارند که هرکس از پروردگارش نافرمانی کند، ذلیل و خوار است.
• شیطان دشمنیاش با فرزندان آدم را آشکار کرده، و تهدید کرده است که با تمام انواع وسایل و روشها، آنها را از راه راست بازمیدارد.
• خطرناکبودن معصیت؛ و اینکه سبب مجازاتهای دنیوی و اخروی الله است.
﴿قَالَا رَبَّنَا ظَلَمۡنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمۡ تَغۡفِرۡ لَنَا وَتَرۡحَمۡنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٢٣ قَالَ ٱهۡبِطُواْ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوّٞۖ وَلَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُسۡتَقَرّٞ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٖ٢٤ قَالَ فِيهَا تَحۡيَوۡنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنۡهَا تُخۡرَجُونَ٢٥ يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ قَدۡ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكُمۡ لِبَاسٗا يُوَٰرِي سَوۡءَٰتِكُمۡ وَرِيشٗاۖ وَلِبَاسُ ٱلتَّقۡوَىٰ ذَٰلِكَ خَيۡرٞۚ ذَٰلِكَ مِنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ لَعَلَّهُمۡ يَذَّكَّرُونَ٢٦ يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ لَا يَفۡتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ كَمَآ أَخۡرَجَ أَبَوَيۡكُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ يَنزِعُ عَنۡهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوۡءَٰتِهِمَآۚ إِنَّهُۥ يَرَىٰكُمۡ هُوَ وَقَبِيلُهُۥ مِنۡ حَيۡثُ لَا تَرَوۡنَهُمۡۗ إِنَّا جَعَلۡنَا ٱلشَّيَٰطِينَ أَوۡلِيَآءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ٢٧ وَإِذَا فَعَلُواْ فَٰحِشَةٗ قَالُواْ وَجَدۡنَا عَلَيۡهَآ ءَابَآءَنَا وَٱللَّهُ أَمَرَنَا بِهَاۗ قُلۡ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَأۡمُرُ بِٱلۡفَحۡشَآءِۖ أَتَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٢٨ قُلۡ أَمَرَ رَبِّي بِٱلۡقِسۡطِۖ وَأَقِيمُواْ وُجُوهَكُمۡ عِندَ كُلِّ مَسۡجِدٖ وَٱدۡعُوهُ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَۚ كَمَا بَدَأَكُمۡ تَعُودُونَ٢٩ فَرِيقًا هَدَىٰ وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلضَّلَٰلَةُۚ إِنَّهُمُ ٱتَّخَذُواْ ٱلشَّيَٰطِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَيَحۡسَبُونَ أَنَّهُم مُّهۡتَدُونَ٣٠ ﴾ [الأعراف: ۲۳-۳۰].
(۲۳) آدم ÷ و حوا گفتند: ای پروردگار ما، با ارتکاب خوردن از آن درخت که ما را از آن نهی کرده بودی بر خویشتن ستم کردیم، و اگر گناهانمان را نیامرزی و به رحمت خویش بر ما رحم نکنی، بهطور قطع با نابودکردن بهره خویش در دنیا و آخرت از زیانکاران خواهیم بود.
(۲۴) الله به آدم ÷ و حوا و ابلیس فرمود: از بهشت بهسوی زمین فرود آیید، و برخی از شما دشمن برخی دیگر خواهد بود، و در زمین مکان استقراری تا زمانی مشخص و بهرهگیری از آنچه در آن است تا مهلتی معین برای شماست.
(۲۵) الله خطاب به آدم ÷ و حوا و فرزندان آن دو فرمود: در این زمین مدتی که الله برای طول عمرتان مشخص کرده است زندگی میکنید، و در آن میمیرید و دفن میشوید، و برای برانگیختهشدن از قبرهایتان خارج میشوید.
(۲۶) ای فرزندان آدم، برایتان لباسی ضروری جهت پوشاندن عورتهایتان قرار دادیم، و برایتان لباسی تشریفاتی و غیر ضروری که در میان مردم خود را با آن میآرایید قرار دادیم، و لباس تقوا – اجرای آنچه الله به آن فرمان داده و اجتناب از آنچه الله نهی کرده است- بهتر از این لباس حسی است، این لباس مذکور، از نشانههای الله است که بر قدرت او دلالت دارد. باشد که نعمتهای او بر خودتان را به یاد آوردید و شکر آنها را بگزارید.
(۲۷) ای فرزندان آدم، شیطان شما را با آراستن گناه با ترک لباس حسی برای پوشاندن عورت یا ترک لباس تقوا نفریبد، زیرا او پدر و مادرتان را با آراستن خوردن از آن درخت فریفت تا سرانجام آن دو را از بهشت بیرون کرد، و عوراتشان را برایشان آشکار نمود، همانا شیطان و نسل او شما را میبینند و مشاهده میکنند درحالیکه شما آنها را نمیبینید و مشاهده نمیکنید، پس بر شما لازم است که از او و نسلش بپرهیزید، همانا ما شیاطین را دوستان کسانی قرار دادهایم که به الله ایمان نمیآورند، و اما بر مؤمنان که اعمال صلاح انجام میدهند هیچ تسلطی ندارند.
(۲۸) و مشرکان هرگاه کار بسیار زشتی مانند شرک و طواف پیرامون خانه به صورت عریان و غیر آن مرتکب شدند، چنین بهانه آوردند که پدرانشان را میدیدند که این کار را مرتکب میشدند، و اینکه الله آنها را به این کار فرمان داده است، - ای محمد- در پاسخ به آنها بگو: همانا الله به انجام گناهان فرمان نمیدهد، بلکه از انجام آنها نهی میکند، پس چگونه این امر را بر او ادعا میکنید؟ - ای مشرکان- آیا از روی دروغ و افترا چیزی را که نمیدانید به الله نسبت میدهید؟!
(۲۹) - ای محمد- به این مشرکان بگو: همانا الله به عدالت امر کرده، و هرگز به فحشا و منکر امر نکرده است، و امر کرده که عبادتها را به صورت عمومی، و به صورت مخصوص در مساجد برای او خالص گردانید، و امر کرده که با اخلاص طاعت برای او، تنها او را در دعا بخوانید، همانگونه که نخستین بار شما را از نیستی آفرید دوباره شما را زنده میگرداند؛ زیرا ذاتیکه بر آفرینش شما از آغاز توانا بوده، بر بازگرداندن و برانگیختن شما نیز تواناست.
(۳۰) و الله مردم را در دو گروه قرار داده است: گروهی از شما را هدایت کرده، و اسباب هدایت را برایشان فراهم آورده، و موانع هدایت را از آنها بازداشته است، و بر گروهی دیگر گمراهی از راه حق واجب شده است؛ زیرا آنها شیاطین را دوستانی به جای الله گرفتند، تا آنجا که از روی نادانی از آنها فرمانبرداری کردند، درحالیکه گمان میکنند هدایتیافتگان به راه راست هستند.
برخی فواید آیات:
• هرکس – پس از ارتکاب گناه- مانند آدم ÷ اعتراف و درخواست آمرزش و پشیمانی و بریدن از گناه پیشه کند، پروردگارش او را برگزیده و هدایت کرده است. و هرکس–وقتی با اصرار و دشمنی، گناه از او سر زند- مانند شیطان عمل کند از الله جز دوری برایش افزوده نمیشود.
• لباس دو نوع است: یکی لباس ظاهری که عورت را میپوشاند، و دیگری لباس باطنی یعنی تقوا است که همیشه با بنده وجود دارد، و زیبایی دل و روح است.
• بسیار از دستیاران شیطان به درآوردن لباس ظاهر فرامیخوانند؛ تا عورتها آشکار گردد، آنگاه انجام کارهای منکر و ارتکاب کارهای زشت بر مردم آسان شود.
• هدایت به فضل و نعمتبخشیدن الله است، و گمراهی به یارینکردن الله به بنده است آنگاه که – از روی جهل و ستم- شیطان را به دوستی میگیرد، و سبب گمراهی برای خودش میشود.
﴿۞يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمۡ عِندَ كُلِّ مَسۡجِدٖ وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ وَلَا تُسۡرِفُوٓاْۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ٣١ قُلۡ مَنۡ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَّهِ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِۚ قُلۡ هِيَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا خَالِصَةٗ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٣٢ قُلۡ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ ٱلۡفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنۡهَا وَمَا بَطَنَ وَٱلۡإِثۡمَ وَٱلۡبَغۡيَ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَأَن تُشۡرِكُواْ بِٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ سُلۡطَٰنٗا وَأَن تَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٣٣ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٞۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ لَا يَسۡتَأۡخِرُونَ سَاعَةٗ وَلَا يَسۡتَقۡدِمُونَ٣٤ يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ إِمَّا يَأۡتِيَنَّكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ يَقُصُّونَ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِي فَمَنِ ٱتَّقَىٰ وَأَصۡلَحَ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٣٥ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَٱسۡتَكۡبَرُواْ عَنۡهَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٣٦ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بَِٔايَٰتِهِۦٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ يَنَالُهُمۡ نَصِيبُهُم مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوۡنَهُمۡ قَالُوٓاْ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا وَشَهِدُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَنَّهُمۡ كَانُواْ كَٰفِرِينَ٣٧ ﴾ [الأعراف: ۳۱-۳۷].
(۳۱) ای فرزندان آدم، آنچه را که عورات شما را میپوشاند، و لباس پاکیزه و طاهری که خودتان را با آن میآرایید هنگام نماز و طواف بپوشید، از پاکیزههایی که الله برایتان حلال گردانیده است آنچه میخواهید بخورید و بنوشید، و در این مورد از حد اعتدال نگذرید، و از حلال به حرام تجاوز نکنید، همانا الله متجاوزان از حدود اعتدال را دوست ندارد.
(۳۲) - ای رسول- در پاسخ به مشرکان که لباس و خوراکیهای پاکیزه و غیر آن را که الله حلال گردانیده است حرام میکنند بگو: چه کسی لباس را که زینت شماست برایتان حرام کرده است؟ و چه کسی خوردنیها و نوشیدنیهای پاکیزه و غیر آن را از آنچه الله برایتان روزی داده، حرام کرده است؟ - ای رسول- بگو: این پاکیزهها در زندگی دنیا برای مؤمنان است، و اگر دیگران در دنیا در آن با مؤمنان شریک هستند، اما در روز قیامت مخصوص مؤمنان است، و هیچ کافری در آن با آنها شریک نیست؛ زیرا بهشت بر کافران حرام است. مانند این بیان، نشانهها را برای مردمی که درک میکنند بیان میکنیم؛ چون آنها از این نشانهها بهره میبرند.
(۳۳) - ای رسول- به این مشرکان که آنچه الله حلال گردانیده است را حرام میکنند بگو: همانا الله فقط فواحش، یعنی گناهان زشت، چه آشکارا و چه پنهانی، را بر بندگانش حرام کرده است، و تمام معاصی، و تجاوز از روی ستم بر خونها و اموال و آبروی مردم را حرام کرده است، و بر آنها حرام گردانیده است که غیر الله را از آنچه که حجتی در آن برایشان نیست با الله شریک قرار دهند، و گفتن سخن بدون علم در اسما و صفات و افعال و شرع خویش را بر آنها حرام کرده است.
(۳۴) و برای هر نسل و قرنی، مدت و سررسید مشخصی برای طول عمرشان است، پس هرگاه سررسید مشخص آنها فرار رسد، زمانی هر چند اندک از آن عقب نمیافتند و بر آن پیشی نمیگیرند.
(۳۵) ای فرزندان آدم، هرگاه رسولانی از جانب من از اقوامتان نزدتان آمدند که کتابهای من را که بر آنها نازل شده است برایتان بخوانند از آنها فرمانبرداری کنید، و از آنچه که آوردند پیروی کنید، زیرا کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه میکنند و اعمال نیک انجام میدهند، در روز قیامت هیچ بیمی بر آنها نیست، و بر آنچه که از بهره دنیا از دست دادهاند غمگین نیستند.
(۳۶) و اما کافران که آیات ما را تکذیب کردند، و به آن ایمان نیاوردند، و از روی تکبر از عمل به آنچه رسولانمان آوردند سر باز زدند، آنها ساکنان همیشگی جهنم هستند که برای همیشه در آن میمانند.
(۳۷) هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که با نسبتدادن شریک به الله تعالی یا نسبتدادن نقص یا سخنی که آن را نفرموده است بر الله دروغ میبندد، یا آیات آشکار و هدایتگر او به راه مستقیم او تعالی را تکذیب میکند. کسانیکه صفات مذکور را دارند بهرهای از خوشیهای دنیا که در لوح محفوظ برایشان نوشته شده است به آنها میرسد، تا آنگاه که فرشتۀ مرگ و فرشتگان دستیار او برای قبض ارواحشان نزد آنها بیایند و از روی توبیخ به آنها بگویند: کجایند معبودانی که آنها را به جای الله عبادت میکردید؟! آنها را به دعا بخوانید تا به شما نفع برسانند، آنگاه مشرکان به فرشتگان میگویند: همانا معبودانی که عبادت میکردیم از دید ما ناپدید و غایب شدند، پس نمیدانیم کجا هستند، و بر ضرر خودشان اقرار میکنند که کافر بودند، اما اقرارشان در این زمان، حجتی علیه آنها است، و هرگز سودی برایشان نمیرساند.
برخی فواید آیات:
• مؤمن به بزرگداشت شعائر الله از خلال پوشاندن عورت و آراستگی در اثنای نماز و بهخصوص هنگام رفتن به مسجد امر شده است.
• هرکس قرآن را بدون علم تفسیر کند یا بدون علم فتوا یا حکم صادر کند بهطور قطع بدون علم سخنی را به الله نسبت داده است و این امر از بزرگترین امور حرام است.
• در این آیات دلیلی وجود دارد بر اینکه مؤمنان در روز قیامت نمیترسند و اندوهگین نمیشوند، و وحشت و بیقراری آنها را دربرنمیگیرد، و اگر وحشت و بیقراری آنها را دربرگرفت، سرانجامشان امنیت است.
• ستمکارترین مردم کسی است که مراد الله تعالی را از دو جهت انکار کند: اول ابطال آنچه بر مراد او تعالی دلالت میکند، و دوم انداختن مردم در این شبهه که الله چیزی را از آنها خواسته که در واقع الله آن را نمیخواهد.
﴿قَالَ ٱدۡخُلُواْ فِيٓ أُمَمٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِكُم مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ فِي ٱلنَّارِۖ كُلَّمَا دَخَلَتۡ أُمَّةٞ لَّعَنَتۡ أُخۡتَهَاۖ حَتَّىٰٓ إِذَا ٱدَّارَكُواْ فِيهَا جَمِيعٗا قَالَتۡ أُخۡرَىٰهُمۡ لِأُولَىٰهُمۡ رَبَّنَا هَٰٓؤُلَآءِ أَضَلُّونَا فََٔاتِهِمۡ عَذَابٗا ضِعۡفٗا مِّنَ ٱلنَّارِۖ قَالَ لِكُلّٖ ضِعۡفٞ وَلَٰكِن لَّا تَعۡلَمُونَ٣٨ وَقَالَتۡ أُولَىٰهُمۡ لِأُخۡرَىٰهُمۡ فَمَا كَانَ لَكُمۡ عَلَيۡنَا مِن فَضۡلٖ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡسِبُونَ٣٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَٱسۡتَكۡبَرُواْ عَنۡهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمۡ أَبۡوَٰبُ ٱلسَّمَآءِ وَلَا يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ ٱلۡجَمَلُ فِي سَمِّ ٱلۡخِيَاطِۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُجۡرِمِينَ٤٠ لَهُم مِّن جَهَنَّمَ مِهَادٞ وَمِن فَوۡقِهِمۡ غَوَاشٖۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلظَّٰلِمِينَ٤١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٤٢ وَنَزَعۡنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنۡ غِلّٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمُ ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ وَقَالُواْ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي هَدَىٰنَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهۡتَدِيَ لَوۡلَآ أَنۡ هَدَىٰنَا ٱللَّهُۖ لَقَدۡ جَآءَتۡ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلۡحَقِّۖ وَنُودُوٓاْ أَن تِلۡكُمُ ٱلۡجَنَّةُ أُورِثۡتُمُوهَا بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٤٣ ﴾ [الأعراف: ۳۸-۴۳].
(۳۸) فرشتگان به آنها میگویند: - ای مشرکان- در زمرۀ امتهایی از جن و انس که قبل از شما بر کفر و گمراهی گذشتند در آتش درآیید، هرگاه یکی از این امتها وارد آتش شود امت همکیش خود را که زودتر از او وارد آتش شده است لعنت میکند، تا در آن به هم بپیوندند، و همگی اجتماع کنند؛ آنگاه گروهیکه آخر وارد میشوند که همان فرومایگان و پیروان هستند، به کسانیکه ابتدا داخل شدهاند که همان بزرگان و سران هستند میگویند: ای پروردگار ما، این بزرگان هستند که ما را از راه هدایت گمراه کردند، پس بهسبب اینکه گمراهی را بر ما آراستند آنها را با عذابی دوچندان عذاب کن. الله در پاسخ به آنها میفرماید: برای هر گروه از شما عذابی دوچندان است، اما شما این موضوع را نمیدانید و درک نمیکنید.
(۳۹) سران پیشوا به پیروانشان میگویند: - ای پیروان- شما بر ما برتری ندارید تا بهسبب آن سزاوار تخفیف عذاب باشید، زیرا اعمالیکه کسب کردید مورد سنجش قرار میگیرد، و در پیروی از باطل عذری برایتان وجود ندارد، پس –ای پیروان- بهسبب کفر و گناهانی که انجام میدادید این عذاب را بچشید همانگونه که ما آن را چشیدیم.
(۴۰) همانا کسانیکه نشانههای روشن ما را تکذیب کردند، و از فرمانبرداری و اذعان به آن تکبر ورزیدند از هر خیری ناامید هستند، زیرا بهسبب کفرشان درهای آسمان به روی اعمالشان گشوده نمیشود، و هرگز به بهشت وارد نمیشوند مگر اینکه شتر- که از بزرگترین حیوانات است- در سوراخ سوزن که از تنگترین منافذ است وارد شود، و این امر محال است، پس آنچه که بر آن معلق شده است یعنی ورود آنها به بهشت نیز محال است، و مانند همین جزا، الله هرکس را که گناهان بزرگی داشته باشد مجازات میکند.
(۴۱) برای این تکذیبکنندگان متکبر فرشهایی از جهنم است که آنها را پهن میکنند، و بر فرازشان پوششهایی از آتش برایشان است، و مانند این مجازات، کسانی را که با کفر به الله و رویگردانی از او تعالی، از حدود الله بگذرند مجازات میکنیم.
(۴۲) و کسانیکه به پروردگارشان ایمان آوردهاند و در حد توان اعمال صالح انجام دادهاند- زیرا الله هیچ نفسی را بیشتر از حد توانش مکلف نمیکند- ساکنان بهشت هستند، در آن وارد میشوند و برای همیشه در آن میمانند.
(۴۳) و از کاملکردن نعمت بر آنها در بهشت این است که الله نفرت و کینهای را که در دلهایشان است برکنده، و از زیر پاهایشان رودها جاری ساخته، و با اعتراف به اینکه الله به آنها نعمت بخشیده است میگویند: تمام ستایشها از آنِ الله است که ما را به این عمل صالح که ما را به این جایگاه رسانده است توفیق داد، و اگر الله ما را به آن توفیق نداده بود، هرگز از جانب خودمان به آن توفیق نمییافتیم. رسولان پروردگار ما حقیقتی را که هیچ تردیدی در آن نیست و راستی در وعد و وعید را برایمان آوردهاند، و ندادهندهای در میان آنها چنین ندا میدهد: این همان بهشتی است که رسولان ما در دنیا از آن به شما خبر دادند، که الله آن را در قبال اعمال صالحی که به قصد خشنودی او تعالی انجام میدادید، به شما پاداش داد.
برخی فواید آیات:
• مودت موجود میان تکذیبکنندگان در دنیا، در روز قیامت به دشمنی و لعنتکردن یکدیگر تبدیل میشود.
• درهای آسمان به روی ارواح مؤمنان گشوده میشود تا بهسوی الله صعود کنند، و با نزدیکی به پروردگارشان و بهرهمندی از رضایت او تعالی شادمان گردند.
• درهای آسمان به روی ارواح تکذیبکنندگان رویگردان گشوده نمیشود، و وقتی که مُردند و بالا رفتند اجازه میگیرند اما به آنها اجازه داده نمیشود، و همانگونه که در دنیا به ایمان به الله و شناخت و محبت او بالا نمیرود، پس از مرگ نیز بالا نمیرود؛ زیرا جزا از جنس عمل است.
• بهشتیان با عفو الله از جهنم نجات یافته، و با رحمت الله به بهشت وارد شدهاند، و با اعمال صالح این منازل را که از رحمت الله و بلکه از برترین انواع رحمت او تعالی است برای خود برداشتهاند و به میراث بردهاند.
﴿وَنَادَىٰٓ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِ أَصۡحَٰبَ ٱلنَّارِ أَن قَدۡ وَجَدۡنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقّٗا فَهَلۡ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّكُمۡ حَقّٗاۖ قَالُواْ نَعَمۡۚ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنُۢ بَيۡنَهُمۡ أَن لَّعۡنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلظَّٰلِمِينَ٤٤ ٱلَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَيَبۡغُونَهَا عِوَجٗا وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ كَٰفِرُونَ٤٥ وَبَيۡنَهُمَا حِجَابٞۚ وَعَلَى ٱلۡأَعۡرَافِ رِجَالٞ يَعۡرِفُونَ كُلَّۢا بِسِيمَىٰهُمۡۚ وَنَادَوۡاْ أَصۡحَٰبَ ٱلۡجَنَّةِ أَن سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمۡۚ لَمۡ يَدۡخُلُوهَا وَهُمۡ يَطۡمَعُونَ٤٦ ۞وَإِذَا صُرِفَتۡ أَبۡصَٰرُهُمۡ تِلۡقَآءَ أَصۡحَٰبِ ٱلنَّارِ قَالُواْ رَبَّنَا لَا تَجۡعَلۡنَا مَعَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٤٧ وَنَادَىٰٓ أَصۡحَٰبُ ٱلۡأَعۡرَافِ رِجَالٗا يَعۡرِفُونَهُم بِسِيمَىٰهُمۡ قَالُواْ مَآ أَغۡنَىٰ عَنكُمۡ جَمۡعُكُمۡ وَمَا كُنتُمۡ تَسۡتَكۡبِرُونَ٤٨ أَهَٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ أَقۡسَمۡتُمۡ لَا يَنَالُهُمُ ٱللَّهُ بِرَحۡمَةٍۚ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ لَا خَوۡفٌ عَلَيۡكُمۡ وَلَآ أَنتُمۡ تَحۡزَنُونَ٤٩ وَنَادَىٰٓ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ أَصۡحَٰبَ ٱلۡجَنَّةِ أَنۡ أَفِيضُواْ عَلَيۡنَا مِنَ ٱلۡمَآءِ أَوۡ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُۚ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٥٠ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ دِينَهُمۡ لَهۡوٗا وَلَعِبٗا وَغَرَّتۡهُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَاۚ فَٱلۡيَوۡمَ نَنسَىٰهُمۡ كَمَا نَسُواْ لِقَآءَ يَوۡمِهِمۡ هَٰذَا وَمَا كَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَجۡحَدُونَ٥١ ﴾ [الأعراف: ۴۴-۵۱].
(۴۴) و بهشتیان که در آن مستقر شدند خطاب به جهنمیان که در آن مستقر هستند پس از ورود هر یک از این دو گروه به جایگاهی که برایش آماده شده است اینگونه ندا میدهند: همانا بهشت که پروردگارمان به ما وعده داده بود به صورت واقعی و راست و صحیح به ما رسید، و ما را در آن درآورده است، - ای کافران- آیا جهنمی را که الله شما را از آن ترسانده بود به صورت واقعی و راست و صحیح به شما رسید؟ کفار میگویند: آتشی را که از آن ترسانده شده بودیم به صورت حقیقی یافتیم، آنگاه منادیای برای دعا به درگاه الله ندا میزند که ستمکاران از رحمت او تعالی رانده هستند، زیرا درهای رحمتش را به روی آنها گشوده است اما آنها در زندگی دنیا از آن روی گرداندند.
(۴۵) این ستمکاران همان کسانی هستند که خودشان از راه الله روی میگرداندند، و دیگران را نیز به رویگردانی از آن وامیداشتند، و آرزو میکردند تا راه حق، پیچیده و سخت باشد تا مردم آن را نپیمایند، و آنها به آخرت کافرند و خودشان را برای آن آماده نکردهاند.
(۴۶) و میان این دو گروه: یعنی بهشتیان و جهنمیان، مانعی مرتفع به نام اعراف وجود دارد، و روی این مانع مرتفع مردانی هستند که نیکیها و بدیهایشان یکسان است، و آنها بهشتیان را با نشانههایشان مانند سفیدی چهره، و جهنمیان را با نشانههایشان مانند سیاهی چهره میشناسند، و این مردان برای تکریم بهشتیان به آنها اینگونه ندا میدهند: سلام بر شما. درحالیکه بهشتیان هنوز وارد بهشت نشدهاند، و آرزو دارند به رحمتی از جانب الله در آن درآیند.
(۴۷) و هنگامیکه دیدگان اعرافیان بهسوی جهنمیان گردانده میشود، و عذاب سختی را که جهنمیان در آن هستند مشاهده میکنند، برای دعا، به الله اینگونه میگویند: ای پروردگار ما، ما را همراه کسانیکه با کفر و شرک به تو ستمکارند قرار مده.
(۴۸) و اعرافیان خطاب به مردانی از کافران جهنمی که آنها را با نشانههایشان مانند چهرههای سیاه و چشمان کبودشان میشناسند اینگونه ندا میدهند: زیادنمودن مال و افراد توسط شما هیچ نفعی به شما نرسانده است، و رویگردانی شما از حق از روی تکبر و گردنکشی به شما سودی نرساند.
(۴۹) و الله برای توبیخ کافران میفرماید: آیا اینها هستند که سوگند یاد میکردند الله رحمتی از جانب خودش به آنها نمیرساند؟! و خطاب به مؤمنان میفرماید: - ای مؤمنان- به بهشت درآیید که در آنچه پیش رو دارید هیچ بیمی بر شما نیست، و وقتی نعمتهای پایدار به شما رسید بر بهره دنیایی که از دست دادهاید اندوهگین نیستند.
(۵۰) و جهنمیان با التماس اینگونه به بهشتیان ندا میدهند: - ای بهشتیان- با پاشیدن آب بر ما، یا از طعامی که الله به شما روزی داده است ما را بینیاز گردانید، بهشتیان میگویند: الله این دو را بهسبب کفر کافران بر آنها حرام گردانیده است، و نیاز شما را با آنچه که الله بر شما حرام کرده است برآورده نمیکنیم.
(۵۱) این کافران همان کسانی هستند که دینشان را مایۀ ریشخند و شوخی قرار دادند، و زندگی دنیا با زیور و زینتش آنها را فریفت، پس همانگونه که آنها دیدار روز قیامت را از یاد بردند و برایش تلاش نکردند، و آماده نشدند، و بهسبب اینکه دلایل و براهین الله را درحالیکه میدانستند حقیقت است انکار کردند، الله نیز آنها را به فراموشی میسپارد، و آنها را رها میکند تا عذاب سختی بکشند.
برخی فواید آیات:
• ایماننداشتن به رستاخیز، سبب مستقیم رویآوردن به شهوات است.
• مردم در روز قیامت تحقق وعدۀ الله به فرمانبردارانش، و تحقق وعید او تعالی به کافران را به تحقیق میدانند.
• مردم در روز قیامت دو گروه هستند: گروهی در بهشت و گروهی در جهنم، و گروهی بهسبب تساوی نیکیها و بدیهایشان در مکانی میان این دو گروه قرار دارند، که سرانجامشان بهسوی بهشت است.
• کسانیکه صاحب مال و مقام و پیروان زیاد هستند باید بدانند که تمام این موارد آنها را ذرهای از الله بینیاز نمیگرداند، و آنها را از عذاب الله نجات نخواهد داد.
﴿وَلَقَدۡ جِئۡنَٰهُم بِكِتَٰبٖ فَصَّلۡنَٰهُ عَلَىٰ عِلۡمٍ هُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٥٢ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّا تَأۡوِيلَهُۥۚ يَوۡمَ يَأۡتِي تَأۡوِيلُهُۥ يَقُولُ ٱلَّذِينَ نَسُوهُ مِن قَبۡلُ قَدۡ جَآءَتۡ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلۡحَقِّ فَهَل لَّنَا مِن شُفَعَآءَ فَيَشۡفَعُواْ لَنَآ أَوۡ نُرَدُّ فَنَعۡمَلَ غَيۡرَ ٱلَّذِي كُنَّا نَعۡمَلُۚ قَدۡ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٥٣ إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يُغۡشِي ٱلَّيۡلَ ٱلنَّهَارَ يَطۡلُبُهُۥ حَثِيثٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ وَٱلنُّجُومَ مُسَخَّرَٰتِۢ بِأَمۡرِهِۦٓۗ أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُۗ تَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٥٤ ٱدۡعُواْ رَبَّكُمۡ تَضَرُّعٗا وَخُفۡيَةًۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُعۡتَدِينَ٥٥ وَلَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بَعۡدَ إِصۡلَٰحِهَا وَٱدۡعُوهُ خَوۡفٗا وَطَمَعًاۚ إِنَّ رَحۡمَتَ ٱللَّهِ قَرِيبٞ مِّنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٥٦ وَهُوَ ٱلَّذِي يُرۡسِلُ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦۖ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَقَلَّتۡ سَحَابٗا ثِقَالٗا سُقۡنَٰهُ لِبَلَدٖ مَّيِّتٖ فَأَنزَلۡنَا بِهِ ٱلۡمَآءَ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦ مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِۚ كَذَٰلِكَ نُخۡرِجُ ٱلۡمَوۡتَىٰ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٥٧ ﴾ [الأعراف: ۵۲-۵۷]
(۵۲) و به تحقیق این قرآن را که کتابی نازلشده بر محمد ج است آوردیم، و آن را بر علمی از خودمان به آنچه که بیان میکنیم روشن ساختیم، و راهنمایی برای مؤمنان به راه هدایت و حق است، و بهسبب اینکه بهسوی خیر دنیا و آخرت راهنمایی میکند رحمتی برایشان است.
(۵۳) کافران در انتظار چیزی نیستند جز وقوع عذاب دردآوری که وقوعش به آنها خبر داده شد و کارشان در آخرت به آن برگردانیده میشود، روزیکه این عذاب که به آن خبر داده شده بودند، و پاداشی که مؤمنان از آن خبر داده شده بودند آورده میشود، کسانیکه در دنیا قرآن را از یاد بردند، و به آنچه در آن آمده عمل نکردند میگویند: به تحقیق که رسولان پروردگار ما حقی را که هیچ تردیدی در آن نیست و هیچ شکی وجود ندارد که از جانب الله است، آوردند. پس ای کاش شفاعتگرانی داشتیم که نزد الله شفاعتمان را میکردند تا ما را از عذاب معاف کند، یا کاش به زندگی دنیا بازمیگشتیم تا به جای بدیهایی که انجام میدادیم عمل صالح که با آن نجات مییابیم انجام دهیم، این کافران بهسبب کفرشان، با قراردادن خودشان در ورودیهای نابودی زیان دیدهاند، و کسانیکه آنها را به جای الله عبادت میکردند از نظرشان ناپدید شد، و سودی به آنها نرساند.
(۵۴) - ای مردم- همانا پروردگار شما همان الله است که آسمانها و زمین را بدون نمونۀ قبلی در شش روز آفرید، سپس او سبحانه بهگونهای که سزاوار شکوه اوست و کیفیت آن را درک نمیکنیم بر عرش بالا رفت و ارتفاع گرفت. تاریکی شب را با روشنایی روز، و روشنایی روز را با تاریکی شب از بین میبرد، و هر یک از این دو دیگری را به سرعت میجوید بهگونهای که از آن عقب نمیماند، یعنی هرگاه یکی رفت دیگری وارد میشود، و او سبحانه خورشید و ماه و ستارگان را رام و درخشان آفرید، همانا تمام آفرینش از آنِ الله است، پس چه کسی غیر از او آفریدگار است؟! و تمام امور فقط از آنِ اوست، و خیر او زیاد و احسانش بسیار است، پس او متصف به صفات جلال و کمال، و پروردگار جهانیان است.
(۵۵) - ای مؤمنان- با فروتنی و تواضع تمام به صورت سری و پنهانی، و با اخلاص در دعا بدون ریا و بدون شریکقراردادن دیگران با او سبحانه در دعا، از پروردگارتان بخواهید؛ زیرا او کسانی را که در دعا از حدودش میگذرند دوست ندارد، و از بزرگترین تجاوز از حدود او تعالی در دعا، خواندن غیر او تعالی همراه اوست چنانکه مشرکان این کار را انجام میدهند.
(۵۶) و پس از اینکه الله زمین را با فرستادن رسولان، و آبادانی آن با عبادت خویش به یگانگی، اصلاح کرد، با ارتکاب گناهان در آن فساد برپا نکنید، و با احساس ترس از عذاب او تعالی، و انتظار حصول ثوابش، الله را در دعا به وحدانیت بخوانید، بهراستی که رحمت الله به نیکوکاران نزدیک است، پس از نیکوکاران باشید.
(۵۷) و الله سبحانه همان ذاتی است که بادها را مژدهرسان به باران میفرستد، تا اینکه بادها ابرهای گرانبار به آب را حمل کنند ابر را بهسوی سرزمین خشک و بیگیاه برانیم. آنگاه آب را بر آن زمین فرو فرستیم، سپس بهوسیلۀ آب از تمام انواع میوهها خارج میسازیم، همانند بیرونآوردن میوه به این نحو، مردگان را نیز از قبرهایشان زنده بیرون میآوریم، پس –ای مردم- امید است که با این کار قدرت و آفرینش شگفت الله و اینکه او تعالی بر زندهگردانیدن مردگان توانا است را به یاد آورید.
برخی فواید آیات:
• قرآن کریم کتاب هدایت است که آنچه بشریت به آن نیاز دارد در آن بیان شده است، رحمتی از جانب الله است و راهنمایی است برای کسیکه با قلبی راستین به آن روی آورد.
• الله آسمانها و زمین را از روی حکمتی که او سبحانه اراده کرده بود در شش روز آفرید، و اگر میخواست به آنها میفرمود: باش، بیدرنگ موجود میشدند.
• این امر بر مؤمنان لازم شده است که با فروتنی و تضرع کامل الله تعالی را در دعا بخوانند تا به فضل خویش دعایشان را اجابت کند.
• انجام تمام انواع و اشکال فساد در روی زمین نهی شده است.
﴿وَٱلۡبَلَدُ ٱلطَّيِّبُ يَخۡرُجُ نَبَاتُهُۥ بِإِذۡنِ رَبِّهِۦۖ وَٱلَّذِي خَبُثَ لَا يَخۡرُجُ إِلَّا نَكِدٗاۚ كَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَشۡكُرُونَ٥٨ لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ فَقَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ٥٩ قَالَ ٱلۡمَلَأُ مِن قَوۡمِهِۦٓ إِنَّا لَنَرَىٰكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٦٠ قَالَ يَٰقَوۡمِ لَيۡسَ بِي ضَلَٰلَةٞ وَلَٰكِنِّي رَسُولٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦١ أُبَلِّغُكُمۡ رِسَٰلَٰتِ رَبِّي وَأَنصَحُ لَكُمۡ وَأَعۡلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٦٢ أَوَعَجِبۡتُمۡ أَن جَآءَكُمۡ ذِكۡرٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَلَىٰ رَجُلٖ مِّنكُمۡ لِيُنذِرَكُمۡ وَلِتَتَّقُواْ وَلَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٦٣ فَكَذَّبُوهُ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥ فِي ٱلۡفُلۡكِ وَأَغۡرَقۡنَا ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمًا عَمِينَ٦٤ ۞وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمۡ هُودٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ٦٥ قَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦٓ إِنَّا لَنَرَىٰكَ فِي سَفَاهَةٖ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٦٦ قَالَ يَٰقَوۡمِ لَيۡسَ بِي سَفَاهَةٞ وَلَٰكِنِّي رَسُولٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦٧ ﴾ [الأعراف: ۵۸-۶۷]
(۵۸) و زمین پاک به اذن الله گیاهش را به نیکی و کامل بیرون میآورد، و به همین ترتیب مؤمن پند را میشنود و از آن بهره میبرد، آنگاه عمل صالح به بار میآورد، و زمین شورهزار گیاهش را جز به سختی که خیری در آن نیست بیرون نمیآورد، و به همین ترتیب کافر از پند و اندرزها بهره نمیبرد، پس عملی صالح از او صادر نمیشود تا از آن بهره ببرد. مانند این گوناگونیِ بینظیر، براهین و دلایل اثبات حق را برای مردمی که شکر نعمتهای الله را میگزارند گوناگون بیان میکنیم، تا به آنها کفر نورزند، و از پروردگارشان فرمانبرداری کنند.
(۵۹) نوح ÷ را به عنوان رسولی بهسوی قومش فرستادیم تا آنها را به توحید الله، و ترک عبادت غیر او دعوت دهد، پس به آنها گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، زیرا معبود برحقی جز او ندارید، - ای قوم من- بهراستیکه در حال پافشاری شما بر کفر، من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم.
(۶۰) بزرگان و سران قومش به او گفتند: - ای نوح- همانا ما آشکارا تو را دور از راستی میبینیم.
(۶۱) نوح ÷ به بزرگان قومش گفت: من چنانکه ادعا میکنید، گمراه نیستم، بلکه فقط بر هدایتی از جانب پروردگارم قرار دارم، زیرا فرستادهای از جانب الله که پروردگار من و پروردگار شما و تمام جهانیان است بهسوی شما هستم.
(۶۲) آنچه را الله مرا با آن فرستاده است و به من وحی میشود به شما میرسانم، و با ترغیب شما به اجرای امر الله و پاداشی که بر آن مُتِرَتّب میگردد، و بیمدادن شما از ارتکاب نواهی او تعالی و عذابیکه بر آن مُتِرَتّب میشود، خیرتان را میخواهم، و از الله سبحانه آنچه را از طریق وحی به من آموخته است چیزی را میدانم که شما نمیدانید.
(۶۳) آیا این امر باعث تعجب و شگفتی شما شد که وحی و اندرزی از جانب پروردگارتان بر زبان مردی از خودتان که او را میشناسید نزدتان آمد؟! درحالیکه میان شما رشد کرده، و دروغگو و گمراه نبوده است، و از جنسی دیگر نیست. و نزدتان آمده که اگر او را تکذیب و نافرمانی کردید شما را از عذاب الله بترساند، و برای اینکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، و برای امید به اینکه اگر به او ایمان آورید مورد رَحم قرار گیرید.
(۶۴) اما قومش او را تکذیب کردند، و به او ایمان نیاوردند، بلکه بر کفرشان ادامه دادند، آنگاه علیه آنها دعا کرد که الله آنها را نابود سازد. پس او و مؤمنان همراهش در کشتی را از غرقشدن نجات دادیم، و کسانی را که آیات ما را تکذیب کردند و بر تکذیب خویش ادامه دادند با غرق توسط طوفانی که برای عذابشان نازل شده بود نابود کردیم، زیرا دلهای آنها از دیدن حق کور بود.
(۶۵) و بهسوی قبیلۀ عاد رسولی از خودشان، یعنی هود ÷، را فرستادیم، گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، زیرا معبود برحقی جز او ندارید، آیا با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی تقوای او را پیشه نمیکنید تا از عذابش نجات یابید؟!
(۶۶) بزرگان و سران قوم او که به الله کفر ورزیدند و رسولش را تکذیب کردند گفتند: - ای هود- همانا ما میدانیم که در کمخردی و نادانی قرار داری؛ چون ما را به عبادت الله به یگانگی و ترک عبادت معبودها فرامیخوانی. و در این ادعا که فرستادهشدهای هستی یقین داریم که از دروغگویانی.
(۶۷) هود ÷ در پاسخ قومش گفت: ای قوم من، من کمخرد و نادان نیستم، بلکه فرستادهای از جانب پروردگار جهانیان هستم.
برخی فواید آیات:
• زمین پاک مثالی برای دلهای پاک است آنگاه که وحی که مادۀ حیات است بر آن نازل میشود، چنانکه باران مادۀ حیات است، زیرا وقتی وحی بر دلهای پاک فرو فرستاده میشود، آن را میپذیرند و فرامیگیرند و بر اساس پاکی اصل خویش رشد میکنند، و فضایشان زیبا میشود. عکس این قضیه نیز صادق است.
• پیامبران و فرستادهشدگان، از پدران و مادران مردم برایشان دلسوزتر هستند.
• یکی از سنتهای ارسال تمام رسولان از میان قوم خودشان و به زبانشان؛ نزدیککردن دلهای کسانی است که فطرتشان فاسد نشده است، و نیز آسانگرفتن بر انسانهاست.
• از بزرگترین نادانها کسی است که حق را رد و انکار کند، و از فرمانبرداری از علما و خیرخواهان سر باز زند، و قلب و کالبد خویش را برای هر شیطان سرکشی تسلیم کند.
﴿أُبَلِّغُكُمۡ رِسَٰلَٰتِ رَبِّي وَأَنَا۠ لَكُمۡ نَاصِحٌ أَمِينٌ٦٨ أَوَعَجِبۡتُمۡ أَن جَآءَكُمۡ ذِكۡرٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَلَىٰ رَجُلٖ مِّنكُمۡ لِيُنذِرَكُمۡۚ وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ جَعَلَكُمۡ خُلَفَآءَ مِنۢ بَعۡدِ قَوۡمِ نُوحٖ وَزَادَكُمۡ فِي ٱلۡخَلۡقِ بَصۜۡطَةٗۖ فَٱذۡكُرُوٓاْ ءَالَآءَ ٱللَّهِ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٦٩ قَالُوٓاْ أَجِئۡتَنَا لِنَعۡبُدَ ٱللَّهَ وَحۡدَهُۥ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَا فَأۡتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٧٠ قَالَ قَدۡ وَقَعَ عَلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُمۡ رِجۡسٞ وَغَضَبٌۖ أَتُجَٰدِلُونَنِي فِيٓ أَسۡمَآءٖ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّا نَزَّلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٖۚ فَٱنتَظِرُوٓاْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ ٱلۡمُنتَظِرِينَ٧١ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥ بِرَحۡمَةٖ مِّنَّا وَقَطَعۡنَا دَابِرَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَاۖ وَمَا كَانُواْ مُؤۡمِنِينَ٧٢ وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمۡ صَٰلِحٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥۖ قَدۡ جَآءَتۡكُم بَيِّنَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡۖ هَٰذِهِۦ نَاقَةُ ٱللَّهِ لَكُمۡ ءَايَةٗۖ فَذَرُوهَا تَأۡكُلۡ فِيٓ أَرۡضِ ٱللَّهِۖ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوٓءٖ فَيَأۡخُذَكُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٧٣ ﴾ [الأعراف: ۶۸-۷۳].
(۶۸) آنچه را که الله از توحید و شرع خویش مرا به تبلیغ آن به شما فرمان داده است به شما میرسانم، و در آنچه که برای تبلیغ آن فرمان یافتهام خیرخواه شما و امانتدار هستم، بهگونهای که نه در آن میافزایم و نه از آن میکاهم.
(۶۹) آیا این امر باعث تعجب و شگفتی شما شد که اندرزی از جانب پروردگارتان بر زبان مردی از جنس خودتان و نه از جنس فرشتگان یا جنها نزد شما آمده است، تا شما را انذار دهد؟! سپاس و شکرگزاری پروردگارتان را به جای آورید که در زمین به شما قدرت داد، و شما را جانشینان قوم نوح ÷ قرار داد که الله آنها را بهسبب کفرشان نابود کرد، شکر الله را بگزارید که بدنهای بزرگ و قدرت و نیرومندیِ زیاد را به شما اختصاص داد، ونعمتهای گستردۀ الله بر خودتان را به یاد آورید به امید آنکه به مطلوب دست یابید، و از ترس و وحشت نجات پیدا کنید.
(۷۰) قومش به او گفتند: - ای هود- آیا نزدمان آمدهای که ما را به عبادت الله به یگانگی امر کنی، و آنچه را که پدرانمان عبادت میکردند رها کنیم؟! پس اگر در ادعای خویش راستگو هستی عذابی را که به ما وعده میدهی بیاور.
(۷۱) هود ÷ اینگونه به آنها پاسخ داد: به تحقیق که عذاب و خشم الله بر شما واجب شده است پس بدون تردید بر شما واقع میشود، آیا در مورد نمادهایی با من مجادله میکنید که شما و پدرانتان آنها را معبودها نامیدهاید، درحالیکه این امر حقیقت ندارد؟! والله هیچ دلیلی نازل نفرموده که بر الوهیت آنها که ادعا میکنید به آن استدلال کنید، پس منتظر عذابی که خواستار تعجیل در آن برای خودتان هستید بمانید، و من نیز همراه شما انتظار میکشم، زیرا واقعشدنی است.
(۷۲) پس به رحمتی از جانب خود، هود ÷ و مؤمنانی را که همراه او بودند نجات دادیم، و کسانی را که آیات ما را تکذیب کردند از ریشه نابود کردیم، و آنها مؤمن نبودند، بلکه تکذیبکننده بودند، پس سزاوار عذاب شدند.
(۷۳) و به تحقیق که بهسوی قبیلۀ ثمود، برادرشان صالح ÷ را فرستادیم که آنها را به توحید و عبادت الله فراخواند، صالح ÷ به آنها گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، زیرا غیر او معبود برحقی که سزاوار عبادت باشد ندارید، بر راستگویی آنچه که برایتان آوردهام نشانهای روشن از جانب الله نزدتان آمده است، که در مادهشتری که از سنگ بیرون میآید تجسم پیدا میکند، که زمانی برای نوشیدن دارد، و برای شما نیز روز مشخصی برای نوشیدن است، پس آن را رها کنید تا در زمین الله بچرد، زیرا چیزی از مخارج او بر عهدۀ شما نیست، و به او آزار نرسانید، که بهسبب آزاررساندن او، به عذابی رنجآور گرفتار میشوید.
برخی فواید آیات:
• آراستهشدن به صبر در دعوت بهسوی الله به پیروی از پیامبران ÷ شایسته است.
• یکی از اولویتهای دعوت بهسوی الله، دعوت به عبادت الله به یگانگی که هیچ شریکی ندارد، و ترک و دستکشیدن از شرکآوردن به او تعالی است.
• غرور به نیروی مادی و بدنی، شخص را از پذیرش اوامر و نواهیِ الله بازمیدارد.
• پیامبر از جنس قومش است، اما از نظر نسبی شریفترین، از نظر جایگاه برترین، از نظر خانوادگی گرامیترین، و از نظر اخلاقی والاترین آنها است.
• پیامبران ‡ و وارثان آنها ، با بردباری در برابر نابخردان مقابله میکنند، و با عفو و گذشت و بخشش از گفتار بد چشم میپوشند.
﴿وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ جَعَلَكُمۡ خُلَفَآءَ مِنۢ بَعۡدِ عَادٖ وَبَوَّأَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورٗا وَتَنۡحِتُونَ ٱلۡجِبَالَ بُيُوتٗاۖ فَٱذۡكُرُوٓاْ ءَالَآءَ ٱللَّهِ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ٧٤ قَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ لِلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ لِمَنۡ ءَامَنَ مِنۡهُمۡ أَتَعۡلَمُونَ أَنَّ صَٰلِحٗا مُّرۡسَلٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ قَالُوٓاْ إِنَّا بِمَآ أُرۡسِلَ بِهِۦ مُؤۡمِنُونَ٧٥ قَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا بِٱلَّذِيٓ ءَامَنتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ٧٦ فَعَقَرُواْ ٱلنَّاقَةَ وَعَتَوۡاْ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِمۡ وَقَالُواْ يَٰصَٰلِحُ ٱئۡتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٧٧ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلرَّجۡفَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دَارِهِمۡ جَٰثِمِينَ٧٨ فَتَوَلَّىٰ عَنۡهُمۡ وَقَالَ يَٰقَوۡمِ لَقَدۡ أَبۡلَغۡتُكُمۡ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحۡتُ لَكُمۡ وَلَٰكِن لَّا تُحِبُّونَ ٱلنَّٰصِحِينَ٧٩ وَلُوطًا إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ أَتَأۡتُونَ ٱلۡفَٰحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنۡ أَحَدٖ مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٠ إِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلرِّجَالَ شَهۡوَةٗ مِّن دُونِ ٱلنِّسَآءِۚ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٞ مُّسۡرِفُونَ٨١ ﴾ [الأعراف: ۷۴-۸۱].
(۷۴) نعمت الله بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که جانشین قوم عاد شدید، و شما را در زمینتان که از آن بهره میبرید، و خواستههایتان را به دست میآورید فرود آورد، این امر پس از نابودی عاد به دنبال اصرارشان بر کفر و تکذیب بود، در زمینهای مسطح کاخها میسازید، و کوهها را میتراشید تا خانههایی برای خودتان بسازید، پس نعمتهای الله بر خودتان را به یاد آورید تا شکر الله را به خاطر آنها بگزارید، و با ترک کفر به الله و گناهان، از تلاش برای فساد در زمین دست بکشید.
(۷۵) بزرگان و سران از میان کسانی از قوم او که تکبر ورزیدند به مؤمنان قوم او که آنها را ناتوان میشمردند گفتند: - ای مؤمنان- آیا به نظر شما واقعاً صالح فرستادهای از جانب الله است؟ مؤمنان مستضعف به آنها پاسخ دادند: ما در برابر آنچه که صالح با آن فرستاده شده است تصدیقکننده و اقرارکننده و تسلیم هستیم، و به شریعت او عمل میکنیم.
(۷۶) مستکبران قوم او گفتند: - ای مؤمنان- ما به آنچه که شما آن را تصدیق میکنید کافر هستیم، پس هرگز به آن ایمان نمیآوریم، و هرگز به شریعت او عمل نمیکنیم.
(۷۷) پس با سرکشی از اجرای امر الله، مادهشتر را که از رساندن آزار به او نهی شده بودند پی کردند، و با تمسخر و بعید پنداشتن آنچه که صالح ÷ آنها را با آن تهدید کرده بود گفتند: ای صالح، اگر واقعاً از رسولان الله هستی عذاب دردآوری را که به ما وعده میدهی برایمان بیاور.
(۷۸) آنگاه عذابی را که کافران خواستار تعجیل در آن بودند آنها را فراگرفت، بهطوریکه زلزلۀ شدیدی آنها را دربرگرفت، و درحالیکه صورتها و زانوهایشان به زمین چسبیده بود بیهوش شدند، و هیچیک از آنها از نابودی رهایی نیافت.
(۷۹) آنگاه صالح ÷ پس از ناامیدی از استجابت قومش از آنها روی برگرداند، و به آنها گفت: ای قوم من، بهراستی که من آنچه را که الله مرا به تبلیغ آن به شما فرمان داد به شما رساندم، و با ترغیب و ترهیب شما خیرتان را خواستم، اما شما کسانی را که خیرخواه و مشتاق بر راهنمایی شما بر خیر و دورکردن شما از شر هستند دوست ندارید.
(۸۰) لوط ÷ را به یاد آور آنگاه که برای اعتراض بر قومش به آنها گفت: آیا کار زشت و قبیحی را که نزدیکی با مردان است انجام میدهید؟! این کاری را که شما ابداع کردید، هیچکس قبل از شما مرتکب نشده بود!
(۸۱) همانا شما برای برآوردهکردن شهوت، به جای زنان که برای این کار آفریده شدهاند، با مردان نزدیکی میکنید، و در این کار هیچ دلیل عقلی و نقلی و فطری را پیروی نمیکنید، بلکه شما با خروج از حد اعتدال بشری و انحراف از اقتضای عقلهای سلیم، و فطرتهای گرامی، از حدود الله گذشتهاید.
برخی فواید آیات:
• تکبر و خودبزرگبینی، غالبا از مال زیاد و مقام به دست میآید، و مال و مقامِ اندک، غالبا به ایمان و تصدیق و گردننهادن وامیدارد.
• جواز ساختن کاخهای مرتفع و مانند آن؛ زیرا یکی از آثار نعمت: بنای نیک همراه با شکر نعمتدهنده است.
• امر غالب در دعوت پیامبران ‡ این است که ضعیفان و فقرا به گوشفرادادن به سخنی حق که پیامبران ‡ آوردهاند گوش فرا میدهند، اما سران و بزرگان در برابر آن سرکشی میکنند و تکبر میورزند.
• گاهی الله تمام جامعه را بهسبب زیادی پلیدی و عدم نکوهش آن عذاب میکند.
﴿وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ أَخۡرِجُوهُم مِّن قَرۡيَتِكُمۡۖ إِنَّهُمۡ أُنَاسٞ يَتَطَهَّرُونَ٨٢ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥٓ إِلَّا ٱمۡرَأَتَهُۥ كَانَتۡ مِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٨٣ وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهِم مَّطَرٗاۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٨٤ وَإِلَىٰ مَدۡيَنَ أَخَاهُمۡ شُعَيۡبٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥۖ قَدۡ جَآءَتۡكُم بَيِّنَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡۖ فَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ وَٱلۡمِيزَانَ وَلَا تَبۡخَسُواْ ٱلنَّاسَ أَشۡيَآءَهُمۡ وَلَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بَعۡدَ إِصۡلَٰحِهَاۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٨٥ وَلَا تَقۡعُدُواْ بِكُلِّ صِرَٰطٖ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ مَنۡ ءَامَنَ بِهِۦ وَتَبۡغُونَهَا عِوَجٗاۚ وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ كُنتُمۡ قَلِيلٗا فَكَثَّرَكُمۡۖ وَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٨٦ وَإِن كَانَ طَآئِفَةٞ مِّنكُمۡ ءَامَنُواْ بِٱلَّذِيٓ أُرۡسِلۡتُ بِهِۦ وَطَآئِفَةٞ لَّمۡ يُؤۡمِنُواْ فَٱصۡبِرُواْ حَتَّىٰ يَحۡكُمَ ٱللَّهُ بَيۡنَنَاۚ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلۡحَٰكِمِينَ٨٧ ﴾ [الأعراف: ۸۲-۸۷].
(۸۲) و پاسخ قوم لوط ÷ که این عمل زشت را مرتکب میشدند در برابر اعتراض لوط ÷ به آنها چیزی نبود جز اینکه با رویگردانی از حق گفتند: لوط ÷ و خانوادهاش را از شهرتان بیرون کنید؛ زیرا آنها مردمی هستند که از این کار شما پاکی میجویند، پس شایستۀ ما نیست که آنها در میان ما باقی بمانند.
(۸۳) پس او و خانوادهاش را نجات دادیم آنگاه که آنها را به خروج شبانه از شهر که عذاب بر آن واقع خواهد شد فرمان دادیم، جز زن او را که همراه قومش از بازماندگان شد، و عذابی که به آنها رسید او را نیز دربرگرفت.
(۸۴) و باران زیادی بر آنها فروریختیم، آنگاه که با سنگهایی از گِل بر سرشان افکندیم، و شهر را زیر و رو کردیم، پس –ای رسول- بیندیش که سرانجام قوم ستمکار لوط ÷ چگونه بود؟ به راستی که سرانجام آنها نابودی و ذلت همیشگی بود.
(۸۵) و بهسوی قبیلۀ مدین برادرشان شعیب ÷ را فرستادیم، پس به آنها گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، زیرا جز او معبودی سزاوار عبادت ندارید، برهانی واضح و دلیلی روشن بر راستگویی آنچه از جانب پروردگارم برایتان آوردهام از جانب الله نزدتان آمده است، حقوق مردم را با کاملکردن پیمانه و ترازو بپردازید، و با عیبجویی در کالاهای مردم، و بازداشتن از آن، یا فریفتن صاحبانش، حق مردم را کم ندهید، و پس از اصلاح زمین با بعثت پیامبران ‡ از قبل، با کفر و ارتکاب گناهان در زمین فساد برپا نکنید، این موارد برای شما بهتر و سودمندتر است اگر ایمان دارید؛ زیرا با این کار گناهان که الله از انجام آنها نهی فرموده است ترک میشوند، و نزدیکیجستن به الله با انجام آنچه به آن فرمان داده است حاصل میگردد.
(۸۶) و بر سر هر راهی منشینید که مردمی را که از آن میگذرند بترسانید تا اموالشان را بربایید، و هرکس بخواهد به دین الله راه یابد از آن بازدارید. با این کار میخواهید که راه الله دشوار باشد تا مردم آن را نپیمایند. نعمتهای الله بر خودتان را به یاد آورید تا در قبال آنها از الله شکرگزاری کنید، آنگاه که شمارتان اندک بود و شما را زیاد گردانید، و بیندیشید که سرانجام فسادکاران در زمین قبل از شما چگونه بود، بهراستی که سرانجام آنها نابودی و تباهی بوده است.
(۸۷) و –ای تکذیبکنندگان- اگر گروهی از شما به آنچه من از جانب پروردگارم آوردهام ایمان آورده، و گروهی دیگر به آن ایمان نیاورده است، منتظر بمانید تا الله میان شما داوری کند و او بهترین داور و عادلترین قاضی است.
برخی فواید آیات:
• لواط، کار زشتی است که بر وارونگیِ فطرت دلالت دارد، و مناسب است مجازات لواطکاران از جنس عملشان باشد، از این رو الله شهرهایشان را بر سرشان فرو ریخت.
• دعوت پیامبران ‡ – از جمله شعیب ÷- بر دو اصل استوار است: اصل اول بزرگداشت امر الله، که اقرار به توحید و تصدیق نبوت را دربردارد، و اصل دیگر دلسوزی به مخلوقات الله است، که شامل دستکشیدن از ستم و فساد و تمام انواع آزارهاست.
• برپایی فساد بر روی زمین پس از اصلاح، جنایتی اجتماعی در حق انسانیت است؛ زیرا صلاح زمین با عقیده و اخلاق در آن برای همگی خیر است، و برپایی فساد در زمین تجاوز بر مردم است.
• از بزرگترین و سختترین و زشتترین گناهان، گرفتن مقرریهای مالی که گرفتن آن از نظر شرعی حق نیست، به زور و اجبار است؛ زیرا غصب و جور و ستم بر مردم و انتشار منکر و عمل و استمرار به آن و تأیید این کار است.
﴿۞قَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ لَنُخۡرِجَنَّكَ يَٰشُعَيۡبُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَكَ مِن قَرۡيَتِنَآ أَوۡ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَاۚ قَالَ أَوَلَوۡ كُنَّا كَٰرِهِينَ٨٨ قَدِ ٱفۡتَرَيۡنَا عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا إِنۡ عُدۡنَا فِي مِلَّتِكُم بَعۡدَ إِذۡ نَجَّىٰنَا ٱللَّهُ مِنۡهَاۚ وَمَا يَكُونُ لَنَآ أَن نَّعُودَ فِيهَآ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّنَاۚ وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيۡءٍ عِلۡمًاۚ عَلَى ٱللَّهِ تَوَكَّلۡنَاۚ رَبَّنَا ٱفۡتَحۡ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَ قَوۡمِنَا بِٱلۡحَقِّ وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلۡفَٰتِحِينَ٨٩ وَقَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ لَئِنِ ٱتَّبَعۡتُمۡ شُعَيۡبًا إِنَّكُمۡ إِذٗا لَّخَٰسِرُونَ٩٠ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلرَّجۡفَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دَارِهِمۡ جَٰثِمِينَ٩١ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ شُعَيۡبٗا كَأَن لَّمۡ يَغۡنَوۡاْ فِيهَاۚ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ شُعَيۡبٗا كَانُواْ هُمُ ٱلۡخَٰسِرِينَ٩٢ فَتَوَلَّىٰ عَنۡهُمۡ وَقَالَ يَٰقَوۡمِ لَقَدۡ أَبۡلَغۡتُكُمۡ رِسَٰلَٰتِ رَبِّي وَنَصَحۡتُ لَكُمۡۖ فَكَيۡفَ ءَاسَىٰ عَلَىٰ قَوۡمٖ كَٰفِرِينَ٩٣ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا فِي قَرۡيَةٖ مِّن نَّبِيٍّ إِلَّآ أَخَذۡنَآ أَهۡلَهَا بِٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ لَعَلَّهُمۡ يَضَّرَّعُونَ٩٤ ثُمَّ بَدَّلۡنَا مَكَانَ ٱلسَّيِّئَةِ ٱلۡحَسَنَةَ حَتَّىٰ عَفَواْ وَّقَالُواْ قَدۡ مَسَّ ءَابَآءَنَا ٱلضَّرَّآءُ وَٱلسَّرَّآءُ فَأَخَذۡنَٰهُم بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٩٥ ﴾ [الأعراف: ۸۸-۹۵].
(۸۸) بزرگان و سران قوم شعیب ÷ که تکبر ورزیدند به شعیب ÷ گفتند: - ای شعیب- یا به دین ما بازگردید یا تو و همراهانت را که تو را تصدیق کردند از این شهرمان بیرون خواهیم کرد. شعیب ÷ با تفکر و تعجب به آنها گفت: آیا شما را در دین و آیینتان پیروی کنیم، حتی اگر کراهت داشته باشیم؟! چون از بطلان آنچه که شما بر آن هستید آگاهیم.
(۸۹) اگر به شرک و کفری که شما بر آن هستید پس از اینکه الله ما را به فضل خویش از آن نجات داد ایمان بیاوریم، بهراستی که بر الله دروغ بستهایم. سزاوار و شایستۀ ما نیست که بهسوی آیین باطل شما بازگردیم مگر اینکه الله پروردگارمان بخواهد، به دلیل مغلوببودن همگی در برابر ارادۀ الله سبحانه، عمل پروردگار ما بر هر چیزی احاطه دارد، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، فقط بر الله تکیه کردیم تا ما را بر راه راست پایدار بدارد، و از راههای جهنم محافظت گرداند. ای پروردگار ما، میان ما و میان قوم کافر ما، به حق داوری کن، پس صاحب حق مظلوم را بر ظالم منحرف پیروز گردان، که –ای پروردگار ما- تو بهترین داوران هستی.
(۹۰) و بزرگان و سران کافر قوم او که دعوت توحید را رها کرده بودند برای برحذرداشتن از شعیب ÷ و دینش گفتند: - ای قوم ما- اگر در دین شعیب ÷ وارد شوید، و دین خودتان و دین پدرانتان را رها کنید، با این کار نابود شدهاید.
(۹۱) پس زلزلۀ شدیدی آنها را فرا گرفت، آنگاه در خانههایشان از پا درآمدند، درحالیکه بر زانوها و صورتهایشان افتاده بودند، و در دیارشان مرده و نابود شده بودند.
(۹۲) تمام کسانیکه شعیب ÷ را تکذیب کردند از بین رفتند، و چنان نابود شدند که گویی هرگز در دیارشان سکونت نداشته بودند و در آن بهره نبرده بودند، کسانیکه شعیب ÷ را تکذیب کردند آنها زیانکاران بودند؛ زیرا آنها بر خودشان و آنچه که مالک بودند زیان رساندند، و آنگونه که این کافران تکذیبکننده ادعا کردند مؤمنان قوم او هرگز زیانکار نبودند.
(۹۳) و چون نابود شدند پیامبرشان شعیب ÷ از آنها روی گرداند، و خطاب به آنها گفت: ای قوم من، آنچه را که پروردگارم مرا به ابلاغ آن به شما امر کرد به شما رساندم، و شما را نصیحت کردم اما شما نصیحت مرا نپذیرفتید، و از راهنمایی من اطاعت نکردید، پس چگونه بر قومی که به الله کافر هستند و بر کفرشان اصرار دارند اندوهگین باشم؟!
(۹۴) و در هیچ شهری پیامبری از پیامبران الله را نفرستادیم، و ساکنانش تکذیب نکردند و کفر نورزیدند، مگر اینکه آنها را به سختی و فقر و بیماری دچار کردیم به این امید که برای الله فروتنی کنند و از کفر و استکباری که بر آن هستند دست بردارند. و این هشداری برای قریش و برای هرکسی است که کفر ورزد و خبر سنت الله در امتهای تکذیبکننده را تکذیب کند.
(۹۵) سپس بعد از گرفتاری به سختی و بیماری، خیری فراوان و امنیت را به آنها دادیم تا اینکه افرادشان زیاد شد، و اموالشان رشد کرد، و گفتند: شر و خیری که به ما رسید، همان عادت منظمی است که از قبل به پیشینیان ما رسیده است، و درک نکردند که منظور از کیفرهایی که به آنها میرسد عبرتگرفتن است، و نعمتهایی که به آنها میرسد استدراج (نزدیککردن تدریجی به عذاب) است، پس ناگهان و درحالیکه عذاب را احساس نمیکردند و منتظر آن نبودند آنها را به عذاب گرفتیم.
برخی فواید آیات:
• یکی از مظاهر اکرام الله به بندگان صالحش این است که درهای علم را برای روشن نمودن حق از باطل، و نجات مؤمنان، و عذاب کافران برایشان گشوده است.
• یکی از سنتهای الله در مورد بندگانش اعطای مهلت است؛ تا از وقایع عبرت بگیرند، و از گناهان و جنایتهایی که مرتکب میشوند دست بکشند.
• شاید افراد زیادی در برابر آزمایش با بلا و مصیبت شکیبایی کنند، و دشواریهای آن را تحمل کنند، اما شمار اندکی هستند که در برابر آزمایش با ناز و نعمت شکیبایی میکنند.
﴿وَلَوۡ أَنَّ أَهۡلَ ٱلۡقُرَىٰٓ ءَامَنُواْ وَٱتَّقَوۡاْ لَفَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَرَكَٰتٖ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَٰكِن كَذَّبُواْ فَأَخَذۡنَٰهُم بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٩٦ أَفَأَمِنَ أَهۡلُ ٱلۡقُرَىٰٓ أَن يَأۡتِيَهُم بَأۡسُنَا بَيَٰتٗا وَهُمۡ نَآئِمُونَ٩٧ أَوَ أَمِنَ أَهۡلُ ٱلۡقُرَىٰٓ أَن يَأۡتِيَهُم بَأۡسُنَا ضُحٗى وَهُمۡ يَلۡعَبُونَ٩٨ أَفَأَمِنُواْ مَكۡرَ ٱللَّهِۚ فَلَا يَأۡمَنُ مَكۡرَ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٩٩ أَوَ لَمۡ يَهۡدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِ أَهۡلِهَآ أَن لَّوۡ نَشَآءُ أَصَبۡنَٰهُم بِذُنُوبِهِمۡۚ وَنَطۡبَعُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَهُمۡ لَا يَسۡمَعُونَ١٠٠ تِلۡكَ ٱلۡقُرَىٰ نَقُصُّ عَلَيۡكَ مِنۡ أَنۢبَآئِهَاۚ وَلَقَدۡ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَمَا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُواْ بِمَا كَذَّبُواْ مِن قَبۡلُۚ كَذَٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٠١ وَمَا وَجَدۡنَا لِأَكۡثَرِهِم مِّنۡ عَهۡدٖۖ وَإِن وَجَدۡنَآ أَكۡثَرَهُمۡ لَفَٰسِقِينَ١٠٢ ثُمَّ بَعَثۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِم مُّوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ فَظَلَمُواْ بِهَاۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُفۡسِدِينَ١٠٣ وَقَالَ مُوسَىٰ يَٰفِرۡعَوۡنُ إِنِّي رَسُولٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٠٤ ﴾ [الأعراف: ۹۶-۱۰۴].
(۹۶) و اگر ساکنان این شهرهایی که رسولانمان را بهسوی آنها فرستادیم آنچه را که رسولانشان آورده بودند تصدیق کرده بودند، و با ترک کفر و گناهان و اجرای اوامر الله تعالی تقوای او را پیشه کرده بودند، بهطور قطع از هر جهتی درهای خیر را بر روی آنها میگشودیم، اما آنها تصدیق نکردند و تقوا برنگزیدند، بلکه آنچه را رسولانشان آورده بودند تکذیب کردند، پس بهسبب گناهان و جرایمی که انجام میدادند به صورت ناگهانی آنها را به عذاب گرفتیم.
(۹۷) آیا ساکنان تکذیبکنندۀ این شهرها خود را ایمن دانستهاند از اینکه عذاب ما شبانه و درحالیکه غرق در راحتی و آرامش در خواب هستند به آنها برسد؟
(۹۸) آیا خود را ایمن دانستهاند از اینکه عذاب ما در ابتدای روز درحالیکه به دلیل مشغولشدن به دنیا سرگرم و غافل هستند آنها را فرا گیرد؟
(۹۹) بنگرید به مهلتی که الله در اختیار آنها گذاشت، و نیرو و روزی زیادی به آنها ارزانی داشت تا به تدریج آنها را بهسوی عذاب بکشاند؛ آیا این تکذیبکنندگان ساکن آن شهرها از مکر و تدبیر پنهانی الله خود را ایمن دانستهاند؟ کسی جز قوم نابودشده خود را از مکر الله ایمن نمیداند، اما هدایتیافتگان همان کسانی هستند که از مکر او تعالی میترسند، پس به آنچه که الله بر آنها نعمت بخشیده است فریب نمیخورند، بلکه بخشش و احسان او تعالی بر خودشان را میبینند، و شکر او را به جای میآورند.
(۱۰۰) آیا برای کسانیکه پس از نابودی امتهای قبل از خود بهسبب گناهانشان، در روی زمین جانشین شدند روشن نشده است، سپس از آنچه که به آنها رسیده است عبرت نگرفتهاند، بلکه اعمالشان را انجام دادند، آیا برای اینها روشن نشده است که اگر الله میخواست آنها را بهسبب گناهانشان عذاب کند بهطور قطع این کار را میکرد چنانکه این کار سنت او تعالی است؟ و بر دلهایشان مُهر میزد تا هیچ پندی نگیرند، و هیچ اندرزی به آنها سود نرساند.
(۱۰۱) - ای رسول- آن شهرهای سابق- یعنی شهرهای اقوام نوح ÷ و هود ÷ و صالح ÷ و لوط ÷ و شعیب ÷- اخبار و تکذیب و دشمنیای که بر آن بودند و هلاکتی که به آنها رسید را بر تو میخوانیم و تو را از آن باخبر میسازیم؛ تا عبرتی باشد برای هرکس که عبرت میگیرد، و اندرزی باشد برای هرکس که اندرز میپذیرد، و رسولان ‡ برای ساکنان این شهرها براهین آشکاری بر راستگویی خویش آوردند، اما آنها کسانی نبودند که هنگام آمدن رسولان ‡ ایمان بیاورند چون الله از قبل میدانست که آن را تکذیب میکنند. و همانگونه که الله بر دلهای ساکنان این شهرها که رسولانشان را تکذیب کردند مُهر نهاد، بر دلهای کافران به محمد ج نیز مُهر مینهد، تا به ایمان هدایت نشوند.
(۱۰۲) و در بیشتر امتهایی که رسولان ‡ بهسوی آنها فرستاده شد، وفا و پایبندی به آنچه الله آنها را سفارش کرده بود نیافتیم، و در آنها فرمانبرداری از اوامر او تعالی ندیدیم، و بیشتر آنها را خارج از طاعت الله دیدیم.
(۱۰۳) سپس بعد از آن رسولان، موسی ÷ را با دلایل و حجتهای آشکار و دلالتکننده بر راستگویی او بهسوی فرعون و قومش فرستادیم، اما آنها کاری نکردند جز اینکه این آیات را انکار کردند و به آن کفر ورزیدند، پس –ای رسول- بنگر که سرانجام فرعون و قومش چگونه بود، که الله آنها را با غرقشدن نابود کرد، و لعنت در دنیا و آخرت را به آنها رسانید.
(۱۰۴) و موسی ÷ آنگاه که الله او را بهسوی فرعون فرستاد و نزد او رفت گفت: ای فرعون، همانا من فرستادهای از جانب پروردگار هستم که مالک و تدبیرکنندۀ امور تمام مخلوقات است.
برخی فواید آیات:
• ایمان و عمل صالح سبب سرازیری خیرات و برکات از آسمان و زمین بر امت میشود.
• بیان رابطه محکم میان گشایش روزی و تقوا؛ و اگر الله بر کافران نعمت میبخشد برای نزدیککردن تدریجی آنها به عذاب و مکر زدن بر آنها است.
• بنده نباید خود را از عذاب ناگهانی الله که شاید در هر لحظه از شب یا روز بیاید ایمن بداند.
• قرآن اخبار امتهای پیشین را برای استواری مؤمنان و ترساندن کافران حکایت میفرماید.
﴿حَقِيقٌ عَلَىٰٓ أَن لَّآ أَقُولَ عَلَى ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡحَقَّۚ قَدۡ جِئۡتُكُم بِبَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ فَأَرۡسِلۡ مَعِيَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ١٠٥ قَالَ إِن كُنتَ جِئۡتَ بَِٔايَةٖ فَأۡتِ بِهَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ١٠٦ فَأَلۡقَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعۡبَانٞ مُّبِينٞ١٠٧ وَنَزَعَ يَدَهُۥ فَإِذَا هِيَ بَيۡضَآءُ لِلنَّٰظِرِينَ١٠٨ قَالَ ٱلۡمَلَأُ مِن قَوۡمِ فِرۡعَوۡنَ إِنَّ هَٰذَا لَسَٰحِرٌ عَلِيمٞ١٠٩ يُرِيدُ أَن يُخۡرِجَكُم مِّنۡ أَرۡضِكُمۡۖ فَمَاذَا تَأۡمُرُونَ١١٠ قَالُوٓاْ أَرۡجِهۡ وَأَخَاهُ وَأَرۡسِلۡ فِي ٱلۡمَدَآئِنِ حَٰشِرِينَ١١١ يَأۡتُوكَ بِكُلِّ سَٰحِرٍ عَلِيمٖ١١٢ وَجَآءَ ٱلسَّحَرَةُ فِرۡعَوۡنَ قَالُوٓاْ إِنَّ لَنَا لَأَجۡرًا إِن كُنَّا نَحۡنُ ٱلۡغَٰلِبِينَ١١٣ قَالَ نَعَمۡ وَإِنَّكُمۡ لَمِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ١١٤ قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِمَّآ أَن تُلۡقِيَ وَإِمَّآ أَن نَّكُونَ نَحۡنُ ٱلۡمُلۡقِينَ١١٥ قَالَ أَلۡقُواْۖ فَلَمَّآ أَلۡقَوۡاْ سَحَرُوٓاْ أَعۡيُنَ ٱلنَّاسِ وَٱسۡتَرۡهَبُوهُمۡ وَجَآءُو بِسِحۡرٍ عَظِيمٖ١١٦ ۞وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَلۡقِ عَصَاكَۖ فَإِذَا هِيَ تَلۡقَفُ مَا يَأۡفِكُونَ١١٧ فَوَقَعَ ٱلۡحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١١٨ فَغُلِبُواْ هُنَالِكَ وَٱنقَلَبُواْ صَٰغِرِينَ١١٩ وَأُلۡقِيَ ٱلسَّحَرَةُ سَٰجِدِينَ١٢٠ ﴾ [الأعراف: ۱۰۵-۱۲۰].
(۱۰۵) موسی ÷ گفت: چون فرستادهای از جانب الله هستم، بر من شایسته است که بر او تعالی سخنی جز حق نگویم، همانا حجتی آشکار که بر راستگویی من و اینکه فرستادهشدهای از جانب پروردگارم بهسوی شما هستم نزدتان آوردهام، پس فرزندان اسرائیل را از اسارت و جبری که هستند همراه من روانه کن.
(۱۰۶) فرعون به موسی ÷ گفت: اگر در این ادعا که میگویی نشانهای آوردهای صادق هستی آن را بیاور.
(۱۰۷) آنگاه موسی ÷ عصایش را افکند که بهناگاه در نظر بیننده به ماری بزرگ و آشکار تبدیل شد.
(۱۰۸) و دستش را خارج کرد و آن را از شکاف پیراهن خویش در کنار سینهاش یا از زیر بغلش، سفید بدون پیسی درآورد، که از شدت سفیدی برای بینندگان میدرخشید.
(۱۰۹) و بزرگان و سران وقتی تبدیل عصای موسی ÷ به مار و سفیدشدن دستش بدون پیسی را مشاهده کردند گفتند: موسی ÷ نیست مگر ساحری که در علم سحر تواناست.
(۱۱۰) با آنچه که انجام میدهد قصد دارد تا شما را از این سرزمینتان، یعنی مصر، بیرون کند. سپس فرعون در مورد موسی ÷ از آنها مشورت خواست و گفت: در مورد او چه نظری به من پیشنهاد میکنید؟
(۱۱۱) به فرعون گفتند: کار موسی ÷ و برادرش هارون ÷ را به تأخیر بینداز، و افرادی را در شهرهای مصر بفرست تا ساحران را گرد آورند.
(۱۱۲) تا این افرادی که آنها را برای گردآوری ساحران در شهرها میفرستی هر ساحر ماهر و زبردستی را نزدت بیاورند.
(۱۱۳) پس فرعون کسانی را برای گردآوری ساحران فرستاد، وقتی ساحران نزد فرعون آمدند از او پرسیدند: آیا اگر با سحرشان بر موسی ÷ غلبه کردند و بر او پیروز شدند پاداشی دارند؟
(۱۱۴) فرعون اینگونه به آنها پاسخ داد: بله، همانا پاداش و مزدی برایتان است، و از نظر مقام از مقربان خواهید بود.
(۱۱۵) ساحران از روی تکبر و خودبزرگبینی و با اعتماد بر پیروزیشان بر موسی ÷ گفتند: - ای موسی- هر کدام را که میخواهی انتخاب کن که یا تو ابتدا بیفکنی یا ما بیفکنیم.
(۱۱۶) موسی ÷ بدون اهمیت به آنها و با اعتماد به اینکه پروردگارش به او یاری میرساند به آنها پاسخ داد: ریسمانها و عصاهایتان را بیفکنید، چون افکندند چشمان مردم را با برگرداندن از ادراک صحیحشان سحر کردند، و آنها را ترساندند، و در چشم بینندگان سحری قوی آوردند.
(۱۱۷) و الله به پیامبر و کلیم خویش موسی ÷ چنین وحی کرد: - ای موسی- عصایت را بیفکن، پس موسی ÷ آن را افکند، ناگهان به ماری زنده تبدیل شد که ریسمانها و عصاهایشان که در تبدیل حقایق و به اشتباه انداختن مردم به اینکه مارهایی جنبنده هستند به کار میبردند، را بلعید.
(۱۱۸) پس حق آشکار گشت و راستی آنچه موسی ÷ آورده بود روشن شد، و بطلان سحری که ساحران انجام دادند مشخص شد.
(۱۱۹) آنگاه مغلوب شدند و در هم شکستند، و موسی ÷ در آن صحنه بر آنها پیروز شد، و آنها خوار و شکستخورده شدند.
(۱۲۰) ساحران وقتی قدرت عظیم الله را مشاهده کردند، و آیات آشکار را دیدند، کاری نکردند جز اینکه برای الله به سجده درافتادند.
برخی فواید آیات:
• از حکمت و رحمت الله است که نشانۀ هر پیامبری را از مواردی قرار میدهد که قوم او آن را درک میکنند، و گاهی از جنس چیزی است که در آن برتری یافتهاند.
• فرعون بندهای خوار و پست و ناتوان بود، و گرنه برای دفع موسی ÷ به یاریگرفتن از ساحران نیازی نداشت.
• طلب مزد و مقام نزد فرعون از سوی ساحران – درحالیکه به شیاطین متصل هستند که خواستههایشان را پاسخ میدهند-، بر ضعف ساحران دلالت دارد.
﴿قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٢١ رَبِّ مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ١٢٢ قَالَ فِرۡعَوۡنُ ءَامَنتُم بِهِۦ قَبۡلَ أَنۡ ءَاذَنَ لَكُمۡۖ إِنَّ هَٰذَا لَمَكۡرٞ مَّكَرۡتُمُوهُ فِي ٱلۡمَدِينَةِ لِتُخۡرِجُواْ مِنۡهَآ أَهۡلَهَاۖ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ١٢٣ لَأُقَطِّعَنَّ أَيۡدِيَكُمۡ وَأَرۡجُلَكُم مِّنۡ خِلَٰفٖ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمۡ أَجۡمَعِينَ١٢٤ قَالُوٓاْ إِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ١٢٥ وَمَا تَنقِمُ مِنَّآ إِلَّآ أَنۡ ءَامَنَّا بَِٔايَٰتِ رَبِّنَا لَمَّا جَآءَتۡنَاۚ رَبَّنَآ أَفۡرِغۡ عَلَيۡنَا صَبۡرٗا وَتَوَفَّنَا مُسۡلِمِينَ١٢٦ وَقَالَ ٱلۡمَلَأُ مِن قَوۡمِ فِرۡعَوۡنَ أَتَذَرُ مُوسَىٰ وَقَوۡمَهُۥ لِيُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَيَذَرَكَ وَءَالِهَتَكَۚ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبۡنَآءَهُمۡ وَنَسۡتَحۡيِۦ نِسَآءَهُمۡ وَإِنَّا فَوۡقَهُمۡ قَٰهِرُونَ١٢٧ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِ ٱسۡتَعِينُواْ بِٱللَّهِ وَٱصۡبِرُوٓاْۖ إِنَّ ٱلۡأَرۡضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۖ وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ١٢٨ قَالُوٓاْ أُوذِينَا مِن قَبۡلِ أَن تَأۡتِيَنَا وَمِنۢ بَعۡدِ مَا جِئۡتَنَاۚ قَالَ عَسَىٰ رَبُّكُمۡ أَن يُهۡلِكَ عَدُوَّكُمۡ وَيَسۡتَخۡلِفَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرَ كَيۡفَ تَعۡمَلُونَ١٢٩ وَلَقَدۡ أَخَذۡنَآ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ بِٱلسِّنِينَ وَنَقۡصٖ مِّنَ ٱلثَّمَرَٰتِ لَعَلَّهُمۡ يَذَّكَّرُونَ١٣٠ ﴾ [الأعراف: ۱۲۱-۱۳۰].
(۱۲۱) ساحران گفتند: به پروردگار تمام مخلوقات ایمان آوردیم.
(۱۲۲) پروردگار موسی ÷ و هارون ÷؛ زیرا تنها او سزاوار عبادتشدن است، نه معبودهای ادعایی غیر او.
(۱۲۳) فرعون پس از ایمانآوردن آنها به یگانگی الله برای تهدید آنها گفت: قبل از اینکه به شما اجازه دهم موسی ÷ را تصدیق کردید؟ بهراستی که ایمان شما به موسی ÷ و تصدیق آنچه که او آورده است از طرف شما، بهسبب فریب و نیرنگی است که شما و موسی ÷ برای اخراج ساکنان این شهر از آن اندیشیدهاید، پس –ای ساحران- به زودی از عقوبت و عذابی که به شما میرسد آگاه خواهید شد.
(۱۲۴) از هر یک از شما دست راست او و پای چپش یا دست چپ او و پای راستش را قطع خواهم کرد، سپس همگی شما را بر تنههای درخت خرما برای عذاب شما و ترساندن هرکسیکه شما را در این حالت مشاهده میکند خواهم آویخت.
(۱۲۵) ساحران در پاسخ به تهدید فرعون گفتند: بهراستیکه ما فقط بهسوی پروردگارمان بازمیگردیم، پس به آنچه که تهدید میکنی اهمیتی نمیدهیم.
(۱۲۶) و –ای فرعون- تو ما را عذاب نمیکنی و بر ما سخت نمیگیری جز برای اینکه آیات پروردگارمان را که به دست موسی ÷ نزد ما آمده است تصدیق کردیم، پس اگر این کار گناهی مورد ایراد است پس گناه ماست، سپس با دعا بهسوی الله متوجه شدند و با فروتنی گفتند: ای پروردگار ما، بر ما شکیبایی فرو ریز تا ما را بپوشاند که بر حق پایداری ورزیم، و ما را درحالیکه تسلیم تو، و فرمانبردار امرت، و پیرو رسولت هستیم بمیران.
(۱۲۷) و سران و بزرگان قوم فرعون، برای تحریک فرعون علیه موسی ÷ و مؤمنان همراهش، به او گفتند: - ای فرعون- آیا موسی ÷ و قومش را رها میکنی تا در زمین فساد پخش کنند، و تو و معبودهایت را رها کنند، و بهسوی عبادت الله به یگانگی فراخوانند؟! فرعون گفت: پسران بنی اسرائیل را خواهیم کشت، و زنانشان را برای خدمت نگه میداریم، و با زور و غلبه و قدرت بر آنها چیره هستیم.
(۱۲۸) موسی ÷ به عنوان توصیه به قومش گفت: ای قوم من، در دفع ضرر از خود و جلب فایده به خودتان فقط از الله یاری بخواهید، و در آزمایشی که قرار دارید شکیبایی ورزید، زیرا زمین فقط از آنِ الله است، و نه برای فرعون است و نه غیر او تا در آن حکومت کند، و الله بر اساس ارادۀ خویش آن را میان مردم دست به دست میگرداند، و اما سرانجام نیکو در زمین برای مؤمنان است که اوامر پروردگارشان را اجرا میکنند و از نواهی او تعالی اجتناب میکنند، هر چند به امتحانها و آزمایشهایی مبتلا شوند.
(۱۲۹) قوم موسی ÷ که از بنی اسرائیل بودند به موسی ÷ گفتند: ای موسی قبل از آمدن تو، توسط فرعون با کشتن پسرانمان و باقیگذاشتن زنانمان مبتلا بودیم و بعد از آمدن تو نیز مبتلا هستیم. موسی ÷ برای نصحیت آنها و بشارت به گشایش به آنها گفت: امید است که پروردگار شما دشمنتان فرعون و قومش را نابود کند، و پس از آنها شما را در زمین قدرت دهد، آنگاه پس از این بنگرد شکر میگزارید یا کفر میورزید.
(۱۳۰) و خاندان فرعون را با خشکسالی و قحطی عذاب کردیم، و آنها را با کاهش میوهها و غلات زمین آزمودیم، به این امید که متذکر شوند و پند گیرند که آنچه بر سرشان آمده است عذابی بر آنها بهسبب کفرشان است، آنگاه بهسوی الله توبه کنند.
برخی فواید آیات:
• موضع ساحران و اعلام ایمانشان با جرأت و صراحت بر این امر دلالت دارد که اگر انسان از هوس خویش خالی شود، و از عقل و فکر سلیم فرمانبرداری کند، هنگام ظهور دلایل ایمان، به سرعت ایمان میآورد.
• مؤمنان به الله و روز آخرت، در میادین بحران و آزمایش و جنگ، استوارترین و شجاعترین و شکیباترین مردم هستند.
• کسانیکه از سلطه بهره میبرند سلطان را برای مواجهه با مؤمنان تحریک و تهییج میکنند؛ زیرا بقای مصالح آنها در بقای سلطان است.
• یکی از اسباب بازداشتن باران و افزایش قیمتها، ستم و فساد است.
﴿فَإِذَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡحَسَنَةُ قَالُواْ لَنَا هَٰذِهِۦۖ وَإِن تُصِبۡهُمۡ سَيِّئَةٞ يَطَّيَّرُواْ بِمُوسَىٰ وَمَن مَّعَهُۥٓۗ أَلَآ إِنَّمَا طَٰٓئِرُهُمۡ عِندَ ٱللَّهِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ١٣١ وَقَالُواْ مَهۡمَا تَأۡتِنَا بِهِۦ مِنۡ ءَايَةٖ لِّتَسۡحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحۡنُ لَكَ بِمُؤۡمِنِينَ١٣٢ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمُ ٱلطُّوفَانَ وَٱلۡجَرَادَ وَٱلۡقُمَّلَ وَٱلضَّفَادِعَ وَٱلدَّمَ ءَايَٰتٖ مُّفَصَّلَٰتٖ فَٱسۡتَكۡبَرُواْ وَكَانُواْ قَوۡمٗا مُّجۡرِمِينَ١٣٣ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيۡهِمُ ٱلرِّجۡزُ قَالُواْ يَٰمُوسَى ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَۖ لَئِن كَشَفۡتَ عَنَّا ٱلرِّجۡزَ لَنُؤۡمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرۡسِلَنَّ مَعَكَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ١٣٤ فَلَمَّا كَشَفۡنَا عَنۡهُمُ ٱلرِّجۡزَ إِلَىٰٓ أَجَلٍ هُم بَٰلِغُوهُ إِذَا هُمۡ يَنكُثُونَ١٣٥ فَٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡ فَأَغۡرَقۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡيَمِّ بِأَنَّهُمۡ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَكَانُواْ عَنۡهَا غَٰفِلِينَ١٣٦ وَأَوۡرَثۡنَا ٱلۡقَوۡمَ ٱلَّذِينَ كَانُواْ يُسۡتَضۡعَفُونَ مَشَٰرِقَ ٱلۡأَرۡضِ وَمَغَٰرِبَهَا ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَاۖ وَتَمَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ ٱلۡحُسۡنَىٰ عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ بِمَا صَبَرُواْۖ وَدَمَّرۡنَا مَا كَانَ يَصۡنَعُ فِرۡعَوۡنُ وَقَوۡمُهُۥ وَمَا كَانُواْ يَعۡرِشُونَ١٣٧ ﴾ [الأعراف: ۱۳۱-۱۳۷].
(۱۳۱) پس هرگاه سال خوش و میوههای نیکو و قیمتهای پایین به خاندان فرعون روی آورد گفتند: اینها به خاطر شایستگی و برتری ما به آنهاست، و اگر مصیبتی از خشکسالی و قحطی و بیماریهای فراوان و سایر پیشآمدهای ناگوار به آنها میرسید به موسی ÷ و کسانی از بنیاسرائیل که همراه او بودند شگون بد میزدند، اما حقیقت آن است که تمام این مصیبتها که به آنها میرسید فقط به تقدیر الله سبحانه بود، و این کار هیچ ربطی نه به آنها داشت نه به موسی ÷ مگر اینکه موسی ÷ علیه آنها دعا کرد، اما بیشتر آنها نمیدانند، از این رو آن را به غیر الله نسبت میدهند.
(۱۳۲) و قوم موسی ÷ از روی دشمنی با حق به موسی ÷ گفتند: هر نشانه و راهنمایی را که برایمان بیاوری، و هر حجتی را بر بطلان آنچه نزد ماست و برای اثبات راستی آنچه آوردهای اقامه کنی تا از آن بازگردیم؛ هرگز تو را تصدیق نخواهیم کرد.
(۱۳۳) پس برای عذاب آنها به خاطر تکذیب و لجاجتشان آبی فراوان را بر آنها فرو فرستادیم، که کشتزارها و میوههایشان را غرق ساخت، و ملخها را بر آنها فرستادیم که محصولاتشان را خوردند، و جانور کوچکی به نام شپش بر آنها فرستادیم که به کشت آسیب میرساند یا انسان را در مویش آزار میرساند، و بر آنها قورباغهها را فرو فرستادیم که ظرفهایشان را پر کرد، و غذاهایشان را فاسد کرد، و آرامش را از آنها گرفت، و خون را بر آنها فرو فرستادیم که آبهای چاهها و رودهایشان را به خون تبدیل کرد. تمام این موارد را آیاتی آشکار و پراکنده و در پی یکدیگر فرستادیم، اما با وجود تمام کیفرهایی که به آنها رسید از ایمان به الله و تصدیق آنچه موسی ÷ آورده بود سر باز زدند، و مردمی بودند که مرتکب گناهان میشدند، و از باطل دست نمیکشیدند، و بهسوی حق هدایت نمیشدند.
(۱۳۴) و وقتی با این امور به عذاب گرفتار شدند، به موسی ÷ روی آورده، و به او گفتند: ای موسی، از پروردگارت به نبوتی که آن را به تو اختصاص داده است، و به عهدی که برای برداشتن عذاب با توبه نزد تو دارد برای ما بخواه که عذابی را که بر ما وارد شده است از ما بردارد، پس اگر این عذاب را از ما بردارد بهطور قطع به تو ایمان میآوریم، و بنیاسرائیل را همراه تو میفرستیم، و آنها را آزاد میسازیم.
(۱۳۵) اما وقتی عذاب را تا سررسید مشخصی قبل از نابودکردن آنها با غرق از آنها برداشتیم ناگهان ایمان و فرستادن بنیاسرائیل را که بر خود عهد بسته بودند شکستند، و بر کفرشان ادامه دادند، و از فرستادن بنیاسرائیل همراه موسی ÷ خودداری کردند.
(۱۳۶) پس وقتی سررسید مشخص برای نابودی آنها فرا رسید، بهسبب تکذیب آیات الله توسط آنها و رویگردانیشان از حقیقتی که بر آن دلالت میکرد و هیچ تردیدی در آن راه ندارد، خشم خویش را با غرقساختنشان در دریا بر آنها فرو فرستادیم.
(۱۳۷) و به بنیاسرائیل که فرعون و قومش آنها را خوار میکردند مشارق و مغارب زمین را به میراث عطا کردیم، که منظور از آن سرزمین شام است، این سرزمینی است که الله با بیرونآوردن کشتزارها و میوهها به کاملترین شکل، در آن برکت نهاده، و- ای رسول- سخن نیکوی پروردگارت که در آیۀ: ﴿وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَنَجۡعَلَهُمۡ أَئِمَّةٗ وَنَجۡعَلَهُمُ ٱلۡوَٰرِثِينَ٥ ﴾ [القصص: ۵]. «و میخواهیم بر کسانیکه در زمین به استضعاف کشیده شدهاند، منت گذاریم و آنها را پیشوایان سازیم، و آنها را وارثان (زمین) قرار دهیم».(قصص/۵) آمده است تحقق یافت، چنانکه الله بهسبب صبر آنها در برابر آزارهای فرعون و قومش که به آنها رسید آنها را در زمین قدرت داد، و مزارع و مسکنهایی که فرعون میساخت، و کاخهایی که بنا میکردند را نابود کردیم.
برخی فواید آیات:
• تمام خیر و شر و نیکیها و بدیها به قضا و قَدَر الله است، و ذرهای از این موارد از قضا و قدر او تعالی خارج نیست.
• حالت مردم هنگام محنت و مصائب، پناهآوردن به الله با محرک ندای ایمان فطری است.
• برای مؤمن پسندیده است که در آیات و سنتهای الله در مخلوقات بیندیشد، و در اسباب و آثار آن تدبر کند.
• نیروی افراد و حکومتها در برابر نیروی عظیم الله متلاشی میشود، وایمان به الله، مصدر تمام نیروهاست.
• الله تعالی برای پاداش بندگان مؤمن خویش آنها را پس از اینکه ضعیف شمرده شدند در زمین قدرت میدهد.
﴿وَجَٰوَزۡنَا بِبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡبَحۡرَ فَأَتَوۡاْ عَلَىٰ قَوۡمٖ يَعۡكُفُونَ عَلَىٰٓ أَصۡنَامٖ لَّهُمۡۚ قَالُواْ يَٰمُوسَى ٱجۡعَل لَّنَآ إِلَٰهٗا كَمَا لَهُمۡ ءَالِهَةٞۚ قَالَ إِنَّكُمۡ قَوۡمٞ تَجۡهَلُونَ١٣٨ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ مُتَبَّرٞ مَّا هُمۡ فِيهِ وَبَٰطِلٞ مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٣٩ قَالَ أَغَيۡرَ ٱللَّهِ أَبۡغِيكُمۡ إِلَٰهٗا وَهُوَ فَضَّلَكُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ١٤٠ وَإِذۡ أَنجَيۡنَٰكُم مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَسُومُونَكُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبۡنَآءَكُمۡ وَيَسۡتَحۡيُونَ نِسَآءَكُمۡۚ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَآءٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَظِيمٞ١٤١ ۞وَوَٰعَدۡنَا مُوسَىٰ ثَلَٰثِينَ لَيۡلَةٗ وَأَتۡمَمۡنَٰهَا بِعَشۡرٖ فَتَمَّ مِيقَٰتُ رَبِّهِۦٓ أَرۡبَعِينَ لَيۡلَةٗۚ وَقَالَ مُوسَىٰ لِأَخِيهِ هَٰرُونَ ٱخۡلُفۡنِي فِي قَوۡمِي وَأَصۡلِحۡ وَلَا تَتَّبِعۡ سَبِيلَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ١٤٢ وَلَمَّا جَآءَ مُوسَىٰ لِمِيقَٰتِنَا وَكَلَّمَهُۥ رَبُّهُۥ قَالَ رَبِّ أَرِنِيٓ أَنظُرۡ إِلَيۡكَۚ قَالَ لَن تَرَىٰنِي وَلَٰكِنِ ٱنظُرۡ إِلَى ٱلۡجَبَلِ فَإِنِ ٱسۡتَقَرَّ مَكَانَهُۥ فَسَوۡفَ تَرَىٰنِيۚ فَلَمَّا تَجَلَّىٰ رَبُّهُۥ لِلۡجَبَلِ جَعَلَهُۥ دَكّٗا وَخَرَّ مُوسَىٰ صَعِقٗاۚ فَلَمَّآ أَفَاقَ قَالَ سُبۡحَٰنَكَ تُبۡتُ إِلَيۡكَ وَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٤٣ ﴾ [الأعراف: ۱۳۸-۱۴۳].
(۱۳۸) و بنیاسرائیل را از دریا عبور دادیم آنگاه که موسی ÷ عصایش را به دریا زد و دریا از هم شکافت، تا اینکه بر قومی گذشتند که بر عبادت نمادهایی که داشتند مشغول بودند و آنها را به جای الله عبادت میکردند. آنگاه بنیاسرائیل به موسی ÷ گفتند: ای موسی، برای ما نمادی قرار بده تا آن را عبادت کنیم همانگونه که اینها نمادهایی دارند و آنها را به جای الله عبادت میکنند. موسی ÷ به آنها گفت: ای قوم من، همانا شما گروهی هستید که از تعظیم و توحیدی که برای الله واجب است و شرک و عبادت غیر او تعالی که سزاوار الله نیست جاهل هستید.
(۱۳۹) همانا اینها که بر عبادت نمادهایشان مشغول هستند، این مشغولیت در عبادت غیر او تعالی نابودشدنی است، و تمام طاعتی را که انجام میدهند بهسبب اینکه همراه الله، غیر او را در عبادت شریک قرار میدهند باطل است.
(۱۴۰) موسی ÷ به قومش گفت: ای قوم من، چگونه معبودی غیر از الله برایتان بجویم که آن را عبادت کنید، درحالیکه آیات بزرگ او تعالی را مشاهده کردهاید، و او سبحانه شما را با نابودی دشمنتان، و جانشینساختن و قدرتدادن شما در زمین که به شما ارزانی داشته، بر تمام جهانیان زمان خودتان برتری داده است؟!
(۱۴۱) و –ای بنیاسرائیل- به یاد آورید آنگاه که شما را با رهایی از خوارساختن شما توسط فرعون و قومش نجات دادیم که با کشتن پسرانتان، و باقیگذاشتن زنانتان برای خدمت، انواع ذلتها را به شما میچشاندند، و در نجات شما از فرعون و قومش آزمایش بزرگی است از جانب پروردگارتان که سپاسگزاری از جانب شما را میطلبد.
(۱۴۲) و الله با رسولش موسی ÷ سی شب را برای مناجات با او تعالی وعده گذاشت، سپس آن را با افزودن ده شب تکمیل کرد، تا چهل شب کامل شد، و موسی ÷ هنگامیکه قصد داشت برای مناجات با پروردگارش برود به برادرش هارون ÷ گفت: ای هارون، جانشین من در میان قومم باش، و با سیاست نیکو و دلسوزی به آنها کارشان را اصلاح کن، و راه فسادکاران را با ارتکاب گناهان نپیما، و یاور گناهکاران مباش.
(۱۴۳) و هنگامیکه موسی ÷ در موعدی که برایش مشخص شده بود یعنی چهل شب کامل، برای مناجات پروردگارش آمد، و پروردگارش به آنچه که از اوامر و نواهی که لازم بود با او سخن گفت، نفسش شیفتۀ دیدن پروردگارش شد، آنگاه تقاضا کرد که به او تعالی بنگرد، پس الله اینگونه به او پاسخ داد: در زندگی دنیا هرگز مرا نخواهی دید، زیرا توان این کار را نداری، اما به کوه بنگر آنگاه که خود را بر او متجلی میکنم پس اگر در مکان خویش بدون اینکه اثر بپذیرد قرار گرفت تو مرا خواهی دید، و اگر با زمین یکسان شد تو هرگز مرا در دنیا نخواهی دید. پس وقتی الله بر کوه تجلّی کرد آن را با خاک یکسان کرد، و موسی ÷ بیهوش افتاد، و هنگامیکه به هوش آمد گفت: - پروردگارا- تو را از هرچه سزاوار تو نیست منزه میدانم، من از دیدن تو در دنیا که از تو درخواست کردم بهسوی تو توبه کردم، و من نخستین مؤمن از میان قومم هستم.
برخی فواید آیات:
• رویدادها تأکید دارد بر اینکه بنیاسرائیل با وجود اینکه پیامبر الله موسی ÷ در میانشان بود از یک گمراهی به گمراهی دیگر منتقل میشدند.
• از مظاهر خواری امت این است که به مجرد نظر و هوس، زشت نیکو شمرده شود، و نیکو زشت به حساب آید.
• اصلاح امت و بستن درهای فساد، هدف والای پیامبران ‡ و دعوتگران است.
• الله تعالی حکم کرده است که هیچیک از مخلوقاتش او تعالی را در دنیا نبیند، و هر یک از بندگانش را که دوست دارد با رؤیت خویش در آخرت گرامی خواهد داشت.
﴿قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ إِنِّي ٱصۡطَفَيۡتُكَ عَلَى ٱلنَّاسِ بِرِسَٰلَٰتِي وَبِكَلَٰمِي فَخُذۡ مَآ ءَاتَيۡتُكَ وَكُن مِّنَ ٱلشَّٰكِرِينَ١٤٤ وَكَتَبۡنَا لَهُۥ فِي ٱلۡأَلۡوَاحِ مِن كُلِّ شَيۡءٖ مَّوۡعِظَةٗ وَتَفۡصِيلٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ فَخُذۡهَا بِقُوَّةٖ وَأۡمُرۡ قَوۡمَكَ يَأۡخُذُواْ بِأَحۡسَنِهَاۚ سَأُوْرِيكُمۡ دَارَ ٱلۡفَٰسِقِينَ١٤٥ سَأَصۡرِفُ عَنۡ ءَايَٰتِيَ ٱلَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَإِن يَرَوۡاْ كُلَّ ءَايَةٖ لَّا يُؤۡمِنُواْ بِهَا وَإِن يَرَوۡاْ سَبِيلَ ٱلرُّشۡدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلٗا وَإِن يَرَوۡاْ سَبِيلَ ٱلۡغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلٗاۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَكَانُواْ عَنۡهَا غَٰفِلِينَ١٤٦ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَلِقَآءِ ٱلۡأٓخِرَةِ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡۚ هَلۡ يُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٤٧ وَٱتَّخَذَ قَوۡمُ مُوسَىٰ مِنۢ بَعۡدِهِۦ مِنۡ حُلِيِّهِمۡ عِجۡلٗا جَسَدٗا لَّهُۥ خُوَارٌۚ أَلَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّهُۥ لَا يُكَلِّمُهُمۡ وَلَا يَهۡدِيهِمۡ سَبِيلًاۘ ٱتَّخَذُوهُ وَكَانُواْ ظَٰلِمِينَ١٤٨ وَلَمَّا سُقِطَ فِيٓ أَيۡدِيهِمۡ وَرَأَوۡاْ أَنَّهُمۡ قَدۡ ضَلُّواْ قَالُواْ لَئِن لَّمۡ يَرۡحَمۡنَا رَبُّنَا وَيَغۡفِرۡ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ١٤٩ ﴾ [الأعراف: ۱۴۴-۱۴۹].
(۱۴۴) الله به موسی ÷ فرمود: ای موسی، من تو را با اِبلاغیههایم برگزیدم و بر مردم برتری دادم آنگاه که تو را بهسوی آنها فرستادم، و تو را با سخنگفتن من با تو بدون هیچ واسطهای برتری دادم، پس این افتخار گرامی را که به تو عطا کردم بگیر، و بر این عطای بزرگ از شکرگزاران الله باش.
(۱۴۵) و برای موسی ÷ در الواحی از چوب یا غیر آن از تمام آنچه از امور دین و دنیای بنیاسرائیل که به آن نیاز داشتند پندی نوشتیم برای کسانی از آنها که پند بگیرند، و تفصیلی بیان کردیم برای احکامیکه به تفصیل آنها نیاز بود، پس –ای موسی- این تورات را به جد و جهد بگیر، و به قومت بنیاسرائیل فرمان بده بهترین آن را از آنچه که اجرش بزرگتر است مانند انجام اوامر به کاملترین وجه، و مانند شکیبایی و گذشت، بگیرند، بهزودی سرانجام کسی را که با فرمان من مخالفت کند، و از طاعت من خارج شود، و نابودی و هلاکتی که به آن میرسد به شما مینمایانم.
(۱۴۶) به زودی کسانی را که به ناحق بر بندگان الله و بر حق برتری میجویند را از عبرتگیری به نشانههایم در آفاق و جانها و از فهم آیات کتابم رویگردان میسازم، و اگر هر آیهای را ببینند آن را تصدیق نمیکنند؛ زیرا بر آن اعتراض میکنند و از آن روی میگردانند، و چون با الله و رسولش دشمنی دارند، و اگر راه حق را که به رضایت الله ختم میشود ببینند نمیپیمایند، و به آن رغبت نمیکنند، و اگر راه فریب و گمراهی را که به خشم الله منجر میشود ببینند آن را میپیمایند، این مصیبت به آن سبب به آنها رسید که آیات بزرگ الله را که بر راستگویی آنچه رسولان ‡ آورده بودند دلالت دارد تکذیب کردند، و از اندیشیدن در آنها غفلت ورزیدند.
(۱۴۷) و کسانیکه آیات ما را که بر راستگویی رسولانمان دلالت دارد تکذیب کردند، و دیدار الله در روز قیامت را تکذیب کردند، اعمالشان که از جنس طاعات است تباه شده است، زیرا به دلیل نبود شرط آن، که ایمان است پاداش آن را نمیگیرند، و در روز قیامت فقط جزای کفر و شرک به الله را که انجام میدادند میگیرند، و جزای این کار جاودانگی در آتش است.
(۱۴۸) و قوم موسی ÷ پس از رفتن او برای مناجات با پروردگارش، از زیورهایشان تمثال گوسالهای بدون روح و دارای صدا ساختند، آیا آنها ندانستند که این گوساله با آنها سخن نمیگوید، و آنها را به هیچ راه خیری، چه حسی و چه معنوی راهنمایی نمیکند، و نفعی برایشان جلب نمیکند یا زیانی از آنها نمیزداید؟ آن را به عنوان معبودی برای خویش گرفتند و با این کار بر خودشان ستم کردند.
(۱۴۹) و هنگامیکه پشیمان و سرگشته شدند و دانستند که با گرفتن گوساله به عنوان معبودی به همراه الله، از راه راست گمراه شدهاند، بهسوی الله زاری کردند و گفتند: اگر پروردگارمان با توفیق به طاعتش بر ما رحم نکند، و عبادت گوساله را که مرتکب شدیم بر ما نیامرزد، بهطور قطع از کسانی خواهیم بود که در دنیا و آخرتشان زیانکار شدهاند.
برخی فواید آیات:
• بنده باید احسان و بخشش الله بر خود را آشکار کند، زیرا شکر با افزونی همراه است.
• بنده باید بهترین قول و فعل را برگزیند.
• پذیرفتن شریعت باید با استواری و جد و عزم بر طاعت و اجرای صلاح و اصلاح، و منع فساد و برپایی فساد که در آن آمده است باشد.
• بنده باید هرگاه در حق پروردگارش خطا یا کوتاهی کرد به بزرگی گناهی که مرتکب شده، و اینکه برای بخشش لغزش او هیچ پناهگاهی در برابر الله جز به درگاه او تعالی وجود ندارد اعتراف کند.
﴿وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَىٰٓ إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ غَضۡبَٰنَ أَسِفٗا قَالَ بِئۡسَمَا خَلَفۡتُمُونِي مِنۢ بَعۡدِيٓۖ أَعَجِلۡتُمۡ أَمۡرَ رَبِّكُمۡۖ وَأَلۡقَى ٱلۡأَلۡوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأۡسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُۥٓ إِلَيۡهِۚ قَالَ ٱبۡنَ أُمَّ إِنَّ ٱلۡقَوۡمَ ٱسۡتَضۡعَفُونِي وَكَادُواْ يَقۡتُلُونَنِي فَلَا تُشۡمِتۡ بِيَ ٱلۡأَعۡدَآءَ وَلَا تَجۡعَلۡنِي مَعَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ١٥٠ قَالَ رَبِّ ٱغۡفِرۡ لِي وَلِأَخِي وَأَدۡخِلۡنَا فِي رَحۡمَتِكَۖ وَأَنتَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ١٥١ إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ ٱلۡعِجۡلَ سَيَنَالُهُمۡ غَضَبٞ مِّن رَّبِّهِمۡ وَذِلَّةٞ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُفۡتَرِينَ١٥٢ وَٱلَّذِينَ عَمِلُواْ ٱلسَّئَِّاتِ ثُمَّ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِهَا وَءَامَنُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ١٥٣ وَلَمَّا سَكَتَ عَن مُّوسَى ٱلۡغَضَبُ أَخَذَ ٱلۡأَلۡوَاحَۖ وَفِي نُسۡخَتِهَا هُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّلَّذِينَ هُمۡ لِرَبِّهِمۡ يَرۡهَبُونَ١٥٤ وَٱخۡتَارَ مُوسَىٰ قَوۡمَهُۥ سَبۡعِينَ رَجُلٗا لِّمِيقَٰتِنَاۖ فَلَمَّآ أَخَذَتۡهُمُ ٱلرَّجۡفَةُ قَالَ رَبِّ لَوۡ شِئۡتَ أَهۡلَكۡتَهُم مِّن قَبۡلُ وَإِيَّٰيَۖ أَتُهۡلِكُنَا بِمَا فَعَلَ ٱلسُّفَهَآءُ مِنَّآۖ إِنۡ هِيَ إِلَّا فِتۡنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَآءُ وَتَهۡدِي مَن تَشَآءُۖ أَنتَ وَلِيُّنَا فَٱغۡفِرۡ لَنَا وَٱرۡحَمۡنَاۖ وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلۡغَٰفِرِينَ١٥٥ ﴾ [الأعراف: ۱۵۰-۱۵۵].
(۱۵۰) و هنگامیکه موسی ÷ از مناجات با پروردگارش، بهسوی قومش به دلیل اینکه آنها را بر عبادت گوساله دیده بود سرشار از خشم و اندوه بازگشت و گفت: - ای قوم من- پس از رفتن من از نزد شما، به چه حالت بدی جانشینی مرا انجام دادید؛ چون به نابودی و بدبختی منجر میشود، آیا از انتظار من خسته شدید، که به عبادت گوساله اقدام کردید؟! و از شدت خشم و اندوهی که او را گرفته بود الواح را افکند، و موی سر و ریش برادرش هارون ÷ را گرفت و بهسوی خود کشید چون با آنها مانده بود و عبادت گوساله را که آنها را بر آن دیده بود تغییر نداده بود، هارون ÷ برای عذرخواهی و دلجویی از موسی ÷ به او گفت: ای پسر مادرم، همانا این قوم، مرا ضعیف به شمار آوردند و مرا تحقیر کردند، و نزدیک بود که مرا بکشند، پس مرا با کیفری که دشمنانم را شادمان میکند مجازات نکن، و بهسبب خشمی که بر من داری مرا در شمار ستمکاران قوم بهسبب اینکه غیر الله را عبادت کردند قرار مده.
(۱۵۱) آنگاه موسی ÷ در دعا اینگونه پروردگارش را خواند: پروردگارا مرا، و برادرم هارون را بیامرز، و ما را در رحمت خویش در آور و آن را از هر سو بر ما فرو ریز، و –ای پروردگار ما- تو نسبت به ما مهربانترین مهربانان هستی.
(۱۵۲) همانا کسانی را که گوساله را برای عبادت به عنوان معبود گرفتند، به زودی آنها را خشمی شدید از جانب پروردگارشان، و ذلتهایی در زندگی دنیا به دلیل اینکه پروردگارشان بر آنها خشم گرفته و آنها را خوار ساخته، فرا خواهد گرفت، و مانند این جزا، کسانی را که بر الله دروغ میبندند مجازات میکنیم.
(۱۵۳) و کسانیکه بدیها، چه شرک به الله و چه انجام گناهان را انجام دادند، سپس بهسوی الله توبه کردند و به او ایمان آوردند، و از گناهانی که انجام میدادند دست کشیدند، - ای رسول- همانا پروردگار تو پس از این توبه و بازگشت از شرک بهسوی ایمان، و بازگشت از گناهان به طاعت، با پوشاندن و گذشت، نسبت به آنها بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۵۴) و هنگامیکه خشم موسی ÷ فروکش کرد و آرام گرفت، الواحی را که بهسبب خشم آنها را افکنده بود گرفت، و این الواح هدایت از گمراهی و بیان حق، و رحمت برای کسانیکه از پروردگارشان میترسند، و از عذابش بیم دارند، در برداشت.
(۱۵۵) و موسی ÷ هفتاد مرد از میان بهترین افراد قومش برگزید تا از عبادت گوساله توسط کمخردانشان از پروردگارش پوزش بطلبند، و الله زمان مشخصی را برای آنها وعده داد تا در آن حاضر شوند، اما وقتی حاضر شدند بر الله گستاخی کردند، و از موسی ÷ خواستند الله را آشکارا به آنها نشان دهد، پس زلزله آنها را فراگرفت و از ترس آن مدهوش و هلاک شدند، آنگاه موسی ÷ بهسوی پروردگارش با تضرع دعا کرد و گفت: پروردگارا، اگر نابودی آنها و نابودی من همراه آنها را قبل از آمدنشان میخواستی بهطور قطع آنها را نابود میکردی، آیا بهسبب آنچه که سبکسران ما مرتکب شدند ما را نابود میکنی؟ عبادت گوساله که قوم من آن را مرتکب شدند چیزی نیست جز ابتلا و آزمایشی که با آن هرکس را بخواهی گمراه میسازی و هرکس را بخواهی هدایت میکنی، تو متولی کار ما هستی پس گناهانمان را بیامرز، و با رحمت گستردۀ خود بر ما رحم کن، و تو بهترین کسی هستی که گناه را میآمرزد، و از گناه در میگذرد.
برخی فواید آیات:
• در این آیات دلیلی است بر اینکه در صورت آشکار بودن دلایل، خطا در اجتهاد، صاحبش را هنگام اجرای احکام بر او معاف نمیکند، و فقها این امر را تأویل بعید مینامند.
• از آداب دعا این است که دعا کننده ابتدا برای خودش دعا کند، چنانکه موسی ÷ دعای خویش را اینگونه آغاز کرد و برای ادب در برابر الله در خشمی که از او آشکار شده بود برای خودش طلب آمرزش کرد، سپس برای برادرش در اینکه شاید تفریط یا سهل انگاریای در بازداشتن از عبادت گوساله از او سر زده باشد طلب آمرزش کرد.
• برحذرداشتن از خشم و تسلط آن بر عقل شخص، و به همین منظور الله آن را به فعل سکوت توصیف کرد، گویی امرکننده و نهیکننده است.
• ضرورت حفظ کردن خویش از خشم الله، و ترس از مجازات او؛ در این مورد به مقام موسی ÷ نزد پروردگارش، و ترس او از خشم پروردگارش بنگر.
﴿۞وَٱكۡتُبۡ لَنَا فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ إِنَّا هُدۡنَآ إِلَيۡكَۚ قَالَ عَذَابِيٓ أُصِيبُ بِهِۦ مَنۡ أَشَآءُۖ وَرَحۡمَتِي وَسِعَتۡ كُلَّ شَيۡءٖۚ فَسَأَكۡتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلَّذِينَ هُم بَِٔايَٰتِنَا يُؤۡمِنُونَ١٥٦ ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلرَّسُولَ ٱلنَّبِيَّ ٱلۡأُمِّيَّ ٱلَّذِي يَجِدُونَهُۥ مَكۡتُوبًا عِندَهُمۡ فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَٱلۡإِنجِيلِ يَأۡمُرُهُم بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَىٰهُمۡ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَ وَيَضَعُ عَنۡهُمۡ إِصۡرَهُمۡ وَٱلۡأَغۡلَٰلَ ٱلَّتِي كَانَتۡ عَلَيۡهِمۡۚ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِهِۦ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَٱتَّبَعُواْ ٱلنُّورَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ مَعَهُۥٓ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ١٥٧ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡ جَمِيعًا ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ فََٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِ ٱلنَّبِيِّ ٱلۡأُمِّيِّ ٱلَّذِي يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَكَلِمَٰتِهِۦ وَٱتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٥٨ وَمِن قَوۡمِ مُوسَىٰٓ أُمَّةٞ يَهۡدُونَ بِٱلۡحَقِّ وَبِهِۦ يَعۡدِلُونَ١٥٩ ﴾ [الأعراف: ۱۵۶-۱۵۹].
(۱۵۶) و ما را از کسانی قرار بده که در این دنیا با نعمتها و سلامتی آنها را گرامی داشتی و بر انجام اعمال صالح موفق گرداندی، و کسانی از بندگان صالح تو که بهشت را در آخرت برایشان آماده ساختهای، ما با اقرار به تقصیرمان بهسوی تو توبه کردیم و بازگشتیم، الله تعالی فرمود: عذاب خود را به هرکس از کسانیکه اسباب بدبختی را پدید آورد میرسانم، و رحمتم هر چیزی را در دنیا فرا گرفته است؛ پس هیچ مخلوقی نیست مگر اینکه رحمت الله به او رسیده است، و بخشش و احسان الله او را پوشانده است، پس رحمتم در آخرت را برای کسانی خواهم نوشت که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی میترسند، و زکات اموالشان را به مستحقانش میدهند، و آنها که به آیات ما ایمان دارند.
(۱۵۷) همان کسانیکه از محمد ج پیروی میکنند، همان پیامبر امی که خواندن و نوشتن بلد نیست، و فقط پروردگارش به او وحی میکند، و او همان کسی است که اسم و صفاتش و آنچه را که به او وحی شده است در تورات نازل شده بر موسی ÷، و انجیل نازل شده بر عیسی ÷ مییابند. آنها را به آنچه خوبی و صلاحش شناخته شده است فرمان میدهد، و از آنچه زشتیاش در عقلهای سالم و فطرتهای صحیح شناخته شده است بازمیدارد، و لذتهای بیضرر مثل غذاها و نوشیدنیها و ازدواجها را برایشان مباح میگرداند، و تبهکاریهای آنها را برایشان حرام میکند، و تکالیف شاق مانند وجوب قتل قاتل، چه قتل عمدی و چه خطایی، را که به آن مکلف شده بودند از آنها برطرف میسازد، پس کسانی از بنیاسرائیل و دیگران که به او ایمان آوردند، و او را گرامی و بزرگ داشتند، و او را در برابری کفاری که با او دشمنی میکنند یاری رساندند، و از قرآن که مانند نوری هدایتگر بر او نازل شده است پیروی کردند؛ آنها همان رستگاران هستند که به آنچه میطلبند میرسند، و از آنچه که میترسند دور نگه داشته میشوند.
(۱۵۸) - ای رسول- بگو: ای مردم، همانا من فرستادۀ الله بهسوی همۀ شما، چه عرب و چه عجم، هستم. همان ذاتی که فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ اوست، معبودی بهحق، جز او سبحانه وجود ندارد، مردگان را زنده میگرداند، و زندگان را میمیراند، پس –ای مردم- به الله ایمان آورید، و به محمد ج رسولش و پیامبری که خواندن و نوشتن بلد نیست ایمان بیاورید، و بهراستی که وحیی را آورده است که پروردگارش به او وحی میکند، او کسی است که به الله ایمان دارد، و به آنچه به او نازل شده، و آنچه به پیامبران قبل از او نازل شده بدون گذاشتن تفاوت ایمان دارد. در آنچه از جانب پروردگارش آورده است از او پیروی کنید؛ امید است که به آنچه مصلحت شما در دنیا و آخرت در آن است هدایت شوید. الله سبحانه پس از بیان عبادت گوساله توسط بنیاسرائیل بیان کرد که از میان آنها گروهی مخالف کار کسانیکه گوساله را عبادت کردند هستند، و فرمود:
(۱۵۹) و از قوم موسی ÷ از میان بنیاسرائیل ، گروهی درستکار بر دین صحیح هستند، که مردم را بر آن راهنمایی میکنند، و به عدالت حکم میکنند و ستم روا نمیدارند.
برخی فواید آیات:
• تورات و انجیل دلایل آشکاری بر بعثت و راستگویی محمد ج دارند.
• رحمت الله هر چیزی را فرا گرفته است، اما رحمت او تعالی برای بندگانش دارای مراتب متفاوتی است، که به حسب ایمان و عمل صالح متفاوت است.
• دعا حسب احوال گاهی مجمل و گاهی مفصل است، و موسی ÷ در این مقام دعایش را به صورت اجمال بیان کرد.
• یکی از صورتهای عدالت الله، انصاف او تعالی برای اقلیت مؤمن است، چنانکه صفات بنیاسرائیل را که منافی کمال و مناقض هدایت است بیان کرد، شاید کسی چنین توهم بزند که این امر تمام آنها را دربرمیگیرد، از این رو الله تعالی فرمود گروهی از آنها به راه راست و هدایتگر و هدایت شده هستند.
﴿وَقَطَّعۡنَٰهُمُ ٱثۡنَتَيۡ عَشۡرَةَ أَسۡبَاطًا أُمَمٗاۚ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ إِذِ ٱسۡتَسۡقَىٰهُ قَوۡمُهُۥٓ أَنِ ٱضۡرِب بِّعَصَاكَ ٱلۡحَجَرَۖ فَٱنۢبَجَسَتۡ مِنۡهُ ٱثۡنَتَا عَشۡرَةَ عَيۡنٗاۖ قَدۡ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٖ مَّشۡرَبَهُمۡۚ وَظَلَّلۡنَا عَلَيۡهِمُ ٱلۡغَمَٰمَ وَأَنزَلۡنَا عَلَيۡهِمُ ٱلۡمَنَّ وَٱلسَّلۡوَىٰۖ كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡۚ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ١٦٠ وَإِذۡ قِيلَ لَهُمُ ٱسۡكُنُواْ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةَ وَكُلُواْ مِنۡهَا حَيۡثُ شِئۡتُمۡ وَقُولُواْ حِطَّةٞ وَٱدۡخُلُواْ ٱلۡبَابَ سُجَّدٗا نَّغۡفِرۡ لَكُمۡ خَطِيٓـَٰٔتِكُمۡۚ سَنَزِيدُ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٦١ فَبَدَّلَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡهُمۡ قَوۡلًا غَيۡرَ ٱلَّذِي قِيلَ لَهُمۡ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِجۡزٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ بِمَا كَانُواْ يَظۡلِمُونَ١٦٢ وَسَۡٔلۡهُمۡ عَنِ ٱلۡقَرۡيَةِ ٱلَّتِي كَانَتۡ حَاضِرَةَ ٱلۡبَحۡرِ إِذۡ يَعۡدُونَ فِي ٱلسَّبۡتِ إِذۡ تَأۡتِيهِمۡ حِيتَانُهُمۡ يَوۡمَ سَبۡتِهِمۡ شُرَّعٗا وَيَوۡمَ لَا يَسۡبِتُونَ لَا تَأۡتِيهِمۡۚ كَذَٰلِكَ نَبۡلُوهُم بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ١٦٣ ﴾ [الأعراف: ۱۶۰-۱۶۳].
(۱۶۰) و بنیاسرائیل را به دوازده قبیله تقسیم کردیم، و هنگامیکه قوم موسی ÷ از او خواستند که از الله بخواهد به آنها آب بدهد وحی کردیم که: - ای موسی- عصایت را به سنگ بزن، پس موسی ÷ آن را زد، آنگاه دوازده چشمه به تعداد قبایل دوازدهگانۀ آنها از سنگ جوشید، بهگونهای که هر قبیله از آنها آبخوری مخصوص خودش را میشناخت، و قبیلهای دیگر در آن آبخور، با آن قبیله شریک نبود، و ابر را بر فرازشان سایبان کردیم که با حرکت آنها حرکت میکرد، و با توقف آنها میایستاد، و از نعمتهایمان نوشیدنیِ شیرینی مانند عسل و پرندهای کوچک و با گوشتی لذیذ شبیه مرغ بلدرچین بر آنها نازل کردیم، و به آنها گفتیم: از پاکیزههایی که به شما روزی دادیم بخورید، و ما ذرهای از این نعمتها را بهسبب ستم و کفران و ندانستن قدر نعمتها که از آنها سر زد نکاستیم، بلکه آنها خودشان با کاستن بهره خودشان بر خویشتن ستم میکردند آنگاه که بهسبب مخالفت با امر الله و انکار نعمتهای او تعالی، لوازم نابودیشان را فراهم آوردند.
(۱۶۱) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که الله به بنیاسرائیل گفت: به بیت المقدس وارد شوید، و از میوههای قریۀ آن از هر مکانی از آن و در هر زمانی که خواستید بخورید، و بگویید: ای پروردگار ما، گناهانمان را از ما فرو ریز، و با رکوع و فروتنی در برابر پروردگارتان از در وارد شوید؛ که اگر چنین کردید از گناهانتان درمیگذریم، و از خیر دنیا و آخرت بر نیکوکاران میافزاییم.
(۱۶۲) اما ستمکارانِ آنها سخنی را که به آن فرمان یافته بودند تغییر دادند و به جای طلب آمرزش که به گفتن آن فرمان یافته بودند گفتند: حبة فی شعیرة: دانهای در جویی؛ و کاری را که بر انجام آن فرمان یافته بودند تغییر دادند، چنانکه به جای ورود با فروتنی برای الله و پایین آوردن سرهایشان، درحالیکه بر نشیمنگاههای خویش میخزیدند وارد شدند، پس بهسبب ستمشان عذابی از آسمان بر آنها فرو فرستادیم.
(۱۶۳) و –ای رسول- برای یاد آوری آنچه الله با آن، پیشینیان یهود را عذاب داد از آنها در مورد قریهای که نزدیک دریا بود بپرس آنگاه که با شکار در روز شنبه پس از اینکه از این کار نهی شدند از حدود الله میگذشتند، چنانکه ماهیها در روز شنبه آشکارا بر روی دریا نزدشان میآمدند، و در سایر روزها نزدشان نمیآمدند، الله آنها را بهسبب خروجشان از طاعت و ارتکاب گناهان با این امر آزمایش کرد، پس برای شکار آن فرود آمدند به این نحو که تورهایشان را نصب، و گودالهایشان را حفر کردند، پس ماهیها در روز شنبه در آنها میافتادند، و در روز یکشنبه آنها را میگرفتند و میخوردند.
برخی فواید آیات:
• انکار و کفران، سبب محرومیت از نعمتهاست.
• یکی از اسباب فرا رسیدن کیفر و نزول عذاب، حیله زدن بر شریعت است؛ زیرا ستم و گذشتن از حدود الله است.
• الله خواری و بیچارگی را بر بنیاسرائیل نوشت، و اعلام کرد که بهسبب ستم و انحرافشان هر مدتی کسی را بر آنها میفرستد که عذاب را بر آنها میچشاند.
﴿وَإِذۡ قَالَتۡ أُمَّةٞ مِّنۡهُمۡ لِمَ تَعِظُونَ قَوۡمًا ٱللَّهُ مُهۡلِكُهُمۡ أَوۡ مُعَذِّبُهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدٗاۖ قَالُواْ مَعۡذِرَةً إِلَىٰ رَبِّكُمۡ وَلَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ١٦٤ فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِۦٓ أَنجَيۡنَا ٱلَّذِينَ يَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلسُّوٓءِ وَأَخَذۡنَا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ بِعَذَابِۢ بَِٔيسِۢ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ١٦٥ فَلَمَّا عَتَوۡاْ عَن مَّا نُهُواْ عَنۡهُ قُلۡنَا لَهُمۡ كُونُواْ قِرَدَةً خَٰسِِٔينَ١٦٦ وَإِذۡ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبۡعَثَنَّ عَلَيۡهِمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَن يَسُومُهُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِۗ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ ٱلۡعِقَابِ وَإِنَّهُۥ لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ١٦٧ وَقَطَّعۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ أُمَمٗاۖ مِّنۡهُمُ ٱلصَّٰلِحُونَ وَمِنۡهُمۡ دُونَ ذَٰلِكَۖ وَبَلَوۡنَٰهُم بِٱلۡحَسَنَٰتِ وَٱلسَّئَِّاتِ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ١٦٨ فَخَلَفَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ خَلۡفٞ وَرِثُواْ ٱلۡكِتَٰبَ يَأۡخُذُونَ عَرَضَ هَٰذَا ٱلۡأَدۡنَىٰ وَيَقُولُونَ سَيُغۡفَرُ لَنَا وَإِن يَأۡتِهِمۡ عَرَضٞ مِّثۡلُهُۥ يَأۡخُذُوهُۚ أَلَمۡ يُؤۡخَذۡ عَلَيۡهِم مِّيثَٰقُ ٱلۡكِتَٰبِ أَن لَّا يَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡحَقَّ وَدَرَسُواْ مَا فِيهِۗ وَٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٦٩ وَٱلَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِٱلۡكِتَٰبِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُصۡلِحِينَ١٧٠ ﴾ [الأعراف: ۱۶۴-۱۷۰].
(۱۶۴) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که گروهی از خودشان، آنها را از این منکر نهی میکردند و برحذر میداشتند، و گروهی دیگر به آنها گفتند: چرا گروهی را نصیحت میکنید که بهسبب گناهانی که مرتکب شدهاند الله آنها را در دنیا نابود میکند، یا در روز قیامت به عذابی سخت آنها را کیفر میدهد؟ نصیحتکنندگان گفتند: نصیحت ما برای آنها ، آوردن عذری نزد الله بر انجام امر به معروف و نهی از منکر است که به آن فرمان داده تا ما را به ترک آن مؤاخذه نکند، و امید است که از اندرز بهره بگیرند، و از گناهی که در آن هستند دست بردارند.
(۱۶۵) پس هنگامیکه نافرمانان از آنچه که اندرز دهندگان به آنها یاد آوری کردند روی گرداندند، و دست نکشیدند، کسانی را که از منکَر نهی کردند از عذاب نجات دادیم، و کسانی را که با شکار روز شنبه بیحرمتی کردند بهسبب خروجشان از طاعت الله و اصرارشان بر معصیت به عذابی سخت گرفتیم.
(۱۶۶) پس هنگامیکه از روی تکبر و لجاجت در نافرمانی الله از حد گذشتند، و پند نگرفتند، به آنها گفتیم: ای نافرمانان، بوزینگانی ذلیل و خوار باشید، بهناگاه آنگونه که اراده کردیم شدند، همانا امر ما به چیزی هنگامیکه آن را اراده کنیم چنین است که به او میگوییم: باش، بهناگاه موجود میشود.
(۱۶۷) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که الله بهطور صریح و بدون هیچ ابهامی اعلام کرد که بهطور قطع کسانی را بر یهود مسلط میسازد که آنها را در زندگی دنیایی آنها تا روز قیامت خوار و ذلیل میگرداند، - ای رسول- همانا پروردگارت برای کسیکه از او نافرمانی کند زود کیفر است، حتی گاهی عذابش را در دنیا به تعجیل میاندازد و همانا او تعالی نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۶۸) و آنها را در زمین پراکنده ساختیم، و پس از اینکه مجتمع بودند آنها را در زمین به طایفههای پراکنده قرار دادیم، برخی از آنها نیکوکار و برپادارندۀ حقوق الله و حقوق بندگانش هستند، و برخی از آنها میانهرو هستند، و برخی از آنها با گناهان بر خویشتن زیاده روی میکنند، و آنها را با گشایش و سختی آزمودیم به این امید که از آنچه در آن هستند بازگردند.
(۱۶۹) آنگاه پس از اینها، بدکارانی آمدند و جانشین آنها شدند، تورات را از پیشینیانشان گرفتند، آن را میخوانند و به آنچه در آن است عمل نمیکنند. کالای پست دنیا را به عنوان رشوه میگیرند تا کتاب الله را تحریف کنند، و به غیر آنچه در آن نازل شده است حکم دهند، و به خودشان امید میدهند که الله گناهانشان را بر آنها خواهد بخشید، و اگر متاع ناچیز دنیوی نزدشان بیاید آن را پیوسته میگیرند، آیا الله عهد و پیمانها از اینها نگرفته است که جز حق بدون تحریف یا تبدیل چیزی بر الله نگویند؟! و عمل نکردن آنها به کتاب از روی جهل نبود، بلکه از روی علم بود، زیرا آنچه در آن است را خواندند و دانستند، پس گناهشان شدیدتر است. و سرای آخرت و نعمتهای همیشگی در سرای آخرت برای کسانی که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تعالی از او میترسند از آن کالای نابودشدنی بهتر است. آیا اینها که این کالای ناچیز را میگیرند نمیاندیشند که آنچه الله در آخرت برای پرهیزگاران آماده ساخته است بهتر و ماندگارتر است؟!
(۱۷۰) و کسانیکه به کتاب چنگ میزنند، و به آنچه در آن است عمل میکنند و نماز را با محافظت بر اوقات و شروط و واجبات و سنن آن برپا میدارند، بهزودی الله جزای اعمالشان را به آنها میدهد، زیرا الله مزد کسی را که عملش صالح باشد تباه نمیسازد.
برخی فواید آیات:
• هنگامیکه عذاب الله بر مردمی بهسبب گناهانشان نازل شود، کسانی از میان آنها که امر به معروف و نهی از منکر میکردند از این عذاب نجات مییابند.
• ترسیدن از عذاب الله واجب است؛ زیرا گاهی مایۀ ترس در دنیا است، چنانکه الله سبحانه در مورد طائفهای از بنیاسرائیل انجام داد آنگاه که آنها را بهسبب سرکشیشان به صورت بوزینههایی درآورد.
• نعمتهای دنیا هر چند به نظر رسد که بزرگ است اما در برابر نعمتهای همیشگی آخرت بسیار اندک و ناچیز است.
• برترین اعمال بنده پس از ایمان، برپایی نماز است؛ زیرا ستون این کار است.
﴿۞وَإِذۡ نَتَقۡنَا ٱلۡجَبَلَ فَوۡقَهُمۡ كَأَنَّهُۥ ظُلَّةٞ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُۥ وَاقِعُۢ بِهِمۡ خُذُواْ مَآ ءَاتَيۡنَٰكُم بِقُوَّةٖ وَٱذۡكُرُواْ مَا فِيهِ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ١٧١ وَإِذۡ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِيٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَأَشۡهَدَهُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡۖ قَالُواْ بَلَىٰ شَهِدۡنَآۚ أَن تَقُولُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنۡ هَٰذَا غَٰفِلِينَ١٧٢ أَوۡ تَقُولُوٓاْ إِنَّمَآ أَشۡرَكَ ءَابَآؤُنَا مِن قَبۡلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةٗ مِّنۢ بَعۡدِهِمۡۖ أَفَتُهۡلِكُنَا بِمَا فَعَلَ ٱلۡمُبۡطِلُونَ١٧٣ وَكَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ وَلَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ١٧٤ وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ ٱلَّذِيٓ ءَاتَيۡنَٰهُ ءَايَٰتِنَا فَٱنسَلَخَ مِنۡهَا فَأَتۡبَعَهُ ٱلشَّيۡطَٰنُ فَكَانَ مِنَ ٱلۡغَاوِينَ١٧٥ وَلَوۡ شِئۡنَالَرَفَعۡنَٰهُ بِهَا وَلَٰكِنَّهُۥٓ أَخۡلَدَ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ وَٱتَّبَعَ هَوَىٰهُۚ فَمَثَلُهُۥ كَمَثَلِ ٱلۡكَلۡبِ إِن تَحۡمِلۡ عَلَيۡهِ يَلۡهَثۡ أَوۡ تَتۡرُكۡهُ يَلۡهَثۚ ذَّٰلِكَ مَثَلُ ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَاۚ فَٱقۡصُصِ ٱلۡقَصَصَ لَعَلَّهُمۡ يَتَفَكَّرُونَ١٧٦ سَآءَ مَثَلًا ٱلۡقَوۡمُ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَأَنفُسَهُمۡ كَانُواْ يَظۡلِمُونَ١٧٧ مَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلۡمُهۡتَدِيۖ وَمَن يُضۡلِلۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ١٧٨ ﴾ [الأعراف: ۱۷۱-۱۷۸].
(۱۷۱) و –ای محمد- به یاد آور آنگاه که کوه را برکندیم و بر فراز بنیاسرائیل براَفراشتیم. آنگاه که از قبول آنچه در تورات است خودداری کردند، پس کوه مانند ابری شد که بر روی سرشان سایه میانداخت و یقین پیدا کردند که بر آنها سقوط میکند، و به آنها گفته شد: آنچه را به شما دادیم با جد و جهد و اراده برگیرید، و احکامش را که الله بر شما تشریع کرده است به یاد آورید و فراموش نکنید، امید است که وقتی این کار را کردید از الله بترسید.
(۱۷۲) و –ای محمد- به یاد آور آنگاه که پروردگارت از پشت فرزندان آدم نسل آنها را در آورد، و از آنها به اثبات ربوبیت او تعالی به آنچه که در فطرتشان به ودیعه گذاشته است اقرار گرفت که او تعالی آفریدگار و پروردگار آنها است و فرمود: آیا پروردگارتان نیستم؟ همگی گفتند: آری تو پروردگار ما هستی، فرمود: فقط برای این شما را آزمودیم و از شما پیمان گرفتیم تا در روز قیامت حجت الله بر خودتان را انکار نکنید، و نگویید که به آن علم ندارید.
(۱۷۳) یا چنین اعتراض کنید که پدرانتان بودند که پیمان را شکستند و به الله شرک آوردند، و شما مقلد پدرانتان بودید در شرکی که از آنها دیدید، آنگاه بگویید: - ای پرودگار ما- آیا بهسبب کار پدرانمان که اعمالشان را با شرک باطل کردند ما را مؤاخذه و عذاب میکنی؟ ما که گناهی نداریم؛ چون جاهل بودیم و از پدرانمان تقلید میکردیم.
(۱۷۴) و همانگونه که آیات را در سرانجام امتهای تکذیب کننده بیان کردیم، آنها را برای اینها نیز بیان میکنیم؛ به این امید که از شرک که در آن هستند به توحید و عبادت الله به یگانگی بازگردند؛ چنانکه در عهدی که در برابر الله به آن تعهد نمودند آمده است.
(۱۷۵) و –ای رسول- بر بنیاسرائیل خبر مردی از آنها را بخوان که آیاتمان را به او عطا کردیم پس آنها را دانست و حقی را که بر آن دلالت میکرد درک کرد، اما به آن عمل نکرد، بلکه آن را رها کرد و از آن درآمد، آنگاه شیطان به او پیوست، و همنشینش شد، پس بعد از اینکه از هدایت یافتگان نجات یابنده بود از گمراهان نابود شده قرار گرفت.
(۱۷۶) و اگر نفع او با این آیات را میخواستیم بهطور قطع او را با آنها بالا میبردیم به این نحو که او را به عمل به آنها توفیق میدادیم و در دنیا و آخرت بالا میرفت، اما آنچه که به درماندگیاش منجر میشد را انتخاب کرد آنگاه که با ترجیح دنیای خویش بر آخرتش بهسوی شهوات دنیا گرایید، و باطلی را که نفسش به آن گرایش داشت پیروی کرد، پس مثال او در حرص زیاد بر دنیا مانند سگ است که همیشه و در هر حالی زبانش را در میآورد، چه به بند کشیده شده باشد و چه رها شود، این مَثَل مذکور مَثَل قومی است که بهسبب تکذیب آیات ما گمراه شدند، پس –ای رسول- این قصه را بر آنها حکایت کن؛ امید است که بیندیشیند آنگاه از تکذیب و گمراهیای که در آن هستند دست بکشند.
(۱۷۷) بدتر از قومی که دلایل و براهین ما را تکذیب کردند و هرگز آن را تصدیق نکردند وجود ندارد، و آنها با این کار با فراهم آوردن لوازم نابودی به خویشتن ستم میکنند.
(۱۷۸) کسیکه الله او را به هدایت بر راه راست خویش توفیق داد، هدایت یافتۀ واقعی، اوست، و هرکس که الله او را از راه راست دور کند، در واقع آنها کسانی هستند که از بهره خویش میکاهند، همان کسانیکه در روز قیامت به خودشان و پیروانشان زیان میرسانند، بدانید که آن همان زیان آشکار است.
برخی فواید آیات:
• هدف از فرو فرستادن کتابهای آسمانی، عمل به مقتضای آنهاست نه فقط تلاوت و ترتیل آنها با زبان؛ زیرا این کار ترک آن کتابها به شمار میرود.
• الله هنگام آفرینش انسان، قدرت درک دلایل وحدانیت را در او آفریده است، پس اگر فطرت سالم باشد، و چیزی که آن را فاسد میکند در آن وارد نشده باشد این دلایل را درک میکند، و به مقتضای آنها عمل میکند.
• در این آیات، پندی است برای کسانیکه به عمل بر آیات قرآن توفیق یافتهاند، تا از بخشش الله بر خودشان که آنها را بر عمل به آن توفیق داد آگاه شوند، و خودشان را تزکیه کنند.
• در این آیات، آموزشی است بر مسلمانان برای روی آوردن بهسوی الله تعالی با طلب هدایت از او و مصون ماندن از لغزشگاههای گمراهی.
﴿وَلَقَدۡ ذَرَأۡنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِۖ لَهُمۡ قُلُوبٞ لَّا يَفۡقَهُونَ بِهَا وَلَهُمۡ أَعۡيُنٞ لَّا يُبۡصِرُونَ بِهَا وَلَهُمۡ ءَاذَانٞ لَّا يَسۡمَعُونَ بِهَآۚ أُوْلَٰٓئِكَ كَٱلۡأَنۡعَٰمِ بَلۡ هُمۡ أَضَلُّۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡغَٰفِلُونَ١٧٩ وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَاۖ وَذَرُواْ ٱلَّذِينَ يُلۡحِدُونَ فِيٓ أَسۡمَٰٓئِهِۦۚ سَيُجۡزَوۡنَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٨٠ وَمِمَّنۡ خَلَقۡنَآ أُمَّةٞ يَهۡدُونَ بِٱلۡحَقِّ وَبِهِۦ يَعۡدِلُونَ١٨١ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا سَنَسۡتَدۡرِجُهُم مِّنۡ حَيۡثُ لَا يَعۡلَمُونَ١٨٢ وَأُمۡلِي لَهُمۡۚ إِنَّ كَيۡدِي مَتِينٌ١٨٣ أَوَلَمۡ يَتَفَكَّرُواْۗ مَا بِصَاحِبِهِم مِّن جِنَّةٍۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا نَذِيرٞ مُّبِينٌ١٨٤ أَوَلَمۡ يَنظُرُواْ فِي مَلَكُوتِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ وَأَنۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ قَدِ ٱقۡتَرَبَ أَجَلُهُمۡۖ فَبِأَيِّ حَدِيثِۢ بَعۡدَهُۥ يُؤۡمِنُونَ١٨٥ مَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُۥۚ وَيَذَرُهُمۡ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ١٨٦ يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلسَّاعَةِ أَيَّانَ مُرۡسَىٰهَاۖ قُلۡ إِنَّمَا عِلۡمُهَا عِندَ رَبِّيۖ لَا يُجَلِّيهَا لِوَقۡتِهَآ إِلَّا هُوَۚ ثَقُلَتۡ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَا تَأۡتِيكُمۡ إِلَّا بَغۡتَةٗۗ يَسَۡٔلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنۡهَاۖ قُلۡ إِنَّمَا عِلۡمُهَا عِندَ ٱللَّهِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ١٨٧ ﴾ [الأعراف: ۱۷۹-۱۸۷].
(۱۷۹) و بسیاری از جنها و انسانها را برای جهنم آفریدهایم؛ زیرا میدانیم که آنها عمل جهنمیان را انجام خواهند داد، آنها دلهایی دارند که با آنها نه آنچه را به آنها نفع میرساند درک میکنند و نه آنچه به آنها ضرر میرساند، و چشمهایی دارند که با آنها آیات الله در جانها و آفاق را نمیبینند تا از آنها پند و اندرز بگیرند، و گوشهایی دارند که آیات الله را با آن نمیشنوند تا در آنچه در آن است بیندیشند، آنها که این صفات را دارند در نداشتن عقل مانند چهارپایان هستند، بلکه از چهارپایان هم گمراهترند، آنها همان غافلان از ایمان به الله و روز آخرت هستند.
(۱۸۰) و الله – سبحانه- اسمهای نیکویی دارد که بر جلال و کمال او تعالی دلالت میکنند، پس در طلب آنچه میخواهید، با آنها به الله متوسل شوید، و او تعالی را با آنها بستایید، و کسانی را که در مورد این اسمها از حق منحرف میشوند به این نحو که آنها را برای غیر الله قرار میدهند، یا آنها را از او تعالی نفی میکنند، یا معنای این اسمها را تحریف میکنند یا با این اسامی غیر الله را با او تعالی همانند میکنند رها کنید، بهزودی آنها را که به جای حق به این کارها روی میآورند، بهسبب کارهایی که انجام میدادند با عذابی رنجآور مجازات خواهیم کرد.
(۱۸۱) و از میان کسانیکه آفریدیم گروهی هستند که خودشان به حق هدایت میشوند، و دیگران را نیز به حق دعوت میکنند و آنها نیز هدایت میشوند، و با عدالت به حق حکم میکنند و ستم روا نمیدارند.
(۱۸۲) و کسانیکه آیات ما را تکذیب کردند و به آنها ایمان نیاوردند، بلکه آنها را انکار کردند، بهزودی درهای روزی را نه از باب گرامی داشتنشان، بلکه برای نزدیک کردن تدریجی آنها بهسوی عذاب بر رویشان میگشاییم تا در گمراهی خویش بمانند، سپس عذاب ما به صورت ناگهانی آنها را فرا میگیرد و غافلگیر میکند.
(۱۸۳) و کیفر آنها را به تأخیر میاندازم تا گمان کنند مجازات نمیشوند، آنگاه به تکذیب و کفرشان ادامه دهند تا عذابشان دو چندان شود، همانا تدبیر من قوی است، چنانکه احسان را برایشان آشکار میکنم، درحالیکه اراده من یاری نکردن آنها است.
(۱۸۴) آیا این تکذیب کنندگان آیات الله و رسولش نیندیشیدهاند، تا عقلهایشان به کار بیفتد و برایشان روشن شود که محمد ج مجنون نیست، بلکه فقط فرستادهای از جانب الله است که او را برای ترساندنی آشکار از عذاب الله برانگیخته است.
(۱۸۵) آیا آنها برای اندرزگیری به فرمانروایی الله در آسمانها و زمین، و حیوانات و گیاهان و سایر مخلوقاتی که الله در آسمانها و زمین آفریده است ننگریستهاند، و آیا در مدت عمرهایشان توجه نکردهاند که شاید پایانش نزدیک باشد آنگاه قبل از آنکه فرصت از دست برود توبه کنند. اگر به قرآن و وعد و وعیدهایی که در آن است ایمان نمیآورند، پس به کدام کتاب دیگری ایمان میآورند؟!
(۱۸۶) هرکس که الله او را در هدایت به حق یاری نکند، و او را از راه راست گمراه سازد، هیچ هدایتگری برایش نیست که او را به حق هدایت کند، و الله آنها را چنان سرگشته در گمراهی و کفرشان رها میکند که به هیچ چیزی هدایت نمیشوند.
(۱۸۷) این تکذیب کنندگان لجوج، از تو در مورد قیامت میپرسند: چه موقع رخ میدهد و علم به آن کامل میشود؟ - ای محمد- بگو: علم آن نه نزد من است و نه نزد دیگری، بلکه علم آن فقط نزد الله است، و جز الله هیچکس آن را برای وقتیکه برایش معین شده است آشکار نمیگرداند، امر ظهور قیامت بر ساکنان آسمانها و زمین پوشیده است، و فقط به صورت ناگهانی نزدشان میآید، از تو در مورد قیامت میپرسند گویی تو بر علم به آن حریص هستی، و نمیدانند که تو بهسبب کمال علمی که به پروردگارت داری در مورد آن از او تعالی نمیپرسی، - ای محمد- به آنها بگو: همانا علم قیامت فقط نزد الله است، اما بیشتر مردم از این امر آگاه نیستند.
برخی فواید آیات:
• الله ابزار ادراک و علم – قلبها، چشمها و گوشها- را برای کسب منافع و دفع ضررها آفرید.
• دعا با اسمهای نیکوی الله یکی از اسباب اجابت دعاست، پس در هر خواستهای نامی را که مناسب آن خواسته است میطلبد، مانند: «اللهم تب عَلَیَّ یا تواب»؛ بارالها ای بسیار توبه پذیر، توبهام را بپذیر.
• تفکر در بزرگی آسمانها و زمین، و منجرشدن این تفکر به اینکه فقط الله تعالی مستحق الوهیت است نه دیگران، زیرا او، تنها آفریننده است.
﴿قُل لَّآ أَمۡلِكُ لِنَفۡسِي نَفۡعٗا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۚ وَلَوۡ كُنتُ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ لَٱسۡتَكۡثَرۡتُ مِنَ ٱلۡخَيۡرِ وَمَا مَسَّنِيَ ٱلسُّوٓءُۚ إِنۡ أَنَا۠ إِلَّا نَذِيرٞ وَبَشِيرٞ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ١٨٨ ۞هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَجَعَلَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا لِيَسۡكُنَ إِلَيۡهَاۖ فَلَمَّا تَغَشَّىٰهَا حَمَلَتۡ حَمۡلًا خَفِيفٗا فَمَرَّتۡ بِهِۦۖ فَلَمَّآ أَثۡقَلَت دَّعَوَا ٱللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنۡ ءَاتَيۡتَنَا صَٰلِحٗا لَّنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّٰكِرِينَ١٨٩ فَلَمَّآ ءَاتَىٰهُمَا صَٰلِحٗا جَعَلَا لَهُۥ شُرَكَآءَ فِيمَآ ءَاتَىٰهُمَاۚ فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ عَمَّا يُشۡرِكُونَ١٩٠ أَيُشۡرِكُونَ مَا لَا يَخۡلُقُ شَيۡٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ١٩١ وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ لَهُمۡ نَصۡرٗا وَلَآ أَنفُسَهُمۡ يَنصُرُونَ١٩٢ وَإِن تَدۡعُوهُمۡ إِلَى ٱلۡهُدَىٰ لَا يَتَّبِعُوكُمۡۚ سَوَآءٌ عَلَيۡكُمۡ أَدَعَوۡتُمُوهُمۡ أَمۡ أَنتُمۡ صَٰمِتُونَ١٩٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ عِبَادٌ أَمۡثَالُكُمۡۖ فَٱدۡعُوهُمۡ فَلۡيَسۡتَجِيبُواْ لَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٩٤ أَلَهُمۡ أَرۡجُلٞ يَمۡشُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ أَيۡدٖ يَبۡطِشُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ أَعۡيُنٞ يُبۡصِرُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ ءَاذَانٞ يَسۡمَعُونَ بِهَاۗ قُلِ ٱدۡعُواْ شُرَكَآءَكُمۡ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنظِرُونِ١٩٥ ﴾ [الأعراف: ۱۸۸-۱۹۵].
(۱۸۸) - ای محمد- بگو: جز آنچه الله بخواهد نمیتوانم هیچ خیری برای خودم جلب کنم، و هیچ شری را از خودم دفع کنم، و این کار فقط به الله باز میگردد، و جز آنچه که الله به من آموخته است چیزی نمیدانم، پس غیب نمیدانم، و اگر غیب میدانستم، اسبابی را فراهم میآوردم که میدانم برای من جلب مصالح میکند، و مفاسد را از من دور میسازد؛ زیرا به اشیا قبل از اینکه ایجاد شوند و به آنچه که به آن میانجامد آگاهی داشتم. من جز فرستادهای از جانب الله نیستم، از عذاب دردآور او میترسم، و مردمی را که ایمان دارند که من رسولی از جانب او تعالی هستم و آنچه را آوردهام تصدیق میکنند به پاداش گرامی او تعالی بشارت میدهم.
(۱۸۹) - ای مردان و زنان- او ذاتی است که شما را از یک شخص یعنی آدم ÷ آفرید، و از آدم ÷ همسرش حوا را آفرید، حوا را از دندۀ آدم ÷ آفرید تا به آن انس گیرد، و با آن آرام یابد، پس وقتی شوهری با همسرش آمیزش کند به حَملی سبک که آن را احساس نمیکند باردار میشود، چون در آغاز کارش است، و بر این حَملش به انجام نیازهایش ادامه میدهد و احساس سنگینی نمیکند، اما هنگامیکه حمل در شکم مادر، بزرگ شد و مادر به آن سنگینبار شد، زن و شوهر اینگونه نزد پروردگارشان دعا میکنند: - ای پروردگار ما- اگر فرزندی صالح و با خلقت کامل به ما عطا کنی بهطور قطع از شکرگزاران نعمت تو خواهیم بود.
(۱۹۰) اما وقتی الله دعای آن دو را اجابت کرد، و همانگونه که دعا کرده بودند فرزندی صالح به آنها عطا فرمود در آنچه که الله برایشان بخشیده بود شریکانی برای الله قرار دادند و فرزندشان را بندۀ غیر او تعالی کردند، و او را عبدالحارث نامیدند، اما الله از هر شریکی برتر و منزه است، زیرا او در ربوبیت و الوهیت یگانه است.
(۱۹۱) آیا این نمادها و غیر آنها را شریکانی برای الله در عبادت قرار میدهند، درحالیکه میدانند آنها چیزی را نمیآفرینند تا سزاوار عبادت باشند، بلکه خودشان مخلوق هستند، پس چگونه آنها را شریکانی برای الله قرار میدهند؟!
(۱۹۲) و این معبودها نمیتوانند عبادتگزارانشان را یاری کنند، و قادر بر یاری خودشان نیز نیستند، پس چگونه آنها را عبادت میکنند؟!
(۱۹۳) و –ای مشرکان- اگر این نمادها را که معبودهایی به جای الله گرفتهاید در دعا بهسوی هدایت فراخوانید در آنچه که آنها را در دعا بهسوی آن میخوانید به شما پاسخ نمیدهند و از شما پیروی نمیکنند، پس چه آنها را در دعایتان فراخوانید و چه سکوت کنید نزد آنها یکسان است؛ زیرا آنها جمادات خالصی هستند، که نه میاندیشند، نه میشنوند، و نه سخن میگویند.
(۱۹۴) - ای مشرکان- همانا کسانیکه شما آنها را به جای الله عبادت میکنید مخلوقها و مملوکهای الله هستند، پس آنها در این امر مانند شما هستند، بهعلاوه حال شما از آنها بهتر است؛ زیرا شما زندگانی هستید که سخن میگویید و راه میروید و میشنوید و میبینید، اما نمادهای شما اینگونه نیستند، پس آنها را در دعا بخوانید و آنها باید پاسخ شما را بازگردانند اگر در آنچه که برای آنها ادعا میکنید راست میگویید.
(۱۹۵) آیا این نمادها که آنها را به عنوان معبودهایی گرفتهاید: پاهایی دارند که با آن راه روند تا در برآورده ساختن حوائج شما بکوشند؟ آیا دستانی دارند تا با آنها با قدرت از شما دفاع کنند؟ آیا چشمانی دارند که با آنها آنچه را از شما پنهان است ببینند و شما را با خبر سازند؟ آیا گوشهایی دارند که با آنها آنچه را بر شما پوشیده است بشنوند و شما را از آن آگاه سازند؟ اگر فاقد تمام این اعضا هستند پس چگونه آنها را به امید جلب منفعت یا دفع ضرر عبادت میکنید؟! –ای رسول- به این مشرکان بگو: کسانی را که با الله برابر میدانید در دعا فراخوانید، آنگاه برای رساندن آسیب بر من بکوشید، و به من مهلت ندهید.
برخی فواید آیات:
• در این آیات، جهل کسیکه بهسوی پیامبر ج روی میآورد و او را برای کسب منفعت یا دفع ضرر در دعا میخواند بیان شده است؛ زیرا منفعت فقط از جهتِ بشارت یا انذاری که با آن فرستاده شده است کسب میشود.
• الله به احسان و بخشش خویش، جفت مرد را از نوع خودش قرار داد؛ تا با آن انس گیرد و از آن رویگردان نشود و با آن آرام گیرد؛ تا حکمت الهی در زاد و ولد محقق گردد.
• برای برترین و کاملترین و شریفترین مخلوق یعنی انسان سزاوار نیست که به عبادت پستترین و حقیرترین معبودهای دروغین مانند سنگ و چوب و غیر آن مشغول شود.
• تکلیف عاقل، عبادت الله تعالی است؛ زیرا او تعالی ذاتی است که منافع دین را با فرو فرستادن کتابی که مشتمل بر علوم گرانبهای دینی است برایش محقق میسازد، و منافع دنیا را با حمایت از بندگان صالحش و محافظت و یاری کردن آنها بهگونهای که دشمنی کسیکه با آنها دشمنی کند آسیبی به آنها نمیرساند محقق میسازد.
﴿إِنَّ وَلِـِّۧيَ ٱللَّهُ ٱلَّذِي نَزَّلَ ٱلۡكِتَٰبَۖ وَهُوَ يَتَوَلَّى ٱلصَّٰلِحِينَ١٩٦ وَٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَسۡتَطِيعُونَ نَصۡرَكُمۡ وَلَآ أَنفُسَهُمۡ يَنصُرُونَ١٩٧ وَإِن تَدۡعُوهُمۡ إِلَى ٱلۡهُدَىٰ لَا يَسۡمَعُواْۖ وَتَرَىٰهُمۡ يَنظُرُونَ إِلَيۡكَ وَهُمۡ لَا يُبۡصِرُونَ١٩٨ خُذِ ٱلۡعَفۡوَ وَأۡمُرۡ بِٱلۡعُرۡفِ وَأَعۡرِضۡ عَنِ ٱلۡجَٰهِلِينَ١٩٩ وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ نَزۡغٞ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِۚ إِنَّهُۥ سَمِيعٌ عَلِيمٌ٢٠٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ إِذَا مَسَّهُمۡ طَٰٓئِفٞ مِّنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ تَذَكَّرُواْ فَإِذَا هُم مُّبۡصِرُونَ٢٠١ وَإِخۡوَٰنُهُمۡ يَمُدُّونَهُمۡ فِي ٱلۡغَيِّ ثُمَّ لَا يُقۡصِرُونَ٢٠٢ وَإِذَا لَمۡ تَأۡتِهِم بَِٔايَةٖ قَالُواْ لَوۡلَا ٱجۡتَبَيۡتَهَاۚ قُلۡ إِنَّمَآ أَتَّبِعُ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ مِن رَّبِّيۚ هَٰذَا بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمۡ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٢٠٣ وَإِذَا قُرِئَ ٱلۡقُرۡءَانُ فَٱسۡتَمِعُواْ لَهُۥ وَأَنصِتُواْ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٢٠٤ وَٱذۡكُر رَّبَّكَ فِي نَفۡسِكَ تَضَرُّعٗا وَخِيفَةٗ وَدُونَ ٱلۡجَهۡرِ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ وَلَا تَكُن مِّنَ ٱلۡغَٰفِلِينَ٢٠٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ عِندَ رَبِّكَ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَيُسَبِّحُونَهُۥ وَلَهُۥ يَسۡجُدُونَۤ۩٢٠٦ ﴾ [الأعراف: ۱۹۶-۲۰۶].
(۱۹۶) همانا یار و یاور من الله است که مرا محافظت میکند، پس به غیر او تعالی امید ندارم، و ذرهای از نمادهای شما نمیترسم، زیرا الله ذاتی است که قرآن را مایۀ هدایت مردم بر من نازل کرد، و کار بندگان صالح خویش را بر عهده گرفته است، پس آنها را محافظت میکند و یاری میرساند.
(۱۹۷) و –ای مشرکان- این نمادها که آنها را در دعا میخوانید قادر بر یاری شما نیستند، و خودشان را نیز نمیتوانند یاری کنند، زیرا آنها ناتوان هستند، پس چگونه آنها را به جای الله در دعا میخوانید؟!
(۱۹۸) و –ای مشرکان- اگر نمادهایتان را که آنها را به جای الله عبادت میکنید، در دعا بهسوی استقامت فراخوانید دعای شما را نمیشنوند، و آنها را میبینی که با چشمانی نقّاشی شده به تو مینگرند، درحالیکه جماداتی هستند که نمیبینند، در حقیقت تمثالهایی به شکل بنیآدم یا حیوانات میساختند، و دستها و پاها و چشمهایی داشتند، اما بیجان و بدون روح و بدون حرکت بودند.
(۱۹۹) - ای رسول- از مردم اعمال و اخلاقی را که نفسشان به آنها اجازه میدهد، و بر آنها آسان است بپذیر، و آنها را به آنچه که طبیعتشان اجازه نمیدهد مکلف نکن؛ زیرا این کار آنها را رویگردان میکند، و به هر سخن زیبا و کار نیکویی امر کن، و از جاهلان روی گردان، و در برابر جهل آنها مقابله به مثل نکن، پس هرکس تو را اذیت کرد او را اذیت نکن، و هرکس تو را محروم ساخت او را محروم نکن.
(۲۰۰) و –ای رسول- هرگاه احساس کردی شیطان وسوسهای به تو رساند یا تو را از انجام کار خیر بازداشت بهسوی الله پناه ببر، و به او مُتِمَسّک شو؛ زیرا او آنچه را که میگویی میشنود، از پناه آوردن تو آگاه است، پس تو را در برابر شیطان حمایت خواهد کرد.
(۲۰۱) همانا کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه کردند، هرگاه وسوسهای از جانب شیطان به آنها برسد و مرتکب گناه شوند؛ بزرگی الله و کیفر او برای نافرمانان و ثوابش برای فرمانبرداران را به یاد میآورند، آنگاه از گناهشان توبه میکنند، و بهسوی پروردگارشان باز میگردند، بهناگاه بر حق استقامت میورزند، و از آنچه که بر آن بودند به هوش میآیند، و دست میکشند.
(۲۰۲) و برادران شیاطین، چه بدکاران و چه کافران؛ همواره شیاطین با گناهان پیاپی بر گمراهی آنها میافزایند، و نه شیاطین از فریب دادن و گمراه ساختن باز میایستند، و نه انسانهای بدکار از فرمانبرداری و انجام شر.
(۲۰۳) و –ای رسول- اگر آیهای بیاوری تو را تکذیب میکنند و از آن روی میگردانند، و اگر آیهای برایشان نیاوری میگویند: چرا آیهای از جانب خودت اختراع نمیکنی و نمیسازی، - ای رسول- به آنها بگو: من نمیتوانم آیهای از نزد خودم بیاورم، و جز از آنچه که الله به من وحی میکند پیروی نمیکنم، این قرآن که آن را برایتان میخوانم حجتها و دلایلی است از جانب الله پروردگار و تدبیر کنندۀ امورتان، و مایۀ راهنمایی و رحمتی برای بندگان مؤمن او تعالی است، و اما بندگان غیر مؤمن گمراهان و بدبختان هستند.
(۲۰۴) و هنگامیکه قرآن خوانده شود به قرائت آن گوش فرادهید، و سخن نگویید، و به غیر آن مشغول نشوید؛ امید است که الله بر شما رحم کند.
(۲۰۵) و –ای رسول- الله پروردگارت را با خواری و فروتنی و ترسان یاد کن، و میان صدای بلند و آهسته در آغاز و پایان روز به دلیل فضیلت این دو وقت دعا کن، و از غافلان از یاد الله تعالی نباش.
(۲۰۶) - ای رسول- همانا فرشتگان نزد پروردگارت از عبادت او سبحانه تکبر نمیورزند، بلکه بدون اینکه سستی ورزند با فروتنی به عبادت او تعالی گردن مینهند، و آنها شب و روز الله را از آنچه که شایستۀ او نیست منزه میدانند، و فقط برای او سبحانه سجده میگزارند.
برخی فواید آیات:
• در این آیات بشارتی است برای مسلمانان درستکاری که بر راه پیامبرشان ج قرار دارند به اینکه الله همانگونه که پیامبران و دوستانش را یاری کرد به آنها نیز یاری میرساند.
• در این آیات خصلتهای اخلاقی یکجا آمده است، یعنی بنده باید کسی را که بر او ستم کرده است ببخشد، به کسیکه او را محروم کرده عطا کند، و با کسیکه از او بریده ارتباط برقرار کند.
• بنده باید هرگاه شری از شیطان به او برسد- اگر کار حرامی انجام دهد، یا واجبی را ترک کند- از الله تعالی طلب آمرزش کند، و با توبۀ نصوح و نیکیهای محو کننده، آنچه را که از دستش رفته جبران کند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡأَنفَالِۖ قُلِ ٱلۡأَنفَالُ لِلَّهِ وَٱلرَّسُولِۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَصۡلِحُواْ ذَاتَ بَيۡنِكُمۡۖ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١ إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَإِذَا تُلِيَتۡ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُهُۥ زَادَتۡهُمۡ إِيمَٰنٗا وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٢ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ حَقّٗاۚ لَّهُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَمَغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٤ كَمَآ أَخۡرَجَكَ رَبُّكَ مِنۢ بَيۡتِكَ بِٱلۡحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقٗا مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ لَكَٰرِهُونَ٥ يُجَٰدِلُونَكَ فِي ٱلۡحَقِّ بَعۡدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى ٱلۡمَوۡتِ وَهُمۡ يَنظُرُونَ٦ وَإِذۡ يَعِدُكُمُ ٱللَّهُ إِحۡدَى ٱلطَّآئِفَتَيۡنِ أَنَّهَا لَكُمۡ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيۡرَ ذَاتِ ٱلشَّوۡكَةِ تَكُونُ لَكُمۡ وَيُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُحِقَّ ٱلۡحَقَّ بِكَلِمَٰتِهِۦ وَيَقۡطَعَ دَابِرَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٧ لِيُحِقَّ ٱلۡحَقَّ وَيُبۡطِلَ ٱلۡبَٰطِلَ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُجۡرِمُونَ٨ ﴾ [الأنفال: ۱-۸].
برخی مقاصد سوره:
بیان احکام جهاد و عوامل پیروزی و شکست از خلال غزوۀ بدر.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- اصحابت در مورد غنیمتها از تو میپرسند، که چگونه تقسیم میشود؟ و میان چه کسانی تقسیم میشود؟ - ای رسول- در پاسخ به سؤال آنها بگو: غنیمتها به الله و رسولش اختصاص دارد، و حکم آن در تصرف و توزیع، از آنِ الله و رسولش است، پس شما وظیفهای جز فرمانبرداری و تسلیم شدن ندارید، پس –ای مؤمنان- با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیِ الله، تقوای او تعالی را پیشه کنید، و دشمنیها و جداییهای میان یکدیگر را با محبت و پیوستگی و خوش اخلاقی و گذشت اصلاح کنید، و به فرمانبرداری از الله و فرمانبرداری از رسولش پایبند باشید اگر واقعا مؤمن هستید؛ زیرا ایمان، شخص را بر طاعت و دوری از معصیت برمیانگیزاند. این سؤال پس از رخداد بدر واقع شد.
(۲) همانا مؤمنان واقعی کسانی هستند که وقتی الله یاد شود دلهایشان بترسد؛ آنگاه دلها و بدنهایشان به انجام طاعت جهتدهی میشود، و هرگاه آیات الله بر آنها خوانده شود در آن میاندیشند، آنگاه ایمانی بر ایمانشان افزوده میشود، و برای جلب مصالح و دفع مفاسدشان فقط به پروردگارشان اعتماد میکنند.
(۳) همان کسانیکه بر ادای نماز با صفت کامل آن در اوقاتش مداومت میکنند، و از آنچه که به آنها روزی دادهایم نفقات واجب و مستحب را بیرون میکنند.
(۴) آنها که این صفات را دارند، همان مؤمنان واقعی هستند؛ زیرا ویژگیهای ایمان و اسلام آشکار را با هم دارند، و پاداش آنها منازلی عالی نزد پرودگارشان، و آمرزشی برای گناهانشان و روزیای گرامی، و نعمتهایی است که الله برایشان آماده ساخته است.
(۵) همانگونه که الله پس از آنکه در تقسیم غنائم با یکدیگر اختلاف و تنازع کردید تقسیم غنائم را از شما گرفت، و آن را به الله و رسولش اختصاص داد، - ای رسول- پروردگارت با وحیی که بر تو نازل کرده است به خروج از مدینه برای رویارویی با مشرکان به تو فرمان داد، درحالیکه گروهی از مؤمنان از این کار خوششان نمیآمد.
(۶) - ای رسول- این گروه از مؤمنان در مورد قتال با مشرکان پس از اینکه به روشنی دانستند واقع میشود با تو مجادله میکنند، گویی بهسوی مرگ کشانده میشوند و واقعا دارند آن را میبینند. این امر بهسبب آن است که برای خروج به هدف قتال، به شدت ناخشنود هستند؛ زیرا آنها برای قتال آماده نشدهاند، و خودشان را تجهیز نکردهاند.
(۷) - ای مؤمنان مجادله کننده- به یاد آورید آنگاه که الله به شما وعده داد که به یکی از دو گروه مشرکان دست خواهید یافت، یعنی کاروان تجاری و اموالی که حمل میکند تا آنها را به عنوان غنیمت بگیرید، یا گروه جنگی که با آنها بجنگید و بر آنها پیروز شوید، و شما دوست داشتید که کاروان تجاری بهسبب سهولت و آسانیِ تسلط به آن بدون قتال، از شما باشد، اما الله میخواست که با فرمان دادن به شما به قتال، حق را محقق گرداند؛ تا بزرگان مشرکان را بکشید، و بسیاری از آنها را به اسارت بگیرید تا قدرت اسلام آشکار شود.
(۸) برای اینکه الله حق را با پیروزی اسلام و پیروانش محقق گردانَد، و این امر با شواهدی که صدق آن را آشکار میسازد محقق میگردد، و برای اینکه او سبحانه باطل را با دلایلی که بطلانش را آشکار میسازد باطل گردانَد، هر چند مشرکان این امر را نپسندند، اما الله آن را آشکار میسازد.
برخی فواید آیات:
• سزاوار است که بنده بر ایمان خود مواظبت کند و آن را رشد دهد؛ زیرا ایمان کم و زیاد میشود، یعنی با انجام طاعت زیاد و با ضد آن کم میشود.
• محل و فایدۀ جدل هنگام مشتبه شدن حق و التباس امر است، اما وقتی حق آشکار و واضح شد، راهی جز فرمانبرداری و تسلیم شدن وجود ندارد.
• امر تقسیم غنیمتها به رسول واگذار شده است، و مرجع احکام بهسوی الله تعالی و رسولش است نه غیر آن دو.
• ارادۀ تحقق پیروزی الهی برای مؤمنان؛ برای احقاق حق و ابطال باطل.
﴿إِذۡ تَسۡتَغِيثُونَ رَبَّكُمۡ فَٱسۡتَجَابَ لَكُمۡ أَنِّي مُمِدُّكُم بِأَلۡفٖ مِّنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ مُرۡدِفِينَ٩ وَمَا جَعَلَهُ ٱللَّهُ إِلَّا بُشۡرَىٰ وَلِتَطۡمَئِنَّ بِهِۦ قُلُوبُكُمۡۚ وَمَا ٱلنَّصۡرُ إِلَّا مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ١٠ إِذۡ يُغَشِّيكُمُ ٱلنُّعَاسَ أَمَنَةٗ مِّنۡهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيۡكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ لِّيُطَهِّرَكُم بِهِۦ وَيُذۡهِبَ عَنكُمۡ رِجۡزَ ٱلشَّيۡطَٰنِ وَلِيَرۡبِطَ عَلَىٰ قُلُوبِكُمۡ وَيُثَبِّتَ بِهِ ٱلۡأَقۡدَامَ١١ إِذۡ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ أَنِّي مَعَكُمۡ فَثَبِّتُواْ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ سَأُلۡقِي فِي قُلُوبِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلرُّعۡبَ فَٱضۡرِبُواْ فَوۡقَ ٱلۡأَعۡنَاقِ وَٱضۡرِبُواْ مِنۡهُمۡ كُلَّ بَنَانٖ١٢ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ شَآقُّواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۚ وَمَن يُشَاقِقِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَإِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ١٣ ذَٰلِكُمۡ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابَ ٱلنَّارِ١٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا لَقِيتُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ زَحۡفٗا فَلَا تُوَلُّوهُمُ ٱلۡأَدۡبَارَ١٥ وَمَن يُوَلِّهِمۡ يَوۡمَئِذٖ دُبُرَهُۥٓ إِلَّا مُتَحَرِّفٗا لِّقِتَالٍ أَوۡ مُتَحَيِّزًا إِلَىٰ فِئَةٖ فَقَدۡ بَآءَ بِغَضَبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَمَأۡوَىٰهُ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٦ ﴾ [الأنفال: ۹-۱۶].
(۹) و روز بدر را به یاد آوردید آنگاه که برای پیروزی بر دشمنتان از الله یاری میطلبیدید، پس الله درخواست شما را اجابت کرد به این ترتیب که (فرمود): – ای مؤمنان- من با هزار فرشته پیاپی که از پی یکدیگر میآیند یاور و مددکار شما هستم.
(۱۰) و –ای مؤمنان- الله یاری دادن با فرشتگان را قرار نداده است جز بشارتی برای شما به اینکه او تعالی یاور شما در برابر دشمنتان است، و برای اینکه دلهایتان با یقین بر پیروزی آرام یابد. و پیروزی به افراد زیاد و تجهیزات فراوان نیست، بلکه پیروزی فقط از جانب الله سبحانه است. همانا الله در فرمانروایی خویش شکست ناپذیر است، هیچکس بر او چیره نمیشود، و در شرع و تقدیرش بسیار داناست.
(۱۱) - ای مؤمنان- به یاد آورید آنگاه که الله خواب سبکی بر شما افکند تا ترسی را که از دشمن بر شما حاصل شده بود به آرامش تبدیل کند، و بارانی از آسمان بر شما بارید؛ تا شما را از حَدَثها پاک گرداند، و وسوسههای شیطان را از شما برطرف کند، و با آن، دلهایتان را استوار سازد تا بدنهایتان هنگام رویارویی استوار گردند، و با آن، گامها را با سِفتشدن زمین ماسهای استوار سازد تا گامها در آن فرو نرود.
(۱۲) - ای پیامبر- آنگاه که پروردگارت به فرشتگانی که الله با آنها مؤمنان را در بدر یاری رساند وحی میکرد: - ای فرشتگان- همانا من با نصر و تأیید با شما هستم، پس ارادههای مؤمنان را بر قتال با دشمنشان تقویت کنید، در دلهای کسانیکه کفر ورزیدند ترس شدید خواهم افکند؛ پس –ای مؤمنان- گردنهای کافران را بزنید تا بمیرند، و مفاصل و اعضایشان را بزنید تا از پیکار با شما بازایستند.
(۱۳) سبب این قتل و زدن اعضای کافران که بر آنها واقع شد آن است که آنها با الله و رسولش مخالفت کردند و از آنچه به آن فرمان یافته بودند فرمانبرداری نکردند، و از آنچه نهی شده بودند دست نکشیدند، و هرکس در این مورد با الله و رسولش مخالفت کند همانا الله او را در دنیا با قتل و اسارت و در آخرت با آتش، سخت کیفر میکند.
(۱۴) - ای مخالفان الله و رسولش- این عذاب مذکور برای شماست پس آن را که در دنیا برایتان به تعجیل افتاده است بچشید، و اگر بر کفر و دشمنیتان بمیرید در آخرت عذاب آتش برایتان است.
(۱۵) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، هرگاه مشرکان در قتال به شما روی آوردند و نزدیک شدند از آنها نگریزید، و برای فرار به آنها پشت نکنید، بلکه در برابر آنها پایداری ورزید، و در رویارویی با آنها شکیبایی کنید، زیرا الله با نصر و تأیید خویش با شماست.
(۱۶) و هرکس برای فرار از آنها به آنها پشت کند به خشمی از الله بازگشته است، و استحقاق این عذاب را دارد، و جایگاه او در آخرت، جهنم است، و چه سرانجام و بازگشتگاه بدی دارد؛ مگر اینکه به هدف بازگشتن به قتال با آنها باشد به این ترتیب که برای فریب دادنشان به آنها نشان دهد که فرار میکند، اما در واقع میخواهد دوباره به آنها هجوم آورد، یا مگر اینکه برای پیوستن به گروهی از مسلمانان که آنجا حضور دارند، باشد تا از آنها کمک بگیرد.
برخی فواید آیات:
• در این آیات، توجه زیاد الله به حال بندگان مؤمنش، و فراهم سازی اسبابی که با آن ایمانشان ثابت میشود، و گامهایشان استوار میگردد، و شر و وسوسههای شیطانی از آنها برطرف میگردد وجود دارد.
• همانا پیروزی به دست الله و از جانب او سبحانه است، و نه به فراوانی افراد و تجهیزات؛ هر چند این آماده سازی اهمیت دارد.
• فرار از دشمن بدون عذر، از بزرگترین گناهان کبیره است.
• در این آیات قواعد قتال جنگی مانند فرمانبرداری از الله و رسول ج، و پایداری در برابر دشمنان، و شکیبایی هنگام رویارویی با دشمنان، و یاد و ذکر زیادِ الله به مؤمنان آموزش داده میشود.
﴿فَلَمۡ تَقۡتُلُوهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ قَتَلَهُمۡۚ وَمَا رَمَيۡتَ إِذۡ رَمَيۡتَ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ رَمَىٰ وَلِيُبۡلِيَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ مِنۡهُ بَلَآءً حَسَنًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ١٧ ذَٰلِكُمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ مُوهِنُ كَيۡدِ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٨ إِن تَسۡتَفۡتِحُواْ فَقَدۡ جَآءَكُمُ ٱلۡفَتۡحُۖ وَإِن تَنتَهُواْ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۖ وَإِن تَعُودُواْ نَعُدۡ وَلَن تُغۡنِيَ عَنكُمۡ فِئَتُكُمۡ شَيۡٔٗا وَلَوۡ كَثُرَتۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَا تَوَلَّوۡاْ عَنۡهُ وَأَنتُمۡ تَسۡمَعُونَ٢٠ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ قَالُواْ سَمِعۡنَا وَهُمۡ لَا يَسۡمَعُونَ٢١ ۞إِنَّ شَرَّ ٱلدَّوَآبِّ عِندَ ٱللَّهِ ٱلصُّمُّ ٱلۡبُكۡمُ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡقِلُونَ٢٢ وَلَوۡ عَلِمَ ٱللَّهُ فِيهِمۡ خَيۡرٗا لَّأَسۡمَعَهُمۡۖ وَلَوۡ أَسۡمَعَهُمۡ لَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعۡرِضُونَ٢٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱسۡتَجِيبُواْ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمۡ لِمَا يُحۡيِيكُمۡۖ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَحُولُ بَيۡنَ ٱلۡمَرۡءِ وَقَلۡبِهِۦ وَأَنَّهُۥٓ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٢٤ وَٱتَّقُواْ فِتۡنَةٗ لَّا تُصِيبَنَّ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنكُمۡ خَآصَّةٗۖ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٢٥ ﴾ [الأنفال: ۱۷-۲۵].
(۱۷) - ای مؤمنان- در روز بدر شما با قدرت و نیروی خودتان مشرکان را نکشتید، بلکه الله شما را در این کار یاری کرد، و –ای پیامبر- آنگاه که بهسوی مشرکان افکندی تو نیفکندی، بلکه الله همان ذاتی است که بهسوی آنها افکند آنگاه که افکندن تو را به آنها رساند، و برای اینکه مؤمنان با پیروزی بر دشمنشان که الله بر آنها بخشید درحالیکه افراد و تجهیزات کمی داشتند آزمایش شوند تا شکر او تعالی را به جای آورند. همانا الله دعا و سخنان شما را میشنود، و از اعمالتان و آنچه که صلاح شما در آن است آگاه است.
(۱۸) این قتل مشرکان و افکندن بهسوی آنها تا اینکه شکست خوردند و برای فرار پشت کردند، و نعمتبخشیدن به مؤمنان با پیروز گرداندن آنها بر دشمنشان، از جانب الله است، و الله نیرنگ کافران را آنگاه که علیه اسلام نیرنگ میزنند ناتوان میسازد.
(۱۹) - ای مشرکان- اگر میخواهید که الله عذاب و خشمش را بر ستمکاران تجاوزکار واقع سازد الله آنچه را که خواستید بر شما واقع کرده است، یعنی آنچه را که عذابی برای شما و عبرتی برای پرهیزکاران است بر شما فرو فرستاده است، و اگر از درخواست آن دست بردارید برایتان بهتر است، پس چه بسا به شما مهلت دهد و انتقام خویش از شما را به تعجیل نیندازد، اما اگر دوباره آن را بخواهید و به قتال با مؤمنان باز گردید ما هم با افکندن عذاب بر شما و پیروزی مؤمنان باز میگردیم، و نه جماعت شما و نه یارانتان شما را بینیاز نمیسازند هر چند با وجود کم بودن مؤمنان، افراد و تجهیزات زیادی داشته باشید، و همانا الله با نصر و تأیید با مؤمنان است، و هرکس که الله با او باشد هیچکس بر او چیره نمیگردد.
(۲۰) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید با اجرای فرمان و اجتناب از نهی الله از او تعالی و رسولش فرمانبرداری کنید، و با مخالفت امر و انجام نهی الله از او تعالی روی نگردانید، درحالیکه آیات الله را که بر شما خوانده میشود میشنوید.
(۲۱) و –ای مؤمنان- مانند منافقان و مشرکان نباشید که وقتی آیات الله بر آنها خوانده شد گفتند: آنچه از قرآن بر ما تلاوت میشود را با گوشهایمان شنیدیم، درحالیکه آنگونه که بیندیشند و پند بگیرند تا از آنچه میشنوند بهره بگیرند گوش نمیکنند.
(۲۲) همانا نزد الله بدترین مخلوقاتی که بر روی زمین میجنبند همان کرانی هستند که حق را به نیت قبول کردن نمیشنوند، گنگانی هستند که سخن نمیگویند، پس آنها کسانی هستند که اوامر و نواهی الله را درک نمیکنند.
(۲۳) و اگر الله در این مشرکان تکذیب کننده خیری مییافت بهطور قطع آنها را آنگونه که از شنیدن بهرهمند شوند و هنگام شنیدن در دلایل و برهانها بیندیشند شنوا میساخت، اما او تعالی میدانست که خیری در آنها نیست، و اگر – بنابر سبیل فرض و تقدیر- او سبحانه آنها را شنوا میساخت بهطور قطع از روی دشمنی به ایمان پشت میکردند، درحالیکه رویگردان بودند.
(۲۴) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، هرگاه الله و رسولش شما را به حقی که زندگی شما در آن است فراخواندند با انجام آنچه به آن امر کردهاند و پرهیز از آنچه نهی کردهاند، اجابت کنید، و به یقین بدانید که الله بر هر چیزی تواناست؛ زیرا او قادر است که میان شما و گردننهادن به حق حایل ایجاد کند، آنگاه که پس از رهانمودن و نپذیرفتن حق، دوباره آن را اراده کردید و بهسوی آن شتافتید. و به یقین بدانید که در روز قیامت فقط بهسوی الله گرد آورده میشوید، آنگاه شما را با اعمالیکه در دنیا انجام دادید جزا میدهد.
(۲۵) و –ای مؤمنان- از عذابی که فقط به گناهکاران شما نمیرسد، بلکه گناهکار و غیر گناهکار را با هم دربرمیگیرد بترسید، و این امر زمانی است که ستم آشکار گردد اما تغییر داده نشود، و به یقین بدانید که الله در برابر کسیکه از او نافرمانی کند سخت کیفر است؛ پس از نافرمانی او تعالی بترسید.
برخی فواید آیات:
• هرکس که الله با او باشد پیروز است هر چند ضعیف و دارای افراد کمی باشد، و این همراهی، بستگی به اعمال ایمان دارد که مؤمنان انجام میدهند.
• از مؤمن خواسته شده است که اسباب مادی را به کار گیرد، و تکلیفی را که الله او را به آن مکلف کرده است انجام دهد، آنگاه بر الله توکل کند، و کارش را به او تعالی واگذارد، اما تحقق نتایج و اهداف به الله واگذار شده است.
• در این آیات دلایلی وجود دارد بر اینکه الله تعالی ایمان و خیر را از کسی منع نمیکند مگر از کسیکه خیری در او نیست، و ایمان نزد چنین شخصی رشد نمیکند و ثمر نمیبخشد.
• بنده باید این دعا را زیاد تکرار کند: یا مُقلِّب القلوب ثبت قلبی علی دینک، و یا مُصرِّف القلوب اصرف قلبی إلی طاعتک؛ ای زیر و رو کنندۀ دلها، دلم را بر دینت استوار ساز، و ای گردانندۀ دلها، دلم را بهسوی طاعت خویش بگردان.
• الله به مؤمنان فرمان داده که در برابر منکری که در میان آنها انجام میشود سکوت نکنند که اگر چنین کردند عذاب همۀ آنها را دربرمیگیرد.
﴿وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ أَنتُمۡ قَلِيلٞ مُّسۡتَضۡعَفُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ تَخَافُونَ أَن يَتَخَطَّفَكُمُ ٱلنَّاسُ فََٔاوَىٰكُمۡ وَأَيَّدَكُم بِنَصۡرِهِۦ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٢٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَخُونُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ وَتَخُونُوٓاْ أَمَٰنَٰتِكُمۡ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٢٧ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَآ أَمۡوَٰلُكُمۡ وَأَوۡلَٰدُكُمۡ فِتۡنَةٞ وَأَنَّ ٱللَّهَ عِندَهُۥٓ أَجۡرٌ عَظِيمٞ٢٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن تَتَّقُواْ ٱللَّهَ يَجۡعَل لَّكُمۡ فُرۡقَانٗا وَيُكَفِّرۡ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۗ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٢٩ وَإِذۡ يَمۡكُرُ بِكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِيُثۡبِتُوكَ أَوۡ يَقۡتُلُوكَ أَوۡ يُخۡرِجُوكَۚ وَيَمۡكُرُونَ وَيَمۡكُرُ ٱللَّهُۖ وَٱللَّهُ خَيۡرُ ٱلۡمَٰكِرِينَ٣٠ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا قَالُواْ قَدۡ سَمِعۡنَا لَوۡ نَشَآءُ لَقُلۡنَا مِثۡلَ هَٰذَآ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٣١ وَإِذۡ قَالُواْ ٱللَّهُمَّ إِن كَانَ هَٰذَا هُوَ ٱلۡحَقَّ مِنۡ عِندِكَ فَأَمۡطِرۡ عَلَيۡنَا حِجَارَةٗ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ أَوِ ٱئۡتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٖ٣٢ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمۡ وَأَنتَ فِيهِمۡۚ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ مُعَذِّبَهُمۡ وَهُمۡ يَسۡتَغۡفِرُونَ٣٣ ﴾ [الأنفال: ۲۶-۳۳].
(۲۶) و –ای مؤمنان- به یاد آورید آنگاه که در مکه کم تعداد بودید، و ساکنان آن شما را ناتوان میشمردند و بر شما چیره میشدند. میترسیدید که دشمنانتان شما را به سرعت بربایند، آنگاه الله شما را به پناهگاهی که به آن پناه میبرید یعنی مدینه کشاند، و شما را با پیروزی بر دشمنانتان در میادین جنگ از جمله بدر نیرومند گردانید، و از پاکیزهها مانند غنیمتهایی که از دشمنانتان گرفتید به شما روزی داد، باشد که نعمتهای الله را شکرگزاری کنید، تا از آن بر شما بیفزاید، و از نعمتهای او تعالی ناسپاسی نکنید که اگر چنین کردید آن را از شما میگیرد، و شما را عذاب میکند.
(۲۷) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، با اجرا نکردن اوامر و پرهیز نکردن از نواهی، به الله و رسولش خیانت نکنید، و بر وام و سایر امانتهایی که نزد شما به امانت گذارده شده است خیانت نکنید، درحالیکه میدانید کاری که انجام میدهید خیانت است؛ که در این صورت از خیانتکاران خواهید بود.
چون محبت اموال و فرزندان، بنده را به خیانت میکشانند الله خبر داده که این دو فتنه هستند و میفرماید:
(۲۸) و –ای مؤمنان- بدانید که اموالتان و فرزندانتان فقط آزمایش و امتحانی از جانب الله برای شما هستند، که شما را از عمل برای آخرت باز میدارند، و به خیانت میکشانند، و بدانید که پاداش بزرگ نزد الله است، پس این پاداش را بهسبب رعایت حال اموال و فرزندانتان و خیانت به خاطر آنها ، از دست ندهید.
(۲۹) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، بدانید که اگر با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه کنید، نیروی تشخیص تفاوت میان حق و باطل را برای شما قرار میدهد، و این دو بر شما مشتبه نمیشود، و گناهانی که کسب کردهاید را از شما میزداید، و گناهانتان را برایتان میآمرزد، و الله دارای بخششی بزرگ است، و از جمله بخشش بزرگ او بهشتش است که آن را برای بندگان پرهیزکارش آماده ساخته است.
(۳۰) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که مشرکان علیه تو به یکدیگر کمک کردند که برای زندانی کردن یا کشتن یا تبعید از سرزمین خودت به سرزمینی دیگر برایت نیرنگ زدند، و این کار را کردند و الله نیرنگشان را به خودشان بازگرداند، و الله بهترین تدبیر کنندگان است.
(۳۱) و هنگامیکه آیات ما برایشان خوانده شود از روی دشمنی و تکبر بر حق میگویند: قبلا مانند این را شنیدهایم، و اگر بخواهیم مانند این قرآن بگوییم بهطور قطع خواهیم گفت، این قرآن را که شنیدیم چیزی جز دروغهای پیشینیان نیست؛ پس به آن ایمان نمیآوریم.
(۳۲) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که مشرکان گفتند: بارالها اگر آنچه که محمد ج آورده حق است پس سنگهایی از آسمان برایمان فرو ریز تا ما را نابود کند، یا عذابی سخت بر ما فرود آور. این سخن را از روی زیادهروی در انکار و اعتراض گفتند.
(۳۳) و –ای محمد- تا زمانیکه تو در میان امتت هستی، الله بر آن نیست که آنها را- چه کسانی از آنها که از امت استجابت هستند یا از امت دعوت- به عذابی که آنها را ریشهکن کند عذاب گرداند، زیرا وجود تو در میان آنها ، امانی از عذاب برایشان است، و تا زمانیکه از گناهانِ خویش از الله طلب آمرزش میکنند، الله عذاب کنندۀ آنها نیست.
برخی فواید آیات:
• شکر، نعمتی بزرگ است که با آن بخشش الله تعالی افزوده میشود، و هنگام غافل شدن از آن نعمت الله تعالی کم میشود.
• امانتداری اهمیت زیادی در استقامت احوال مسلمانان دارد، تا زمانیکه بر آن پایداری کنند و به آن آراسته باشند، و نیز دلیل پاکی نفس و اعتدال اعمال نفس است.
• پاداشی که برای بازداشتن نفس از امور نهی شده نزد الله وجود دارد، بهتر از منافعی است که از ارتکاب امور ممنوعه به خاطر اموال و فرزندان کسب میشود.
• در آیات فوق، کمعقلی رویگردانان بیان شده است؛ زیرا آنها نمیگفتند: بارالها اگر این امر حق از جانب توست ما را به آن هدایت کن.
• در این آیات، فضیلت و برکت استغفار و اینکه یکی از موانع وقوع عذاب است بیان شده است.
﴿وَمَا لَهُمۡ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ ٱللَّهُ وَهُمۡ يَصُدُّونَ عَنِ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ وَمَا كَانُوٓاْ أَوۡلِيَآءَهُۥٓۚ إِنۡ أَوۡلِيَآؤُهُۥٓ إِلَّا ٱلۡمُتَّقُونَ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٣٤ وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمۡ عِندَ ٱلۡبَيۡتِ إِلَّا مُكَآءٗ وَتَصۡدِيَةٗۚ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ٣٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ لِيَصُدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ فَسَيُنفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيۡهِمۡ حَسۡرَةٗ ثُمَّ يُغۡلَبُونَۗ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِلَىٰ جَهَنَّمَ يُحۡشَرُونَ٣٦ لِيَمِيزَ ٱللَّهُ ٱلۡخَبِيثَ مِنَ ٱلطَّيِّبِ وَيَجۡعَلَ ٱلۡخَبِيثَ بَعۡضَهُۥ عَلَىٰ بَعۡضٖ فَيَرۡكُمَهُۥ جَمِيعٗا فَيَجۡعَلَهُۥ فِي جَهَنَّمَۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٣٧ قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِن يَنتَهُواْ يُغۡفَرۡ لَهُم مَّا قَدۡ سَلَفَ وَإِن يَعُودُواْ فَقَدۡ مَضَتۡ سُنَّتُ ٱلۡأَوَّلِينَ٣٨ وَقَٰتِلُوهُمۡ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتۡنَةٞ وَيَكُونَ ٱلدِّينُ كُلُّهُۥ لِلَّهِۚ فَإِنِ ٱنتَهَوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِمَا يَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٣٩ وَإِن تَوَلَّوۡاْ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَوۡلَىٰكُمۡۚ نِعۡمَ ٱلۡمَوۡلَىٰ وَنِعۡمَ ٱلنَّصِيرُ٤٠ ﴾ [الأنفال: ۳۴-۴۰].
(۳۴) و چه چیزی جلوی عذاب آنها را میگیرد درحالیکه آنچه موجب عذابشان میشود یعنی بازداشتن مردم از مسجدالحرام که پیرامون آن طواف کنند یا در آن نماز گزارند، را مرتکب شدهاند؟ و مشرکان دوستان الله نبودند، زیرا دوستان الله فقط پرهیزکاران هستند که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، از او تعالی میترسند، اما بیشتر مشرکان درحالیکه نمیدانستند که دوستان او تعالی نیستند، ادعا کردند که دوستان الله هستند.
(۳۵) و نماز مشرکان در مسجدالحرام جز سوت کشیدن و کف زدن نبود، پس –ای مشرکان- عذاب با قتل و اسارت در روز بدر را بهسبب اینکه به الله کفر ورزیدید و رسولش را تکذیب کردید بچشید.
(۳۶) همانا کسانیکه به الله کفر ورزیدند اموالشان را برای بازداشتن مردم از دین الله انفاق میکنند، پس اموالشان را انفاق خواهند کرد و آنچه را اراده کردند هرگز برایشان محقق نخواهد شد، سپس سرانجام انفاق اموالشان توسط آنها پشیمانی است؛ زیرا هم اموالشان از دست میرود و هم هدفی که از انفاق اموال دنبال میکنند، سپس با پیروزی مؤمنان بر آنها ، مغلوب میشوند، و کسانیکه به الله کفر ورزیدند در روز قیامت بهسوی جهنم کشانده میشوند، آنگاه برای همیشه در جهنم داخل میشوند و جاویدان در آن میمانند.
(۳۷) این کافران که اموالشان را برای بازداشتن از راه الله انفاق میکنند بهسوی آتش جهنم کشانده میشوند تا الله گروه پلید کفار را از گروه پاک مؤمنان جدا کند، و برای اینکه اشخاص و اعمال و اموال پلید را به صورت متراکم و انباشته روی هم قرار دهد، آنگاه آنها را در آتش جهنم قرار دهد، اینها همان زیانکاران هستند؛ زیرا در روز قیامت به خودشان و اهلشان زیان وارد کردند.
(۳۸) - ای رسول- به کسانی از قومت که به الله و رسولش کفر ورزیدند بگو: اگر از کفرشان به الله و رسولش، و نیز از بازداشتن مؤمنان از راه الله، دست بکشند، الله گناهان گذشتۀ آنها را میآمرزد؛ زیرا اسلامآوردن، گناهان قبل از آن را از بین میبرد، و اگر به کفرشان بازگردند بهراستیکه سنت الله در مورد پیشینیان ذکر شد که وقتی تکذیب کردند و بر کفرشان ادامه دادند کیفرشان را به تعجیل انداخت.
(۳۹) و –ای مؤمنان- با دشمنان کافرتان بجنگید تا شرک و بازداشتن مسلمانان از دین الله از بین برود، و دین و طاعت فقط برای الله و بدون شریکی برای او باشد، پس اگر کافران از شرک و بازداشتن از راه الله دست کشیدند آنها را رها کنید، زیرا الله بر اعمالشان آگاه است، و هیچ امر پنهانی بر او پوشیده نمیماند.
(۴۰) و اگر از پایان دادن به کفر و بازداشتن از راه الله که به آن فرمان یافتهاند روی برگرداندند، پس –ای مؤمنان- بدانید که الله یاور شما در برابر آنها است، او تعالی چه دوست نیکویی است برای کسیکه او را دوست بدارد، و نیکو یاوری است برای کسیکه به او یاری کند، زیرا هرکس که الله تعالی او را دوست بدارد رستگار شده است، و هرکس که الله تعالی او را حمایت کند به پیروزی دست یافته است.
برخی فواید آیات:
• بازداشتن از مسجدالحرام جرم بزرگی است که انجام دهندۀ آن سزاوار عذاب دنیا قبل از عذاب آخرت است.
• آبادانی و نگهداری مسجدالحرام افتخاری است که فقط دوستان پرهیزکار الله شایستگی کسب آن را دارند.
• در این آیات کافران انذار شدهاند از اینکه از انفاق اموالشان در راه باطل هیچ نفعی کسب نمیکنند، و بهزودی گرفتار حسرت و پشیمانی بزرگی میشوند.
• دعوت کافران از سوی الله تعالی به توبه و ایمان، برخلاف استمرار دشمنی آنها، دعوتی است که بر روی آنها باز است.
• هرکس الله دوستدار و یاورش باشد بیمی بر او نیست، و هرکس الله دشمنش باشد هیچ عزتی ندارد.
﴿۞وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا غَنِمۡتُم مِّن شَيۡءٖ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمۡ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَىٰ عَبۡدِنَا يَوۡمَ ٱلۡفُرۡقَانِ يَوۡمَ ٱلۡتَقَى ٱلۡجَمۡعَانِۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٤١ إِذۡ أَنتُم بِٱلۡعُدۡوَةِ ٱلدُّنۡيَا وَهُم بِٱلۡعُدۡوَةِ ٱلۡقُصۡوَىٰ وَٱلرَّكۡبُ أَسۡفَلَ مِنكُمۡۚ وَلَوۡ تَوَاعَدتُّمۡ لَٱخۡتَلَفۡتُمۡ فِي ٱلۡمِيعَٰدِ وَلَٰكِن لِّيَقۡضِيَ ٱللَّهُ أَمۡرٗا كَانَ مَفۡعُولٗا لِّيَهۡلِكَ مَنۡ هَلَكَ عَنۢ بَيِّنَةٖ وَيَحۡيَىٰ مَنۡ حَيَّ عَنۢ بَيِّنَةٖۗ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ٤٢ إِذۡ يُرِيكَهُمُ ٱللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلٗاۖ وَلَوۡ أَرَىٰكَهُمۡ كَثِيرٗا لَّفَشِلۡتُمۡ وَلَتَنَٰزَعۡتُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ سَلَّمَۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٤٣ وَإِذۡ يُرِيكُمُوهُمۡ إِذِ ٱلۡتَقَيۡتُمۡ فِيٓ أَعۡيُنِكُمۡ قَلِيلٗا وَيُقَلِّلُكُمۡ فِيٓ أَعۡيُنِهِمۡ لِيَقۡضِيَ ٱللَّهُ أَمۡرٗا كَانَ مَفۡعُولٗاۗ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٤٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا لَقِيتُمۡ فِئَةٗ فَٱثۡبُتُواْ وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٤٥ ﴾ [الأنفال: ۴۱-۴۵].
(۴۱) و –ای مؤمنان- بدانید هر چیزی را که از کفار در جهاد در راه الله به زور گرفتید به پنج قسمت تقسیم میشود، که چهار پنجم آن میان مجاهدان تقسیم میشود، و یک پنجم باقیمانده به پنج قسمت تقسیم میگردد: یک قسمت آن برای الله و رسولش است که در راه مصارف عمومی مسلمانان هزینه میشود، یک قسمت برای نزدیکان پیامبر، چه بنیهاشم و چه بنیالمطلب است، یک قسمت برای یتیمان، یک قسمت برای فقرا و مساکین، و یک قسمت برای مسافرانی است که راهها بر آنها قطع شده است، اگر به الله، و به آنچه بر بندۀمان محمد ج در روز بدر نازل کردیم که الله میان حق و باطل جدایی انداخت آنگاه که شما را بر دشمنانتان پیروز گرداند ایمان دارید. و الله که شما را پیروز گرداند بر هر چیزی تواناست.
(۴۲) و به یاد آورید آنگاه که شما در سمت نزدیکتر دره به طرف مدینه، و مشرکان در سمت دورتر دره به طرف مکه بودند، و کاروان تجاری در مکانی پایینتر از شما به سمت ساحل دریای سرخ بود، و اگر شما و مشرکان با یکدیگر وعده میگذاشتید که در بدر با یکدیگر روبرو شوید بهطور قطع از وعدهتان با یکدیگر سرپیچی میکردید، اما او سبحانه شما و مشرکان را بدون اینکه میانتان وعدهای باشد در بدر گرد آورد؛ تا پیروزی مؤمنان و خواری مشرکان و سرافرازی دینش و خوارساختن شرک را که انجام شدنی بود کامل گرداند؛ تا با پیروزی مؤمنان بر مشرکان با وجود کمیِ افراد و تجهیزات اندکشان، هرکس از مشرکان که بمیرد پس از اقامۀ حجت بر او بمیرد؛ و هرکس از آنها که زنده بماند با بینه و حجتی که الله برایش آشکار ساخته است زنده بماند. آنگاه برای هیچیک از آنها حجتی در برابر الله نباشد که با آن اعتراض کند، و الله سخنان همگی را میشنود، و از اعمالشان آگاه است، ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۴۳) - ای رسول- از جمله نعمتهای الله بر خودت و بر مؤمنان به یاد آور آنگاه که الله مشرکان را در خوابت کم تعداد به تو نشان داد، آنگاه مؤمنان را از این امر آگاه کردی تا بر این کار فال نیک زنند، و ارادههایشان برای رویارویی و پیکار با دشمنشان تقویت شود، و اگر او سبحانه مشرکان را در خوابت، به تو زیاد نشان داده بود بهطور قطع ارادههای اصحابت سست میشد، و از پیکار میترسیدند، اما او تعالی آنها را از این کار به سلامت داشت، و از شکست محافظت کرد، پس مشرکان را در چشم رسولش ج اندک نشان داد، همانا او به آنچه قلبها دربردارند و به آنچه جانها پنهان میکنند آگاه است.
(۴۴) و –ای مؤمنان- به یاد آورید که الله مشرکان را آنگاه که با آنها روبهرو شدید به شما اندک نشان داد، پس بر اقدام بر پیکار با آنها جرأت پیدا کردید، و شما را در چشمان آنها اندک نشان داد تا بر پیکار با شما پیش آیند بدون اینکه به بازگشت فکر کنند، تا الله کاری را که انجام شدنی بود با انتقام از مشرکان با قتل و اسارت، و نعمتبخشیدن به مؤمنان با یاری و پیروزی بر دشمنان تحقق بخشد، و امور فقط بهسوی الله بازگردانده میشود. آنگاه گناهکار را به خاطر گناهش، و نیکوکار را به خاطر نیکوکاریاش جزا میدهد.
(۴۵) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید، هرگاه با گروهی از کافران روبرو شدید، در رویارویی با آنها پایداری ورزید و نترسید، الله را زیاد یاد کنید و در دعا بخوانید، زیرا او بر پیروزی شما در برابر آنها تواناست، امید است که آنچه را میطلبید به شما برسد، و آنچه که از آن میترسید از شما دور شود.
برخی فواید آیات:
• غنیمتها از آنِ الله است که هرجا و به هر نحوی که بخواهد آن را قرار میدهد، پس این کار به هیچکس ربطی ندارد.
• از اسباب پیروزی، آمادهکردن مؤمنان توسط الله به آنچه که آنها را بر پیروزی یاری میکند، و صبر و پایداری و افزودن بر یاد الله است.
• حکم الله نافذ و حکمت او تعالی فراگیر است، و این امر برای بندگان الله و تمام امت خیر است.
﴿وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَا تَنَٰزَعُواْ فَتَفۡشَلُواْ وَتَذۡهَبَ رِيحُكُمۡۖ وَٱصۡبِرُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ٤٦ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَٰرِهِم بَطَرٗا وَرِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ بِمَا يَعۡمَلُونَ مُحِيطٞ٤٧ وَإِذۡ زَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ ٱلۡيَوۡمَ مِنَ ٱلنَّاسِ وَإِنِّي جَارٞ لَّكُمۡۖ فَلَمَّا تَرَآءَتِ ٱلۡفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَىٰ عَقِبَيۡهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّنكُمۡ إِنِّيٓ أَرَىٰ مَا لَا تَرَوۡنَ إِنِّيٓ أَخَافُ ٱللَّهَۚ وَٱللَّهُ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٤٨ إِذۡ يَقُولُ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ غَرَّ هَٰٓؤُلَآءِ دِينُهُمۡۗ وَمَن يَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٤٩ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ يَتَوَفَّى ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَضۡرِبُونَ وُجُوهَهُمۡ وَأَدۡبَٰرَهُمۡ وَذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ٥٠ ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيكُمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَيۡسَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ٥١ كَدَأۡبِ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُ بِذُنُوبِهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ قَوِيّٞ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٥٢ ﴾ [الأنفال: ۴۶-۵۲].
(۴۶) و در سخنان و رفتار و تمام احوالتان بر طاعت الله و طاعت رسولش پایبند باشید، و در رأی اختلاف نکنید؛ زیرا اختلاف سبب سستی و ترس شما، و از بینرفتن نیرویتان است، و هنگام رویارویی با دشمن شکیبایی کنید، همانا الله با پیروزی و تأیید و کمک، همراه شکیبایان است، و هرکس که الله همراه او باشد، بدون تردید چیره و پیروز است.
(۴۷) و مانند مشرکان نباشید که از روی غرور و نمایش به مردم از مکه خارج شدند، و مردم را از دین الله بازمیدارند، و آنها را از ورود به دین الله منع میکنند، و الله به آنچه انجام میدهند احاطه دارد، و ذرهای از اعمالشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال اعمالشان مجازات خواهد کرد.
(۴۸) و –ای مؤمنان- از نعمتهای الله بر خودتان به یاد آورید که شیطان اعمال مشرکان را برایشان آراست، آنگاه آنها را برای رویارویی و پیکار با مسلمانان تشویق کرد و به آنها گفت: امروز هیچکس بر شما پیروز نخواهد شد، و من یاورتان، و پناهگاه شما در برابر دشمنتان هستم، اما هنگامیکه دو گروه با هم روبرو شدند: یعنی گروه مؤمنان که فرشتگان همراهشان بودن و آنها را یاری میکردند، و گروه مشرکان که شیطان همراهشان بود که دست از یاری آنها کشید؛ شیطان برای فرار پشت کرد، و به مشرکان گفت: همانا من از شما بیزارم، همانا فرشتگانی را میبینم که برای یاری مؤمنان آمدهاند، میترسم که الله مرا نابود کند، و الله سختکیفر است، پس هیچکس نمیتواند کیفر او را تحمل کند.
(۴۹) و به یاد آورید آنگاه که منافقان و افراد دارای ایمان ضعیف گفتند: این مسلمانان را دینشان فریفته است که آنها را به پیروزی بر دشمنانشان با وجود افراد اندک و تجهیزات ضعیف، و افراد زیاد و تجهیزات قوی دشمنانشان، وعده میدهد. و اینها درک نکردند که هرکس فقط بر الله اعتماد کند و به پیروزیای که به او وعده داده است اطمینان کند الله یاور اوست، و هر چند ضعیف باشد او را خوار نمیسازد، و الله ذات شکستناپذیری است که هیچکس بر او پیروز نمیشود، و در تقدیر و شرعش بسیار داناست.
(۵۰) و –ای رسول- اگر کسانی را که به الله و رسولش کفر ورزیدند ببینی، آنگاه که فرشتگان ارواحشان را قبض میکنند، و برمیکنند درحالیکه وقتی روی میآورند بر صورتهایشان میزنند، و وقتی در حال فرار پشت میکنند بر پشت آنها میزنند، و به آنها میگویند: - ای کافران- عذاب سوزاننده را بچشید. اگر این امر را ببینی، بهطور قطع امری بزرگ دیدهای.
(۵۱) - ای کافران- سبب این عذاب دردآور هنگام قبض ارواحتان، و عذاب سوزاننده در قبرهایتان و در آخرت، چیزی است که دستانتان در دنیا کسب کرده است، زیرا الله بر مردم ستم نمیکند، بلکه فقط به عدالت میان آنها داوری میکند زیرا او داوری عادل است.
(۵۲) و این عذاب نازلشده به این کافران مخصوص آنها نیست، بلکه سنت الله است که در هر زمان و مکانی بر کافران گذشته است، چنانکه به خاندان فرعون و امتهای قبل از آنها رسیده است، آنگاه که به آیات الله سبحانه کفر ورزیدند. پس الله آنها را بهسبب گناهانشان، به شیوهای مقتدرانه و شکستناپذیر گرفت، و عذابش را بر آنها فرو فرستاد. همانا الله ذات توانایی است که کسی بر او پیروز و چیره نمیشود، و نسبت به کسانیکه از او نافرمانی کنند سختکیفر است.
برخی فواید آیات:
• ناسپاسی، بیماری خطرناکی است که بافت شخصیت انسان را میپوساند، و متلاشیشدن هویت صاحبش را به تعجیل میاندازد.
• شکیبایی بر تحمل رنجها و سختیها کمک میکند، و منفعتی الهی دارد، که همان یاری الله برای کسی است که برای اجرای امرش شکیبایی کند، و این امر در رفتارهای زندگی قابل مشاهده است.
• تنازع و اختلاف از اسباب پراکندگی امت است، و خطر شکست و برگشتن به عقب، و از بینرفتن نیرو و یاری و دولت را در پی دارد.
• ایمان موجب میشود که مؤمن بر انجام امور ترسناکی که لشکرهای بزرگ بر انجام آن پیش نمیروند اقدام کند.
﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ لَمۡ يَكُ مُغَيِّرٗا نِّعۡمَةً أَنۡعَمَهَا عَلَىٰ قَوۡمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٥٣ كَدَأۡبِ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ فَأَهۡلَكۡنَٰهُم بِذُنُوبِهِمۡ وَأَغۡرَقۡنَآ ءَالَ فِرۡعَوۡنَۚ وَكُلّٞ كَانُواْ ظَٰلِمِينَ٥٤ إِنَّ شَرَّ ٱلدَّوَآبِّ عِندَ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٥٥ ٱلَّذِينَ عَٰهَدتَّ مِنۡهُمۡ ثُمَّ يَنقُضُونَ عَهۡدَهُمۡ فِي كُلِّ مَرَّةٖ وَهُمۡ لَا يَتَّقُونَ٥٦ فَإِمَّا تَثۡقَفَنَّهُمۡ فِي ٱلۡحَرۡبِ فَشَرِّدۡ بِهِم مَّنۡ خَلۡفَهُمۡ لَعَلَّهُمۡ يَذَّكَّرُونَ٥٧ وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوۡمٍ خِيَانَةٗ فَٱنۢبِذۡ إِلَيۡهِمۡ عَلَىٰ سَوَآءٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡخَآئِنِينَ٥٨ وَلَا يَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ سَبَقُوٓاْۚ إِنَّهُمۡ لَا يُعۡجِزُونَ٥٩ وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا ٱسۡتَطَعۡتُم مِّن قُوَّةٖ وَمِن رِّبَاطِ ٱلۡخَيۡلِ تُرۡهِبُونَ بِهِۦ عَدُوَّ ٱللَّهِ وَعَدُوَّكُمۡ وَءَاخَرِينَ مِن دُونِهِمۡ لَا تَعۡلَمُونَهُمُ ٱللَّهُ يَعۡلَمُهُمۡۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيۡءٖ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ٦٠ ۞وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلۡمِ فَٱجۡنَحۡ لَهَا وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٦١ ﴾ [الأنفال: ۵۳-۶۱].
(۵۳) این کیفر سخت بهسبب آن است که هرگاه الله نعمتی از جانب خودش به قومی ارزانی دارد آن نعمت را از آنها نمیگیرد مگر آنکه نفسشان را از حال پاکش، یعنی از ایمان و استقامت و شکر نعمتها به حال بدش، یعنی کفر به الله و نافرمانی او و کفران نعمت او تعالی تغییر دهند، و الله سخنان بندگانش را میشنود، و از افعالشان آگاه است، چنانکه ذرهای از آنها بر او پوشیده نمیماند.
(۵۴) حال این کافران همانند حال دیگرانی است که به الله کفر ورزیدند مانند خاندان فرعون و امتهای تکذیب کنندۀ قبل از آنها، که آیات پروردگارشان را تکذیب کردند، پس الله آنها را بهسبب گناهانی که مرتکب شده بودند نابود کرد، و هم خاندان فرعون و هم امتهای قبل از آنها بهسبب کفر و شرکشان به الله ستمکار بودند، پس به این سبب، کیفر او سبحانه بر آنها واجب شد، آنگاه کیفرش را بر آنها واقع ساخت.
(۵۵) همانا بدترین جنبندگان روی زمین کسانی هستند که به الله و رسولانش کفر ورزیدند، زیرا آنها بهسبب پافشاری بر کفر ایمان نمیآورند هر چند تمام آیات نزدشان بیاید؛ همانا وسایل هدایت، چه عقل و چه گوش و چه چشم در آنها از کار افتاده است.
(۵۶) همان کسانی- مانند بنیقریظه- که از آنها پیمانها و میثاقها گرفتی، سپس آنچه از آنها بر آن پیمان گرفتی هربار شکستند، و آنها از الله نمیترسند، پس به پیمانهایشان وفا نمیکنند، و به میثاقهایی که از آنها گرفته میشود پایبند نیستند.
(۵۷) - ای رسول- اگر با اینها که پیمانهایشان را شکستند در جنگ روبهرو شدی شدیدترین بلا را بر آنها وارد آور تا دیگران آن را بشنوند، شاید از حال آنها عبرت بگیرند، آنگاه از پیکار با تو و یاری دشمنانت علیه تو بترسند.
(۵۸) و –ای رسول- اگر از قومی که با آنها پیمان بستهای از روی نشانهای که بر تو آشکار میشود ترسیدی که خیانت و نقض پیمان بکنند، دور انداختن پیمانشان را بر آنها اعلام کن تا در آگاهی از این امر با تو یکسان باشند، و قبل از اینکه بر آنها اعلام کنی ناگهان بر آنها وارد نشو، زیرا غافلگیرکردن آنها قبل از اینکه به آنها اعلام شود خیانت است، و الله خیانتکاران را دوست ندارد، بلکه بر آنها خشم میگیرد، پس تو هم از خیانت برحذر باش.
(۵۹) و کسانیکه کفر ورزیدند گمان نکنند که آنها از عذاب الله فرار کرده و رهایی پیدا کردهاند، همانا آنها نمیتوانند از چنگ او تعالی فرار کنند و نمیتوانند از کیفرش رهایی پیدا کنند، بلکه او تعالی مراقب آنها است و به آنها دست مییابد.
(۶۰) و –ای مؤمنان- آنچه بر آماده سازی آن، چه افراد و چه تجهیزات؛ مانند تیراندازی در توان دارید آماده سازید، و آنچه از اسبهایی که در راه الله نگه داشتهاید آماده سازید، تا دشمنان الله و دشمنان خودتان از کافران را که منتظر رسیدن بلاها بر شما هستند بترسانید، و با آن قومی دیگر را که شما آنها را نمیشناسید، و از دشمنیای که برایتان پنهان میکنند آگاهی ندارید بترسانید، بلکه فقط الله آنها را میشناسد، و از آنچه در نفسهایشان پنهان میکنند آگاه است. و هر مالی، چه کم و چه زیاد، که انفاق کنید الله مانند آن را در دنیا به شما میدهد، و پاداش آن را به صورت کامل و بدون هیچ کاستی در آخرت برایتان عطا میکند، پس بر انفاق در راه او تعالی اقدام کنید.
(۶۱) و اگر به صلح و ترک قتال تمایل نشان دادند، پس –ای رسول- تو نیز به صلح روی بیاور، و با آنها پیمان ببند، و بر الله توکل کن، و بر او اعتماد کن، زیرا او هرگز تو را خوار نمیسازد، همانا او سخنانشان را میشنود، و از نیات و افعالشان آگاه است.
برخی فواید آیات:
• یکی از فواید کیفرها و حدود مترتب بر گناهان این است که سبب بازداشتن کسیکه این گناهان را انجام نداده میشود؛ چنانکه کسیکه این گناهان را انجام داده را نیز از اینکه دوباره مرتکب آنها شود بازمیدارد.
• از اخلاق مؤمنان، وفای به پیمان با معاهدان است، مگر اینکه اثبات شود خیانتی از آنها سرزده است.
• بر مسلمانان واجب است که تمام اصناف اسلحه و رأی و سیاست را که سبب ترساندن دشمن میشود آماده کنند.
• جواز صلح با دشمن در صورتیکه صلح مصلحتی برای مسلمانان داشته باشد.
﴿وَإِن يُرِيدُوٓاْ أَن يَخۡدَعُوكَ فَإِنَّ حَسۡبَكَ ٱللَّهُۚ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَيَّدَكَ بِنَصۡرِهِۦ وَبِٱلۡمُؤۡمِنِينَ٦٢ وَأَلَّفَ بَيۡنَ قُلُوبِهِمۡۚ لَوۡ أَنفَقۡتَ مَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا مَّآ أَلَّفۡتَ بَيۡنَ قُلُوبِهِمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ أَلَّفَ بَيۡنَهُمۡۚ إِنَّهُۥ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٦٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ حَسۡبُكَ ٱللَّهُ وَمَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٦٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ حَرِّضِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ عَلَى ٱلۡقِتَالِۚ إِن يَكُن مِّنكُمۡ عِشۡرُونَ صَٰبِرُونَ يَغۡلِبُواْ مِاْئَتَيۡنِۚ وَإِن يَكُن مِّنكُم مِّاْئَةٞ يَغۡلِبُوٓاْ أَلۡفٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَفۡقَهُونَ٦٥ ٱلۡـَٰٔنَ خَفَّفَ ٱللَّهُ عَنكُمۡ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمۡ ضَعۡفٗاۚ فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّاْئَةٞ صَابِرَةٞ يَغۡلِبُواْ مِاْئَتَيۡنِۚ وَإِن يَكُن مِّنكُمۡ أَلۡفٞ يَغۡلِبُوٓاْ أَلۡفَيۡنِ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ٦٦ مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَكُونَ لَهُۥٓ أَسۡرَىٰ حَتَّىٰ يُثۡخِنَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ تُرِيدُونَ عَرَضَ ٱلدُّنۡيَا وَٱللَّهُ يُرِيدُ ٱلۡأٓخِرَةَۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٦٧ لَّوۡلَا كِتَٰبٞ مِّنَ ٱللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمۡ فِيمَآ أَخَذۡتُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ٦٨ فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمۡتُمۡ حَلَٰلٗا طَيِّبٗاۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٦٩ ﴾ [الأنفال: ۶۲-۶۹].
(۶۲) و –ای رسول- اگر با گرایش به صلح و ترک قتال قصد داشتند با این کار به تو نیرنگ بزنند تا برای قتال با تو آماده شوند، همانا الله در مقابل مکر و نیرنگ آنها برایت کافی است، او ذاتی است که با یاریاش تو را نیرومند ساخت، و با یاری مؤمنان به تو، چه مهاجران و چه انصار، تو را قدرت داد.
(۶۳) و میان دلهای مؤمنانی که تو را با آنها یاری کرد پس از آنکه پراکنده بودند الفت ایجاد کرد. اگر تمام اموال روی زمین را خرج میکردی تا میان دلهای پراکندۀ آنها الفت ایجاد کنی نمیتوانستی میان دلهایشان الفت ایجاد کنی، اما الله به تنهایی میان دلهایشان الفت ایجاد کرد، همانا او در فرمانروایی خویش ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در تقدیر و تدبیر و شرعش بسیار داناست.
(۶۴) ای پیامبر همانا الله در برابر شر دشمنانت برای تو و مؤمنانی که همراه تو هستند کافی است، پس بر الله اعتماد و تکیه کن.
(۶۵) ای پیامبر مؤمنان را بر قتال تشویق کن، و آنها را با آنچه که ارادههایشان را قوی میگرداند و همتهایشان را فعال میکند بر قتال برانگیز، - ای مؤمنان- اگر از شما بیست نفر شکیبا بر پیکار با کفار باشند بر دویست نفر از کفار پیروز میشوند، و اگر از شما صد نفر شکیبا باشند بر هزار نفر از کافران پیروز میشوند؛ زیرا کافران مردمی هستند که سنت الله در پیروزی دوستانش، و سرکوب دشمنانش را نمیفهند، و هدف از قتال را درک نمیکنند، زیرا آنها برای برتری در دنیا میجنگند.
(۶۶) - ای مؤمنان- اکنون الله بهسبب ضعفی که از شما معلوم داشته، از روی لطفی از جانب خویش، بر شما تخفیف داده، پس بر یک نفر از شما واجب گردانیده که به جای ده نفر از کافران، در برابر دو تن از آنها پایداری کند. پس اگر صد نفر شکیبا از شما برای قتال با کافران باشند بر دویست نفر پیروز میشوند، و اگر هزار نفر شکیبا از شما باشند بر دو هزار نفر از کفار به اذن الله پیروز میشوند، و الله با تأیید و یاری و پیروزی، همراهِ مؤمنان شکیبا است.
(۶۷) برای هیچ پیامبری شایسته نیست که (در ابتدای امر) از کافرانی که با او میجنگند اسیر بگیرد تا اینکه از آنها بسیار بکشد؛ تا وحشت را در دلهایشان بیفکند که به قتال با او بازنگردند، - ای مؤمنان- شما با گرفتن اسیران بدر، دریافت فدیه را میخواهید، حال آنکه الله آخرت را که با یاری و گرامی داشتن دینش به دست میآید میخواهد، و الله در ذات و صفات و غلبۀ خویش شکست ناپذیر است، که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در تقدیر و شرعش بسیار داناست.
(۶۸) اگر نوشتهای از جانب الله نبود که قضا و قدرش بر آن رفته است که او تعالی غنیمتها را بر شما حلال، و فدیه گرفتن از اسیران را برایتان مباح کرده است، بهطور قطع بهسبب گرفتن غنیمت و فدیه از اسیران قبل از اینکه وحیی از جانب الله مبنی بر اباحۀ این کار نازل شده باشد، عذابی سخت از جانب الله به شما میرسید.
(۶۹) پس –ای مؤمنان- غنیمتی را که از کفار گرفتهاید بخورید که بر شما حلال است، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، همانا الله نسبت به بندگان مؤمن خویش بسیار آمرزنده و مهربان است.
برخی فواید آیات:
• در این آیات، الله برای بندگان مؤمنش به یاری و پیروزی بر دشمنان وعده داده است.
• پایداری مقابل دشمن، بر مسلمانان فرضی است که در آن اختیاری ندارند، تا زمانیکه چیزی رخ ندهد که خلاف آن را برایشان اجازه دهد.
• الله امور والا را برای بندگانش میخواهد، و امور پست را از آنها نمیپسندد، از این رو آنها را به طلب پاداش ماندگار و همیشگی آخرت تشویق میفرماید.
• آزاد کردن اسیران در برابر فدیه یا منت گذاشتن بر آنها با آزاد کردن آنها، فقط پس از غلبه گسترده و تسلط بر دشمنان، و آشکار شدن شکوه و عظمت دولت در نظر دیگران است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ قُل لِّمَن فِيٓ أَيۡدِيكُم مِّنَ ٱلۡأَسۡرَىٰٓ إِن يَعۡلَمِ ٱللَّهُ فِي قُلُوبِكُمۡ خَيۡرٗا يُؤۡتِكُمۡ خَيۡرٗا مِّمَّآ أُخِذَ مِنكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٧٠ وَإِن يُرِيدُواْ خِيَانَتَكَ فَقَدۡ خَانُواْ ٱللَّهَ مِن قَبۡلُ فَأَمۡكَنَ مِنۡهُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ٧١ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ ءَاوَواْ وَّنَصَرُوٓاْ أُوْلَٰٓئِكَ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٖۚ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمۡ يُهَاجِرُواْ مَا لَكُم مِّن وَلَٰيَتِهِم مِّن شَيۡءٍ حَتَّىٰ يُهَاجِرُواْۚ وَإِنِ ٱسۡتَنصَرُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ فَعَلَيۡكُمُ ٱلنَّصۡرُ إِلَّا عَلَىٰ قَوۡمِۢ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُم مِّيثَٰقٞۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٧٢ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٍۚ إِلَّا تَفۡعَلُوهُ تَكُن فِتۡنَةٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَفَسَادٞ كَبِيرٞ٧٣ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ ءَاوَواْ وَّنَصَرُوٓاْ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ حَقّٗاۚ لَّهُم مَّغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٧٤ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنۢ بَعۡدُ وَهَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ مَعَكُمۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ مِنكُمۡۚ وَأُوْلُواْ ٱلۡأَرۡحَامِ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلَىٰ بِبَعۡضٖ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمُۢ٧٥ ﴾ [الأنفال: ۷۰-۷۵].
(۷۰) ای پیامبر، به اسیران مشرک که در روز بدر آنها را به اسارت گرفتید بگو: اگر الله قصد خیر و صلاح نیت را در دلهایتان سراغ داشته باشد، بهتر از فدیهای که از شما گرفته شده است به شما میدهد، پس بر فدیهای که از شما گرفته شده است غمگین نباشید، و گناهانتان را میآمرزد، و الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است، و وعدۀ الله برای عباس عموی پیامبر ج و سایر کسانیکه اسلام آوردند تحقق یافته است.
(۷۱) و –ای محمد- اگر بخواهند با سخنانی که برایت آشکار میکنند به تو خیانت کنند، پیش از این نیز بر الله خیانت کردهاند، و الله تو را بر آنها پیروز گردانده است، پس کسانی از آنها که باید کشته میشدند کشته شدند و کسانی از آنها که باید اسیر میشدند اسیر شدند، پس اگر بازگشتند مانند همین امر را باید انتظار بکشند، و الله نسبت به مخلوقاتش و آنچه که آنها را اصلاح میکند آگاه است، و در تدبیرش بسیار داناست.
(۷۲) همانا کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و رسولش را تصدیق کردهاند و به شریعت او تعالی عمل کردهاند، و از سرزمین کفر به سرزمین اسلام، یا به مکانی که در آنجا با امنیت، الله را عبادت کنند مهاجرت کردهاند، و با بخشش اموال و جانهایشان برای بالا بردن سخن الله جهاد کردهاند، و کسانیکه آنها را در منازلشان ساکن کردهاند، و آنها را یاری رساندهاند- آن مهاجران و کسانی از اهل مدینه که آنها را یاری رساندند در یاری و همکاری دوستان یکدیگر هستند، و –ای مؤمنان- کسانیکه به الله ایمان آوردهاند اما از سرزمین کفر به سرزمین اسلام مهاجرت نکردهاند برعهدۀ شما نیست که به آنها یاری رسانید و آنها را حمایت کنید مگر اینکه در راه الله مهاجرت کنند، و اگر کفار بر آنها ستم کردند آنگاه از شما درخواست یاری کردند آنها را در برابر دشمنشان یاری کنید، مگر اینکه میان شما و دشمن آنها، پیمانی باشد که آن را نقض نکرده باشند، و الله آنچه را انجام میدهید میبیند، و ذرهای از اعمال شما بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی جزای آن را به شما خواهد داد.
(۷۳) و کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند کفر آنها را گرد میآورد، پس به یکدیگر یاری میرسانند، پس مؤمن با آنها دوستی نمیکند، که اگر مؤمنان با یکدیگر دوستی نکنند و کافران را به دشمنی نگیرند، فتنهای برای مؤمنان پدید خواهد آمد که هیچکس از برادران دینیشان را نخواهند یافت که به آنها یاری رساند، و فسادی بزرگ با بازداشتن از راه الله در زمین به پا خواهد شد.
(۷۴) و کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و در راهش مهاجرت کردهاند، و کسانیکه مهاجران را در راه الله پناه دادهاند و به آنها یاری رساندهاند، اینها همان مُتَّصِفان به صفت ایمان حقیقی هستند، و پاداش آنها از جانب الله آمرزش گناهانشان، و روزیای گرامی از جانب او تعالی یعنی همان بهشت است.
(۷۵) و کسانیکه پس از ایمان پیشی گیرندگان به اسلام، یعنی مهاجران و انصار، ایمان آوردهاند، و از سرزمین کفر به سرزمین اسلام مهاجرت کردهاند، و در راه الله جنگیدهاند تا سخن الله برتر باشد و سخن کسانیکه کفر ورزیدند پایینتر باشد، - ای مؤمنان- اینها از شما هستند، حقوقی را که شما دارید آنها نیز دارند، و وظایفی که برعهدۀ شماست برعهدۀ آنها نیز است، و در حکم الله، خویشاوندان برای ارث بردن از یکدیگر سزاوارترند از ارث بردن به ایمان و هجرت که قبلاً موجود بود. همانا الله به هر چیزی داناست، و هیچچیز بر او پوشیده نمیماند، پس او میداند که چه چیزی به صلاح بندگانش است، پس همان را برایشان تشریع میفرماید.
برخی فواید آیات:
• بر مؤمنان واجب است که اسیران را به ایمان تشویق کنند.
• آیات فوق، بشارت مؤمنان به استمرار پیروزی بر مشرکان را دربردارد تا زمانیکه اسباب مادی و معنویِ پیروزی را بهکار گیرند.
• اگر مسلمانان ید واحدی در برابر کافران نباشند، شوکتشان آشکار نمیشود، و با آن کار فساد بزرگی بهپا میشود.
• فضیلت وفا به عهد و پیمانها در شریعت اسلام؛ هر چند این کار با مصلحت برخی مسلمانان در تعارض باشد.
﴿بَرَآءَةٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦٓ إِلَى ٱلَّذِينَ عَٰهَدتُّم مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١ فَسِيحُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَرۡبَعَةَ أَشۡهُرٖ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّكُمۡ غَيۡرُ مُعۡجِزِي ٱللَّهِ وَأَنَّ ٱللَّهَ مُخۡزِي ٱلۡكَٰفِرِينَ٢ وَأَذَٰنٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦٓ إِلَى ٱلنَّاسِ يَوۡمَ ٱلۡحَجِّ ٱلۡأَكۡبَرِ أَنَّ ٱللَّهَ بَرِيٓءٞ مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ وَرَسُولُهُۥۚ فَإِن تُبۡتُمۡ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۖ وَإِن تَوَلَّيۡتُمۡ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّكُمۡ غَيۡرُ مُعۡجِزِي ٱللَّهِۗ وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ٣ إِلَّا ٱلَّذِينَ عَٰهَدتُّم مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ثُمَّ لَمۡ يَنقُصُوكُمۡ شَيۡٔٗا وَلَمۡ يُظَٰهِرُواْ عَلَيۡكُمۡ أَحَدٗا فَأَتِمُّوٓاْ إِلَيۡهِمۡ عَهۡدَهُمۡ إِلَىٰ مُدَّتِهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَّقِينَ٤ فَإِذَا ٱنسَلَخَ ٱلۡأَشۡهُرُ ٱلۡحُرُمُ فَٱقۡتُلُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ حَيۡثُ وَجَدتُّمُوهُمۡ وَخُذُوهُمۡ وَٱحۡصُرُوهُمۡ وَٱقۡعُدُواْ لَهُمۡ كُلَّ مَرۡصَدٖۚ فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ فَخَلُّواْ سَبِيلَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥ وَإِنۡ أَحَدٞ مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ٱسۡتَجَارَكَ فَأَجِرۡهُ حَتَّىٰ يَسۡمَعَ كَلَٰمَ ٱللَّهِ ثُمَّ أَبۡلِغۡهُ مَأۡمَنَهُۥۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَعۡلَمُونَ٦ ﴾ [التوبة: ۱-۶].
برخی مقاصد سوره:
کشف احوال گروههای مردم، با جداسازی کافران، و رسواسازی منافقان، و مشخص کردن مؤمنان.
تفسیر:
(۱) این آیات اعلام بیزاری از جانب الله و رسولش، و اعلان پایان پیمانهایی است که –ای مسلمانان- با مشرکان جزیرة العرب بستهاید.
(۲)پس –ای مشرکان- مدت چهار ماه با امنیت در زمین بگردید، و پس از آن هیچ پیمان و امانی برای شما نیست، و بدانید که اگر بر کفر به الله ادامه دهید هرگز نخواهید توانست از عذاب و کیفر الله رهایی پیدا کنید، و بدانید که الله خوارکنندۀ کافران با قتل و اسارت در دنیا، و با ورود به آتش در روز قیامت است. این حکم شامل کسانی میشود که پیمانشان را شکستند، و کسانیکه پیمانشان مطلق و همیشگی است، اما کسیکه پیمان موقتی دارد هر چند بیشتر از چهار ماه باشد پیمان او تا پایان مدت آن برایش کامل میشود.
(۳) و اعلامی است از جانب الله، و اعلامی است از جانب رسولش ج به تمام مردم در روز عید قربان که الله سبحانه از مشرکان بیزار است، و رسولش ج نیز از آنها بیزار است، پس – ای مشرکان- اگر از شِرکِتان توبه کنید توبۀ شما برایتان بهتر است، و اگر از توبه روی گردانید بدانید که هرگز نمیتوانید از الله پیشی بگیرید، و هرگز نمیتوانید از کیفرش رهایی پیدا کنید، و –ای رسول- کسانی را که به الله کفر ورزیدند به آنچه که آنها را به ستوه میآورد، یعنی عذاب رنج آوری که منتظرشان است خبر بده.
(۴) مگر مشرکانی که با شما پیمان بستند، و به پیمانشان وفا کردند، و ذرهای از آن را نقض نکردند، که آنها از حکم سابق استثنا هستند، پس وفا به پیمانشان را برای آنها کامل کنید تا وقتیکه مدتش سپری شود، همانا الله کسانیکه با اجرای اوامرش از جمله وفا به پیمان و اجتناب از نواهیاش از جمله خیانت، تقوا پیشه میکنند را دوست دارد.
(۵) پس وقتی ماههای حرام که در آنها دشمنانتان را در امان قرار دادید سپری شد، مشرکان را در هرجا که با آنها روبهرو شدید بکشید، و آنها را در پایگاههایشان محاصره کنید، و در راههایشان به کمین آنها بنشینید، پس اگر از شرک بهسوی الله توبه کردند، و نماز را برپا داشتند، و زکات اموالشان را پرداختند؛ برادران اسلامی شما شدهاند، پس از قتال با آنها دست بکشید، همانا الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۶) و –ای رسول- اگر یکی از مشرکان که خون و مالش مباح است وارد شد و از تو درخواست پناهندگی کرد درخواست او را اجابت کن تا قرآن را بشنود، آنگاه او را به مکانی که برایش امن باشد برسان، زیرا کافران مردمی هستند که حقایق این دین را نمیدانند، پس وقتی حقایق را از طریق شنیدن قرائت قرآن دانستند شاید هدایت یافتند.
برخی فواید آیات:
• آیات فوق دلالت آشکاری دارند بر اشتیاق اسلام بر یکسانسازی روابط خارجی با دشمنان براساس صلح و امنیت و تفاهم.
• اسلام بهای زیادی به پیمانها میدهد، و وفا به آنها را واجب میداند، و حفظ آن را برخاسته از ایمان و پشتوانۀ تقوای الله تعالی قرار میدهد.
• برپایی نماز و پرداخت زکات دلیلی بر اسلام است، و خون و مال را حفظ میکنند، و برای کسیکه این دو را ادا کند حقوق مسلمانان را از حفظ خون و مالش جز به حق اسلام مانند ارتکاب قتل شخص بیگناه که موجب قتل است، و زنای زناکار دارای همسر، و بازگشتن به کفر پس از ایمان، موجب میگرداند.
• مشروعیت امان؛ یعنی: جوازِ در امان قرار دادن کافر حربی، آنگاه که آن را از مسلمانان درخواست کند؛ تا آنچه را که بر صحت اسلام دلالت دارد بشنود، و در این امر، عفو و گرامی داشتن در رفتار با کفار، و نیز دلیلی بر ترجیح دادن صلح است.
﴿كَيۡفَ يَكُونُ لِلۡمُشۡرِكِينَ عَهۡدٌ عِندَ ٱللَّهِ وَعِندَ رَسُولِهِۦٓ إِلَّا ٱلَّذِينَ عَٰهَدتُّمۡ عِندَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۖ فَمَا ٱسۡتَقَٰمُواْ لَكُمۡ فَٱسۡتَقِيمُواْ لَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَّقِينَ٧ كَيۡفَ وَإِن يَظۡهَرُواْ عَلَيۡكُمۡ لَا يَرۡقُبُواْ فِيكُمۡ إِلّٗا وَلَا ذِمَّةٗۚ يُرۡضُونَكُم بِأَفۡوَٰهِهِمۡ وَتَأۡبَىٰ قُلُوبُهُمۡ وَأَكۡثَرُهُمۡ فَٰسِقُونَ٨ ٱشۡتَرَوۡاْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ ثَمَنٗا قَلِيلٗا فَصَدُّواْ عَن سَبِيلِهِۦٓۚ إِنَّهُمۡ سَآءَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٩ لَا يَرۡقُبُونَ فِي مُؤۡمِنٍ إِلّٗا وَلَا ذِمَّةٗۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُعۡتَدُونَ١٠ فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ فَإِخۡوَٰنُكُمۡ فِي ٱلدِّينِۗ وَنُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ١١ وَإِن نَّكَثُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُم مِّنۢ بَعۡدِ عَهۡدِهِمۡ وَطَعَنُواْ فِي دِينِكُمۡ فَقَٰتِلُوٓاْ أَئِمَّةَ ٱلۡكُفۡرِ إِنَّهُمۡ لَآ أَيۡمَٰنَ لَهُمۡ لَعَلَّهُمۡ يَنتَهُونَ١٢ أَلَا تُقَٰتِلُونَ قَوۡمٗا نَّكَثُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُمۡ وَهَمُّواْ بِإِخۡرَاجِ ٱلرَّسُولِ وَهُم بَدَءُوكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٍۚ أَتَخۡشَوۡنَهُمۡۚ فَٱللَّهُ أَحَقُّ أَن تَخۡشَوۡهُ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١٣ ﴾ [التوبة: ۷-۱۳].
(۷) – ای مسلمانان- صحیح نیست که برای مشرکان به الله، پیمان و امانی نزد الله و نزد رسولش باشد مگر پیمان آن مشرکانی که کنار مسجدالحرام در صلح حدیبیه با آنها پیمان بستید، پس تا زمانیکه بر این پیمان که میان شما و آنها است پایدار ماندند و آن را نقض نکردند، شما هم بر آن پایدار بمانید و آن را نقض نکنید، همانا الله بندگان پرهیزکارش را که اوامرش را اجرا میکنند، و از نواهی او تعالی اجتناب میکنند دوست دارد.
(۸) چگونه برایشان عهد و امانی است درحالیکه دشمنان شما هستند، و اگر بر شما دست یابند در مورد شما نه مراعات الله را میکنند و نه مراعات خویشاوندی، و نه رعایت پیمانی را؛ بلکه شما را به بدترین عذاب شکنجه میکنند؟! با سخن نیکی که زبانهایشان جاری میسازند شما را خشنود میکنند، اما دلهایشان از زبانهایشان فرمان نمیبرد، پس به آنچه میگویند وفا نمیکنند، و بیشتر آنها به خاطر نقض پیمانشان، از فرمانبرداری الله خارج هستند.
(۹) پیروی از آیات الله از جمله وفا به پیمانها را با بهایی ناچیز از بهره دنیا که با آن به شهوات و هوسهایشان میرسند عوض و تبدیل کردند، پس خودشان را از پیروی از حق بازداشتند، و از آن روی گرداندند، و دیگران را نیز از حق بازداشتند، بهراستی که عمل بسیاری بدی انجام میدادند.
(۱۰) بهسبب دشمنیای که دارند، در مورد هیچ مؤمنی نه مراعات الله را میکنند و نه مراعات خویشاوندی و نه پیمانی را؛ پس آنها بهسبب ظلم و عداوتی که مرتکب میشوند، تجاوزکاران از حدود الله هستند.
(۱۱) پس اگر از کفرشان بهسوی الله توبه کنند، و شهادتین را بر زبان جاری سازند، و نماز را برپا دارند، و زکات اموالشان را بپردازند- به تحقیق که مسلمان شدهاند، و برادران دینی شما هستند، و حقوق و تکالیفی که شما دارید آنها نیز دارند، و پیکار با آنها برای شما حلال نیست؛ زیرا اسلام آنها، از خونها و اموال و نوامیسشان محافظت میکند، و این آیات را برای مردمی که به دنبال علم و دانش هستند بیان میکنیم و توضیح میدهیم، زیرا آنها هستند که از این آیات بهره میبرند و به دیگران نیز بهره میرسانند.
(۱۲) و اگر این مشرکانی که بر ترک قتال برای مدت مشخصی با آنها پیمان دارید، عهد و پیمانهایشان را شکستند، و بر دین شما ایراد گرفتند و از منزلت آن کاستند پس با آنها بجنگید، که آنها پیشوایان و رهبران کفر هستند، و عهد و پیمانهایی ندارند که خونشان را حفظ کند، با آنها بجنگید. امید است که از کفر و شکستن پیمانها و کاستن از منزلت دین دست بکشند.
(۱۳) - ای مؤمنان- چرا با قومی نمیجنگید که عهد و پیمانهایشان را شکستند، و در اجتماع خویش در دارُالنَّدوه، تلاش به اخراج رسول ج از مکه نمودند. آنها بودند که نخستین بار جنگ را با شما آغاز کردند آنگاه که همپیمان قریش یعنی (طایفه) بَکر را در برابرِ همپیمان رسولع یعنی (طایفه) خُزاعه یاری کردند. آیا از آنها میترسید، که برای پیکار با آنها پیش نمیآیید؟! همانا الله سبحانه سزاوارتر است که از او بترسید اگر واقعاً مؤمن هستید.
برخی فواید آیات:
• این آیات بر این امر دلالت دارند که اسباب قتال با مشرکان پیمانشکن زیاد بود که مهمترین این اسباب: شکستن پیمان توسط آنها بود.
• در این آیات دلیلی است بر اینکه هرکس از ادای نماز یا زکات خودداری کند با او جنگیده میشود تا اینکه این دو را ادا کند، آنگونه که ابوبکر چنین کرد.
• برخی از علما با استناد به این فرمودۀ الله تعالی ﴿وَطَعَنُواْ فِي دِينِكُمۡ ﴾ بر وجوب قتل هرکس که از روی عمد و برای استهزا، در دین طعنه بزند استدلال کردهاند.
• در این آیات دلالتی است بر اینکه مؤمن که فقط از الله میترسد باید شجاعترین و جسورترین مردم بر قتال باشد.
﴿قَٰتِلُوهُمۡ يُعَذِّبۡهُمُ ٱللَّهُ بِأَيۡدِيكُمۡ وَيُخۡزِهِمۡ وَيَنصُرۡكُمۡ عَلَيۡهِمۡ وَيَشۡفِ صُدُورَ قَوۡمٖ مُّؤۡمِنِينَ١٤ وَيُذۡهِبۡ غَيۡظَ قُلُوبِهِمۡۗ وَيَتُوبُ ٱللَّهُ عَلَىٰ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ١٥ أَمۡ حَسِبۡتُمۡ أَن تُتۡرَكُواْ وَلَمَّا يَعۡلَمِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ مِنكُمۡ وَلَمۡ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَا رَسُولِهِۦ وَلَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَلِيجَةٗۚ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٦ مَا كَانَ لِلۡمُشۡرِكِينَ أَن يَعۡمُرُواْ مَسَٰجِدَ ٱللَّهِ شَٰهِدِينَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِم بِٱلۡكُفۡرِۚ أُوْلَٰٓئِكَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ وَفِي ٱلنَّارِ هُمۡ خَٰلِدُونَ١٧ إِنَّمَا يَعۡمُرُ مَسَٰجِدَ ٱللَّهِ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَلَمۡ يَخۡشَ إِلَّا ٱللَّهَۖ فَعَسَىٰٓ أُوْلَٰٓئِكَ أَن يَكُونُواْ مِنَ ٱلۡمُهۡتَدِينَ١٨ ۞أَجَعَلۡتُمۡ سِقَايَةَ ٱلۡحَآجِّ وَعِمَارَةَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ كَمَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَجَٰهَدَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ لَا يَسۡتَوُۥنَ عِندَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٩ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ أَعۡظَمُ دَرَجَةً عِندَ ٱللَّهِۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ٢٠ ﴾ [التوبة: ۱۴-۲۰].
(۱۴) - ای مؤمنان- با این مشرکان بجنگید، زیرا اگر با آنها بجنگید الله آنها را به دستان شما عذاب میکند، و اینکار با کشتن آنها توسط شما صورت میگیرد، و آنها را با شکست و اسارت خوار میسازد، و با قراردادن پیروزی برایتان، شما را در برابر آنها یاری میرساند، و درد سینههای گروه مؤمنانی را که در پیکار حاضر نبودهاند با قتل و اسارت و شکست که برای دشمنشان حاصل شد و پیروزی مؤمنان بر آنها شفا میدهد.
(۱۵) و خشم را از دلهای بندگان مؤمنش بهسبب پیروزیای که به آنها رسید میزداید، و الله توبۀ هر یک از این معاندان را که بخواهد، اگر توبه کنند میپذیرد. چنانکه برخی ساکنان مکه در روز فتح توبه کردند، و الله به راستی نسبت به توبهکار از میان آنها آگاه است، و در آفرینش و تدبیر و تشریعش بسیار داناست.
(۱۶) - ای مؤمنان- آیا گمان کردید که الله شما را بدون آزمایش رها میکند؟! آزمایش یکی از سنتهای او تعالی است، الله بهزودی شما را آزمایش خواهد کرد تا با علمی عیان و آشکار، بندگان مجاهد از میان شما را که با اخلاص برای الله میجنگند معلوم کند، همان کسانیکه به جای الله و رسولش و مؤمنان هیچ دوست پنهانی از کفار نگرفتهاند که آنها را دوست بدارند، و هیچ دوست باوفایی از میان آنها نگرفتهاند که با آنها مهرورزی کنند، و الله به آنچه انجام میدهید داناست، ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال اعمالتان جزا خواهد داد.
(۱۷) مشرکان را نسزد که مساجد الله را با عبادت و انواع طاعت آباد کنند، درحالیکه به کفر خویش به آنچه از آن آشکار میکنند اقرار میکنند. اعمال مشرکان به دلیل نبودِ شرط قبولِ آن که ایمان است تباه شده است، و در روز قیامت وارد آتش جهنم خواهند شد و برای همیشه در آن میمانند مگر اینکه قبل از مرگشان از شرک توبه کنند.
(۱۸) فقط کسی شایستگی آبادانی مساجد را دارد و حق آن را برپا میدارد که فقط به الله ایمان آورده، و هیچکس را با او شریک نگردانیده، و به روز قیامت ایمان آورده، و نماز برپا داشته، و زکات مالش را داده است، و از هیچکس جز الله سبحانه نترسیده است، پس اینها همان کسانی هستند که امید است از هدایت یافتگان به راه راست باشند، و اما مشرکان دورترین اشخاص، از راه راست هستند.
(۱۹) - ای مشرکان- آیا کسانی را که آب دادن حاجیان و آبادانی مسجدالحرام را انجام میدهند مانند کسی قرار دادید که به الله ایمان آورده، و هیچکس را با او شریک نگردانیده، و به روز قیامت ایمان آورده، و با جان و مالش جهاد کرده تا سخن الله برتر باشد و سخن کسانیکه کفر ورزیدند پایینتر باشد؛ آیا آنها را در فضل از جانب الله یکسان قرار دادهاید؟! هرگز نزد الله یکسان نیستند، و الله ستمکاران بهسبب شرک را توفیق نمیدهد، هر چند اعمال خیری مانند آب دادن حاجیان انجام میدادند.
(۲۰) کسانیکه ایمان به الله و هجرت از سرزمین کفر به سرزمین اسلام، و جهاد در راه الله با اموال و جانها را با هم داشتند، رتبۀ بالاتری از دیگران نزد الله دارند، و اینها که به این صفات مُتَّصِف هستند دست یافتگان به بهشت هستند.
برخی فواید آیات:
• در این آیات دلالتی است بر محبت الله نسبت به بندگان مؤمنش و توجه او تعالی به احوالشان، تا جاییکه او تعالی درمان آنچه در سینههایشان است و از بین بردن خشمشان را از جمله مقاصد شرعی قرار داده است.
• الله جهاد را تشریع فرمود تا این هدف برتر با آن به دست آید، یعنی راستان را که فقط از دین الله حمایت میکنند از دروغگویان که ادعای ایمان میکنند بازشناخته شوند.
• آبادگران حقیقی مساجد همان کسانی هستند که به ایمان صادق، و انجام اعمال صالح که ریشۀ آنها نماز و زکات است، و ترس از الله که اصل هر خیری است توصیف شدهاند.
• جهاد و ایمان به الله از آب دادن حاجیان و آبادانی مسجد الحرام به درجات زیادی برتر است؛ زیرا ایمان اصل دین است، اما جهاد در راه الله قلۀ کوه دین است.
﴿يُبَشِّرُهُمۡ رَبُّهُم بِرَحۡمَةٖ مِّنۡهُ وَرِضۡوَٰنٖ وَجَنَّٰتٖ لَّهُمۡ فِيهَا نَعِيمٞ مُّقِيمٌ٢١ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عِندَهُۥٓ أَجۡرٌ عَظِيمٞ٢٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُوٓاْ ءَابَآءَكُمۡ وَإِخۡوَٰنَكُمۡ أَوۡلِيَآءَ إِنِ ٱسۡتَحَبُّواْ ٱلۡكُفۡرَ عَلَى ٱلۡإِيمَٰنِۚ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٣ قُلۡ إِن كَانَ ءَابَآؤُكُمۡ وَأَبۡنَآؤُكُمۡ وَإِخۡوَٰنُكُمۡ وَأَزۡوَٰجُكُمۡ وَعَشِيرَتُكُمۡ وَأَمۡوَٰلٌ ٱقۡتَرَفۡتُمُوهَا وَتِجَٰرَةٞ تَخۡشَوۡنَ كَسَادَهَا وَمَسَٰكِنُ تَرۡضَوۡنَهَآ أَحَبَّ إِلَيۡكُم مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَجِهَادٖ فِي سَبِيلِهِۦ فَتَرَبَّصُواْ حَتَّىٰ يَأۡتِيَ ٱللَّهُ بِأَمۡرِهِۦۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٢٤ لَقَدۡ نَصَرَكُمُ ٱللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٖ وَيَوۡمَ حُنَيۡنٍ إِذۡ أَعۡجَبَتۡكُمۡ كَثۡرَتُكُمۡ فَلَمۡ تُغۡنِ عَنكُمۡ شَيۡٔٗا وَضَاقَتۡ عَلَيۡكُمُ ٱلۡأَرۡضُ بِمَا رَحُبَتۡ ثُمَّ وَلَّيۡتُم مُّدۡبِرِينَ٢٥ ثُمَّ أَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَأَنزَلَ جُنُودٗا لَّمۡ تَرَوۡهَا وَعَذَّبَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ وَذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٦ ﴾ [التوبة: ۲۱-۲۶].
(۲۱) پروردگارشان الله، آنها را مژده میدهد به رحمت خویش که آنها را شادمان میسازد، و واجب گردانیدن خشنودیاش از آنها، بهگونهای که هرگز بر آنها خشم نمیگیرد، و ورود به بهشتهایی که در آنها برایشان نعمتهایی همیشگی است که هرگز قطع نمیشود.
(۲۲) در این بهشتها، جاودانه و برای همیشه میمانند. این پاداش آنها است در قبال اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادند. همانا الله ذاتی است که نزد او پاداش بزرگی وجود دارد برای کسیکه برای خالص گردانیدن دین برای او تعالی، اوامرش را اجرا کند و از نواهیاش بپرهیزد.
(۲۳) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و از آنچه که رسولش آورده پیروی کردهاید، اگر پدران و برادران نَسَبیتان و سایر خویشاوندانتان، کفر را بر ایمان به یگانکی الله ترجیح دهند، آنها را به عنوان دوستان برگزیده نگیرید که برای افشای اَسرار مؤمنان بهسوی آنها ، و مشورت کردن با آنها ، با آنها دوستی کنید، و هرکس با آنها با وجود ماندنشان بر کفر دوستی کند، و مودت به آنها را آشکار کند به تحقیق از الله نافرمانی کرده است، و با قراردادن خویش در معرض نابودی بهسبب معصیت، بر خود ستم کرده است.
(۲۴) - ای رسول- بگو: - ای مؤمنان- اگر پدرانتان، و پسرانتان و برادرانتان و همسرانتان و خویشاوندانتان، و اموالتان که کسب کردهاید، و تجارتتان که رواج آن را دوست دارید، و از کسادش میترسید، و خانههایتان که به اقامت در آن دلخوش هستید- اگر تمام این موارد نزد شما از الله و رسولش، و جهاد در راه الله دوست داشتنیتر است پس منتظر کیفر و عذابی بمانید که الله بر شما نازل میکند، و الله کسانی را که از طاعت او تعالی و عمل به آنچه او را راضی میسازد خارج میشوند توفیق نمیدهد.
(۲۵) - ای مؤمنان- الله در غزوههای زیادی شما را با وجود تعداد اندکتان و ضعف تجهیزاتتان آنگاه که بر الله توکل کردید و اسباب را به کار گرفتید، و از کثرتتان به شگفت نیامدید، بر دشمنان مشرکتان پیروز گردانده است، پس کثرت سبب پیروزی شما بر آنها نبوده است، اما در روز حنین آنگاه که کثرتتان شما را به شگفت آورد، و گفتید: امروزه از هیچ گروه اندکی مغلوب نخواهیم شد، اما کثرتتان که شما را به شگفت آورد ذرهای به شما نفع نرساند، آنگاه دشمنتان بر شما پیروز شد، و زمین با تمام گستردگیاش بر شما تنگ آمد، سپس فراری و شکست خورده از دشمنانتان روی گرداندید.
(۲۶) سپس الله بعد از فرارتان از دشمنتان، بر رسولش و بر مؤمنان آرامش فرو فرستاد، آنگاه بر قتال پایداری کردید، و فرشتگانی که آنها را نمیدیدید فرو فرستاد، و کسانی را که کفر ورزیدند با قتل و اسارت و گرفتن اموال و به اسارت درآوردن فرزندان عذاب کرد. و این مجازات که با آن جزا داده شدند همان مجازات کافرانی است که رسولشان را تکذیب کنند و از آنچه آورده است روی گردانند.
برخی فواید آیات:
• مراتب فضل مجاهدان زیاد است، زیرا آنها بزرگترین درجه را از هر صاحب درجهای نزد الله دارند. آنها مزیت و مرتبۀ والایی دارند، و رستگاران و فاتحان و نجات یافتگانند، و هم آنها هستند که پروردگارشان آنها را به نعمتها بشارت میدهد.
• در این آیات بزرگترین دلیل بر وجوب محبت الله و رسولش، و مُقَدّم نمودن این محبت بر محبت هر چیز دیگری است.
• بیان روز حنین بهطور خاص از میان روزهای جنگها؛ بهسبب عبرتی است که با حصول پیروزی هنگام اجرای امر الله و رسولش و حصول شکست هنگام ترجیحِ بهره دنیا بر اطاعت است.
• فضیلت نزول سکینه و آرامش؛ زیرا آرامش رسول ج، آرامشِ اطمینانبخشی بر مسلمانان همراهش و اعتماد بر پیروزی است، و آرامش مؤمنان، آرامش پایداری و شجاعت پس از بیقراری و ترس است.
﴿ثُمَّ يَتُوبُ ٱللَّهُ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ عَلَىٰ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡمُشۡرِكُونَ نَجَسٞ فَلَا يَقۡرَبُواْ ٱلۡمَسۡجِدَ ٱلۡحَرَامَ بَعۡدَ عَامِهِمۡ هَٰذَاۚ وَإِنۡ خِفۡتُمۡ عَيۡلَةٗ فَسَوۡفَ يُغۡنِيكُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦٓ إِن شَآءَۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٢٨ قَٰتِلُواْ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَلَا بِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ ٱلۡحَقِّ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ حَتَّىٰ يُعۡطُواْ ٱلۡجِزۡيَةَ عَن يَدٖ وَهُمۡ صَٰغِرُونَ٢٩ وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ عُزَيۡرٌ ٱبۡنُ ٱللَّهِ وَقَالَتِ ٱلنَّصَٰرَى ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ ٱللَّهِۖ ذَٰلِكَ قَوۡلُهُم بِأَفۡوَٰهِهِمۡۖ يُضَٰهُِٔونَ قَوۡلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَبۡلُۚ قَٰتَلَهُمُ ٱللَّهُۖ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٣٠ ٱتَّخَذُوٓاْ أَحۡبَارَهُمۡ وَرُهۡبَٰنَهُمۡ أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَٱلۡمَسِيحَ ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُوٓاْ إِلَٰهٗا وَٰحِدٗاۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ سُبۡحَٰنَهُۥ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٣١ ﴾ [التوبة: ۲۷-۳۱].
(۲۷) سپس بعد از این عذاب اگر کسی از کفر و گمراهیاش توبه کند همانا الله او را میبخشد، و توبهاش را میپذیرد، و الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است، چون توبۀ آنها را پس از کفر و ارتکاب گناهان میپذیرد.
(۲۸) ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردهاید و از آنچه که برایتان تشریع کرده است پیروی کردهاید، همانا مشرکان بهسبب کفر و ستم و اخلاق ناشایست و عادتهای بدی که دارند نجس هستند، پس نباید پس از این سال یعنی سال نهم هجری به حرم مکی – از جملۀ آن مسجدالحرام- وارد شوند، حتی اگر حاجی یا عمرهگذار باشند، و –ای مؤمنان- اگر از قطع شدن طعامها و تجارتهای مختلفی که بهسوی شما میکشاندند ترسیدید پس بدانید که الله اگر بخواهد شما را به فضل خویش بینیاز خواهد گرداند، همانا الله به حالی که دارید آگاه است، و در آنچه که برای شما تدبیر میکند بسیار داناست.
(۲۹) - ای مؤمنان- با کافران، چه یهود و چه نصاری، که به الله به عنوان معبودی که هیچ شریکی ندارد و به روز قیامت، ایمان نمیآورند، و از مردار و گوشت خوک و خمر و ربا که الله و رسولش بر آنها حرام گردانیده است پرهیز نمیکنند، و در برابر آنچه الله تشریع کرده است فروتنی نمیکنند، بجنگید تا جزیه را درحالیکه خوار و شکست خورده هستند با دستانشان بپردازند.
(۳۰) همانا هر یک از یهود و نصاری مشرک هستند، زیرا یهود به الله شرک ورزیدند آنگاه که ادعا کردند عُزیر پسر الله است، و نصاری به الله شرک ورزیدند آنگاه که ادعا کردند عیسی پسر الله است، این سخن که آن را افترا بستند بدون اثبات کردن، بر زبان جاری نمودند، و این سخن آنها به سخن مشرکان قبل از آنها شباهت دارد که گفتند: فرشتگان دختران الله هستند، الله از این سخن بسیار برتر است، الله آنها را نابود سازَد، چگونه از حق آشکار به باطل برمیگردند؟!
(۳۱) یهودیان علمایشان، و نصاری راهبانشان را اربابانی به جای الله گرفتند، که برای آنها آنچه را الله برایشان حرام کرده است حلال میکنند، و آنچه را الله برای آنها حلال کرده برایشان حرام میکنند، و نصاری عیسی مسیح ÷ پسر مریم را معبودی همراه الله گرفتند، درحالیکه الله به علمای یهود و راهبان مسیحی و عزیر ÷ و عیسی ÷ پسر مریم فرمان نداده بود جز اینکه تنها او تعالی را عبادت کنند، و هیچچیز را با او شریک نگردانند، زیرا او سبحانه معبود یگانه است، و هیچ معبود برحقی جز او نیست، او سبحانه پاک و منزه است از اینکه شریکی داشته باشد آنگونه که این مشرکان و دیگر مشرکان میگویند.
برخی فواید آیات:
• در این آیات دلیلی است بر اینکه تعلق قلب به اسباب روزی جایز است، و با توکل منافات ندارد.
• در این آیات دلیلی است بر اینکه روزی به تلاش زیاد نیست، بلکه فقط بخششی است از جانب الله تعالی که تقسیم آن را به عهده گرفته است.
• جزیه، یکی از اختیارات سهگانهای است که اسلام آن را بر دشمنان ارائه میکند، و این هدف را از آن دنبال میکند که با برکندن شوکت کافران، تمام امور برای مسلمانان باشد.
• یهودیان چنان پلید و شر هستند که آنها را به آنجا کشاند که بر الله گستاخی کنند، و عظمت او سبحانه را کم جلوه دهند.
﴿يُرِيدُونَ أَن يُطۡفُِٔواْ نُورَ ٱللَّهِ بِأَفۡوَٰهِهِمۡ وَيَأۡبَى ٱللَّهُ إِلَّآ أَن يُتِمَّ نُورَهُۥ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡكَٰفِرُونَ٣٢ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلۡهُدَىٰ وَدِينِ ٱلۡحَقِّ لِيُظۡهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُشۡرِكُونَ٣٣ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡأَحۡبَارِ وَٱلرُّهۡبَانِ لَيَأۡكُلُونَ أَمۡوَٰلَ ٱلنَّاسِ بِٱلۡبَٰطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۗ وَٱلَّذِينَ يَكۡنِزُونَ ٱلذَّهَبَ وَٱلۡفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٖ٣٤ يَوۡمَ يُحۡمَىٰ عَلَيۡهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكۡوَىٰ بِهَا جِبَاهُهُمۡ وَجُنُوبُهُمۡ وَظُهُورُهُمۡۖ هَٰذَا مَا كَنَزۡتُمۡ لِأَنفُسِكُمۡ فَذُوقُواْ مَا كُنتُمۡ تَكۡنِزُونَ٣٥ إِنَّ عِدَّةَ ٱلشُّهُورِ عِندَ ٱللَّهِ ٱثۡنَا عَشَرَ شَهۡرٗا فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِ يَوۡمَ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ مِنۡهَآ أَرۡبَعَةٌ حُرُمٞۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُۚ فَلَا تَظۡلِمُواْ فِيهِنَّ أَنفُسَكُمۡۚ وَقَٰتِلُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ كَآفَّةٗ كَمَا يُقَٰتِلُونَكُمۡ كَآفَّةٗۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلۡمُتَّقِينَ٣٦ ﴾ [التوبة: ۳۲-۳۶].
(۳۲) این کافران و دیگران از کسانیکه بر یکی از ملتهای کفر هستند با این افترایشان و تکذیب آنچه محمد ج آورده است میخواهند که اسلام را از بین ببرند و تباه کنند، و دلایل آشکار و براهین روشن بر توحید الله را که در آن آمده است تباه کنند، درحالیکه آنچه رسولش آورده است حق است، اما الله نمیخواهد جز اینکه دینش را کامل کند و آشکار سازد، و آن را بر سایر دینها برتری دهد، هر چند کافران کامل کردن و اظهار و برتری دین او تعالی را نخواهند، همانا الله کامل کننده و آشکار کننده و برتری دهندۀ دینش است، و هرگاه الله امری را اراده کرد ارادۀ دیگران بینتیجه ماند.
(۳۳) و الله سبحانه همان ذاتی است که رسولش محمد ج را با قرآن که مایۀ هدایت مردم است، و دین حقی که همان دین اسلام است فرستاد تا آن را با حجتها و دلایل و احکامی که دارد بر سایر ادیان برتری دهد، هر چند مشرکان این امر را نپسندند.
(۳۴) ای کسانیکه ایمان آوردهاید، و به آنچه که الله برایتان تشریع کرده است عمل کردهاید، همانا بسیاری از علمای یهود، و بسیاری از راهبان مسیحی، اموال مردم را به غیر حق شرعی میگیرند، آنها این اموال را با رشوه و غیر آن میگیرند، و مردم را از ورود به دین الله بازمیدارند. و - ای رسول- کسانیکه طلا و نقره جمع میکنند، و زکاتش را که بر آنها واجب است نمیپردازند، آنها را به عذابی رنجآور در روز قیامت که آنها را عذاب میدهد خبر ده.
(۳۵) در روز قیامت آنچه را که جمع کردند و حقش را نپرداختند در آتش جهنم میسوزد، آنگاه وقتی که حرارتش شدت یافت بر پیشانی و پهلو و پشتشان قرار داده میشود، و از روی توبیخ به آنها گفته میشود: این همان اموالتان است که جمع کردید و حقوق واجب در آن را نپرداختید، پس پایان غمانگیز و سرانجامِ بدِ آنچه را که جمع میکردید و حقوقش را نمیپرداختید بچشید.
(۳۶) در حقیقت تعداد ماههای سال در حکم و قضای الله، در آنچه که الله در آغاز آفرینش آسمانها و زمین در لوح محفوظ ثبت کرده است دوازده ماه است، در این دوازده ماه، چهار ماه است که الله قتال در آنها را حرام کرده است، که عبارتند از سه ماه پیاپی: (ذوالقعده، ذوالحجه، و محرم) و یک ماه جدا (رجب). این تعداد ماههای سال، و تحریم چهار ماه از آنها، که بیان شد، همان دینِ درست است، پس در این ماههای حرام با واقع ساختن قتال در آنها و هتک حرمت آنها، به خودتان ستم نکنید، و همگی، با مشرکان بجنگید چنانکه آنها همگی با شما میجنگند، و بدانید که الله با یاری و پایدارسازی، همراه کسانی است که با اجرای آنچه به آن فرمان داده و اجتناب از آنچه نهی کرده از او میترسند، و هرکس الله همراهش باشد هیچکس بر او پیروز نخواهد شد.
برخی فواید آیات:
• دین الله آشکار و پیروز است هرچند دشمنانش از روی حسدی از جانب خودشان برای ضربهزدن به آن بکوشند.
• تحریم خوردن اموال مردم به باطل، و بازداشتن از راه الله تعالی.
• تحریم گردآوردن مال بدون انفاق آن در راه الله.
• اشتیاق بر تقوای الله در نهان و آشکارا، بهخصوص هنگام قتال با کافران؛ زیرا مؤمن در تمام احوالش از الله میترسد.
﴿إِنَّمَا ٱلنَّسِيٓءُ زِيَادَةٞ فِي ٱلۡكُفۡرِۖ يُضَلُّ بِهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُحِلُّونَهُۥ عَامٗا وَيُحَرِّمُونَهُۥ عَامٗا لِّيُوَاطُِٔواْ عِدَّةَ مَا حَرَّمَ ٱللَّهُ فَيُحِلُّواْ مَا حَرَّمَ ٱللَّهُۚ زُيِّنَ لَهُمۡ سُوٓءُ أَعۡمَٰلِهِمۡۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٣٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَا لَكُمۡ إِذَا قِيلَ لَكُمُ ٱنفِرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱثَّاقَلۡتُمۡ إِلَى ٱلۡأَرۡضِۚ أَرَضِيتُم بِٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا مِنَ ٱلۡأٓخِرَةِۚ فَمَا مَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا فِي ٱلۡأٓخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ٣٨ إِلَّا تَنفِرُواْ يُعَذِّبۡكُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا وَيَسۡتَبۡدِلۡ قَوۡمًا غَيۡرَكُمۡ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيۡٔٗاۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٣٩ إِلَّا تَنصُرُوهُ فَقَدۡ نَصَرَهُ ٱللَّهُ إِذۡ أَخۡرَجَهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ثَانِيَ ٱثۡنَيۡنِ إِذۡ هُمَا فِي ٱلۡغَارِ إِذۡ يَقُولُ لِصَٰحِبِهِۦ لَا تَحۡزَنۡ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَنَاۖ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَيۡهِ وَأَيَّدَهُۥ بِجُنُودٖ لَّمۡ تَرَوۡهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلسُّفۡلَىٰۗ وَكَلِمَةُ ٱللَّهِ هِيَ ٱلۡعُلۡيَاۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ٤٠ ﴾ [التوبة: ۳۷-۴۰].
(۳۷) بهراستیکه به تأخیر انداختن حرمت ماهی حرام به ماهی غیر حرام و قراردادن آن در مکانش- آنگونه که عرب در جاهلیت انجام میداد- افزودن در کفرشان به الله است؛ چون به حکم او تعالی در مورد ماههای حرام کفر ورزیدند، شیطان با این کار، کسانی را که به الله کفر ورزیدند گمراه میسازد آنگاه که این سنت بد را برایشان قرار داد، که یک سال ماه حرام را با تبدیلکردن آن به یکی از ماههای حلال حلال میکنند، و یک سال آن را بر تحریمش باقی میگذارند تا با تعداد ماههایی که الله حرام کرده است موافقت کنند هر چند با عین آن ماهها مخالفت ورزند. پس ماهی را حلال نمیکنند مگر اینکه یک ماه را به جای آن حرام گردانند، با این کار آنچه را الله از ماههای حرام، حرام قرار داده است حلال میکنند، و با حکم او مخالفت میورزند، شیطان این اعمال بد از جمله به تأخیر انداختن را که ابداع کردند برایشان آراست پس آن را انجام دادند، و الله کافران را که بر کفرشان اصرار میورزند توفیق نمیدهد.
(۳۸) ای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردهاید و به آنچه برایتان تشریع فرموده است عمل کردهاید، چرا وقتی به جهاد در راه الله برای قتال با دشمنتان فراخوانده میشوید سستی میکنید، و به ماندن در مسکنهایتان روی میآورید؟! آیا به جای نعمتهای همیشگی آخرت که الله برای مجاهدان در راه خویش آماده ساخته است به کالای نابودشدنی زندگی دنیا و خوشیهای موقتی آن راضی شدهاید؟! درحالیکه کالای زندگی دنیا در کنار آخرت، جز چیزی خوار و کوچک نیست. پس عاقل چگونه فانی را بر باقی، و خوار و کوچک را بر بزرگ ترجیح میدهد؟!
(۳۹) - ای مؤمنان- اگر برای جهاد در راه الله جهت قتال با دشمنتان خارج نشوید الله شما را با به زانو درآوردن و خوارساختن و غیر آن کیفر میدهد، و به جای شما مردمی فرمانبردار الله قرار میدهد که وقتی به جهاد فراخوانده شوند بهسوی آن بشتابند، و شما با مخالفت با امر او تعالی، ذرهای به او آسیب نمیرسانید، زیرا او از شما بینیاز است، و شما به او نیازمند هستید، و الله بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد، زیرا او تعالی بدون شما بر پیروزی دین و پیامبرش تواناست.
(۴۰) - ای مؤمنان- اگر رسول الله ج را یاری نکنید، و دعوت او برای جهاد در راه الله را اجابت نکنید، در حقیقت الله او را بدون اینکه شما با او باشید یاری کرده است. آنگاه که مشرکان، او ج و ابوبکر را بیرون کردند، بدون اینکه نفر سومی با آنها باشد و در غار ثور از کافرانی که در جستجوی آن دو بودند پنهان بودند، رسول الله ج به یارش ابوبکر صدیق که نگران رسولالله ج بود که مشرکان بر او دست یابند گفت: اندوهگین نباش که الله با تأیید و یاریِ خویش با ماست. آنگاه الله بر دل رسولش ج آرامش افکند، و لشکریانی بر او فرو فرستاد که شما آنها را نمیبینید و آن فرشتگان او را تقویت میکردند. و سخن مشرکان را پستتر گرداند، و سخن الله همان سخن برتر است آنگاه که اسلام را برتر قرار داد، و الله در ذات و قهر و فرمانروایی خویش ذات شکستناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در تدبیر و تقدیر و شرعش بسیار داناست.
برخی فواید آیات:
• عادتهای مخالف شریعت با استمرار بر آن بدون اینکه مورد اعتراض قرار گیرند، قُبح آن را از وجود انسانها برمیدارد، و چه بسا به نظر، عادتهایی نیکو بیایند.
• نرفتن به جهاد هنگام بسیجکردن برای این کار، از گناهان کبیرهای است که موجب سختترین عذاب میشود، چون ضرر و زیان شدیدی دارد.
• فضیلت سکینه و آرامش؛ و اینکه سکینه، کمالِ نعمت الله بر بنده در اوقات سختی و هولناکی است که دلها در آن میلرزد. سکینه براساس شناخت بنده از پروردگارش، و اعتماد بنده به وعدۀ راستین او تعالی، و براساس ایمان و شجاعت بنده نازل میشود.
• حُزن و اندوه گاهی بر بندگان خاص و دوست الله، بهخصوص هنگام بیم بر از دسترفتن مصلحت عمومی عارض میشود.
﴿ٱنفِرُواْ خِفَافٗا وَثِقَالٗا وَجَٰهِدُواْ بِأَمۡوَٰلِكُمۡ وَأَنفُسِكُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٤١ لَوۡ كَانَ عَرَضٗا قَرِيبٗا وَسَفَرٗا قَاصِدٗا لَّٱتَّبَعُوكَ وَلَٰكِنۢ بَعُدَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلشُّقَّةُۚ وَسَيَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ لَوِ ٱسۡتَطَعۡنَا لَخَرَجۡنَا مَعَكُمۡ يُهۡلِكُونَ أَنفُسَهُمۡ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ٤٢ عَفَا ٱللَّهُ عَنكَ لِمَ أَذِنتَ لَهُمۡ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْ وَتَعۡلَمَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٤٣ لَا يَسۡتَٔۡذِنُكَ ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ أَن يُجَٰهِدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلۡمُتَّقِينَ٤٤ إِنَّمَا يَسۡتَٔۡذِنُكَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱرۡتَابَتۡ قُلُوبُهُمۡ فَهُمۡ فِي رَيۡبِهِمۡ يَتَرَدَّدُونَ٤٥ ۞وَلَوۡ أَرَادُواْ ٱلۡخُرُوجَ لَأَعَدُّواْ لَهُۥ عُدَّةٗ وَلَٰكِن كَرِهَ ٱللَّهُ ٱنۢبِعَاثَهُمۡ فَثَبَّطَهُمۡ وَقِيلَ ٱقۡعُدُواْ مَعَ ٱلۡقَٰعِدِينَ٤٦ لَوۡ خَرَجُواْ فِيكُم مَّا زَادُوكُمۡ إِلَّا خَبَالٗا وَلَأَوۡضَعُواْ خِلَٰلَكُمۡ يَبۡغُونَكُمُ ٱلۡفِتۡنَةَ وَفِيكُمۡ سَمَّٰعُونَ لَهُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٤٧ ﴾ [التوبة: ۴۱-۴۷].
(۴۱) - ای مؤمنان- برای جهاد در راه الله در سختی و گشایش، در جوانی و پیری سفر کنید، و با اموال و جانهایتان جهاد کنید، زیرا این خروج و جهاد با اموال و جانها از نشستن و دلبستگی به سلامت اموال و جانها، نفع بیشتری در زندگی دنیا و آخرت دارد. اگر به این امر آگاه هستید پس بر آن اشتیاق ورزید.
(۴۲) - ای پیامبر- منافقانی که از تو اجازۀ تخلف از جهاد را میخواهند اگر آنچه که به آن فراخوانده میشوند غنیمتی آسان و سفری بدون مشقت بود، بهطور قطع از تو پیروی میکردند، اما مسافتی که آنها را برای پیمودن آن بهسوی دشمن فراخواندی برایشان دور مینماید، پس تخلف ورزیدند. و آنگاه که بهسویشان بازگردی، بهزودی این منافقانِ اجازهگیرنده در تخلف، به الله سوگند خواهند خورد که: اگر توانایی خروج به جهاد همراه شما را داشتیم بهطور قطع خارج میشدیم، جانهایشان را با قراردادن آن در برابر کیفر الله بهسبب تخلفشان و بهسبب این سوگندهای دروغین نابود میکنند، و الله میداند که آنها در ادعای خویش و این سوگندهایشان دروغ میگویند.
(۴۳) - ای رسول- الله تو را در این اجتهادت که اجازه تخلف را به آنها دادی ببخشد، چرا این اجازه را به آنها دادی؟ پیش از آنکه راستگویان در عذرهایشان که پیش میکنند، و دروغگویان آنها برایت آشکار شوند، آنگاه به راستگویان آنها، نه دروغگویان اجازه دهی.
(۴۴) - ای رسول- در شأن مؤمنان راستین به الله و روز قیامت نیست که اجازه تخلف از جهاد در راه الله با اموال و جانهایشان را از تو بخواهند، بلکه سزاوار است که هرگاه برای جهاد فراخوانده شدند شتابان بهسوی آن بروند، و با اموال و جانهایشان جهاد کنند. و الله از بندگان پرهیزکارش که از تو اجازه نمیخواهند جز بهسبب عذرهایی که آنها را از خروج همراه تو منع میکند آگاه است.
(۴۵) - ای رسول- همانا کسانیکه از تو در تخلف از جهاد در راه الله اجازه میخواهند همان منافقانی هستند که به الله و روز آخرت ایمان ندارند، و شک در دین الله بر دلهایشان اصابت کرده است، پس آنها در شک خویش سرگشته و دو دِل هستند و به حق هدایت نمیشوند.
(۴۶) و اگر در این ادعا که خروج همراه تو برای جهاد در راه الله را میخواهند راستگو بودند بهطور قطع با آمادهکردن تجهیزات، برای پیکار آماده میشدند، اما الله خروج آنها همراه تو را نپسندید. پس خروج بر آنها سنگینی کرد تا اینکه نشستن در خانههایشان را ترجیح دادند.
و چون شاید بازماندن اینها مؤمنان را اندوهگین سازد، الله به آنها اطمینان داد که خروج این منافقان ضرر بیشتری از تخلفشان دارد:
(۴۷) بهتر است که این منافقان همراه شما خارج نشوند، زیرا اگر همراه شما خارج شوند بهسبب سستی و نجنگیدن و افکندن شبهات، جز فساد برایتان نمیافزایند، و برای پراکندگی شما به نشر خبرچینی در میان صفهایتان خواهند کوشید، و –ای مؤمنان- در میان شما کسانی هستند که به دروغی که آنها ترویج میدهند گوش میدهند، آنگاه آن را میپذیرند و منتشر میکنند، پس اختلاف میان شما ایجاد میشود، و الله از حال منافقان ستمکار که دسیسهها و تردیدها را میان مؤمنان میافکنند آگاه است.
برخی فواید آیات:
• وجوب جهاد با جان و مال هرگاه که نیاز ایجاب کند.
• سوگندهای دروغین موجب هلاکت است.
• وجوب پرهیز از عجله، و وجوب استواری و تأمل، و ترک فریبخوردن به ظواهر امور، و ترک مبالغه در تفحص و تنبلیکردن در حرکت.
• از عنایت الله به مؤمنان، بازداشتن و منع منافقان از خروج همراه بندگان مؤمنش است، از روی رحمتی به مؤمنان و لطفی از اینکه کسی را وارد آنها کند که به آنها نفع نمیرساند بلکه به آنها ضرر میرساند.
﴿لَقَدِ ٱبۡتَغَوُاْ ٱلۡفِتۡنَةَ مِن قَبۡلُ وَقَلَّبُواْ لَكَ ٱلۡأُمُورَ حَتَّىٰ جَآءَ ٱلۡحَقُّ وَظَهَرَ أَمۡرُ ٱللَّهِ وَهُمۡ كَٰرِهُونَ٤٨ وَمِنۡهُم مَّن يَقُولُ ٱئۡذَن لِّي وَلَا تَفۡتِنِّيٓۚ أَلَا فِي ٱلۡفِتۡنَةِ سَقَطُواْۗ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةُۢ بِٱلۡكَٰفِرِينَ٤٩ إِن تُصِبۡكَ حَسَنَةٞ تَسُؤۡهُمۡۖ وَإِن تُصِبۡكَ مُصِيبَةٞ يَقُولُواْ قَدۡ أَخَذۡنَآ أَمۡرَنَا مِن قَبۡلُ وَيَتَوَلَّواْ وَّهُمۡ فَرِحُونَ٥٠ قُل لَّن يُصِيبَنَآ إِلَّا مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَنَا هُوَ مَوۡلَىٰنَاۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ٥١ قُلۡ هَلۡ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلَّآ إِحۡدَى ٱلۡحُسۡنَيَيۡنِۖ وَنَحۡنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمۡ أَن يُصِيبَكُمُ ٱللَّهُ بِعَذَابٖ مِّنۡ عِندِهِۦٓ أَوۡ بِأَيۡدِينَاۖ فَتَرَبَّصُوٓاْ إِنَّا مَعَكُم مُّتَرَبِّصُونَ٥٢ قُلۡ أَنفِقُواْ طَوۡعًا أَوۡ كَرۡهٗا لَّن يُتَقَبَّلَ مِنكُمۡ إِنَّكُمۡ كُنتُمۡ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ٥٣ وَمَا مَنَعَهُمۡ أَن تُقۡبَلَ مِنۡهُمۡ نَفَقَٰتُهُمۡ إِلَّآ أَنَّهُمۡ كَفَرُواْ بِٱللَّهِ وَبِرَسُولِهِۦ وَلَا يَأۡتُونَ ٱلصَّلَوٰةَ إِلَّا وَهُمۡ كُسَالَىٰ وَلَا يُنفِقُونَ إِلَّا وَهُمۡ كَٰرِهُونَ٥٤ ﴾ [التوبة: ۴۸-۵۴].
(۴۸) این منافقان بر فاسدکردن با پراکندهساختن سخن مؤمنان، و پراکندهکردن جمع آنها قبل از غزوۀ تبوک حریص بودند، و –ای رسول- امور گوناگونی را برای تدبیر حیلهها برایت بهکار گرفتند، که شاید حیلههایشان در عزم تو بر جهاد مؤثر افتد، تا اینکه یاری و تأیید الله برایت آمد، و الله دینش را نیرو بخشید و دشمنانش را مغلوب کرد، درحالیکه از این کار اکراه داشتند؛ چون آنها در پیروزساختن باطل بر حق میکوشیدند.
(۴۹) از منافقان کسی است که عذرهای مختلفی میآورد و میگوید: ای رسول الله، در تخلف از جهاد به من اجازه بده، و مرا بر خروج همراه خود وادار نکن تا بهسبب فتنۀ زنان دشمن – روم- وقتی آنها را ببینم گناهی بر من وارد نشود. بدانید در فتنهای بزرگتر از آنچه که گمان کردند افتادهاند، که همان فتنۀ نفاق، و فتنۀ تخلف است، همانا جهنم در روز قیامت به کافران احاطه دارد، و هیچیک از آنها از جهنم رهایی نمییابد، و گریزگاهی از آن نمییابند.
(۵۰) - ای رسول الله- اگر نعمت پیروزی یا غنیمتی از جانب الله به تو برسد که تو را خشنود میسازد، آنها آن را نمیپسندد، و به خاطر آن اندوهگین میشوند، و اگر مصیبت حمله یا پیروزی دشمن به تو برسد این منافقان میگویند: ما به نفع خویش احتیاط و دوراندیشی کردهایم و آنگونه که مؤمنان خارج شدند برای قتال خارج نشدیم، به این ترتیب مؤمنان کشته و اسیر شدند. سپس این منافقان با خوشحالی از سلامت بهسوی خانوادههایشان بازمیگردند.
(۵۱) - ای رسول- به این منافقان بگو: هیچچیز به ما نمیسد مگر آنچه که الله برایمان نوشته است؛ زیرا او سبحانه سرور و پناهگاه ماست که به او پناه میبریم، و در کارهایمان به او توکل میکنیم، و مؤمنان کارهایشان را فقط به او واگذار میکنند، زیرا او تعالی برایشان کافی، و نیکو نگهبانی است.
(۵۲) - ای رسول- به آنها بگو: آیا منتظر هستید که چیزی جز پیروزی یا شهادت بر ما واقع شود؟! درحالیکه ما منتظر هستیم الله عذابی از جانب خودش بر شما نازل کند که شما را به دستان ما با قتل یا اسیرکردنتان نابود یا عذاب کند، آنگاه که به ما اجازه قتال با شما را بدهد. پس منتظر سرانجام ما باشید، که ما منتظر سرانجام شما هستیم.
(۵۳) - ای رسول- به آنها بگو: آنچه از اموالتان را چه به رغبت و چه به اکراه بذل و بخشش میکنید هزینه کنید، بهسبب کفر و خروجتان از طاعت الله آنچه را از اموالتان انفاق کنید هرگز از شما پذیرفته نمیشود.
(۵۴) و چیزی مانع قبول انفاقشان نشد مگر سه امر: کفرشان به الله و رسولش، کسالت و سنگینیشان هنگامیکه نماز میخوانند، و اینکه اموالشان را به رغبت انفاق نمیکنند، بلکه فقط از روی اکراه آن را انفاق میکنند؛ زیرا نه در نمازشان، و نه در انفاقشان امید ثواب ندارند.
برخی فواید آیات:
• عادت منافقان، تلاش برای آزار رساندن به مسلمانها از راه دسیسهها و جاسوسی است.
• تخلف از جهاد، مفسده و فتنهای بزرگ و قطعی، و نافرمانی الله و رسولش است.
• در این آیات آموزشی است به مسلمانها که به مصیبتهایی که به آنها میرسد اندوهگین نشوند؛ تا سست نشوند و نیرویشان از بین نرود، و به آنچه الله برایشان مُقَدّر کرده است راضی شوند، و به رضایت پروردگارشان امیدوار گردند؛ زیرا اطمینان دارند به اینکه الله یاری دینش را میخواهد.
• از نشانههای ضعف ایمان و کمی تقوا، کسالت در ادای نماز و انفاق بدون رضایت و امید به ثواب است.
﴿فَلَا تُعۡجِبۡكَ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُمۡۚ إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُعَذِّبَهُم بِهَا فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَتَزۡهَقَ أَنفُسُهُمۡ وَهُمۡ كَٰفِرُونَ٥٥ وَيَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ إِنَّهُمۡ لَمِنكُمۡ وَمَا هُم مِّنكُمۡ وَلَٰكِنَّهُمۡ قَوۡمٞ يَفۡرَقُونَ٥٦ لَوۡ يَجِدُونَ مَلۡجًَٔا أَوۡ مَغَٰرَٰتٍ أَوۡ مُدَّخَلٗا لَّوَلَّوۡاْ إِلَيۡهِ وَهُمۡ يَجۡمَحُونَ٥٧ وَمِنۡهُم مَّن يَلۡمِزُكَ فِي ٱلصَّدَقَٰتِ فَإِنۡ أُعۡطُواْ مِنۡهَا رَضُواْ وَإِن لَّمۡ يُعۡطَوۡاْ مِنۡهَآ إِذَا هُمۡ يَسۡخَطُونَ٥٨ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ رَضُواْ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَقَالُواْ حَسۡبُنَا ٱللَّهُ سَيُؤۡتِينَا ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ وَرَسُولُهُۥٓ إِنَّآ إِلَى ٱللَّهِ رَٰغِبُونَ٥٩ ۞إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلۡفُقَرَآءِ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡعَٰمِلِينَ عَلَيۡهَا وَٱلۡمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمۡ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَٱلۡغَٰرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۖ فَرِيضَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٦٠ وَمِنۡهُمُ ٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ ٱلنَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٞۚ قُلۡ أُذُنُ خَيۡرٖ لَّكُمۡ يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَيُؤۡمِنُ لِلۡمُؤۡمِنِينَ وَرَحۡمَةٞ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡۚ وَٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ رَسُولَ ٱللَّهِ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٦١ ﴾ [التوبة: ۵۵-۶۱].
(۵۵) - ای رسول- نه اموال منافقان تو را به شگفت آورد و نه فرزندانشان، و آنها را نیکو مشمار، زیرا سرانجام اموال و فرزندانشان بد است، چون الله این دو را با تلاش و زحمتی که برای حصول آنها متحمل میشوند، و مصیبتهایی که در آنها نازل میکند عذابی بر آنها قرار میدهد تا اینکه الله ارواحشان را در حال کفرشان بیرون میکند، آنگاه با جاودانگی در پایینترین طبقۀ جهنم عذاب میشوند.
(۵۶) و –ای مؤمنان- منافقان به دروغ به شما سوگند یاد میکنند که: آنها در زمرۀ شما هستند، درحالیکه در باطنشان از شما نیستند، هر چند تظاهر کنند که از شما هستند، اما آنها مردمی هستند که میترسند همانند مشرکان گرفتار قتل و اسارت شوند، به این سبب از روی تقیه، اظهار اسلام میکنند.
(۵۷) اگر این منافقان پناهگاهی از دژها بیابند خود را در آن محافظت میکنند، یا غارهایی در کوهها بیابند در آنها پنهان میشوند، یا سوراخی بیابند که در آن داخل شوند بهطور قطع به آن پناه میبرند، و به شتاب در آن وارد میشوند.
(۵۸) و –ای رسول- از منافقان کسانی هستند که وقتی در تقسیم صدقات، آنچه از آن میخواهند به آنها نمیرسد به تو عیب میگیرند، پس اگر از صدقات آنچه را که میخواهند به آنها بدهی از تو راضی میشوند، اما اگر آنچه را از آن میخواهند به آنها ندهی خشمشان را آشکار میکنند.
(۵۹) و اگر این منافقانی که در تقسیم صدقات به تو ایراد میگیرند به آنچه الله برایشان فرض گردانده بود، و آنچه رسولش از صدقات به آنها داده بود راضی میشدند، و میگفتند: الله برای ما کافی است، الله به زودی آنچه را بخواهد از فضل خویش به ما عطا میکند، و رسولش بهزودی از آنچه که الله برایش عطا کرده است به ما میدهد، همانا ما فقط به الله مشتاقیم که از فضل خویش به ما عطا کند، اگر آنها این کار را کرده بودند بهطور قطع برایشان بهتر بود از اینکه به تو ایراد بگیرند.
و چون در تقسیم صدقات به رسول الله ج ایراد گرفتند الله برای تبرئۀ رسولش، مصارف و مستحقان زکات را برایشان بیان کرد و فرمود:
(۶۰) همانا زکات واجب باید هزینه شود برای فقرا، یعنی نیازمندانی که مالی از پیشه یا شغلشان دارند، اما برایشان کافی نیست و کِفاف امورشان را نمیکند، و برای مساکین، کسانیکه تقریباً مالک چیزی نیستند و بهسبب اوضاع و احوال یا سخنشان بر مردم پنهان نیستند، و برای مأموارنی که امام، آنها را برای جمعآوری زکات میفرستد، و برای کافران که دلشان به دست آید تا اسلام بیاورند، یا برای کسانیکه ایمان ضعیف دارند تا ایمانشان تقویت شود، یا برای کسانیکه شرشان با آن دفع شود، و هزینه برای بردگان تا با آن آزاد شوند، و برای کسانیکه بدون اسراف و گناه بدهکار شدند اگر نمیتوانند بدهیشان را پرداخت کنند، و هزینه برای تجهیز مجاهدان در راه الله، و برای مسافری که توشهاش تمام شده است. منحصرکردن مصرف زکاتها بر این اصناف، فریضهای از جانب الله است، و الله از مصالح بندگانش آگاه است و در تدبیر و تشریعش بسیار داناست.
(۶۱) و از منافقان کسانی هستند که با گفتارشان به رسولالله ج آزار میرسانند، پس آنگاه که بردباری ایشان را ببینند میگویند: همانا او سخن هر کسی را میشنود و باور میکند، و میان حق و باطل تشخیص نمیدهد. - ای رسول- به آنها بگو: همانا رسول چیزی جز خیر نمیشنود، و سخن الله را باور میکند، و آنچه را که مؤمنان راستین به او خبر دهند باور میکند و با آنها مهربان است، زیرا بعثت او رحمتی است برای هرکس که به او ایمان بیاورد، و کسانیکه به هر نوع آزاری به او ج میرسانند عذابی رنجآور دارند.
برخی فواید آیات:
• اموال و فرزندان گاهی سبب عذاب در دنیا، و گاهی سبب عذاب در آخرت هستند، پس بنده باید به گونهای با این دو رفتار کند که مولایش را راضی سازد، آنگاه با این دو، نجات مُحَقَّق میشود.
• توزیع زکات، به اجتهاد والیان امور موکول است که آن را براساس نیاز اصناف و گستردگی اموال قرار میدهند.
• آزاررساندن به رسول ج در آنچه به رسالت او بستگی دارد کفر است و کیفری سخت بر آن مترتب میشود.
• سزاوار است که بنده شنوای خیر باشد نه شنوای شر؛ آنچه را که در آن صلاح و خیر است بشنود، و با امتناع و مخالفت، از شنیدن شر و فساد روی بگرداند.
﴿يَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ لَكُمۡ لِيُرۡضُوكُمۡ وَٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ أَحَقُّ أَن يُرۡضُوهُ إِن كَانُواْ مُؤۡمِنِينَ٦٢ أَلَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّهُۥ مَن يُحَادِدِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَأَنَّ لَهُۥ نَارَ جَهَنَّمَ خَٰلِدٗا فِيهَاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡخِزۡيُ ٱلۡعَظِيمُ٦٣ يَحۡذَرُ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ أَن تُنَزَّلَ عَلَيۡهِمۡ سُورَةٞ تُنَبِّئُهُم بِمَا فِي قُلُوبِهِمۡۚ قُلِ ٱسۡتَهۡزِءُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ مُخۡرِجٞ مَّا تَحۡذَرُونَ٦٤ وَلَئِن سَأَلۡتَهُمۡ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلۡعَبُۚ قُلۡ أَبِٱللَّهِ وَءَايَٰتِهِۦ وَرَسُولِهِۦ كُنتُمۡ تَسۡتَهۡزِءُونَ٦٥ لَا تَعۡتَذِرُواْ قَدۡ كَفَرۡتُم بَعۡدَ إِيمَٰنِكُمۡۚ إِن نَّعۡفُ عَن طَآئِفَةٖ مِّنكُمۡ نُعَذِّبۡ طَآئِفَةَۢ بِأَنَّهُمۡ كَانُواْ مُجۡرِمِينَ٦٦ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتُ بَعۡضُهُم مِّنۢ بَعۡضٖۚ يَأۡمُرُونَ بِٱلۡمُنكَرِ وَيَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَقۡبِضُونَ أَيۡدِيَهُمۡۚ نَسُواْ ٱللَّهَ فَنَسِيَهُمۡۚ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٦٧ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتِ وَٱلۡكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ هِيَ حَسۡبُهُمۡۚ وَلَعَنَهُمُ ٱللَّهُۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّقِيمٞ٦٨ ﴾ [التوبة: ۶۲-۶۸].
(۶۲) - ای مؤمنان- برای اینکه منافقان شما را از خودشان راضی کنند به الله برایتان سوگند میخورند که آنها چیزی نگفتهاند که پیامبر ج را اذیت کند، درحالیکه اگر واقعاً مؤمن هستند، الله و رسولش سزاوارتر هستند که با ایمان و عمل صالح راضی شوند.
(۶۳) آیا این منافقان ندانستهاند که آنها با این کارشان با الله و رسولش دشمنی میکنند، و هرکس با آن دو دشمنی کند در روز قیامت وارد آتش جهنم میشود و برای همیشه در آن میماند؟! این امر خواری و ذلت بزرگی است.
(۶۴) منافقان میترسند از اینکه الله سورهای بر رسولش فرو فرستد که مؤمنان را از کفری که آنها پنهان میکنند آگاه سازد، - ای رسول- بگو: - ای منافقان- بر تمسخر و ریشخند خودتان به دین ادامه دهید، زیرا الله آنچه را پنهان میدارید با نزول سورهای یا خبردادن به رسولش از آن، برملا خواهد ساخت.
(۶۵) و –ای رسول- اگر پس از آنکه الله تو را از آن آگاه ساخت از منافقان در مورد طعن و دشنامی که به مؤمنان گفتند بپرسی بهطور قطع خواهند گفت: ما به مزاح سخن میگفتیم و جدی نبودیم، - ای رسول- بگو: آیا الله و آیات او و رسولش را مسخره میکردید؟!
(۶۶) این عذرهای دروغین را نیاورید، زیرا کفر را که پنهان میکردید با تسمخرکردن آشکار کردهاید، اگر از گروهی از شما به خاطر ترک نفاق و توبه از جانب او و اخلاصش برای الله بگذریم، گروهی از شما را بهسبب اصرارشان بر نفاق و توبهنکردنشان از نفاق عذاب میکنیم.
(۶۷) منافقان، چه مردان و چه زنان، در احوال نفاق یکسان هستند، و آنها برخلاف مؤمنان هستند، زیرا به منکَر امر میکنند و از معروف نهی میکنند، و در اموالشان بخل میورزند پس آن را در راه الله انفاق نمیکنند، و الله را در اطاعت از او رها میکنند، پس الله نیز آنها را از توفیق خویش رها کرد، بهراستیکه منافقان از طاعت الله و راه حق بهسوی معصیت و گمراهی خارج هستند.
(۶۸) الله به منافقان و کافرانی که توبه نکردهاند وعده داده است که آنها را وارد جهنمی میکند که برای همیشه در آن میمانند، این امر برای عذابشان کافی است، و الله آنها را از رحمت خویش رانده است، و عذابی همیشگی دارند.
برخی فواید آیات:
• منافقان کارهای بد و زشت زیادی دارند، از جمله ایراد سوگندهای دروغین، دشمنی با الله و رسولش، ریخشندکردن قرآن و پیامبر ج و مؤمنان، ترسیدن از نزول سورهای در قرآن که حالشان را برملا کند، و عذرآوردنشان به اینکه شوخی و بازی میکنند، که این امر اقرار به گناه و بلکه عذری بدتر و قبیحتر از گناه است.
• شوخی در دین و احکامش پذیرفتنی نیست، و مشغولشدن به سخن باطل در مورد کتاب و رسول و صفات الله، کفر به شمار میرود.
• نفاق: بیماریای نابودکننده و ریشهدار در انسانهاست، و افراد مبتلا به این بیماری در هر عصر و زمانی در امر به منکر و نهی از معروف، و خسیسبودن و خودداری آنها از انفاق در راه الله برای جهاد، و در حقی که بر آنها واجب است، شبیه یکدیگر هستند.
• جزا از جنس عمل است، پس کسیکه اوامر الله را ترک کند و نواهی او تعالی را به جا آورد از رحمت او تعالی رها میشود.
﴿كَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ كَانُوٓاْ أَشَدَّ مِنكُمۡ قُوَّةٗ وَأَكۡثَرَ أَمۡوَٰلٗا وَأَوۡلَٰدٗا فَٱسۡتَمۡتَعُواْ بِخَلَٰقِهِمۡ فَٱسۡتَمۡتَعۡتُم بِخَلَٰقِكُمۡ كَمَا ٱسۡتَمۡتَعَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُم بِخَلَٰقِهِمۡ وَخُضۡتُمۡ كَٱلَّذِي خَاضُوٓاْۚ أُوْلَٰٓئِكَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٦٩ أَلَمۡ يَأۡتِهِمۡ نَبَأُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ قَوۡمِ نُوحٖ وَعَادٖ وَثَمُودَ وَقَوۡمِ إِبۡرَٰهِيمَ وَأَصۡحَٰبِ مَدۡيَنَ وَٱلۡمُؤۡتَفِكَٰتِۚ أَتَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِۖ فَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظۡلِمَهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٧٠ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٖۚ يَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَيُطِيعُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ سَيَرۡحَمُهُمُ ٱللَّهُۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٧١ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَمَسَٰكِنَ طَيِّبَةٗ فِي جَنَّٰتِ عَدۡنٖۚ وَرِضۡوَٰنٞ مِّنَ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٧٢ ﴾ [التوبة: ۶۹-۷۲].
(۶۹) - ای گروه منافقان- شما در کفر و مسخرهکردن همانند امتهای تکذیبکنندۀ پیش از خودتان هستید، آنها از شما نیرومندتر و دارای اموال و فرزندان بیشتری بودند، پس از سهم خویش از خوشیها و شهوات دنیا که برایشان نوشته شده بود بهرهمند شدند، پس –ای منافقان- شما نیز از نصیبتان از آن که برایتان مقدر شده بود بهرهمند شدید، چنانکه امتهای تکذیبکنندۀ گذشته از نصیبشان بهره بردند، و در تکذیب حق و طعنهزدن به رسول ج فرورفتید همانگونه که آنها در تکذیب حق و طعنهزدن به رسولانشان فرو رفتند، اینها که صفات ناپسند مذکور را دارند، همان کسانی هستند که اعمالشان بهسبب کفر، نزد الله تباه شد، و آنها زیانکاران هستند که با قراردادن خویش در معرض نابودی، بر خویشتن ستم کردند.
(۷۰) آیا خبر آنچه که امتهای تکذیبکننده انجام دادند، و کیفری که در مورد آنها اجرا شد به این منافقان نرسیده است: قوم نوح ÷، قوم هود ÷، قوم صالح ÷، قوم ابراهیم ÷، و اصحاب مدین ÷، و قریههای قوم لوط ÷؛ که رسولانشان دلایل آشکار و حجتهای واضح برایشان آوردند، پس الله ذاتی نیست که بر آنها ستم کند؛ زیرا رسولانشان به آنها انذار دادند، اما آنها خودشان بودند که بهسبب کفر به الله و تکذیب رسولانش که انجام میدادند بر خویشتن ستم میکردند.
(۷۱) مردان و زنان مؤمن یاران و مددکاران یکدیگر هستند؛ و ایمان، آنها را متحد کرده است، امر به معروف میکنند. معروف هر طاعتی است که نزد الله تعالی محبوب است، مانند توحید و نماز؛ و از منکر نهی میکنند. منکر هر گناهی است که الله تعالی آن را نمیپسندد مانند کفر و ربا؛ و نماز را به صورت کامل به بهترین وجه ادا میکنند، و از الله، و از رسولش فرمانبرداری میکنند، اینها که این صفات نیکو را دارند الله بهزودی آنها را در رحمت خویش وارد میسازد، همانا الله ذات شکستناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و او تعالی در آفرینش و تدبیر و شرعش بسیار داناست.
(۷۲) الله به مردان و زنان مؤمن به خویش وعده داده است که آنها را در روز قیامت وارد بهشتهایی میکند که رودها از زیر کاخهایشان جاری است و برای همیشه در آنجا میمانند، در آنجا نمیمیرند و نعمتهایشان تمام نمیشود، و به آنها وعده داده است که آنها را برای اقامت وارد مسکنهایی نیکو در بهشتها میکند، و رضایتی که الله بر آنها نازل میکند از تمام این موارد بزرگتر است، این پاداش همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمیکند.
برخی فواید آیات:
• سبب عذاب کافران و منافقان در تمام دورانها یک سبب است، و آن ترجیح دنیا بر آخرت و بهرهجستن از آن، و تکذیب پیامبران ‡ و مکر و نیرنگ و خیانت به آنها است.
• هلاکت امتها و اقوام نابودشده بهسبب کفرشان و تکذیب پیامبران ‡ توسط آنها، پند و اندرزی برای خردمندان عبرتگیرنده است.
• مؤمنان، چه مرد و چه زن، امتی واحد و یکپارچه هستند که به یکدیگر همکاری و یاری میرسانند، و دلهایشان در محبت و دوستی و مهرورزی به یکدیگر متحد است.
• رضایت پروردگار زمین و آسمانها از نعمتهای بهشتی فراتر است؛ زیرا سعادت روحانی از سعادت جسمانی برتر است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ جَٰهِدِ ٱلۡكُفَّارَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱغۡلُظۡ عَلَيۡهِمۡۚ وَمَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٧٣ يَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ مَا قَالُواْ وَلَقَدۡ قَالُواْ كَلِمَةَ ٱلۡكُفۡرِ وَكَفَرُواْ بَعۡدَ إِسۡلَٰمِهِمۡ وَهَمُّواْ بِمَا لَمۡ يَنَالُواْۚ وَمَا نَقَمُوٓاْ إِلَّآ أَنۡ أَغۡنَىٰهُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ مِن فَضۡلِهِۦۚ فَإِن يَتُوبُواْ يَكُ خَيۡرٗا لَّهُمۡۖ وَإِن يَتَوَلَّوۡاْ يُعَذِّبۡهُمُ ٱللَّهُ عَذَابًا أَلِيمٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۚ وَمَا لَهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ٧٤ ۞وَمِنۡهُم مَّنۡ عَٰهَدَ ٱللَّهَ لَئِنۡ ءَاتَىٰنَا مِن فَضۡلِهِۦ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٧٥ فَلَمَّآ ءَاتَىٰهُم مِّن فَضۡلِهِۦ بَخِلُواْ بِهِۦ وَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعۡرِضُونَ٧٦ فَأَعۡقَبَهُمۡ نِفَاقٗا فِي قُلُوبِهِمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ يَلۡقَوۡنَهُۥ بِمَآ أَخۡلَفُواْ ٱللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُواْ يَكۡذِبُونَ٧٧ أَلَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ سِرَّهُمۡ وَنَجۡوَىٰهُمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ٧٨ ٱلَّذِينَ يَلۡمِزُونَ ٱلۡمُطَّوِّعِينَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ فِي ٱلصَّدَقَٰتِ وَٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهۡدَهُمۡ فَيَسۡخَرُونَ مِنۡهُمۡ سَخِرَ ٱللَّهُ مِنۡهُمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ٧٩ ﴾ [التوبة: ۷۳-۷۹].
(۷۳) ای رسول، در برابر کافران با شمشیر، و در برابر منافقان با زبان و استدلال جهاد کن، و بر هر دو گروه سخت بگیر؛ زیرا آنها سزاوار سختگیری هستند، و جایگاهشان در روز قیامت جهنم است، و سرانجام بسیار بدی دارند.
(۷۴) منافقان سوگند دروغ به الله یاد میکنند که: سخنی که از جانب آنها، به تو رسیده است مبنی بر ناسزاگویی به تو و عیبجویی در دینت نگفتهاند؛ در حقیقت سخنی که از آنها به تو رسیده است و آنها را کافر میکند گفتهاند، و پس از اظهار ایمان، آشکارا کفر نمودهاند، و بهطور قطع به ترور پیامبر ج که در آن موفق نشدند تصمیم گرفتهاند، و تا توانستند بر هرچیزی اعتراض کردهاند، درحالیکه الله با بینیازساختن آنها از غنیمتهایی که بر پیامبرش ارزانی بخشید بر آنها لطف کرد، پس اگر از نفاقشان بهسوی الله توبه کنند توبۀ آنها از ماندن بر نفاق برایشان بهتر است، و اگر از توبه بهسوی الله روی بگردانند، او تعالی آنها را به عذابی دردآور در دنیا با قتل و اسارت، و عذابی رنجآور در آخرت با آتش عذاب میکند، و یاوری ندارند که آنها را یاری نموده و از عذاب نجات بخشد، و نه هیچ پشتیبانی دارند که عذاب را از آنها دورکند.
(۷۵) و از میان منافقان کسانی هستند که با الله پیمان بسته و میگویند: اگر الله از فضل خویش به ما ببخشد بهطور قطع به نیازمندان صدقه میدهیم، و از صالحان که اعمالشان اصلاح شده است خواهیم بود.
(۷۶) اما وقتی الله سبحانه از فضل خویش به آنها بخشید به آنچه که در مورد آن با الله عهد بسته بودند وفا نکردند، بلکه اموالشان را بازداشتند و چیزی صدقه ندادند، و با رویگردانی از ایمان پشت کردند.
(۷۷) پس او تعالی به کیفر خلافکردن آنها با وعدۀ الله، و دروغشان، سرانجامِ آنها را تا روز قیامت، نفاقی ثابت در دلهایشان قرار داد.
(۷۸) آیا منافقان ندانستهاند که الله از کید و مکری که در مجالسشان پنهان میکنند آگاه است، و او سبحانه دانای امور نهان است؟ پس ذرهای از اعمالشان بر او تعالی پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
(۷۹) کسانیکه به مؤمنانی که داوطلبانه صدقات اندک میبخشند ایراد میگیرند، همان مؤمنانی که جز چیزی اندک که حاصل تلاششان است نمییابند. و اینگونه آنها را مسخره میکنند که: چه چیزی از صدقۀ آنها حاصل میشود؟! الله به سزای اینکه مؤمنان را به استهزا میگیرند آنها را به استهزا میگیرد، و عذابی رنجآور برایشان است.
برخی فواید آیات:
• وجوب جهاد با کافران و منافقان؛ جهاد با کافران با دست و سایر انواع سلاحهای جنگی، و جهاد با منافقان با حجت و زبان است.
• منافقان بدترین مردم هستند؛ زیرا خیانتکارانی هستند که نیکی را با بدی پاسخ میدهند.
• در این آیات دلالتی است بر اینکه شکستن پیمان و خُلفِ وعده، موجب نفاق میشود، پس بر مسلمان واجب است در خودداری از این کار، نهایت تلاشش را بهکار گیرد.
• در آیات فوق، ستایشی است بر توان بدنی و کار، و اینکه جایگزین مال است، و این امر اصلی بزرگ در سنجیدن اصول ثروت عمومی و بالا بردن مقام کارگر است.
﴿ٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ أَوۡ لَا تَسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ إِن تَسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ سَبۡعِينَ مَرَّةٗ فَلَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَهُمۡۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَفَرُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٨٠ فَرِحَ ٱلۡمُخَلَّفُونَ بِمَقۡعَدِهِمۡ خِلَٰفَ رَسُولِ ٱللَّهِ وَكَرِهُوٓاْ أَن يُجَٰهِدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَقَالُواْ لَا تَنفِرُواْ فِي ٱلۡحَرِّۗ قُلۡ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرّٗاۚ لَّوۡ كَانُواْ يَفۡقَهُونَ٨١ فَلۡيَضۡحَكُواْ قَلِيلٗا وَلۡيَبۡكُواْ كَثِيرٗا جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٨٢ فَإِن رَّجَعَكَ ٱللَّهُ إِلَىٰ طَآئِفَةٖ مِّنۡهُمۡ فَٱسۡتَٔۡذَنُوكَ لِلۡخُرُوجِ فَقُل لَّن تَخۡرُجُواْ مَعِيَ أَبَدٗا وَلَن تُقَٰتِلُواْ مَعِيَ عَدُوًّاۖ إِنَّكُمۡ رَضِيتُم بِٱلۡقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٖ فَٱقۡعُدُواْ مَعَ ٱلۡخَٰلِفِينَ٨٣ وَلَا تُصَلِّ عَلَىٰٓ أَحَدٖ مِّنۡهُم مَّاتَ أَبَدٗا وَلَا تَقُمۡ عَلَىٰ قَبۡرِهِۦٓۖ إِنَّهُمۡ كَفَرُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَمَاتُواْ وَهُمۡ فَٰسِقُونَ٨٤ وَلَا تُعۡجِبۡكَ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَأَوۡلَٰدُهُمۡۚ إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُعَذِّبَهُم بِهَا فِي ٱلدُّنۡيَا وَتَزۡهَقَ أَنفُسُهُمۡ وَهُمۡ كَٰفِرُونَ٨٥ وَإِذَآ أُنزِلَتۡ سُورَةٌ أَنۡ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَجَٰهِدُواْ مَعَ رَسُولِهِ ٱسۡتَٔۡذَنَكَ أُوْلُواْ ٱلطَّوۡلِ مِنۡهُمۡ وَقَالُواْ ذَرۡنَا نَكُن مَّعَ ٱلۡقَٰعِدِينَ٨٦ ﴾ [التوبة: ۸۰-۸۶].
(۸۰) - ای رسول- برایشان آمرزش طلب کنی یا طلب آمرزش نکنی، اگر هفتاد بار هم برایشان آمرزش بخواهی، با وجود فراوانی طلب آمرزش، الله هرگز آنها را نخواهد بخشید؛ زیرا آنها به الله و رسولش کافر هستند، و الله کسانی را که به عمد و قصد از شریعت خارج شدند به حق توفیق نمیدهد.
(۸۱) منافقان متخلف از غزوۀ تبوک، از برنخاستن خویش برای جهاد در راه الله که با رسولالله ج مخالفت کردند خوشحال شدند، و از اینکه همانند مؤمنان با اموال و جانهایشان در راه الله جهاد کنند ناخشنود بودند، و چون غزوۀ تبوک در زمان گرما بود برای بازداشتن برادران منافق خویش گفتند: در گرما سفر نکنید، - ای رسول- به آنها بگو: اگر بدانند آتش جهنم که منتظر منافقان است از این گرما که از آن فرار کردند سوزانتر است.
(۸۲) پس این منافقان متخلف از جهاد، بهسبب کفر و معاصی و گناهانی که در دنیا کسب میکردند باید در زندگی فانی دنیایشان کم بخندند، و در زندگی باقی آخرتشان زیاد بگریند.
(۸۳) پس –ای پیامبر- اگر الله تو را به گروهی از این منافقان که بر نفاقشان ثابت ماندند بازگرداند، آنگاه از تو اجازه خروج به همراه تو در غزوهای دیگر را خواستند، به آنها بگو: - ای منافقان- بهخاطر مجازاتتان و پرهیز از مفاسدِ ناشی از همراهیِ شما، هرگز به همراه من، برای جهاد در راه الله خارج نخواهید شد، زیرا به نشستن و تخلف از غزوۀ تبوک راضی شدهاید، پس بنشینید و همراه بازماندگان، از جمله بیماران و زنان و کودکان، بمانید.
(۸۴) و –ای رسول- هرگز بر هیچیک از مردگان منافقان نماز نگزار، و برای دعای طلب آمرزش برای او بر سر قبرش نایست، زیرا آنها به الله و رسولش کفر ورزیدند، و در حالی مُردند که از طاعت الله خارج بودند، و هرکس که چنین باشد نه بر او نماز گزارده میشود و نه برایش دعا میشود.
(۸۵) و –ای رسول- نه اموال این منافقان تو را به شگفت آوَرَد و نه فرزندانشان، همانا الله میخواهد که آنها را به وسیلۀ اموال و فرزندانشان در زندگی دنیا عذاب کند، و این عذاب با رنج و مصیبتهایی است که در راه اموال و فرزندان متحمل میشوند، و میخواهد که در حالی ارواحشان را از بدنهایشان درآوَرَد که بر کفرشان قرار دارند.
(۸۶) و هرگاه الله سورهای بر پیامبرش محمد ج نازل کند که امر به ایمان به الله و جهاد در راه او تعالی را دربرداشته باشد، ثروتمندان و توانگرانشان از تو برای نرفتن به جهاد اجازه میخواهند، و میگویند: ما را رها کن تا همراه معذوران همانند ضعیفان و زمینگیران بنشینیم.
برخی فواید آیات:
• کافر تا زمانیکه کافر است نه استغفار به او نفع میرساند و نه عمل.
• این آیات بر کوتاهنظریِ انسان دلالت دارند، زیرا انسان اغلب به حال و واقعیتی که در آن قرار دارد مینگرد، و به آینده و حوادثی که از واقعیت موجود به دست میآید نمینگرد.
• سستی در طاعت آنگاه که وقتش برسد، سبب کیفر الله و بازداشتن بنده از انجام طاعت و محرومیت از فضل آن توسط او تعالی است.
• در این آیات، دلیلی است بر مشروعیت نماز بر مؤمنان، و زیارت قبرهایشان و دعا برای آنها پس از مرگشان، بههمان روشیکه پیامبر ج این کار را در مورد مؤمنان انجام داد.
﴿رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ ٱلۡخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَهُمۡ لَا يَفۡقَهُونَ٨٧ لَٰكِنِ ٱلرَّسُولُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ جَٰهَدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمُ ٱلۡخَيۡرَٰتُۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٨٨ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٨٩ وَجَآءَ ٱلۡمُعَذِّرُونَ مِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ لِيُؤۡذَنَ لَهُمۡ وَقَعَدَ ٱلَّذِينَ كَذَبُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۚ سَيُصِيبُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٩٠ لَّيۡسَ عَلَى ٱلضُّعَفَآءِ وَلَا عَلَى ٱلۡمَرۡضَىٰ وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِۦۚ مَا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ مِن سَبِيلٖۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٩١ وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ إِذَا مَآ أَتَوۡكَ لِتَحۡمِلَهُمۡ قُلۡتَ لَآ أَجِدُ مَآ أَحۡمِلُكُمۡ عَلَيۡهِ تَوَلَّواْ وَّأَعۡيُنُهُمۡ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمۡعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُواْ مَا يُنفِقُونَ٩٢ ۞إِنَّمَا ٱلسَّبِيلُ عَلَى ٱلَّذِينَ يَسۡتَٔۡذِنُونَكَ وَهُمۡ أَغۡنِيَآءُۚ رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ ٱلۡخَوَالِفِ وَطَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٩٣ ﴾ [التوبة: ۸۷-۹۳].
(۸۷) وقتی این منافقان راضی شدند همراه معذورها تخلف کنند، (در واقع) به ذلت و خواری خویش راضی شدند و بهسبب کفر و نفاقشان الله بر دلهایشان مُهر زد، پس آنها نمیدانند که مصلحتشان در چه چیزی است.
(۸۸) اما رسول ج و مؤمنان همراهش مانند اینها از جهاد در راه الله تخلف نورزیدند، بلکه با اموال و جانهایشان در راه الله جهاد کردند، و جزایشان نزد الله کسب منافع دنیوی برایشان مانند پیروزی و غنیمتها، و کسب منافع اخروی از جمله ورود به بهشت، و دستیابی به مطلوب و نجات از ترس و هلاکت است.
(۸۹) الله برای آنها بهشتهایی را آماده ساخته است که از زیر کاخهایش نهرها جاری است و همیشه در آن میمانند، و مرگ به آنها نمیرسد، این پاداش، همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاریای با آن برابری نمیکند.
(۹۰) و گروهی از بادیهنشینان مدینه و پیرامون آن برای عذرخواهی نزد رسول الله ج آمدند؛ تا به آنها اجازۀ ترک خروج و جهاد در راه الله دهد، و گروهی دیگر که بهسبب عدم تصدیق پیامبر ج و عدم ایمان به وعدههای الله، هرگز برای تخلف ورزیدن از خروج عذرخواهی ننمودند؛ بهزودی به اینها بهسبب این کفرشان عذابی رنجآور و دردآور خواهد رسید.
(۹۱) زنان و کودکان و بیماران و ناتوانان و کوران و فقیرانی که مالی برای هزینه کردن نمییابند که با آن خودشان را تجهیز کنند، بر تمامی این گروهها گناهی در تخلف از خروج نیست؛ زیرا عذرهایشان مُوَجَّه است، اگر برای الله و رسولش اخلاص ورزند، و به شریعت او تعالی عمل کنند، راهی برای مجازات نمودن نیکوکارانِ این معذورین نیست، و الله گناهان نیکوکاران را میآمرزد، و نسبت به آنها مهربان است.
(۹۲) و – ای رسول- همینطور گناهی نیست بر آن بازماندگانی که وقتی برای طلب سواریها نزد تو آمدند که آنها را بر آن سوار کنی، به آنها گفتی: سواریای نمییابم که شما را بر آن سوار کنم؛ به تو پشت کردند درحالیکه از افسوس بر اینکه نزد خودشان یا نزد تو چیزی نیافتهاند که هزینه کنند از چشمانشان سیل اشک روان بود.
(۹۳) وقتی که بیان فرمود راهی برای مجازات معذورین نیست، کسانی را که سزاوار مجازات و مؤاخذه هستند بیان نمود و فرمود: - ای رسول- همانا راه کیفر و مؤاخذه بر کسانی باز است که از تو در حالی برای ترک جهاد اجازه میخواهند که به علت دارابودن آنچه با آن تجهیز شوند قادر به جهادکردن هستند، و خواری و ذلت را برای خودشان راضی شدند به این ترتیب که همراه بازماندگان در خانهها بمانند، و الله بر دلهایشان مُهر زد. پس هیچ اندرزی بر دلهایشان اثر نمیگذارد، و آنها بهسبب این مُهر، نمیدانند که مصلحتشان در چه چیزی است تا آن را انتخاب کنند، و تباهیشان در چه چیزی است تا از آن بپرهیزند.
برخی فواید آیات:
• مجاهدان در دنیا خیرها را کسب خواهند کرد، و اگر این امر را به دست نیاورند برایشان رستگاری با بهشت و نجات از عذاب در آخرت است.
• اساساً اگر کسی از روی لطف به مردم نیکی کند در صورتیکه کوتاهی از جانب او سر بزند مؤاخذه نمیشود.
• هرکس خیر را نیت کند، و تلاشی را که در توان دارد با نیت جازم خویش همراه کند، سپس قادر (به انجام آن) نگردد، در جایگاه انجامدهندۀ آن کاری که قصد کرده است قرار میگیرد.
• اسلام، دین عدالت و منطق است؛ از این رو مجازات و گناه را بر منافقانِ اجازهگیرنده که ثروتمند بودند و توان جهاد با مال و جان را داشتند واجب گرداند.
﴿يَعۡتَذِرُونَ إِلَيۡكُمۡ إِذَا رَجَعۡتُمۡ إِلَيۡهِمۡۚ قُل لَّا تَعۡتَذِرُواْ لَن نُّؤۡمِنَ لَكُمۡ قَدۡ نَبَّأَنَا ٱللَّهُ مِنۡ أَخۡبَارِكُمۡۚ وَسَيَرَى ٱللَّهُ عَمَلَكُمۡ وَرَسُولُهُۥ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٩٤ سَيَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ لَكُمۡ إِذَا ٱنقَلَبۡتُمۡ إِلَيۡهِمۡ لِتُعۡرِضُواْ عَنۡهُمۡۖ فَأَعۡرِضُواْ عَنۡهُمۡۖ إِنَّهُمۡ رِجۡسٞۖ وَمَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٩٥ يَحۡلِفُونَ لَكُمۡ لِتَرۡضَوۡاْ عَنۡهُمۡۖ فَإِن تَرۡضَوۡاْ عَنۡهُمۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يَرۡضَىٰ عَنِ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡفَٰسِقِينَ٩٦ ٱلۡأَعۡرَابُ أَشَدُّ كُفۡرٗا وَنِفَاقٗا وَأَجۡدَرُ أَلَّا يَعۡلَمُواْ حُدُودَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِۦۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٩٧ وَمِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ مَغۡرَمٗا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ ٱلدَّوَآئِرَۚ عَلَيۡهِمۡ دَآئِرَةُ ٱلسَّوۡءِۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٩٨ وَمِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ مَن يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ قُرُبَٰتٍ عِندَ ٱللَّهِ وَصَلَوَٰتِ ٱلرَّسُولِۚ أَلَآ إِنَّهَا قُرۡبَةٞ لَّهُمۡۚ سَيُدۡخِلُهُمُ ٱللَّهُ فِي رَحۡمَتِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٩٩ ﴾ [التوبة: ۹۴-۹۹].
(۹۴) هنگام بازگشت مسلمانان از جهاد، منافقان متخلف از جهاد عذرهایی واهی برایشان عَرضه میکنند، و الله به پیامبرش و مؤمنان سفارش میکند که اینگونه به آنها پاسخ دهند: عذرهای دروغین نیاورید، هرگز در آنچه از آن به ما خبر میدهید شما را تصدیق نخواهیم کرد، زیرا الله ما را از آنچه در نفسهایتان است آگاه ساخته است، و الله و رسولش به زودی خواهند دید که: آیا توبه میکنید، تا الله توبۀ شما را بپذیرد، یا بر نفاقتان ادامه میدهید؟ سپس بهسوی الله که از هر چیزی آگاه است بازگردانده میشوید، آنگاه شما را از آنچه انجام میدادید آگاه میسازد، و شما را در قبال آن مجازات میکند، پس به توبه و عمل صالح اقدام کنید.
(۹۵) - ای مؤمنان- این متخلفان آنگاه که نزدشان بازگردید برای تقویت عذرهای باطلشان به الله سوگند خواهند خورد، تا از سرزنش و توبیخ آنها خودداری کنید، پس مانند شخص خشمگین آنها را رها کنید و از آنها دوری گزینید، زیرا آنها نجسهایی هستند که باطن پلیدی دارند، و به سزای نفاق و گناهانی که کسب میکنند جایگاهشان که به آن پناه میبرند جهنم است.
(۹۶) - ای مؤمنان- این متخلفان از جهاد برایتان سوگند یاد میکنند تا از آنها راضی شوید، و عذرهایشان را بپذیرید، اما از آنها راضی خشنود نشوید، زیرا اگر از آنها راضی شوید با پروردگارتان مخالفت کردهاید، چون او تعالی از گروهی که با کفر و نفاق از طاعت او تعالی خارج شدهاند راضی نمیشود؛ پس –ای مسلمانان- برحذر باشید از اینکه از کسی که الله از او راضی نمیشود راضی شوید.
(۹۷) بادیهنشینان اگر کفر یا نفاق ورزند، کفر و نفاقشان سختتر از کفر و نفاق شهرنشینان است، و آنها سزاوارترند که به دین جهل داشته باشند، و مستحقتر هستند از اینکه فرایض و سنن و ضوابط احکام را که الله بر رسولش نازل فرموده است ندانند؛ زیرا سخت و خشن هستند و معاشرت کمی دارند، و الله از احوالشان آگاه است، به گونهای که ذرهای از احوالشان بر او تعالی پوشیده نمیماند، و او تعالی در تدبیر و شرعش بسیار داناست.
(۹۸) و از منافقان بادیهنشین کسانی هستند که اعتقاد دارند مالی را که در راه الله انفاق میکنند زیان و غرامت است؛ زیرا میپندارند که اگر انفاق کنند پاداش داده نمیشوند، و اگر از انفاق خودداری کنند الله آنها را کیفر نمیکند، اما با این وجود گاهی از روی ریا و تقیه انفاق میکنند، و –ای مؤمنان- منتظر هستند که پیشامد ناگواری بر شما نازل شود تا از شما رهایی یابند. اما الله پیشامدهای ناگوار و چرخش روزگار به آنچه که سرانجام نیکویی ندارد را که آنها آرزو میکنند بر مؤمنان واقع شود، بر خود آنها واقع ساخته است نه بر مؤمنان؛ و الله سخنان آنها را میشنود، و از آنچه که پنهان میکنند آگاه است.
(۹۹) و از بادیهنشینان کسی است که به الله و روز قیامت ایمان دارد، و مالی را که در راه الله انفاق میکند به عنوان عباداتی انجام میدهد که بهوسیلۀ آنها به الله نزدیکی صورت میگیرد، و آن را وسیلهای برای دستیابی به دعا و طلب آمرزش رسول ج برای خودش قرار میدهد، همانا انفاق او در راه الله و دعای رسول ج برایش، عباداتی برای او نزد الله است، که بهزودی ثوابش را نزد او تعالی خواهد یافت به این ترتیب که الله او را در رحمت گستردۀ خویش که شامل مغفرت و بهشت او تعالی است وارد میسازد. همانا الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
برخی فواید آیات:
• میدان عمل و تکالیف، بهترین گواه بر تشخیص راستگویی و دروغگویی منافقان است.
• بهسبب تأثیر محیط، اگر بادیهنشینان کفر ورزند کفر و نفاقشان سختتر از شهرنشینان است.
• تشویق بر انفاق در راه الله همراه با اخلاص نیت، و بزرگی مزد کسیکه این کار را انجام دهد.
• فضیلت علم، و اینکه کسیکه علم ندارد به خطا نزدیکتر است.
﴿وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلۡأَوَّلُونَ مِنَ ٱلۡمُهَٰجِرِينَ وَٱلۡأَنصَارِ وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحۡسَٰنٖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُ وَأَعَدَّ لَهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي تَحۡتَهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١٠٠ وَمِمَّنۡ حَوۡلَكُم مِّنَ ٱلۡأَعۡرَابِ مُنَٰفِقُونَۖ وَمِنۡ أَهۡلِ ٱلۡمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى ٱلنِّفَاقِ لَا تَعۡلَمُهُمۡۖ نَحۡنُ نَعۡلَمُهُمۡۚ سَنُعَذِّبُهُم مَّرَّتَيۡنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَىٰ عَذَابٍ عَظِيمٖ١٠١ وَءَاخَرُونَ ٱعۡتَرَفُواْ بِذُنُوبِهِمۡ خَلَطُواْ عَمَلٗا صَٰلِحٗا وَءَاخَرَ سَيِّئًا عَسَى ٱللَّهُ أَن يَتُوبَ عَلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٠٢ خُذۡ مِنۡ أَمۡوَٰلِهِمۡ صَدَقَةٗ تُطَهِّرُهُمۡ وَتُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيۡهِمۡۖ إِنَّ صَلَوٰتَكَ سَكَنٞ لَّهُمۡۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ١٠٣ أَلَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ هُوَ يَقۡبَلُ ٱلتَّوۡبَةَ عَنۡ عِبَادِهِۦ وَيَأۡخُذُ ٱلصَّدَقَٰتِ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ١٠٤ وَقُلِ ٱعۡمَلُواْ فَسَيَرَى ٱللَّهُ عَمَلَكُمۡ وَرَسُولُهُۥ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۖ وَسَتُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٠٥ وَءَاخَرُونَ مُرۡجَوۡنَ لِأَمۡرِ ٱللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمۡ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيۡهِمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ١٠٦ ﴾ [التوبة: ۱۰۰-۱۰۶].
(۱۰۰) کسانیکه نخستین بار به ایمان پیشی گرفتند، چه مهاجران که از خانه و سرزمینشان بهسوی الله مهاجرت کردند، و چه انصار که پیامبرش را یاری رساندند، و کسانیکه در اعتقاد و اقوال و افعال از مهاجران و انصارِ پیشگام به ایمان، به نیکی پیروی کردند- الله از آنها راضی شد پس طاعتشان را قبول کرد، و آنها از او تعالی راضی شدند چون پاداش بزرگش را به آنها اعطا کرده است، و بهشتهایی را که در زیر کاخهایش نهرها جاری است، و جاودانه در آن میمانند، برایشان آماده کرده است، این پاداش همان رستگاری بزرگ است.
(۱۰۱) و برخی از بادیهنشینانِ نزدیکِ مدینه منافق هستند و از ساکنان مدینه منافقانی هستند که بر نفاق خویش ادامه داده و بر آن پایدار ماندهاند، - ای رسول- تو آنها را نمیشناسی الله همان ذاتی است که آنها را میشناسد، و بهزودی دو بار آنها را مجازات خواهد کرد: یکبار در دنیا با برملا ساختن نفاق و قتل و اسارتشان، و بار دیگر در آخرت با عذاب قبر، سپس در روز قیامت به عذابی بزرگ در پایینترین طبقۀ جهنم بازگردانده میشوند.
(۱۰۲) و از ساکنان مدینه گروهی هستند که بدون عذر از جهاد تخلف ورزیدند، پس علیه خویش اقرار کردند که عذری نداشتهاند، و عذرهایی دروغین نیاوردند، و اعمال صالح گذشتۀ خودشان از انجام طاعت الله، و تمسک به احکام او تعالی، و جهاد در راه الله را با عمل بد درآمیختهاند، آنها به الله امید دارند که توبۀشان را بپذیرد و از آنها درگذرد، همانا الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۰۳)- ای رسول- از اموال آنها زکاتی بگیر تا آنها را با آن از پلیدیهای معاصی و گناهان پاکیزه سازی، و نیکیهایشان را رشد دهی، و پس از گرفتن زکات از آنها برایشان دعا کن، زیرا دعای تو رحمت و آرامشی برایشان است، و الله دعای تو را میشنود، و از اعمال و نیتهای آنها آگاه است.
(۱۰۴) تا این متخلفان از جهاد و توبهکنندگان بهسوی الله بدانند که الله توبۀ آن بندگانش را که بهسوی او توبه کنند میپذیرد، و اینکه صدقات را میپذیرد هر چند از آنها بینیاز است، و پاداش صدقه را به صدقهدهنده میدهد، و اینکه او سبحانه توبۀ بندگان توبهکارش را میپذیرد، و نسبت به آنها بسیار مهربان است.
(۱۰۵) و –ای رسول- به این متخلفان از جهاد و توبهکنندگان از گناهانشان بگو: زیان آنچه را که از دست دادید جبران کنید، و اعمالتان را برای الله خالص گردانید، و اعمالی را که سبب رضایت او تعالی است انجام دهید، زیرا الله و رسولش و مؤمنان، اعمال شما را خواهند دید، و در روز قیامت بهسوی پروردگارتان که از هر چیزی آگاه است، و آنچه را پنهان یا آشکار میکنید میداند، و شما را از آنچه که در دنیا انجام میدادید باخبر خواهد کرد، و جزای آن را به شما خواهد داد بازگردانده میشوید.
(۱۰۶) و از متخلفان از غزوۀ تبوک، گروهی دیگر هستند که عذری نداشتهاند، که قضا و حکم الله در مورد آنها به تأخیر افتاده است، و هر حکمی که بخواهد در مورد آنها صادر میکند: یا آنها را عذاب میکند در صورتی که بهسوی او تعالی توبه نکنند، و یا توبهشان را میپذیرد اگر توبه کنند، و الله میداند که چه کسی سزاوار کیفرش و چه کسی سزاوار بخشش اوست، و در شرع و تدبیرش بسیار داناست، این افراد: مُرارَۀ بن رَبیع، کَعب بن مالک و هِلال بن اُمَیّه هستند.
برخی فواید آیات:
• فضیلت شتافتن بهسوی ایمان، و هجرت در راه الله، و یاری کردن دین، و پیروی از راه سلف صالح.
• اختصاص علم غیب فقط برای الله؛ زیرا فقط الله است که از آنچه در دلهاست آگاهی دارد.
• امیدواری مؤمنان گناهکار به اینکه اگر توبه کنند و عملشان را اصلاح کنند الله توبهشان را میپذیرد و گناهانشان را میآمرزد.
• وجوب زکات و بیان فضیلت آن و تأثیرش در رشد مال و پاک کردن نفوس از بخل و سایر آفات.
﴿وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مَسۡجِدٗا ضِرَارٗا وَكُفۡرٗا وَتَفۡرِيقَۢا بَيۡنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَإِرۡصَادٗا لِّمَنۡ حَارَبَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ مِن قَبۡلُۚ وَلَيَحۡلِفُنَّ إِنۡ أَرَدۡنَآ إِلَّا ٱلۡحُسۡنَىٰۖ وَٱللَّهُ يَشۡهَدُ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ١٠٧ لَا تَقُمۡ فِيهِ أَبَدٗاۚ لَّمَسۡجِدٌ أُسِّسَ عَلَى ٱلتَّقۡوَىٰ مِنۡ أَوَّلِ يَوۡمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِۚ فِيهِ رِجَالٞ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُواْۚ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُطَّهِّرِينَ١٠٨ أَفَمَنۡ أَسَّسَ بُنۡيَٰنَهُۥ عَلَىٰ تَقۡوَىٰ مِنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٍ خَيۡرٌ أَم مَّنۡ أَسَّسَ بُنۡيَٰنَهُۥ عَلَىٰ شَفَا جُرُفٍ هَارٖ فَٱنۡهَارَ بِهِۦ فِي نَارِ جَهَنَّمَۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠٩ لَا يَزَالُ بُنۡيَٰنُهُمُ ٱلَّذِي بَنَوۡاْ رِيبَةٗ فِي قُلُوبِهِمۡ إِلَّآ أَن تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ١١٠ ۞إِنَّ ٱللَّهَ ٱشۡتَرَىٰ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ أَنفُسَهُمۡ وَأَمۡوَٰلَهُم بِأَنَّ لَهُمُ ٱلۡجَنَّةَۚ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَيَقۡتُلُونَ وَيُقۡتَلُونَۖ وَعۡدًا عَلَيۡهِ حَقّٗا فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَٱلۡإِنجِيلِ وَٱلۡقُرۡءَانِۚ وَمَنۡ أَوۡفَىٰ بِعَهۡدِهِۦ مِنَ ٱللَّهِۚ فَٱسۡتَبۡشِرُواْ بِبَيۡعِكُمُ ٱلَّذِي بَايَعۡتُم بِهِۦۚ وَذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١١١ ﴾ [التوبة: ۱۰۷-۱۱۱].
(۱۰۷) و از منافقان کسانی دیگر هستند که مسجدی را برای غیر طاعت الله، بلکه برای ضرر رساندن به مسلمانان، و یاری رساندن کفر با تقویت اهل نفاق، و پراکندگی میان مؤمنان، و آماده کردن و چشم به راه بودن کسیکه قبل از ساختن مسجد با الله و رسولش به جنگ برخاسته بود بنا کردند، و این منافقان به شما سوگند یاد میکنند که: قصدی جز سود رساندن به مسلمانان نداشتیم، و الله گواهی میدهد که آنها در این ادعایشان دروغگو هستند.
(۱۰۸) - ای پیامبر- مسجدی که چنین صفتی دارد، دعوت منافقان را برای اینکه در آن نماز بگزاری اجابت نکن، زیرا مسجد قبا که از ابتدا بر تقوا بنا شده است از این مسجد که بر کفر بنا شده است سزاوارتر است که در آن نماز بگزاری، در مسجد قبا مردانی هستند که دوست دارند از اَحداث (بیوضویی و بیغسلی) و اَخباث (ناپاکیها) با آب، و از گناهان با توبه و استغفار پاک شوند، و الله پاکیزه شدگان از احداث و اخباث و گناهان را دوست دارد.
(۱۰۹) آیا کسیکه بنیانش را بر تقوای الهی با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهی او، و رضایت الله با گسترش در اعمال نیکو بنا نهاده است یکسان است با کسیکه مسجدی برای ضرر رساندن به مسلمانان و تقویت کفر، و پراکندگی میان مؤمنان بنا نهاده است؟! این دو هرگز یکسان نیستند، زیرا بنیان اولی قوی و منسجم است که از سقوط آن نمیترسد، و مثال دومی مانند مثال کسی است که بنیانش را بر لبۀ پرتگاهی بنا نهاده که منهدم شده و سقوط میکند، آنگاه بنیانش او را در قعر جهنم فرو میبرد، و الله قوم ستمکار بهسبب کفر و نفاق و غیر آن را توفیق نمیدهد.
(۱۱۰) مسجدشان که آن را برای ضرر رساندن بنا کردند همیشه در دلهایشان مایۀ شک و نفاق است تا اینکه دلهایشان با مرگ یا قتل با شمشیر پاره پاره شود، و الله از اعمال بندگانش آگاه است، و در آنچه که حکم میکند، چه جزا به خیر یا شر، بسیار داناست.
الله پس از آشکار کردن بدیهای منافقان متخلف از جهاد، پاداش مجاهدان در راه خویش را ذکر فرموده است:
(۱۱۱) همانا الله از مؤمنان جانهایشان را - از روی لطف خویش؛ با وجود اینکه آنها ملکِ خودِ او تعالی هستند - به بهایی گران یعنی بهشت خریده است، چون با کفار میجنگند تا سخن الله برتر باشد، سپس کفار را میکشند، و کفار آنها را میکشند، الله این پاداش را به وعدۀ حقی در تورات، کتاب موسی ÷؛ و انجیل، کتاب عیسی ÷؛ و کتاب محمد ج وعده داده است، و هیچکس از الله سبحانه وفادارتر به عهد خویش نیست؛ پس –ای مؤمنان- به معاملهای که با الله کردهاید شاد و خوشحال باشید، زیرا سود زیادی در آن بردهاید، و این معامله همان رستگاری بزرگ است.
برخی فواید آیات:
• محبت الله برای پاک شدگان از نجاستهای بدنی و روحی ثابت است.
• کسیکه عملی را به هدف رضایت الله انجام دهد، با کسیکه عملش را به هدف یاریِ کفر و جنگ با مسلمانان انجام دهد یکسان نیست؛ زیرا عمل اولی است که میماند و صاحبش را به سعادت میرساند، اما عمل دومی نابود میشود و صاحبش را بدبخت میکند.
• مشروعیت جهاد و تشویق بر آن در ادیان پیش از اسلام نیز وجود داشته است.
• هر حالتیکه به پراکندگی مؤمنان منجر شود، از گناهانی است که ترک و از بین بردن آن واجب است، چنانکه هر حالتیکه منجر به اجتماع و ائتلاف مؤمنان شود، پیروی از آن و امر به آن و تشویق بر آن واجب است.
﴿ٱلتَّٰٓئِبُونَ ٱلۡعَٰبِدُونَ ٱلۡحَٰمِدُونَ ٱلسَّٰٓئِحُونَ ٱلرَّٰكِعُونَ ٱلسَّٰجِدُونَ ٱلۡأٓمِرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَٱلنَّاهُونَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡحَٰفِظُونَ لِحُدُودِ ٱللَّهِۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١١٢ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَن يَسۡتَغۡفِرُواْ لِلۡمُشۡرِكِينَ وَلَوۡ كَانُوٓاْ أُوْلِي قُرۡبَىٰ مِنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمۡ أَنَّهُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ١١٣ وَمَا كَانَ ٱسۡتِغۡفَارُ إِبۡرَٰهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَن مَّوۡعِدَةٖ وَعَدَهَآ إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥٓ أَنَّهُۥ عَدُوّٞ لِّلَّهِ تَبَرَّأَ مِنۡهُۚ إِنَّ إِبۡرَٰهِيمَ لَأَوَّٰهٌ حَلِيمٞ١١٤ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُضِلَّ قَوۡمَۢا بَعۡدَ إِذۡ هَدَىٰهُمۡ حَتَّىٰ يُبَيِّنَ لَهُم مَّا يَتَّقُونَۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ١١٥ إِنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۚ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ١١٦ لَّقَد تَّابَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلنَّبِيِّ وَٱلۡمُهَٰجِرِينَ وَٱلۡأَنصَارِ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ ٱلۡعُسۡرَةِ مِنۢ بَعۡدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٖ مِّنۡهُمۡ ثُمَّ تَابَ عَلَيۡهِمۡۚ إِنَّهُۥ بِهِمۡ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ١١٧ ﴾ [التوبة: ۱۱۲-۱۱۷].
(۱۱۲) اینها که این پاداش را به دست آوردهاند همان کسانی هستند که از آنچه الله نمیپسندد و از آن به خشم میآید به آنچه او تعالی دوست دارد و از آن راضی میشود برمیگردند، همان کسانیکه از خشیت الله و از روی تواضع فروتنی کردند پس در طاعت او تعالی کوشیدند. ستایشگران پروردگارشان در همه حال، روزهداران، نمازگزاران، امرکنندگان به آنچه الله یا رسولش به آن فرمان دادهاند، نهیکنندگان از آنچه الله و رسولش از آن نهی کردهاند، پاسداران اوامر الله با انجام آنها، و پاسداران نواهی او تعالی با ترک آنها، - ای رسول- مؤمنان متصف به این صفات را به آنچه آنها را راضی میسازد در دنیا و آخرت خبر بده.
(۱۱۳) نه برای پیامبر ج سزاوار است و نه برای مؤمنان که از الله برای مشرکان آمرزش بخواهند، هر چند نزدیکانشان باشند، پس از آنکه برایشان مشخص شد آنها بهسبب مرگشان در حال شرک جهنمی هستند.
(۱۱۴) و طلب آمرزش از سوی ابراهیم ÷ برای پدرش نبود جز بهسبب وعدهای که به او داده بود تا آمرزش را برایش بخواهد؛ به این امید که اسلام بیاورد، اما وقتی به دلیل فایده نداشتن نصیحت برای پدرش، یا به دلیل آگاهی ابراهیم ÷ از طریق وحی به اینکه پدرش در حال کفر میمیرد برای ابراهیم ÷ مشخص شد که پدرش دشمن الله است، از او بیزاری جست، و آمرزش خواستن ابراهیم ÷ برای پدرش اجتهادی از جانب او بود، نه مخالفتی با حکمی که الله بهسوی او وحی کرده بود، بهراستی که ابراهیم ÷ بسیار نیایش کننده بهسوی الله، و بسیار بخشنده و گذشت کننده از قوم ستمکارش بود.
(۱۱۵) و الله نمیخواهد برای قومی به گمراهی حکم کند پس از اینکه آنها را به هدایت توفیق داد مگر اینکه محرماتی را که باید از آن اجتناب کنند برایشان بیان کرده باشد. پس اگر پس از بیان تحریم آنچه که برایشان حرام کرده است آنها را مرتکب شدند بر آنها به گمراهی حکم کرده است. همانا الله از هر چیزی آگاه است، و ذرهای بر او پوشیده نمیماند، و شما را از آنچه که نمیدانستید آگاه کرده است.
(۱۱۶) همانا فرمانروایی آسمانها و زمین از آنِ الله است، و در آن دو هیچ شریکی ندارد، در آن دو هیچ امر پنهانی بر او پوشیده نمیماند، هرکس را که زنده کردنش را بخواهد زنده میگرداند، و هرکس را که مردنش را بخواهد میمیراند، و –ای مردم- غیر از الله هیچ دوست و کارسازی ندارید که کارهایتان را به عهده بگیرد، و هیچ یاوری جز او تعالی ندارید که آسیب را از شما دفع کند، و شما را بر دشمنتان پیروز گردانَد.
(۱۱۷) همانا الله پیامبرش محمد ج را بخشیده است آنگاه که به منافقان در تخلف از غزوۀ تبوک اجازه داد. و مهاجران و انصار را نیز بخشیده است؛ زیرا از او تخلف نورزیدند، بلکه با وجود گرمای زیاد، و کمیِ مال، و با وجود نیروی دشمنان، او را در غزوۀ تبوک پیروی کردند. پس از آنکه نزدیک بود بهسبب سختی بزرگی که در آن بودند دلهای گروهی از آنها منحرف شود و به ترک پیکار تصمیم گرفتند، سپس الله آنها را به پایداری و خروج برای پیکار توفیق داد، و آنها را بخشید، همانا او سبحانه نسبت به آنها بسیار بخشنده و مهربان است، و از جلمه رحمت او تعالی این است که به آنها توفیق توبه داد و توبهشان را پذیرفت.
برخی فواید آیات:
• بطلان استدلال به جواز طلب آمرزش برای مشرکان با کار ابراهیم ÷.
• گناهان و معاصی، سبب مصیبتها و خواری و عدم توفیق است.
• الله مالک الملک است، و او دوست و کارساز ماست، و هیچ دوست و یاوری جز او تعالی نداریم.
• بیان برتری اصحاب پیامبر ج بر سایر مردم.
﴿وَعَلَى ٱلثَّلَٰثَةِ ٱلَّذِينَ خُلِّفُواْ حَتَّىٰٓ إِذَا ضَاقَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَرۡضُ بِمَا رَحُبَتۡ وَضَاقَتۡ عَلَيۡهِمۡ أَنفُسُهُمۡ وَظَنُّوٓاْ أَن لَّا مَلۡجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّآ إِلَيۡهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيۡهِمۡ لِيَتُوبُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ١١٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَكُونُواْ مَعَ ٱلصَّٰدِقِينَ١١٩ مَا كَانَ لِأَهۡلِ ٱلۡمَدِينَةِ وَمَنۡ حَوۡلَهُم مِّنَ ٱلۡأَعۡرَابِ أَن يَتَخَلَّفُواْ عَن رَّسُولِ ٱللَّهِ وَلَا يَرۡغَبُواْ بِأَنفُسِهِمۡ عَن نَّفۡسِهِۦۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ لَا يُصِيبُهُمۡ ظَمَأٞ وَلَا نَصَبٞ وَلَا مَخۡمَصَةٞ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَطَُٔونَ مَوۡطِئٗا يَغِيظُ ٱلۡكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنۡ عَدُوّٖ نَّيۡلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُم بِهِۦ عَمَلٞ صَٰلِحٌۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٢٠ وَلَا يُنفِقُونَ نَفَقَةٗ صَغِيرَةٗ وَلَا كَبِيرَةٗ وَلَا يَقۡطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمۡ لِيَجۡزِيَهُمُ ٱللَّهُ أَحۡسَنَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٢١ ۞وَمَا كَانَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ لِيَنفِرُواْ كَآفَّةٗۚ فَلَوۡلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرۡقَةٖ مِّنۡهُمۡ طَآئِفَةٞ لِّيَتَفَقَّهُواْ فِي ٱلدِّينِ وَلِيُنذِرُواْ قَوۡمَهُمۡ إِذَا رَجَعُوٓاْ إِلَيۡهِمۡ لَعَلَّهُمۡ يَحۡذَرُونَ١٢٢ ﴾ [التوبة: ۱۱۸-۱۲۲].
(۱۱۸) و بهراستی که الله آن سه نفر یعنی کَعب بن مالک، مُرارَة بن رَبیع و هِلال بن اُمَیّه را بخشیده است؛ همان سه نفری که پس از تخلف آنها از خروج همراه رسول الله ج بهسوی تبوک، از پذیرش توبه جا مانده بودند و قبول توبهشان به تأخیر افتاد، آنگاه پیامبر ج به مردم دستور داد تا با آنها قطع رابطه کنند، و بهسبب این امر غم و اندوهی به آنها رسید تا جاییکه زمین با وجود گستردگیاش برایشان تنگ شد، و بهسبب وحشتی که برایشان حاصل شد سینههایشان تنگ گردید، و دانستند که جز بهسوی اللهِ یگانه، پناهگاهی برای پناه بردن به آن ندارند، پس الله بر آنها رحم کرد که توفیق توبه به آنها داد. سپس توبهشان را پذیرفت. همانا او نسبت به بندگان توبهکارش بسیار توبهپذیر و مهربان است.
(۱۱۹) ای کسانیکه ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید و به شریعتش عمل کردهاید، با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، و با راستان در ایمان و اقوال و اعمالشان باشید، زیرا هیچ وسیلۀ نجات و رهاییای جز راستی برایتان نیست.
(۱۲۰) ساکنان مدینه و بادیه نشینان پیرامون آن را نسزد که از رسولالله ج هنگامیکه خودش برای جهاد خارج شود تخلف ورزند، و آنها را نسزد که نسبت به جان خویش بخل ورزند، و جان خودشان را در برابر جان رسول الله ج محافظت کنند، بلکه بر آنها واجب است که جانشان را به جای جان او ببخشند؛ زیرا هیچ عطش، و سختی و رنجی در راه الله بر آنها نمیرسد، و در هیچ مکانیکه وجودشان در آنجا خشم کفار را به جوش میآورد فرود نمیآیند، و از جانب دشمن هیچ قتل یا اسارت یا غنیمت یا شکستی به آنها نمیرسد- مگر اینکه الله بهسبب آن، برایشان پاداش عملی صالح و پذیرفته شده مینویسد، همانا الله مزد نیکوکاران را تباه نمیسازد، بلکه آن را به صورت کامل به آنها میدهد، و برایشان بر آن میافزاید.
(۱۲۱) و هیچ مالی، چه کم چه زیاد، نمیبخشند، و از هیچ درهای نمیگذرند مگر اینکه هر بخشش و سفری که انجام میدهند برایشان نوشته میشود تا الله پاداش آن را برایشان بدهد، پس در آخرت پاداش نیکوترین آن چیزی را که انجام میدادند برایشان عطا میکند.[۱۵]
(۱۲۲) و برای مؤمنان شایسته نیست که همگی برای قتال خارج شوند تا اگر دشمنشان بر آنها پیروز شد از ریشه کنده نشوند، پس چرا گروهی از آنها برای جهاد خارج نمیشوند، و گروهی باقی نمیمانند تا با رسول الله ج همراهی کنند، و بهسبب آنچه از قرآن و احکام شرع که از او میشنوند در دین آگاهی پیدا کنند، و قومشان را هنگامیکه بهسویشان بازگشتند با آنچه که آموختهاند انذار کنند، امید است که از عذاب و کیفر الله بترسند، آنگاه اوامرش را اجرا، و از نواهیاش اجتناب کنند. این امر در مورد سریههایی بود که رسول الله ج بهسوی نواحی میفرستاد، و گروهی از اصحابش را برای این کار انتخاب میکرد.
برخی فواید آیات:
• وجوب تقوای الله و راستگویی؛ و اینکه این دو، سبب نجات از نابودی هستند.
• بزرگی فضیلت انفاق در راه الله.
• مَثل وجوب تفقه در دین مانند جهاد است، و اینکه جز با این دو همراه هم، دین برپا نمیشود.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قَٰتِلُواْ ٱلَّذِينَ يَلُونَكُم مِّنَ ٱلۡكُفَّارِ وَلۡيَجِدُواْ فِيكُمۡ غِلۡظَةٗۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلۡمُتَّقِينَ١٢٣ وَإِذَا مَآ أُنزِلَتۡ سُورَةٞ فَمِنۡهُم مَّن يَقُولُ أَيُّكُمۡ زَادَتۡهُ هَٰذِهِۦٓ إِيمَٰنٗاۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فَزَادَتۡهُمۡ إِيمَٰنٗا وَهُمۡ يَسۡتَبۡشِرُونَ١٢٤ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ فَزَادَتۡهُمۡ رِجۡسًا إِلَىٰ رِجۡسِهِمۡ وَمَاتُواْ وَهُمۡ كَٰفِرُونَ١٢٥ أَوَلَا يَرَوۡنَ أَنَّهُمۡ يُفۡتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٖ مَّرَّةً أَوۡ مَرَّتَيۡنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمۡ يَذَّكَّرُونَ١٢٦ وَإِذَا مَآ أُنزِلَتۡ سُورَةٞ نَّظَرَ بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٍ هَلۡ يَرَىٰكُم مِّنۡ أَحَدٖ ثُمَّ ٱنصَرَفُواْۚ صَرَفَ ٱللَّهُ قُلُوبَهُم بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَفۡقَهُونَ١٢٧ لَقَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ عَزِيزٌ عَلَيۡهِ مَا عَنِتُّمۡ حَرِيصٌ عَلَيۡكُم بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ١٢٨ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُلۡ حَسۡبِيَ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُۖ وَهُوَ رَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ١٢٩ ﴾ [التوبة: ۱۲۳-۱۲۹].
(۱۲۳) الله تعالی به مؤمنان فرمان داده است تا با کافران مجاور خویش قتال کنند؛ زیرا بهسبب نزدیکیشان موجب خطر برای مؤمنان میشوند، و همچنین به مؤمنان فرمان داده است تا برای ترساندن و دفع شر آنها از خودشان قدرت و خشونت نشان دهند، و الله تعالی با یاری و تأیید خویش همراه مؤمنان پرهیزکار است.
(۱۲۴) و هرگاه الله سورهای بر رسولش نازل کند از میان منافقان کسی است که از روی تمسخر و ریشخند میپرسد: این سورۀ نازل شده، بر ایمانِ کدامیک از شما به آنچه محمد ج آورده است افزود؟ اما کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و رسولش را تصدیق کردهاند نزول سوره، ایمانی بر ایمان سابقشان افزوده است، و آنها از آنچه از وحی نازل شده است شادمانند، زیرا منافع دنیوی و اخرویشان در آن وجود دارد.
(۱۲۵) و اما منافقان بهسبب تکذیبشان بر آنچه نازل میشود، نزول قرآن با احکام و قصصی که در آن است، بر بیماری و پلیدیشان میافزاید. پس بیماری دلهایشان با افزایش نزول قرآن افزوده میشود؛ زیرا هرگاه چیزی نازل شود به آنچه در آن است تردید میکنند و در حال کفر میمیرند.
(۱۲۶) آیا منافقان برای عبرتگیری نمیبینند که الله سالی یک یا دو بار آنها را با کشف حالشان و رسوا ساختن نفاقشان میآزماید؟! سپس با وجود اینکه میدانند الله تعالی این کار را در مورد آنها انجام میدهد از کفرشان بهسوی او توبه نمیکنند، و از نفاقشان دست نمیکشند، و از آنچه که به آنها میرسد و اینکه از جانب الله است پند نمیگیرند!
(۱۲۷) و هرگاه الله سورهای بر رسولش نازل کند که در آن احوال منافقان بیان شده باشد منافقان به یکدیگر مینگرند و میگویند: آیا کسی شما را میبیند؟ پس اگر کسی آنها را نبیند از مجلس بازمیگردند، بدانید الله دلهایشان را از هدایت و خیر بازگرداند، و آنها را یاری نکرد، چون گروهی هستند که نمیفهمند.
(۱۲۸) - ای گروه عرب- رسولی از جنس خودتان نزد شما آمده است، یعنی مانند شما عربی است، و آنچه برای شما مشقتآور باشد بر او دشوار است، و برای هدایت و توجه به شما تمایل زیادی دارد، و او بهخصوص نسبت به مؤمنان بسیار مهربان و دلسوز است.
(۱۲۹) پس اگر از تو روی گرداندند، و به آنچه آوردهای ایمان نیاورند، - ای رسول- به آنها بگو: الله برایم کافی است همان ذاتی که معبود برحقی جز او نیست، فقط بر او اعتماد کردهام، و او سبحانه پروردگار عرش بزرگ است.
برخی فواید آیات:
• وجوب آغاز قتال با کافران نزدیکتر آنگاه که ریشۀ اسلام جا بگیرد، و نیاز به این کار احساس شود.
• بیان حالت انتظار و اضطراب منافقان هنگام نزول قرآن بر آنها.
• بیان مهربانی پیامبر ج به مؤمنان و تقلّای شدید برای (رستگاری) آنها.
• آیات فوق دلالت دارند بر اینکه ایمان زیاد و کم میشود، و اینکه مؤمن باید بر ایمان خودش سرکشی و مواظبت نماید تا آن را تجدید کند و رشد دهد، تا همیشه در حال صعود باشد.
[۱۵] یعنی پاداششان برحسب نیکوترین اعمالشان سنجیده میشود. (مصحح)
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡحَكِيمِ١ أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنۡ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ رَجُلٖ مِّنۡهُمۡ أَنۡ أَنذِرِ ٱلنَّاسَ وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنَّ لَهُمۡ قَدَمَ صِدۡقٍ عِندَ رَبِّهِمۡۗ قَالَ ٱلۡكَٰفِرُونَ إِنَّ هَٰذَا لَسَٰحِرٞ مُّبِينٌ٢ إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۖ مَا مِن شَفِيعٍ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ إِذۡنِهِۦۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٣ إِلَيۡهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗاۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقًّاۚ إِنَّهُۥ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ لِيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ بِٱلۡقِسۡطِۚ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمۡ شَرَابٞ مِّنۡ حَمِيمٖ وَعَذَابٌ أَلِيمُۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡفُرُونَ٤ هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ ٱلشَّمۡسَ ضِيَآءٗ وَٱلۡقَمَرَ نُورٗا وَقَدَّرَهُۥ مَنَازِلَ لِتَعۡلَمُواْ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلۡحِسَابَۚ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ ذَٰلِكَ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ يُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٥ إِنَّ فِي ٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَّقُونَ٦ ﴾ [يونس: ۱-۶].
برخی مقاصد سوره:
مبارزه با تکذیب کنندگان وحی با دلایل و برهانها، و دعوت دادن آنها به ایمان با ترغیب و ترهیب.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓر ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد. این آیات تلاوت شده در سورۀ حاضر، آیات محکم و مُتقَن قرآن است که مشتمل بر حکمت و احکام هستند.
(۲) آیا باعث شگفتی مردم است که برای امر کردن آنها به اینکه از عذاب الله بترسند، وحی را بر مردی از جنس خودشان نازل کردیم؛ و –ای رسول- کسانی را که به الله ایمان آوردهاند به آنچه آنها را شادمان میکند مژده بده، که بهسبب پاداش عمل صالحی که از پیش فرستادند، جایگاهی والا نزد پروردگارشان سبحانه دارند. کافران گفتند: بهطور قطع این مرد که این آیات را آورده است ساحری آشکار است.
(۳)- ای شگفت زدگان- همانا پروردگارتان همان الله است که آسمانها را با وجود بزرگیاش، و زمین را با وجود گستردگیاش در شش روز آفرید، سپس بر عرش بالا رفت و ارتفاع گرفت، پس چگونه تعجب میکنید که مردی از جنس خودتان بفرستد؟! و او ذاتی یگانه است که در فرمانروایی گستردۀ خویش حکم و سرنوشت را معین میکند، و هیچکس نمیتواند نزد او در چیزی شفاعت کند مگر پس از اجازه و رضایت او تعالی از شفاعتگر، آن ذاتِ مُتَّصِف به این صفات، همان الله پروردگارتان است، پس عبادت را خالص و فقط برای او انجام دهید، آیا از تمام این دلایل و برهانها مبنی بر وحدانیت او تعالی پند نمیگیرید؟ زیرا هرکس کوچکترین قابلیت پندگیری داشته باشد این موضوع را درمییابد، و به آن ایمان میآورد.
(۴) بازگشت شما در روز قیامت فقط بهسوی اوست؛ تا شما را در قبال اعمالتان جزا دهد، الله در مورد این موضوع وعدهای راستین به مردم داده است و خلاف آن عمل نمیکند، همانا او بر این کار تواناست. ایجاد مخلوق بدون مثال قبلی را آغاز میکند، سپس آن را پس از مرگش بازمیگرداند؛ تا او سبحانه به کسانیکه به الله ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند به عدالت پاداش دهد. بهگونهای که از نیکیهایشان نمیکاهد، و بر بدیهایشان نمیافزاید. و برای کسانیکه به الله و رسولانش کفر ورزیدهاند بهسبب کفرشان به الله و رسولانش، شرابی از آبی در نهایت حرارت است، که رودههایشان را میبرد، و عذابی رنجآور دارند.
(۵) او ذاتی است که خورشید را قرار داد که روشنایی را پراکنده و منتشر میکند، و ماه را به عنوان نوری قرار داد که از آن روشنایی گرفته میشود، و حرکت آن را به تعداد منازل بیست و هشتگانهاش اندازه کرد، منزل همان مسافتی است که ماه در هر شبانه روز میپیماید؛ تا –ای مردم- شما بهوسیلۀ خورشید تعداد روزها، و بهوسیلۀ ماه تعداد ماهها و سالها را بدانید. الله آسمانها و زمین و آنچه در این دو است را جز به حق نیافریده است؛ تا قدرت و بزرگیاش را بر مردم آشکار کند، الله این دلایل آشکار و برهانهای واضح بر وحدانیت خویش را برای مردمی که استدلال به آنها را برای وحدانیت او تعالی میدانند بیان میکند.
(۶) همانا در پشت سر هم آمدن شب و روز بر بندگان، و تاریکی و روشناییای که به همراه دارد، و کوتاه و بلند شدن هر یک از آنها، و مخلوقاتی که در آسمانها و زمین هستند، نشانهای دلالت کننده بر قدرت الله است برای قومی که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی میترسند.
برخی فواید آیات:
• اثبات نبوت پیامبر ج و اینکه ارسال او امری معقول بدون هیچگونه شگفتی است.
• آفرینش آسمانها و زمین، و هرکه در این دو است، و تدبیر امر، و اندازه کردن زمانها و اختلاف شب و روز، تمام آنها، آیات بزرگی دلالت کننده بر الوهیت الله سبحانه هستند.
• شفاعت در روز قیامت فقط برای کسی است که الله به او اجازه دهد، و از قول و فعلش راضی باشد.
• الله حرکت خورشید و منازل ماه را مُقَدَّر نموده، و این به ثبت تاریخ و روزها و سالها کمک میکند.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ لِقَآءَنَا وَرَضُواْ بِٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَٱطۡمَأَنُّواْ بِهَا وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَنۡ ءَايَٰتِنَا غَٰفِلُونَ٧ أُوْلَٰٓئِكَ مَأۡوَىٰهُمُ ٱلنَّارُ بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ يَهۡدِيهِمۡ رَبُّهُم بِإِيمَٰنِهِمۡۖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمُ ٱلۡأَنۡهَٰرُ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٩ دَعۡوَىٰهُمۡ فِيهَا سُبۡحَٰنَكَ ٱللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمۡ فِيهَا سَلَٰمٞۚ وَءَاخِرُ دَعۡوَىٰهُمۡ أَنِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٠ ۞وَلَوۡ يُعَجِّلُ ٱللَّهُ لِلنَّاسِ ٱلشَّرَّ ٱسۡتِعۡجَالَهُم بِٱلۡخَيۡرِ لَقُضِيَ إِلَيۡهِمۡ أَجَلُهُمۡۖ فَنَذَرُ ٱلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ لِقَآءَنَا فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ١١ وَإِذَا مَسَّ ٱلۡإِنسَٰنَ ٱلضُّرُّ دَعَانَا لِجَنۢبِهِۦٓ أَوۡ قَاعِدًا أَوۡ قَآئِمٗا فَلَمَّا كَشَفۡنَا عَنۡهُ ضُرَّهُۥ مَرَّ كَأَن لَّمۡ يَدۡعُنَآ إِلَىٰ ضُرّٖ مَّسَّهُۥۚ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلۡمُسۡرِفِينَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٢ وَلَقَدۡ أَهۡلَكۡنَا ٱلۡقُرُونَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَمَّا ظَلَمُواْ وَجَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَمَا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُواْۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ١٣ ثُمَّ جَعَلۡنَٰكُمۡ خَلَٰٓئِفَ فِي ٱلۡأَرۡضِ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ لِنَنظُرَ كَيۡفَ تَعۡمَلُونَ١٤ ﴾ [يونس: ۷-۱۴].
(۷) همانا کافران کسانی هستند که به دیدار الله امید ندارند تا از او بترسند یا به او امیدوار باشند، و به جای زندگی جاویدان اخروی به زندگی گذرای دنیا راضی شدهاند، و جانهایشان با خوشحالی، به آن انس گرفته است، و از آیات الله و دلایل آن رویگردان و غافل هستند.
(۸) اینها که دارای صفات مذکور هستند، بهسبب کفر و تکذیب روز قیامت که کسب کردهاند، جایگاهشان که به آن پناه میبرند آتش جهنم است.
(۹) همانا کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند الله بهسبب ایمانشان، هدایت به عملِ صالحِ منجر به رضایتِ خویش را به آنها روزی میدهد، سپس در روز قیامت آنها را در بهشتهای پرنعمت همیشگی، که نهرها از زیرشان جاری است داخل مینماید.
(۱۰) دعای آنها در بهشت، منزه و مقدس دانستن الله است. و درود الله و فرشتگان بر آنها ، و درود آنها به یکدیگر چنین است: سلام؛ و پایان دعایشان چنین است که ستایش بر الله پروردگار تمام مخلوقات.
(۱۱) و اگر الله سبحانه، استجابت دعای مردم هنگام خشم علیه خودشان و فرزندانشان و اموالشان به بدی را به تعجیل بیندازد، مثل دعایشان به خیر را که برایشان اجابت میکند- بهطور قطع هلاک میشدند، اما الله به آنها مهلت دهد، پس کسانی را که انتظار دیدار با او تعالی را نمیکشند- چون از هیچ کیفری نمیترسند و به هیچ پاداشی امید ندارند- رها میکند تا در مورد روز حساب متردد و سرگشته و دو دل بمانند.
(۱۲) و هرگاه به انسان اسرافکار بر نفس خویش، بیماری یا بدحالیای برسد، بر پهلو آرمیده یا نشسته یا ایستاده با فروتنی و تضرع ما را در دعا میخواند؛ به این امید که آسیبی که به او رسیده است برطرف شود، اما وقتی دعایش را اجابت کنیم، و آسیبی را که به او رسیده است برطرف سازیم بر آن چیزی که بوده است چنان ادامه میدهد، گویی برای برطرف شدن آسیبی که به او رسیده بود هرگز ما را در دعا نخوانده است. همانگونه که برای این رویگردان، استمرار در گمراهیاش آراسته شده است، برای کسانیکه با کفرشان از حدود گذشتهاند، کفر و گناهانی که انجام میدادند آراسته شده است، پس آن را رها نمیکنند.
(۱۳) - ای مشرکان- همانا امتهای قبل از شما را بهسبب اینکه رسولان الله را تکذیب کردند و گناهان را مرتکب شدند نابود کردهایم، و رسولانشان که آنها را بهسویشان فرستادیم دلایل آشکار و دلالت کننده بر راستگوییشان در آنچه که از جانب پروردگارشان آورده بودند، برایشان آوردند، اما چون به ایمان تمایل نداشتند برایشان استوار و مناسب نشد که ایمان بیاورند، پس الله دست از یاریشان برداشت، و آنها را برای ایمان توفیق نداد. همانگونه که آن امتهای ستمگر را مجازات کردیم، امثال آنها را در هر زمان و مکانی مجازات میکنیم.
(۱۴) - ای مردم- سپس شما را جانشین آن امتهای تکذیب کننده که آنها را نابود کردیم قرار دادیم؛ تا بنگریم که چگونه عمل میکنید، آیا کار نیک انجام میدهید تا در قبال آن پاداش داده شوید، یا کار بد انجام میدهید تا در قبال آن مجازات شوید؟
برخی فواید آیات:
• لطف الله به بندگانش در عدم اجابت دعای بدِ آنها علیه خودشان و فرزندانشان.
• بیان حال انسان که در سختی دعا میکند و هنگام آسایش رویگردانی میکند؛ و ترساندن از کسب این صفت.
• سبب نابودی امتهای پیشین، ارتکاب گناهان و ستم توسط آنها بوده است.
﴿وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَاتُنَا بَيِّنَٰتٖ قَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ لِقَآءَنَا ٱئۡتِ بِقُرۡءَانٍ غَيۡرِ هَٰذَآ أَوۡ بَدِّلۡهُۚ قُلۡ مَا يَكُونُ لِيٓ أَنۡ أُبَدِّلَهُۥ مِن تِلۡقَآيِٕ نَفۡسِيٓۖ إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّۖ إِنِّيٓ أَخَافُ إِنۡ عَصَيۡتُ رَبِّي عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٥ قُل لَّوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا تَلَوۡتُهُۥ عَلَيۡكُمۡ وَلَآ أَدۡرَىٰكُم بِهِۦۖ فَقَدۡ لَبِثۡتُ فِيكُمۡ عُمُرٗا مِّن قَبۡلِهِۦٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٦ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بَِٔايَٰتِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ١٧ وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمۡ وَلَا يَنفَعُهُمۡ وَيَقُولُونَ هَٰٓؤُلَآءِ شُفَعَٰٓؤُنَا عِندَ ٱللَّهِۚ قُلۡ أَتُنَبُِّٔونَ ٱللَّهَ بِمَا لَا يَعۡلَمُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ١٨ وَمَا كَانَ ٱلنَّاسُ إِلَّآ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ فَٱخۡتَلَفُواْۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيۡنَهُمۡ فِيمَا فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ١٩ وَيَقُولُونَ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَةٞ مِّن رَّبِّهِۦۖ فَقُلۡ إِنَّمَا ٱلۡغَيۡبُ لِلَّهِ فَٱنتَظِرُوٓاْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ ٱلۡمُنتَظِرِينَ٢٠ ﴾ [يونس: ۱۵-۲۰].
(۱۵) و هرگاه آیات واضح قرآن که بر توحید الله دلالت دارند بر آنها خوانده شود، منکران رستاخیز که امید به ثوابی ندارند و از عذاب نمیترسند میگویند: - ای محمد- قرآنی غیر از این قرآن که مشتمل بر دشنام عبادت نمادها یا غیر آنها باشد بههمراه نَسخ و تبدیلِ بعضی از آن یا تمام آن به آنچه که موافق هوسهایمان است بیاور، - ای رسول- به آنها بگو: صحیح نیست که خودم آن را تغییر دهم، و – به طریق اولی- نمیتوانم غیر آن را بیاورم، بلکه الله، تنها ذاتی است که آنچه از آن را که بخواهد تبدیل میکند. پس بر آن نیستم که جز آنچه را که الله بهسوی من وحی میکند پیروی کنم، همانا من از عذاب روزی بزرگ که همان روز قیامت است میترسم که با اجابت آنچه شما میخواهید از الله نافرمانی کنم.
(۱۶) - ای رسول- بگو: اگر الله میخواست که قرآن را بر شما نخوانم آن را برایتان نمیخواندم، و آن را برایتان ابلاغ نمیکردم، و اگر الله میخواست بر زبان من شما را از قرآن آگاه نمیکرد. زمانی طولانی – چهل سال- بدون اینکه بخوانم و بنویسم، و بدون اینکه در طلب و جستجوی این کار باشم در میان شما سپری کردهام. آیا با عقلهایتان درک نمیکنید که آنچه برایتان آوردهام از جانب الله است، و من در این امر دخالتی ندارم؟!
(۱۷) پس هیچکس ستمکارتر نیست از آنکس که دروغ بر الله بسازد، پس من چگونه میتوانم که با افترا بستن به او تعالی قرآن را تبدیل کنم، بهطور قطع کسانیکه با افترا بستن بر الله از حدود او تعالی میگذرند به مطلوبشان دست نمییابند.
(۱۸) و مشرکان به جای الله معبودانی خیالی عبادت میکنند که نفع و ضرر نمیرسانند، و معبود برحق هرگاه بخواهد نفع میرساند و ضرر میرساند، و در مورد معبودهایشان میگویند: اینها واسطههایی هستند که نزد الله برایمان شفاعت میکنند پس ما را بهسبب گناهانمان عذاب نمیکند، - ای رسول- به آنها بگو: آیا اللهِ دانا را باخبر میسازید از اینکه شریکی دارد، و او نمیداند که شریکی در آسمانها و زمین دارد. او تعالی از باطل و دروغی که مشرکان در مورد او میگویند پاک و منزّه است.
(۱۹) و مردم جز امتی واحد و مؤمن و یکتاپرست نبودند پس اختلاف کردند، چنانکه برخی از آنها مؤمن باقی ماندند، و برخی از آنها کفر ورزیدند. و اگر حکمی از جانب الله نگذشته بود که او تعالی میان آنها در آنچه که اختلاف دارند در دنیا داوری نمیکند، و فقط در قیامت در موارد اختلافی میان آنها داوری میکند، اگر این حکم نگذشته بود، بهطور قطع در آنچه که اختلاف میکنند میان آنها در دنیا داوری میکرد، آنگاه هدایت شده از گمراه مشخص میشد.
(۲۰) مشرکان میگویند: چرا برای محمد ج نشانهای از جانب پروردگارش که بر راستگویی او دلالت کند نازل نمیشود؟ - ای رسول- به آنها بگو: نزول نشانهها امری غیبی است که آگاهی از آن به الله اختصاص دارد، پس منتظر نشانههای حسّی که پیشنهاد دادهاید باشید، من نیز همراه شما از منتظران این امر هستم.
برخی فواید آیات:
• بزرگی افترا بر الله و دروغ بر او و تحریف کلامش آنگونه که یهودیان با تورات انجام دادند.
• نفع و ضرر فقط به دست الله است؛ و نه غیر از او.
• بطلان قول مشرکان به اینکه معبودهایشان نزد الله برایشان شفاعت میکنند.
• پیروی از هوس و اختلاف در دین، سبب پراکندگی است.
﴿وَإِذَآ أَذَقۡنَا ٱلنَّاسَ رَحۡمَةٗ مِّنۢ بَعۡدِ ضَرَّآءَ مَسَّتۡهُمۡ إِذَا لَهُم مَّكۡرٞ فِيٓ ءَايَاتِنَاۚ قُلِ ٱللَّهُ أَسۡرَعُ مَكۡرًاۚ إِنَّ رُسُلَنَا يَكۡتُبُونَ مَا تَمۡكُرُونَ٢١ هُوَ ٱلَّذِي يُسَيِّرُكُمۡ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا كُنتُمۡ فِي ٱلۡفُلۡكِ وَجَرَيۡنَ بِهِم بِرِيحٖ طَيِّبَةٖ وَفَرِحُواْ بِهَا جَآءَتۡهَا رِيحٌ عَاصِفٞ وَجَآءَهُمُ ٱلۡمَوۡجُ مِن كُلِّ مَكَانٖ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُمۡ أُحِيطَ بِهِمۡ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ لَئِنۡ أَنجَيۡتَنَا مِنۡ هَٰذِهِۦ لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّٰكِرِينَ٢٢ فَلَمَّآ أَنجَىٰهُمۡ إِذَا هُمۡ يَبۡغُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّۗ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّمَا بَغۡيُكُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۖ مَّتَٰعَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ ثُمَّ إِلَيۡنَا مَرۡجِعُكُمۡ فَنُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٢٣ إِنَّمَا مَثَلُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا كَمَآءٍ أَنزَلۡنَٰهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ فَٱخۡتَلَطَ بِهِۦ نَبَاتُ ٱلۡأَرۡضِ مِمَّا يَأۡكُلُ ٱلنَّاسُ وَٱلۡأَنۡعَٰمُ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذَتِ ٱلۡأَرۡضُ زُخۡرُفَهَا وَٱزَّيَّنَتۡ وَظَنَّ أَهۡلُهَآ أَنَّهُمۡ قَٰدِرُونَ عَلَيۡهَآ أَتَىٰهَآ أَمۡرُنَا لَيۡلًا أَوۡ نَهَارٗا فَجَعَلۡنَٰهَا حَصِيدٗا كَأَن لَّمۡ تَغۡنَ بِٱلۡأَمۡسِۚ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٢٤ وَٱللَّهُ يَدۡعُوٓاْ إِلَىٰ دَارِ ٱلسَّلَٰمِ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٢٥ ﴾ [يونس: ۲۱-۲۵].
(۲۱) و هرگاه پس از خشکسالی و سختیای که به مشرکان برسد، نعمتی از باران و گیاه و خیر و برکت به آنها بچشانیم، بهناگاه آیات ما را ریشخند و تکذیب کنند، - ای رسول- به این مشرکان بگو: الله سریعترین مکر زننده، و سریعترین نزدیک کننده به عذاب برای شما و سریعترین کیفر دهنده است. همانا فرشتگانِ نگهبان، مکرهایی را که میاندیشید مینویسند، و ذرهای از آن از دستشان نمیرود، پس چگونه از دست پروردگارشان میرود؟! الله بهزودی آنها را در قبال مکرشان جزا میدهد.
(۲۲) - ای مردم- الله همان ذاتی است که شما را در خشکی بر روی پاهایتان و حیوانات سواریتان حرکت میدهد، و او ذاتی است که شما را در دریا داخل کشتیها حرکت میدهد، تا آنگاه که در کشتیها در دریا باشید، و بادی خوش کشتیها را ببرد، سواران از آن باد خوش شادمان شوند، پس درحالیکه آنها در شادی خویش هستند بادی بسیار تند بر آنها بوزد، و موج دریا آنها را به هر جهتی ببرد، و بر ظنشان غالب شود که نابود شده هستند؛ آنگاه فقط الله را در دعا بخوانند، و غیر او را همراهش شریک قرار ندهند و بگویند: اگر از این مصیبت نابود کننده رهایی یابیم بهطور قطع از شکرگزاران تو بر آنچه که بر ما نعمت دادهای خواهیم بود.
(۲۳) پس وقتی دعایشان را اجابت کند، و آنها را از آن مصیبت برهاند، آنگاه با ارتکاب کفر و معاصی و گناهان در زمین فساد برپا میکنند. –ای مردم- به خود آیید که سرانجام سرکشی بد شما به ضرر خودتان است، و سرکشی شما زیانی به الله نمیرساند، در زندگی فانی دنیا از آن بهرهمند میشوید، سپس بازگشت شما در روز قیامت بهسوی ماست، آنگاه شما را از گناهانی که انجام میدادید باخبر میسازیم، و شما را در قبال آن مجازات میکنیم.
(۲۴) همانا مَثل زندگی دنیا که در آن بهرهمند میشود، از نظر سرعت پایان یافتن، مانند بارانی است که با گیاهان زمین درآمیخت؛ از جمله حبوبات و میوههایی که مردم میخورند، و گیاه خشک و غیر آن که چهارپایان میخورند. تا آنگاه که زمین رنگ درخشانش را گرفت، و با انواع گیاهانی که رویاند زیبا شد، و ساکنانش گمان بردند که دیگر قادر بر جمعآوری گیاهان و چیدن میوههایش هستند، حکم ما به نابودی آن آمد، آنگاه آن را چنان درو شده قرار دادیم گویی هرگز در زمانی نزدیک با درختان و گیاهان آباد نبوده است، همانگونه که حالت دنیا و سرعت سپری شدن آن را برایتان بیان کردیم دلایل و برهانها را برای کسانیکه میاندیشند و عبرت میگیرند بیان میکنیم.
(۲۵) و الله تمام مردم را بهسوی بهشت خویش که همان سرای سلامتی است فرا میخواند، مردم در آن از مصیبتها و اندوهها و مرگ در سلامت هستند، و الله هر یک از بندگانش را که بخواهد به دین اسلام که به این سرای سلامت میرساند هدایت میفرماید.
برخی فواید آیات:
• الله در برابر هرکس که به بندگان مؤمنش مکر بزند سریعترین تدبیر کننده است.
• ستم کردن انسان به خودش باز میگردد و فقط به خودش زیان میرساند.
• بیان حقیقت دنیا در انقضا و زوال سریع آن؛ و نعمتهایی که در آن است فانی است.
• بهشت، بهسبب نعمتهایش و سلامتی از مصیبتها و اندوهها، قرارگاه مؤمن است.
﴿۞لِّلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ ٱلۡحُسۡنَىٰ وَزِيَادَةٞۖ وَلَا يَرۡهَقُ وُجُوهَهُمۡ قَتَرٞوَلَا ذِلَّةٌۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٦ وَٱلَّذِينَ كَسَبُواْ ٱلسَّئَِّاتِ جَزَآءُ سَيِّئَةِۢ بِمِثۡلِهَا وَتَرۡهَقُهُمۡ ذِلَّةٞۖ مَّا لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِنۡ عَاصِمٖۖ كَأَنَّمَآ أُغۡشِيَتۡ وُجُوهُهُمۡ قِطَعٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِ مُظۡلِمًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٧ وَيَوۡمَ نَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ مَكَانَكُمۡ أَنتُمۡ وَشُرَكَآؤُكُمۡۚ فَزَيَّلۡنَا بَيۡنَهُمۡۖ وَقَالَ شُرَكَآؤُهُم مَّا كُنتُمۡ إِيَّانَا تَعۡبُدُونَ٢٨ فَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدَۢا بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ إِن كُنَّا عَنۡ عِبَادَتِكُمۡ لَغَٰفِلِينَ٢٩ هُنَالِكَ تَبۡلُواْ كُلُّ نَفۡسٖ مَّآ أَسۡلَفَتۡۚ وَرُدُّوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ مَوۡلَىٰهُمُ ٱلۡحَقِّۖ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٣٠ قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أَمَّن يَمۡلِكُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَمَن يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۚ فَسَيَقُولُونَ ٱللَّهُۚ فَقُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ٣١ فَذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمُ ٱلۡحَقُّۖ فَمَاذَا بَعۡدَ ٱلۡحَقِّ إِلَّا ٱلضَّلَٰلُۖ فَأَنَّىٰ تُصۡرَفُونَ٣٢ كَذَٰلِكَ حَقَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى ٱلَّذِينَ فَسَقُوٓاْ أَنَّهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٣٣ ﴾ [يونس: ۲۶-۳۳].
(۲۶) برای کسانیکه با برپایی طاعاتی که الله آنها را برایشان واجب گردانیده، و ترک گناهانی که الله برایشان حرام کرده است، کار نیکو انجام دادهاند، پاداشی نیکو، یعنی بهشت است، و افزون بر آن، یعنی نظر به چهرۀ الله کریم، برایشان است، و صورتهایشان را غبار و خواری و ذلتی نمیپوشاند، اینها که به احسان مُتَّصِف هستند، ساکنان بهشت میباشند که برای همیشه در آن میمانند.
(۲۷) و برای کسانیکه بدیها از کفر و گناهان را انجام دادهاند، مانند بدیای را که انجام دادهاند جزای آن از کیفر الله در آخرت است، و چهرهشان را ذلت و خواری میپوشاند، هیچ مانعی برایشان نیست که آنها را از عذاب الله آنگاه که بر آنها فرو فرستد باز دارد، و از زیادی دود و تاریکی آتش جهنم که صورتهایشان را پوشانده است گویی تاریکی شب سیاه و تیره صورتهایشان را پوشانده است، اینها که به این صفات متصف هستند ساکنان جهنم میباشند که برای همیشه در آن میمانند.
(۲۸) و –ای رسول- روز قیامت را به یاد آور. آنگاه که تمام مخلوقات را گرد میآوریم، سپس به کسانیکه در دنیا به الله شرک ورزیدهاند میگوییم: - ای مشرکان- شما و معبودهایتان که آنها را به جای الله عبادت میکردید سر جایتان بمانید. آنگاه میان معبودها و عبادتگزاران جدایی اندازیم، و معبودها با این سخن از عبادتگزاران بیزاری جویند: شما ما را در دنیا عبادت نمیکردید.
(۲۹) در اینجا معبودهایشان که آنها را به جای الله عبادت کردهاند از آنها بیزاری جسته و میگویند: پس الله گواه است- و برای این کار کافی است- که ما راضی نبودهایم شما ما را عبادت کنید، و شما را به آن امر نکردهایم، و اصلا ما متوجه نشدهایم که شما ما را عبادت میکنید.
(۳۰) در آن جایگاه بزرگ، هرکس از عملی که در زندگی دنیایی خویش انجام داده است باخبر میشود، و مشرکان بهسوی پروردگار برحقشان، همان ذاتی که الله است و حسابرسیشان را بر عهده دارد بازگردانیده میشوند، و شفاعت نمادهایشان که آن را افترا میبستند از دستشان میرود.
(۳۱) - ای رسول- به این مشرکان به الله بگو: کیست که شما را از سَمت آسمان با فرود آوردن باران بر شما روزی میدهد؟ و چه کسی شما را از زمین با گیاهانی که در آن میرویاند، و با معادنی که در زمین قرار میدهد روزی میدهد؟ و کیست که زنده را از مرده مانند انسان از نطفه، و پرنده از تخم درمیآوَرَد، و کیست که مرده را از زنده مانند نطفه از حیوان، و تخم از پرنده درمیآورد؟ و کیست که کار آسمانها و زمین و مخلوقاتی که در آنهاست را اداره میکند؟ آنگاه پاسخ خواهند داد که انجام دهندۀ این کارها همان الله است. به آنها بگو: پس آیا این امر را میدانید، و تقوای الله را با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش پیشه نمیکنید؟!
(۳۲) پس –ای مردم- آن ذاتیکه تمام این کارها را انجام میدهد همان الله است. ذاتیکه به حق آفریدگار و تدبیر کنندۀ امر شماست، پس بعد از شناخت حق، (اصرار بر گمراهی) جز دوری از حق و نابودی چه چیزی است؟! پس عقلهایتان از این حق آشکار به کجا میرود؟!
(۳۳) - ای رسول- همانگونه که ربوبیت حقیقی برای الله ثابت شد، سخنی که در تقدیر پروردگارت بر کسانیکه از روی دشمنی از حق خارج شدند واجب شده است که آنها ایمان نمیآورند.
برخی فواید آیات:
• بزرگترین نعمتی که مؤمن، آرزومند آن است دیدن چهرۀ الله تعالی است.
• بیان قدرت الله، و اینکه او تعالی بر هر چیزی تواناست.
• توحید در ربوبیت به همراه شرک ورزیدن در الوهیت باطل است، زیرا باید این دو نوع توحید با هم باشند.
• هرگاه الله بهسبب گناهانِ قومی به عدم ایمان گروهی حکم کند، آنها ایمان نمیآورند.
﴿قُلۡ هَلۡ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥۚ قُلِ ٱللَّهُ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٣٤ قُلۡ هَلۡ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلۡحَقِّۚ قُلِ ٱللَّهُ يَهۡدِي لِلۡحَقِّۗ أَفَمَن يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلۡحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أَمَّن لَّا يَهِدِّيٓ إِلَّآ أَن يُهۡدَىٰۖ فَمَا لَكُمۡ كَيۡفَ تَحۡكُمُونَ٣٥ وَمَا يَتَّبِعُ أَكۡثَرُهُمۡ إِلَّا ظَنًّاۚ إِنَّ ٱلظَّنَّ لَا يُغۡنِي مِنَ ٱلۡحَقِّ شَيًۡٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِمَا يَفۡعَلُونَ٣٦ وَمَا كَانَ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانُ أَن يُفۡتَرَىٰ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَٰكِن تَصۡدِيقَ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَتَفۡصِيلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا رَيۡبَ فِيهِ مِن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٧ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ فَأۡتُواْ بِسُورَةٖ مِّثۡلِهِۦ وَٱدۡعُواْ مَنِ ٱسۡتَطَعۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣٨ بَلۡ كَذَّبُواْ بِمَا لَمۡ يُحِيطُواْ بِعِلۡمِهِۦ وَلَمَّا يَأۡتِهِمۡ تَأۡوِيلُهُۥۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلظَّٰلِمِينَ٣٩ وَمِنۡهُم مَّن يُؤۡمِنُ بِهِۦ وَمِنۡهُم مَّن لَّا يُؤۡمِنُ بِهِۦۚ وَرَبُّكَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُفۡسِدِينَ٤٠ وَإِن كَذَّبُوكَ فَقُل لِّي عَمَلِي وَلَكُمۡ عَمَلُكُمۡۖ أَنتُم بَرِيُٓٔونَ مِمَّآ أَعۡمَلُ وَأَنَا۠ بَرِيٓءٞ مِّمَّا تَعۡمَلُونَ٤١ وَمِنۡهُم مَّن يَسۡتَمِعُونَ إِلَيۡكَۚ أَفَأَنتَ تُسۡمِعُ ٱلصُّمَّ وَلَوۡ كَانُواْ لَا يَعۡقِلُونَ٤٢ ﴾ [يونس: ۳۴-۴۲].
(۳۴) - ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا از میان شریکان شما که آنها را به جای الله عبادت میکنید کسی هست که آفرینش را بدون مثال قبلی آغاز کند، سپس آن را بعد از مرگش برانگیزاند؟ به آنها بگو: الله آفرینش را بدون مثال قبلی آغاز میکند، سپس آن را بعد از مرگش برمیانگیزاند، پس –ای مشرکان- چگونه از حق بهسوی باطل رویگردان میشوید؟!
(۳۵) - ای رسول- به آنها بگو: آیا از میان شریکان شما که آنها را به جای الله عبادت میکنید کسی هست که بهسوی حق راهنمایی کند؟ به آنها بگو: فقط الله بهسوی حق راهنمایی میکند، پس آیا کسیکه مردم را بهسوی حق راهنمایی میکند، و آنها را به آن فرا میخواند سزاوارتر است که پیروی شود یا معبودهایتان که خودشان هدایت نمیشوند مگر اینکه غیرشان آنها را هدایت کند؟! پس شما را چه شده است چگونه به باطل حکم میکنید که ادعا دارید آنها شریکان الله هستند؟! الله از این سخن شما بسیار برتر است.
(۳۶) و بیشتر مشرکان جز از چیزی که به آن علمی ندارند پیروی نمیکنند، یعنی فقط از وهم و شک پیروی میکنند، همانا شک جانشین علم نمیشود، و از آن بینیاز نمیسازد. بهراستی که الله از آنچه انجام میدهند آگاه است، و ذرهای از کارهایشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال کارهایشان جزا خواهد داد.
(۳۷) و این سخن در مورد این قرآن صحیح نیست که خلق شود، و به غیر الله نسبت داده شود زیرا بهطور قطع، مردم از آوردن مانند آن ناتوان هستند، اما تصدیق کنندۀ کتابهایی است که قبل از آن نازل شده است، و تبیین کنندۀ احکام مجمل آنهاست، پس هیچ تردیدی در آن نیست که از جانب پروردگار مخلوقات نازل شده است.
(۳۸) بلکه آیا این مشرکان میگویند: محمد ج این قرآن را از خودش ساخته، و آن را به الله نسبت داده است، - ای رسول- در رد آنها بگو: اگر آن را از نزد خودم آوردهام درحالیکه من انسانی مانند خودتان هستم پس شما هم سورهای مانند آن بیاورید، و هرکس را که میتوانید برای کمک به خویش فراخوانید اگر در این ادعا که قرآن ساخته شده و دروغ است راستگو هستید، و هرگز نخواهید توانست این کار را انجام دهید، و عدم قدرت شما – درحالیکه سُخَنوَر هستید و به عربی فصیح سخن میگویید- بر این امر دلالت دارد که قرآن از جانب الله نازل شده است.
(۳۹) پس پاسخ ندادند، بلکه قبل از آنکه قرآن را بفهمند و در آن بیندیشند، و قبل از نزول عذابی که از آن انذار داده شدند، درحالیکه آمدن آن نزدیک شده است به تکذیب قرآن شتافتند. امتهای پیشین نیز اینگونه تکذیب کردند، آنگاه عذاب بر آنها نازل گشت. پس –ای رسول- بیندیش که سرانجام امتهای تکذیب کننده چگونه است، بهراستی که الله آنها را نابود کرده است.
(۴۰) و از مشرکان کسی هست که قبل از مرگش به قرآن ایمان خواهد آورد، و از آنها کسی هست که از روی ستیز و تکبر ایمان نمیآورد تا اینکه بمیرد، و –ای رسول- پروردگارت از کسانیکه بر کفرشان پافشاری میکنند آگاهتر است، و بهزودی آنها را به خاطر کفرشان مجازات خواهد کرد.
(۴۱) - ای رسول- اگر قومت تو را تکذیب کردند به آنها بگو: پاداش عمل من برای خودم است و پیامد عملم را خودم تحمل میکنم، و پاداش و کیفر عمل شما نیز برای خودتان است، شما از کیفر آنچه من انجام میدهم بری هستید، و من از کیفر آنچه شما انجام میدهید بری هستم.
(۴۲) - ای رسول- از مشرکان کسی است که وقتی قرآن را بخوانی به تو گوش فرا میدهد بدون اینکه آن را بپذیرد و به آن اذعان کند. آیا تو میتوانی سخن را به گوش کسیکه شنیدن از او گرفته شده است برسانی؟! همچنین هرگز بر هدایت اینها که از شنیدن حق کر شدهاند و در آن نمیاندیشند قادر نخواهی بود.
برخی فواید آیات:
• هدایتگر بهسوی حق آنگونه که توفیق هدایت حاصل شود فقط الله است؛ و نه دیگران.
• تشویق به خواستن دلایل و برهانها و هدایتها برای رسیدن به علم و حق و رهاکردنِ وَهم و گمان.
• تا روز قیامت هیچکس نمیتواند حتی یک آیه مانند قرآن کریم بیاورد.
• نادانی مشرکان و اینکه آنچه را نفهمند و درنیابند تکذیب میکنند.
﴿وَمِنۡهُم مَّن يَنظُرُ إِلَيۡكَۚ أَفَأَنتَ تَهۡدِي ٱلۡعُمۡيَ وَلَوۡ كَانُواْ لَا يُبۡصِرُونَ٤٣ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَظۡلِمُ ٱلنَّاسَ شَيۡٔٗا وَلَٰكِنَّ ٱلنَّاسَ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٤٤ وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ كَأَن لَّمۡ يَلۡبَثُوٓاْ إِلَّا سَاعَةٗ مِّنَ ٱلنَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيۡنَهُمۡۚ قَدۡ خَسِرَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بِلِقَآءِ ٱللَّهِ وَمَا كَانُواْ مُهۡتَدِينَ٤٥ وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعۡضَ ٱلَّذِي نَعِدُهُمۡ أَوۡ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيۡنَا مَرۡجِعُهُمۡ ثُمَّ ٱللَّهُ شَهِيدٌ عَلَىٰ مَا يَفۡعَلُونَ٤٦ وَلِكُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولٞۖ فَإِذَا جَآءَ رَسُولُهُمۡ قُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡقِسۡطِ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٤٧ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤٨ قُل لَّآ أَمۡلِكُ لِنَفۡسِي ضَرّٗا وَلَا نَفۡعًا إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۗ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌۚ إِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ فَلَا يَسۡتَٔۡخِرُونَ سَاعَةٗ وَلَا يَسۡتَقۡدِمُونَ٤٩ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِنۡ أَتَىٰكُمۡ عَذَابُهُۥ بَيَٰتًا أَوۡ نَهَارٗا مَّاذَا يَسۡتَعۡجِلُ مِنۡهُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ٥٠ أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ ءَامَنتُم بِهِۦٓۚ ءَآلۡـَٰٔنَ وَقَدۡ كُنتُم بِهِۦ تَسۡتَعۡجِلُونَ٥١ ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡخُلۡدِ هَلۡ تُجۡزَوۡنَ إِلَّا بِمَا كُنتُمۡ تَكۡسِبُونَ٥٢ ۞وَيَسۡتَنۢبُِٔونَكَ أَحَقٌّ هُوَۖ قُلۡ إِي وَرَبِّيٓ إِنَّهُۥ لَحَقّٞۖ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ٥٣ ﴾ [يونس: ۴۳-۵۳].
(۴۳) و –ای رسول- از مشرکان کسی است که با چشم ظاهر و نه با چشم بصیرت به تو مینگرد، پس آیا میتوانی کسانی را که چشمانشان گرفته شده است بینا سازی؟! همانا تو نمیتوانی این کار را انجام دهی، و همچنین نمیتوانی کسی را که بصیرت ندارد هدایت کنی.
(۴۴) بهراستیکه الله از ستم بر بندگانش پاک است، زیرا او تعالی به اندازۀ ذرهای بر آنها ستم نمیکند، بلکه آنها خودشان هستند که بهسبب تعصب به باطل و خود برتر بینی و دشمنی، با قراردادن خودشان در معرض نابودی، بر خویشتن ستم روا میدارند.
(۴۵) و روز قیامت که الله مردم را برای حسابرسی آنها گرد میآورد گویی در زندگی دنیا و برزخشان جز ساعتی از روز نه بیشتر درنگ نکردهاند. در آن روز یکدیگر را میشناسند، سپس بهسبب دیدن مصیبتهای وحشتناک قیامت، آشنایی آنها از بین میرود. در حقیقت کسانیکه دیدار پروردگارشان در روز قیامت را تکذیب میکنند زیان کردهاند، و در دنیا به روز رستاخیز ایمان نداشتند تا اینکه به خسران راضی شدند.
(۴۶) و –ای رسول- اگر بخشی از عذابی که به آنها وعده دادهایم قبل از مرگت به تو بنمایانیم، یا تو را قبل از نزول آن بمیرانیم، در هر دو حالت بازگشت آنها در روز قیامت بهسوی ماست. بهعلاوه الله از آنچه انجام میدادند آگاه است، و ذرهای از اعمالشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
(۴۷) و برای هر یک از امتهای پیشین، رسولی است که بهسویشان فرستاده میشد، و وقتی آنچه که به تبلیغ آن فرمان یافته به آنها ابلاغ میکرد، و او را تکذیب میکردند میان آنها و رسولشان به عدالت حکم میشد، آنگاه الله رسول را به فضل خویش نجات میداد، و آنها را به عدالت خویش نابود میساخت، و آنها در جزای اعمالشان ذرهای مورد ستم قرار نمیگیرند.
(۴۸) و این کافران مخالفت کننده و ستیزهجو میگویند: اگر در ادعایتان راستگو هستید عذابی که به ما وعده دادهاید چه زمانی نازل میشود؟!
(۴۹) - ای رسول- به آنها بگو: من برای خودم مالک هیچ زیانی نیستم که با آن به خودم زیان برسانم یا آن را از خودم دفع کنم، و برای خودم مالک هیچ نفعی هم نیستم تا به خودم نفع برسانم، پس چگونه میتوانم به دیگران نفع یا زیان برسانم؟ مگر آنچه که الله از آن بخواهد، پس چگونه میتوانم غیب او را بدانم؟ برای نابودی هر یک از امتهایی که الله آنها را به نابودی تهدید کرده است زمانی مشخص است، که فقط الله آن را میداند، و هرگاه زمان نابودیاش فرا رسد لحظهای از آن نه به تاخیر میافتد و نه پیشی میگیرد.
(۵۰) - ای رسول- به اینها که خواستار تعجیل در عذاب هستند بگو: به من خبر دهید اگر عذاب الله در هر زمان از شب یا روز شما را فراگیرد، چه چیزی را از این عذاب به تعجیل میخواهید؟!
(۵۱) آیا پس از اینکه عذابی که بر شما وعده داده شده است شما را فراگرفت ایمان میآورید؟ آنگاه که ایمان هیچکس که قبل از آن ایمان نیاورده باشد به او فایده نمیرساند! (و به آنها گفته خواهد شد:) آیا اکنون ایمان میآورید، درحالیکه قبلا از روی تکذیب عذاب، خواستار تعجیل در نزول آن بودید؟!
(۵۲) سپس بعد از آنکه در عذاب داخل شدند و خروج از آن را خواستند به آنها گفته میشود: عذاب همیشگی در آخرت را بچشید، پس آیا جز به کفر و گناهانی که انجام میدادید جزا داده میشوید؟!
(۵۳) و –ای رسول- مشرکان از تو خبر میگیرند: آیا این عذابی که به آن تهدید شدهایم حقیقت است؟ به آنها بگو: بله، - به الله سوگند- حق است، و شما نمیتوانید از آن رهایی یابید.
برخی فواید آیات:
• انسان خودش است که خویشتن را در معرض نابودی قرار میدهد، زیرا الله از ستم پاک است.
• وظیفۀ رسول همان تبلیغ است، و الله است که حسابرسی و کیفر مردم را که از روی حکمتش آن را در زندگی رسول به تعجیل میاندازد یا آن را پس از وفات رسول به تأخیر میاندازد به عهده دارد.
• نفع و ضرر به دست الله است، پس هیچیک از مخلوقات، مالک هیچ ضرر یا نفعی برای خودش یا برای دیگران نیست.
• هنگام مشاهدۀ مرگ، ایمان به شخص فایده نمیرساند.
﴿وَلَوۡ أَنَّ لِكُلِّ نَفۡسٖ ظَلَمَتۡ مَا فِي ٱلۡأَرۡضِ لَٱفۡتَدَتۡ بِهِۦۗ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَۖ وَقُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡقِسۡطِ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٥٤ أَلَآ إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ أَلَآ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٥٥ هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٥٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَتۡكُم مَّوۡعِظَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَشِفَآءٞ لِّمَا فِي ٱلصُّدُورِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٥٧ قُلۡ بِفَضۡلِ ٱللَّهِ وَبِرَحۡمَتِهِۦ فَبِذَٰلِكَ فَلۡيَفۡرَحُواْ هُوَ خَيۡرٞ مِّمَّا يَجۡمَعُونَ٥٨ قُلۡ أَرَءَيۡتُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ لَكُم مِّن رِّزۡقٖ فَجَعَلۡتُم مِّنۡهُ حَرَامٗا وَحَلَٰلٗا قُلۡ ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمۡۖ أَمۡ عَلَى ٱللَّهِ تَفۡتَرُونَ٥٩ وَمَا ظَنُّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَشۡكُرُونَ٦٠ وَمَا تَكُونُ فِي شَأۡنٖ وَمَا تَتۡلُواْ مِنۡهُ مِن قُرۡءَانٖ وَلَا تَعۡمَلُونَ مِنۡ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيۡكُمۡ شُهُودًا إِذۡ تُفِيضُونَ فِيهِۚ وَمَا يَعۡزُبُ عَن رَّبِّكَ مِن مِّثۡقَالِ ذَرَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَلَآ أَصۡغَرَ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكۡبَرَ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٍ٦١ ﴾ [يونس: ۵۴-۶۱].
(۵۴) و اگر برای هر مشرک به الله، تمام اموال گرانبهایی که در زمین است میبود بهطور قطع آن را در مقابل آزادی خود از عذاب الله میداد اگر به او اجازه داده میشد که با آن خود را آزاد کند، و مشرکان وقتیکه عذاب روز قیامت را مشاهده کنند پشیمانی بر کفرشان را پنهان میدارند، و الله میان آنها به عدالت داوری میکند، درحالیکه مورد ستم قرار نمیگیرند، و فقط در قبال اعمالشان مجازات میشوند.
(۵۵) بدانید که فرمانروایی آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است فقط از آنِ الله است، بدانید که وعدۀ الله مبنی بر کیفر کافران بدون تردید واقع شدنی است، و اما بیشتر آنها این امر را نمیدانند و در آن شک میکنند.
(۵۶) او سبحانه مردگان را برمیانگیزاند، و زندگان را میمیراند، و در روز قیامت فقط بهسوی او بازگردانیده میشوید، آنگاه شما را در قبال اعمالتان مجازات میکند.
(۵۷) ای مردم، قرآن نزدتان آمده است که در آن یادآوری و ترغیب و ترهیب است، و درمانی است برای بیماری شک و دو دلی که در دلهایتان وجود دارد، و راهنمایی است بهسوی راه حق، و در آن رحمتی است برای مؤمنان، زیرا از آن بهرهمند میشوند.
(۵۸) - ای رسول- به مردم بگو: قرآن را که محمد ج برایتان آورده است، بخشش و رحمتی از جانب الله بر شماست، پس به فضل الله بر شما و رحمت او تعالی به شما با فرو فرستادن این قرآن شادمان باشید نه به غیر از آن دو؛ پس آنچه محمد ج از جانب پروردگارش برایتان آورده است بهتر است از بهره نابود شدنی دنیا که جمع میکنید.
(۵۹) - ای رسول- به این مشرکان بگو: به من از فرو فرستادن روزیای که الله بر شما ارزانی داشته است خبر دهید که بر اساس هوسهایتان در آن عمل کردید، آنگاه بخشی از آن را حرام قرار دادید، و بخشی از آن را حلال کردید، به آنها بگو: آیا الله در تحلیل آنچه حلال کردهاید، و تحریم آنچه حرام کردهاید به شما اجازه داده است، یا اینکه بر او تعالی دروغ میبندید؟!
(۶۰) و کسانیکه بر الله دروغ بستند گمان میبرند که در روز قیامت چه چیزی بر آنها واقع شود؟! آیا گمان میبرند که آمرزیده میشوند؟! دریغا، همانا الله درای بخشش زیادی بر مردم است که به آنها مهلت میدهد و کیفرشان را به تعجیل نمیاندازد، و اما بیشتر آنها نعمتهای الله بر خودشان را انکار میکنند و شکر آن را به جای نمیآورند.
(۶۱) و –ای رسول- در هیچیک از امور مشغول نمیباشی، و چیزی از قرآن نمیخوانی، و –ای مؤمنان- هیچ عملی انجام نمیدهید مگر اینکه شما را میبینیم و از شما آگاه هستیم، و سخنتان را میشنویم آنگاه که بیپروا عملی را آغاز میکنید، و به وزن ذرهای و نه کوچکتر و نه بزرگتر از وزن آن، در آسمان یا در زمین، از علم پروردگارت پنهان نمیماند، مگر اینکه در کتابی روشن که هیچ کوچک و بزرگی را به جای نمیگذارد بلکه آن را برمیشمارد، ثبت شده است.
برخی فواید آیات:
• بزرگی عذابی که در انتظار مشرکان به الله است؛ تا جاییکه دفع آن را با تمام آنچه در زمین است آرزو میکنند، و هرگز از آنها پذیرفته نمیشود.
• قرآن، بهسبب هدایتها و دلایل عقلی و نقلیای که دارد، شفای مؤمنان از بیماریهای شهوات و شبهات است.
• سزاوار است که مؤمن، از بهره دنیا تنها به دو نعمت اسلام و ایمان دلخوش باشد.
• مراقبت دقیق الله از بندگانش و اعمال و اندیشهها و نیتهایشان.
﴿أَلَآ إِنَّ أَوۡلِيَآءَ ٱللَّهِ لَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٦٢ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ٦٣ لَهُمُ ٱلۡبُشۡرَىٰ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِۚ لَا تَبۡدِيلَ لِكَلِمَٰتِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٦٤ وَلَا يَحۡزُنكَ قَوۡلُهُمۡۘ إِنَّ ٱلۡعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًاۚ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٦٥ أَلَآ إِنَّ لِلَّهِ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَمَا يَتَّبِعُ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ شُرَكَآءَۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ هُمۡ إِلَّا يَخۡرُصُونَ٦٦ هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ لِتَسۡكُنُواْ فِيهِ وَٱلنَّهَارَ مُبۡصِرًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ٦٧ قَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ وَلَدٗاۗ سُبۡحَٰنَهُۥۖ هُوَ ٱلۡغَنِيُّۖ لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ إِنۡ عِندَكُم مِّن سُلۡطَٰنِۢ بِهَٰذَآۚ أَتَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٦٨ قُلۡ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ لَا يُفۡلِحُونَ٦٩ مَتَٰعٞ فِي ٱلدُّنۡيَا ثُمَّ إِلَيۡنَا مَرۡجِعُهُمۡ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ ٱلۡعَذَابَ ٱلشَّدِيدَ بِمَا كَانُواْ يَكۡفُرُونَ٧٠ ﴾ [يونس: ۶۲-۷۰].
(۶۲) بدانید که بر دوستان الله هیچ ترسی در آنچه از صحنههای هولناک قیامت که در پیش رو دارند نیست، و به خاطر آنچه از بهره دنیا از دست دادهاند اندوهگین نیستند.
(۶۳) این دوستان همان کسانی هستند که به ایمان به الله و رسولش متصف بودند، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی میترسیدند.
(۶۴) از جانب پروردگارشان در دنیا برای آنها مژده است به وسیله رؤیای صالحه یا ستایش آنها توسط مردم، و از جانب فرشتگان هنگام قبض ارواحشان، و پس از مرگ و در حشر، برایشان مژده است. و در آنچه که الله به آنها وعده داده است تغییری نیست. این پاداش همان رستگاری بزرگ است؛ زیرا در بردارندۀ دستیابی به مطلوب، و نجات از ترس و هلاکت است.
(۶۵) و –ای رسول- بهسبب طعن و عیبجویی در دینت که اینها میگویند اندوه مدار، زیرا تمام پیروزی و چیرگی برای الله است، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد، او تعالی سخنانشان را میشنود، از اعمالشان آگاه است، و بهزودی آنها را در قبال سخنان و اعمالشان مجازات خواهد کرد.
(۶۶) بدانید که هرکس در آسمانها و هرکس در زمین است از آنِ الله است. و مشرکان که شریکان را به جای الله عبادت میکنند از چه چیزی پیروی میکنند؟! آنها در حقیقت جز از شک پیروی نمیکنند، و در اینکه شریکان را به الله نسبت میدهند جز دروغ نمیگویند، الله از سخن آنها بسیار برتر است.
(۶۷) - ای مردم- او تعالی، تنها ذاتی است که شب را برایتان قرار داد تا در آن از حرکت و خستگی آرام بگیرید، و روز را به عنوان روشنایی دهندهای قرار داد تا در آن به آنچه به نفع در معاشتان مربوط میشود بکوشید. همانا در این امر دلایل واضحی است برای مردمی که به قصد عبرتگیری و پذیرش میشنوند.
(۶۸) گروهی از مشرکان گفتند: الله فرشتگان ‡ را دخترانی برای خود برگزیده است، الله از این سخنشان پاک است، زیرا او سبحانه از تمام مخلوقاتش بینیاز است، فرمانروایی آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است از آن اوست. - ای مشرکان- شما دلیلی بر این سخنتان ندارید. آیا بدون دلیل سخن بزرگی را بر الله به دروغ میبندید- آنگاه که به او فرزند نسبت میدهید- که حقیقتش را نمیدانید؟!
(۶۹) - ای رسول- به آنها بگو: همانا کسانیکه با نسبت دادن فرزند به الله بر او تعالی دروغ میبندند به آنچه میخواهند دست نمییابند، و از آنچه میترسند رهایی نمییابند.
(۷۰) پس نباید به آنچه از خوشیها و نعمتهای دنیا که از آن بهرهمند میشوند فریب بخورند، زیرا متاعی اندک و نابود شدنی است، سپس بازگشت آنها در روز قیامت بهسوی ماست، آنگاه بهسبب کفرشان به الله و تکذیب رسولش توسط آنها ، عذابی سخت را بر آنها میچشانیم.
برخی فواید آیات:
• دوستی الله برای کسی است که به او ایمان آوَرَد، اوامرش را اجرا کند، از نواهیاش اجتناب کند، و از رسولش پیروی کند، و دوستان الله همان ایمان آورندگان به روز قیامت هستند، و بشارت در دنیا یا با رؤیای صالحه یا هنگام مرگ برایشان است.
• تمام عزت فقط از آنِ الله است، زیرا او مالک الملک است، و آنچه به جای الله عبادت شود حقیقتی ندارد.
• تشویق بر تفکر در آفرینش الله؛ زیرا این کار به ایمان به او تعالی و توحیدش منجر میشود.
• حرمت دروغ بر الله، و اینکه صاحبش هرگز رستگار نمیشود، و بزرگترین دروغ، نسبت دادن فرزند به او سبحانه است.
﴿۞وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ نُوحٍ إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ إِن كَانَ كَبُرَ عَلَيۡكُم مَّقَامِي وَتَذۡكِيرِي بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَعَلَى ٱللَّهِ تَوَكَّلۡتُ فَأَجۡمِعُوٓاْ أَمۡرَكُمۡ وَشُرَكَآءَكُمۡ ثُمَّ لَا يَكُنۡ أَمۡرُكُمۡ عَلَيۡكُمۡ غُمَّةٗ ثُمَّ ٱقۡضُوٓاْ إِلَيَّ وَلَا تُنظِرُونِ٧١ فَإِن تَوَلَّيۡتُمۡ فَمَا سَأَلۡتُكُم مِّنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِۖ وَأُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٧٢ فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيۡنَٰهُ وَمَن مَّعَهُۥ فِي ٱلۡفُلۡكِ وَجَعَلۡنَٰهُمۡ خَلَٰٓئِفَ وَأَغۡرَقۡنَا ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَاۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُنذَرِينَ٧٣ ثُمَّ بَعَثۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِۦ رُسُلًا إِلَىٰ قَوۡمِهِمۡ فَجَآءُوهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَمَا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُواْ بِمَا كَذَّبُواْ بِهِۦ مِن قَبۡلُۚ كَذَٰلِكَ نَطۡبَعُ عَلَىٰ قُلُوبِ ٱلۡمُعۡتَدِينَ٧٤ ثُمَّ بَعَثۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِم مُّوسَىٰ وَهَٰرُونَ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ بَِٔايَٰتِنَا فَٱسۡتَكۡبَرُواْ وَكَانُواْ قَوۡمٗا مُّجۡرِمِينَ٧٥ فَلَمَّا جَآءَهُمُ ٱلۡحَقُّ مِنۡ عِندِنَا قَالُوٓاْ إِنَّ هَٰذَا لَسِحۡرٞ مُّبِينٞ٧٦ قَالَ مُوسَىٰٓ أَتَقُولُونَ لِلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَكُمۡۖ أَسِحۡرٌ هَٰذَا وَلَا يُفۡلِحُ ٱلسَّٰحِرُونَ٧٧ قَالُوٓاْ أَجِئۡتَنَا لِتَلۡفِتَنَا عَمَّا وَجَدۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا ٱلۡكِبۡرِيَآءُ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا نَحۡنُ لَكُمَا بِمُؤۡمِنِينَ٧٨ ﴾ [يونس: ۷۱-۷۸].
(۷۱) و –ای رسول- بر این مشرکان تکذیب کننده، قصۀ نوح ÷ را حکایت کن آنگاه که به قومش گفت: ای قوم من، اگر ماندن من در میان شما برایتان دشوار شده است، و یادآوری آیات الله توسط من و اندرزم بر شما مشقتآور گشته است، و بر قتل من تصمیم گرفتهاید، در از بین بردن نیرنگتان، فقط بر الله توکل کردهام، پس کارتان را استوار گردانید، و بر نابودی من تصمیمِ قاطع بگیرید، و معبودهایتان را در دعا بخوانید تا در این کار به شما کمک کنند، تا نیرنگتان پنهان و مبهم نباشد، سپس بعد از اینکه بر کشتن من برنامهریزی کردید آنچه را که پنهان میدارید اجرا کنید، و یک لحظه کارم را به تأخیر نیندازید.
(۷۲) پس اگر از دعوت من روی گرداندید بدانید که من در قبال تبلیغ رسالت پروردگارم به شما پاداشی از شما درخواست نکردهام، پاداش من جز بر الله نیست، چه به من ایمان آورید، یا کفر ورزید، و الله به من فرمان داده است تا با طاعت و عمل صالح از گردن نهندگان به او باشم.
(۷۳) پس قومش او را تکذیب کردند، و او را تصدیق نکردند، آنگاه او و همراهان مؤمنش را در کشتی نجات دادیم، و آنها را جانشین کسانیکه قبل از آنها بودند گرداندیم، و کسانی را که آیات و دلایلی را که آورده بود تکذیب کردند با طوفان نابود کردیم، پس –ای رسول- بنگر که سرانجام قومی که نوح ÷ آنها را انذار داد، و ایمان نیاوردند چگونه بود.
(۷۴) سپس بعد از مدت زمانی، پس از نوح ÷ رسولانی بهسوی اقوامشان فرستادیم، آنگاه رسولان ‡ آیات و دلایل را برای امتهایشان آوردند، اما آنها بهسبب اصرار قبلیشان بر تکذیب رسولان ‡، ارادهای برای ایمان آوردن نداشتند، پس الله بر دلهایشان مُهر نهاد. مانند این مُهر که بر دلهای پیروان رسولان گذشته نهادیم، در هر زمان و مکانی بر دلهای کافرانی که با کفر از حدود الله میگذرند مُهر مینهیم.
(۷۵) سپس بعد از گذشت مدت زمانی پس از این رسولان، موسی ÷ و برادرش هارون ÷ را بهسوی فرعون پادشاه مصر و بزرگان قومش فرستادیم، آن دو را با آیات دلالت کننده بر راستگوییشان فرستادیم، اما از ایمان به آنچه که این دو آورده بودند سر باز زدند، و مردمی جنایتکار بودند؛ چون به الله کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند.
(۷۶) آنگاه چون دینی که موسی ÷ و هارون ÷ آوردند نزد فرعون و بزرگان قومش آمد، در مورد نشانههای آن که بر راستگویی آنچه موسی ÷ آورده بود دلالت میکرد گفتند: همانا سحری آشکار است، و حقیقت ندارد.
(۷۷) موسی ÷ برای اعتراض سخت بر آنها گفت: آیا در مورد حق، آنگاه که نزدتان آمد میگویید: سحر است؟! هرگز، سحر نیست، و همانا من میدانم که ساحر هرگز رستگار نمیشود، پس چگونه میتوانم آن را انجام دهم؟!
(۷۸) قوم فرعون اینگونه به موسی ÷ پاسخ دادند: آیا این سحر را برایمان آوردهای تا ما را از دینی که پدرانمان را بر آن یافتیم بازداری، و فرمانروایی برای تو و برادرت باشد؟ و –ای موسی و هارون- ما به نفع شما اقرار نمیکنیم که شما دو تن، رسولانی هستید که بهسوی ما فرستاده شدهاید.
برخی فواید آیات:
• سلاح مؤمن در رویارویی با دشمنانش، توکل بر الله است.
• اصرار بر کفر و تکذیب رسولان ‡ موجب زدن مُهر بر دلها میشود آنگاه هرگز ایمان نمیآورند.
• دشمنان رسولان ‡ حالت یکسانی دارند، زیرا آنها همیشه هدایت را به سحر یا دروغ توصیف میکنند.
• ساحر هرگز رستگار نمیشود.
﴿وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ ٱئۡتُونِي بِكُلِّ سَٰحِرٍ عَلِيمٖ٧٩ فَلَمَّا جَآءَ ٱلسَّحَرَةُ قَالَ لَهُم مُّوسَىٰٓ أَلۡقُواْ مَآ أَنتُم مُّلۡقُونَ٨٠ فَلَمَّآ أَلۡقَوۡاْ قَالَ مُوسَىٰ مَا جِئۡتُم بِهِ ٱلسِّحۡرُۖ إِنَّ ٱللَّهَ سَيُبۡطِلُهُۥٓ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُصۡلِحُ عَمَلَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٨١ وَيُحِقُّ ٱللَّهُ ٱلۡحَقَّ بِكَلِمَٰتِهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُجۡرِمُونَ٨٢ فَمَآ ءَامَنَ لِمُوسَىٰٓ إِلَّا ذُرِّيَّةٞ مِّن قَوۡمِهِۦ عَلَىٰ خَوۡفٖ مِّن فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِمۡ أَن يَفۡتِنَهُمۡۚ وَإِنَّ فِرۡعَوۡنَ لَعَالٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَإِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلۡمُسۡرِفِينَ٨٣ وَقَالَ مُوسَىٰ يَٰقَوۡمِ إِن كُنتُمۡ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ فَعَلَيۡهِ تَوَكَّلُوٓاْ إِن كُنتُم مُّسۡلِمِينَ٨٤ فَقَالُواْ عَلَى ٱللَّهِ تَوَكَّلۡنَا رَبَّنَا لَا تَجۡعَلۡنَا فِتۡنَةٗ لِّلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٨٥ وَنَجِّنَا بِرَحۡمَتِكَ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ٨٦ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰ وَأَخِيهِ أَن تَبَوَّءَا لِقَوۡمِكُمَا بِمِصۡرَ بُيُوتٗا وَٱجۡعَلُواْ بُيُوتَكُمۡ قِبۡلَةٗ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٨٧ وَقَالَ مُوسَىٰ رَبَّنَآ إِنَّكَ ءَاتَيۡتَ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَأَهُۥ زِينَةٗ وَأَمۡوَٰلٗا فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّواْ عَن سَبِيلِكَۖ رَبَّنَا ٱطۡمِسۡ عَلَىٰٓ أَمۡوَٰلِهِمۡ وَٱشۡدُدۡ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَلَا يُؤۡمِنُواْ حَتَّىٰ يَرَوُاْ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَلِيمَ٨٨ ﴾ [يونس: ۷۹-۸۸].
(۷۹) و فرعون به قومش گفت: هر ساحر دانا و استاد به سحر را نزدم بیاورید.
(۸۰) پس چون ساحران را نزد فرعون آوردند موسی ÷ با اطمینان به پیروزی خویش بر آنها برایشان گفت: - ای ساحران- سِحرِتان را بیندازید.
(۸۱) پس وقتی سحرشان را انداختند موسی ÷ به آنها گفت: آنچه را که شما آشکار ساختید همان سحر است، در حقیقت الله بهزودی آنچه را که انجام دادید باطل و بدون اثر میگرداند، همانا شما با سحرتان در زمین فساد برپا میکنید، و الله عمل کسی را که فسادکار باشد اصلاح نمیگرداند.
(۸۲) و الله حق را ثابت میگرداند، و آن را با کلمات قَدَری خویش، و با دلایلی و براهینی که در کلمات شرعی او تعالی است قدرت میدهد، هر چند کافران مجرمِ خاندان فرعون این کار را نپسندند.
(۸۳) آن قوم بر رویگردانی تصمیم گرفتند، و – با وجود آیات آشکار و دلایل روشنی که موسی ÷ آورده بود- به او ایمان نیاوردند، مگر جوانانی از قومش بنیاسرائیل، با وجود اینکه از فرعون و بزرگان قومش میترسیدند که در صورت آشکار شدن کارشان، آنها را با عذابی که به آنها میچشانند از ایمانشان برگردانند، و همانا فرعون بر مصر و ساکنانش گردنکش و مستبد بود، و در کفر و کشتن و شکنجه کردن بنیاسرائیل از متجاوزان از حد بود.
(۸۴) و موسی ÷ به قومش گفت: ای قوم من، اگر واقعا به الله ایمان آوردهاید، پس فقط بر الله توکل کنید اگر مسلمان هستید، زیرا توکل بر الله آسیب را از شما دفع میکند، و خیر را برایتان فراهم میآورد.
(۸۵) پس سخن موسی ÷ را پذیرفتند، آنگاه گفتند: فقط بر الله توکل کردیم، ای پروردگار ما ستمکاران را بر ما مسلط نگردان، تا با شکنجه و قتل و فریب ما را در دینمان به فتنه بیندازند.
(۸۶) - ای پروردگار ما- ما را به رحمت خویش از دستان قوم کافر فرعون نجات بده، که ما را به بردگی کشاندهاند و با شکنجه و قتل به ما آزار رساندهاند.
(۸۷) و به موسی ÷ و برادرش هارون ÷ وحی کردیم که برای قومتان خانههایی برای عبادت الله به یگانگی، انتخاب کنید و برگیرید، و خانههایتان را رو به جهت قبله (بیتالمقدس) بگردانید، و نماز را به صورت کامل برپا دارید، و –ای موسی- مؤمنان را به یاری و تأیید آنها توسط الله، و نابودی دشمنانشان، و جانشین گرداندنشان در زمین خبر بده.
(۸۸) و موسی ÷ گفت: ای پروردگار ما، تو به فرعون و سران قومش از زینتها و زرق و برقهای دنیا به عنوان زینت دادهای، و اموالی در این زندگی دنیا به آنها دادهای، آنگاه در قبال آنچه که به آنها دادهای از تو سپاسگزاری نکردند، بلکه از آن برای گمراه کردن از راه تو کمک گرفتند، ای پروردگار ما اموالشان را محو و نابود کن، و دلهایشان را سخت گردان، تا ایمان نیاورند مگر وقتی عذاب رنجآور را مشاهده میکنند که آنگاه ایمانشان نفعی به آنها نمیرساند.
برخی فواید آیات:
• سزاوار است که مؤمن قوی، بر الله و یاریاش اعتماد و بر او تعالی توکل کند.
• بیان اهمیت دعا، و اینکه از صفات توکل کنندگان است.
• تأکید بر اهمیت نماز و وجوب برپایی آن در تمام ادیان آسمانی و در تمام احوال.
• مشروعیت دعا علیه ستمگر.
﴿قَالَ قَدۡ أُجِيبَت دَّعۡوَتُكُمَا فَٱسۡتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَآنِّ سَبِيلَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ٨٩ ۞وَجَٰوَزۡنَا بِبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡبَحۡرَ فَأَتۡبَعَهُمۡ فِرۡعَوۡنُ وَجُنُودُهُۥ بَغۡيٗا وَعَدۡوًاۖ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَدۡرَكَهُ ٱلۡغَرَقُ قَالَ ءَامَنتُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱلَّذِيٓ ءَامَنَتۡ بِهِۦ بَنُوٓاْ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَأَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٩٠ ءَآلۡـَٰٔنَ وَقَدۡ عَصَيۡتَ قَبۡلُ وَكُنتَ مِنَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٩١ فَٱلۡيَوۡمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنۡ خَلۡفَكَ ءَايَةٗۚ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِ عَنۡ ءَايَٰتِنَا لَغَٰفِلُونَ٩٢ وَلَقَدۡ بَوَّأۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ مُبَوَّأَ صِدۡقٖ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ فَمَا ٱخۡتَلَفُواْ حَتَّىٰ جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُۚ إِنَّ رَبَّكَ يَقۡضِي بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ٩٣ فَإِن كُنتَ فِي شَكّٖ مِّمَّآ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ فَسَۡٔلِ ٱلَّذِينَ يَقۡرَءُونَ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكَۚ لَقَدۡ جَآءَكَ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ٩٤ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٩٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ حَقَّتۡ عَلَيۡهِمۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ٩٦ وَلَوۡ جَآءَتۡهُمۡ كُلُّ ءَايَةٍ حَتَّىٰ يَرَوُاْ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَلِيمَ٩٧ ﴾ [يونس: ۸۹-۹۷].
(۸۹) الله فرمود: - ای موسی و هارون- دعای شما علیه فرعون و سران قومش را اجابت کردم، پس بر دینتان استوار باشید، و از آن بهسوی پیروی راه گمراهانی که راه حق را نمیدانند منحرف نشوید.
(۹۰) و عبور از دریا را پس از شکافتن آن بر بنیاسرائیل فراهم ساختیم تا اینکه سالم از آن گذشتند، پس فرعون و لشکریانش از روی ستم و تجاوز به آنها ملحق شدند، تا اینکه دریا بر او بههم بسته شد، و غرق او را فرا گرفت، و از نجات ناامید شد. در آن هنگام گفت: ایمان آوردم به اینکه معبود برحقی جز ذاتیکه بنیاسرائیل به او ایمان آوردند نیست، و من با طاعت از گردن نَهَندگان به الله هستم.
و چون مشاهدۀ مرگ، مانع پذیرش توبه بود، الله تعالی فرمود:
(۹۱) آیا اکنون و پس از ناامیدی از زندگی ایمان میآوری؟! درحالیکه –ای فرعون- قبل از نزول عذاب با کفر به الله، و بازداشتن از راهش، از او تعالی نافرمانی کردی، و بهسبب اینکه خودت و دیگران را گمراه ساختی از فسادکاران بودی.
(۹۲) پس –ای فرعون- امروز تو را از دریا بیرون میآوریم، و تو را در زمین مرتفعی قرار میدهیم؛ تا کسانیکه پس از تو میآیند از تو عبرت بگیرند، و همانا بسیاری از مردم از حجتها و دلایل قدرت ما غافل هستند، و در آن تفکر نمیکنند.
(۹۳) و بهراستیکه بنیاسرائیل را در منزلی پسندیده و مکانی راضی کننده در سرزمین مبارک شام فرود آوردیم، و از رزق حلال و پاک به آنها روزی دادیم، پس در امر دینشان اختلاف نکردند تا اینکه قرآن که تصدیق کنندۀ آنچه از صفات نیکوی محمد ج است که در تورات خواندهاند نزدشان آمد، پس وقتیکه آن را انکار کردند وطنهایشان به زور از آنها گرفته شد. - ای رسول- همانا پروردگار تو در آنچه که اختلاف میکردند در روز قیامت میان آنها داوری میکند، آنگاه به هر یک از حقدار و دروغ پرداز آنها جزایی را که مستحق آن است میدهد.
(۹۴) پس –ای رسول- اگر از حقیقت آنچه از قرآن بهسوی تو نازل کردهایم در شک و تردید هستی، از یهودیانی که ایمان آوردهاند و تورات را میخواندند، و از مسیحیانی که انجیل را میخواندند بپرس، آنگاه به تو خبر خواهند داد که آنچه بر تو نازل شده است حق است؛ چون توصیف آن را در کتابهایشان مییابند، بهراستی حقی که هیچ تردیدی در آن نیست از جانب پروردگار تو برایت آمده است، پس از تردید کنندگان نباش.
(۹۵) و از کسانی نباش که دلایل و برهانهای الله را تکذیب کردند که در این صورت از زیانکارانی خواهی بود که بهسبب کفرشان با قراردادن خودشان در معرض نابودی به خودشان ضرر رساندند، و تمام این ترساندن برای بیان خطر زیاد شک و تکذیب است، وگرنه پیامبر ج معصوم است از اینکه ذرهای از این امر از او سر بزند.
(۹۶) همانا کسانیکه حکم الله در مورد آنها ثابت شده است که بهسبب اصرارشان بر کفر در حال کفر میمیرند هرگز ایمان نمیآورند.
(۹۷) هر چند هر آیۀ شرعیه یا کونیه برایشان بیاید تا اینکه عذاب رنجآور را مشاهده کنند، پس هنگامیکه ایمان نفعی به آنها نمیرساند ایمان میآورند.
برخی فواید آیات:
• وجوب پایداری در دین، و پیروی نکردن از راه مجرمان.
• توبۀ کسیکه روحش در حال گرفته شدن باشد، یا عذاب را مشاهده کند پذیرفته نمیشود.
• یهودیان و نصاری از صفات پیامبر ج آگاه بودند، اما تکبر و دشمنی، آنها را از ایمان بازداشت.
﴿فَلَوۡلَا كَانَتۡ قَرۡيَةٌ ءَامَنَتۡ فَنَفَعَهَآ إِيمَٰنُهَآ إِلَّا قَوۡمَ يُونُسَ لَمَّآ ءَامَنُواْ كَشَفۡنَا عَنۡهُمۡ عَذَابَ ٱلۡخِزۡيِ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَمَتَّعۡنَٰهُمۡ إِلَىٰ حِينٖ٩٨ وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ لَأٓمَنَ مَن فِي ٱلۡأَرۡضِ كُلُّهُمۡ جَمِيعًاۚ أَفَأَنتَ تُكۡرِهُ ٱلنَّاسَ حَتَّىٰ يَكُونُواْ مُؤۡمِنِينَ٩٩ وَمَا كَانَ لِنَفۡسٍ أَن تُؤۡمِنَ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَيَجۡعَلُ ٱلرِّجۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يَعۡقِلُونَ١٠٠ قُلِ ٱنظُرُواْ مَاذَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَا تُغۡنِي ٱلۡأٓيَٰتُ وَٱلنُّذُرُ عَن قَوۡمٖ لَّا يُؤۡمِنُونَ١٠١ فَهَلۡ يَنتَظِرُونَ إِلَّا مِثۡلَ أَيَّامِ ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلِهِمۡۚ قُلۡ فَٱنتَظِرُوٓاْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ ٱلۡمُنتَظِرِينَ١٠٢ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ كَذَٰلِكَ حَقًّا عَلَيۡنَا نُنجِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٠٣ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي شَكّٖ مِّن دِينِي فَلَآ أَعۡبُدُ ٱلَّذِينَ تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَٰكِنۡ أَعۡبُدُ ٱللَّهَ ٱلَّذِي يَتَوَفَّىٰكُمۡۖ وَأُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٠٤ وَأَنۡ أَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٠٥ وَلَا تَدۡعُ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَۖ فَإِن فَعَلۡتَ فَإِنَّكَ إِذٗا مِّنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠٦ ﴾ [يونس: ۹۸-۱۰۶].
(۹۸) واقع نشده است که یکی از قریههایی که بهسوی آنها رسولانمان ‡ را فرستادهایم قبل از مشاهدۀ عذاب، ایمانی معتبر بیاورد، آنگاه ایمانشان به آنها فایده برساند بهخاطر اینکه قبل از مشاهدۀ عذاب ایمان آورده باشند، مگر قوم یونس ÷ آنگاه که ایمانی راستین آوردند که عذاب ذلت و خواری در زندگی دنیا را از آنها برداشتیم، و آنها را تا زمان سپری شدن طول عمرهایشان بهرهمند ساختیم.
(۹۹) و –ای رسول- اگر پروردگارت ایمان تمام کسانی را که در روی زمین هستند میخواست بهطور قطع ایمان میآورند، اما او تعالی از روی حکمتی این امر را نخواسته است، پس به عدالت خویش هرکس را که بخواهد گمراه میسازد، و به فضل خویش هرکس را که بخواهد هدایت میکند، در نتیجه از توان تو خارج است که مردم را مجبور سازی ایمان بیاورند، زیرا توفیق آنها به ایمان فقط به دست الله است.
(۱۰۰) پس برای هیچکس سزاوار نیست که از نزد خودش بدون اینکه الله به او اجازه دهد ایمان بیاورد، زیرا ایمان جز به ارادۀ او تعالی واقع نمیشود، پس از روی افسوس بر آنها خودت را نابود نکن، و الله عذاب و خواری را بر کسانیکه حجتها و اوامر و نواهی او تعالی را درک نمیکنند قرار میدهد.
(۱۰۱) - ای رسول- به مشرکانی که از تو نشانههایی میخواهند بگو: بنگرید که در آسمانها و زمین چه چیزی است از نشانههای دلالت کننده بر وحدانیت و قدرت او، و فرو فرستادن آیات و حجتها و رسولان در قومیکه به دلیل اصرارشان بر کفر، تمایل و آمادگی ایمان آوردن را ندارند نفعی نمیرساند.
(۱۰۲) پس آیا این تکذیب کنندگان جز مانند وقایعی که الله بر امتهای تکذیب کنندۀ پیشین واقع کرده است انتظار میبرند؟! –ای رسول- به آنها بگو: عذاب الله را انتظار بکشید، همانا من همراه شما از منتظران وعدۀ پروردگارم هستم.
(۱۰۳) سپس عذاب را بر آنها نازل میکنیم، و رسولان ‡ را نجات میدهیم، و کسانی را که ایمان آوردهاند همراه آنها نجات میدهیم، پس مصیبتی که به قومشان رسید به آنها نمیرسانیم، چنانکه این رسولان ‡ و مؤمنان همراه آنها را نجات دادیم، رسولالله ج و مؤمنان همراهش را نجات میدهیم چون نجات آنها حقی ثابت برعهدۀ ما است.
(۱۰۴) - ای رسول- بگو: ای مردم، اگر از دین من که شما را بهسوی آن دعوت میکنم و همان دین توحید است در تردید هستید، بدانید که من بر فساد دین شما یقین دارم پس از آن پیروی نمیکنم، و کسانی را که شما غیر از الله عبادت میکنید عبادت نمیکنم، و اما من، الله را عبادت میکنم، یعنی همان ذاتیکه شما را میمیراند و به من فرمان داده که از مؤمنانی که دین را برای او خالص میگردانند باشم.
(۱۰۵) و همچنین به من دستور داده که بر دین حق مراقبت کنم، و با رویگردانی از تمام ادیان بهسوی دین اسلام، بر آن ایستادگی و مقاومت کنم، و مرا نهی کرده از اینکه از مشرکان به او باشم.
(۱۰۶) و –ای رسول- به جای الله، تندیسها و نمادها و غیر آنها را که مالک هیچ نفع و زیانی نیستند در دعا نخوان تا به تو نفع یا زیان برسانند، پس اگر آنها را عبادت کنی بهطور قطع از ستمکارانی خواهی بود که از حق الله و حق خودشان میگذرند.
برخی فواید آیات:
• ایمان، سبب بالا بردن صاحبش به درجات بالا و بهرهمندی در زندگی دنیا است.
• هیچکس نمیتواند کسی را به ایمان آوردن وادار کند؛ زیرا این کار فقط به ارادۀ الله بازمیگردد.
• کسیکه بر کفر اصرار کند و بر آن مدوامت کند، آیات و انذارها به او نفع نمیرسانند.
• وجوب استقامت بر دین حق، و دوری هرچه تمامتر از شرک و ادیان باطل.
﴿وَإِن يَمۡسَسۡكَ ٱللَّهُ بِضُرّٖ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَۖ وَإِن يُرِدۡكَ بِخَيۡرٖ فَلَا رَآدَّ لِفَضۡلِهِۦۚ يُصِيبُ بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ١٠٧ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُمُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكُمۡۖ فَمَنِ ٱهۡتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهۡتَدِي لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيۡهَاۖ وَمَآ أَنَا۠ عَلَيۡكُم بِوَكِيلٖ١٠٨ وَٱتَّبِعۡ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيۡكَ وَٱصۡبِرۡ حَتَّىٰ يَحۡكُمَ ٱللَّهُۚ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلۡحَٰكِمِينَ١٠٩ ﴾ [يونس: ۱۰۷-۱۰۹].
(۱۰۷) و –ای رسول- اگر الله مصیبتی به تو برساند، و بازگرداندن آن از خودت را بخواهی، برای این امر هیچ بازدارندهای جز او سبحانه نیست، و اگر گشایشی برای تو بخواهد هیچکس نیست که بخشش او را بازگردانَد، بخشش خویش را به هر یک از بندگانش که بخواهد میرساند، و هیچ اجبار کنندهای برای او نیست، و او تعالی نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۰۸) - ای رسول- بگو: ای مردم، قرآن که از جانب پروردگار شما نازل شده برایتان آمده است، پس هرکس هدایت یابد و به آن ایمان آورد نفع آن به خودش بازمیگردد؛ زیرا الله از طاعت بندگانش بینیاز است، و هرکس گمراه گردد بهطور قطع اثر گمراهیاش فقط به خودش میرسد، زیرا نافرمانی بندگان الله، به او تعالی زیانی نمیرساند، و من محافظت کننده شما نیستم که اعمالتان را حفظ کنم، و شما را در قبال آن محاسبه گردانم.
(۱۰۹) و –ای رسول- آنچه را که پروردگارت به تو وحی میکند پیروی و به آن عمل کن، و در برابر آزار رساندن کسانی از قومت که با تو مخالفت کنند، و بر تبلیغ آنچه به تبلیغ آن فرمان یافتهای شکیبایی کن، و بر آن ادامه بده تا الله در مورد آنها به حکم خویش مبنی بر پیروزی تو بر آنها در دنیا، و به عذاب آنها در آخرت اگر بر کفرشان بمیرند داوری کند.
برخی فواید آیات:
• خیر و شر و نفع و ضرر فقط به دست الله است؛ نه غیر او.
• وجوب پیروی از کتاب و سنت و شکیبایی در برابر آزارها و انتظار گشایش از جانب الله.
• آیات قرآن محکم هستند و هیچ خلل و باطلی در آنها یافت نمیشود، و احکام در آنها به صورت کاملاً مفصل بیان شده است.
• وجوب شتافتن به توبه و پشیمانی بر گناهان برای رسیدن به مطلوب و نجات از ترس و هلاکت.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ كِتَٰبٌ أُحۡكِمَتۡ ءَايَٰتُهُۥ ثُمَّ فُصِّلَتۡ مِن لَّدُنۡ حَكِيمٍ خَبِيرٍ١ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَۚ إِنَّنِي لَكُم مِّنۡهُ نَذِيرٞ وَبَشِيرٞ٢ وَأَنِ ٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِ يُمَتِّعۡكُم مَّتَٰعًا حَسَنًا إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى وَيُؤۡتِ كُلَّ ذِي فَضۡلٖ فَضۡلَهُۥۖ وَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٖ كَبِيرٍ٣ إِلَى ٱللَّهِ مَرۡجِعُكُمۡۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٤ أَلَآ إِنَّهُمۡ يَثۡنُونَ صُدُورَهُمۡ لِيَسۡتَخۡفُواْ مِنۡهُۚ أَلَا حِينَ يَسۡتَغۡشُونَ ثِيَابَهُمۡ يَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٥ ﴾ [هود: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
بیان راه روشن رسولان ‡ در رویارویی با اقوام تکذیب کنندهشان.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓر ﴾ سخن در مورد حروف مشابه این حرف در آغاز سورۀ بقره بیان شد. قرآن کتابی است که آیاتش از نظر نظم و معنا استحکام یافته است، چنانکه هیچ خلل و نقصانی در آن مشاهده نمیکنی، سپس از جانب ذاتیکه در تدبیر و تشریعش بسیار داناست، و از احوال بندگانش و آنچه که به صلاحشان است بسیار آگاه است با ذکر حلال و حرام و امر و نهی و وعد و وعید و قصص و مانند آن بیان شده است.
(۲) آیات نازل شده بر محمد ج این مضامین را دربردارد: نهی بندگان از اینکه غیر الله را همراه او تعالی عبادت کنند، - ای مردم- همانا من ترسانندۀ شما از عذاب الله هستم اگر به او کفر ورزید و از او نافرمانی کنید، و مژده دهندۀ شما به پاداش او تعالی هستم اگر به او ایمان آورید و به شریعتش عمل کنید.
(۳) و –ای مردم- آمرزش گناهانتان را از پروردگارتان بخواهید، و با پشیمانی از آنچه در راه او کوتاهی کردهاید بهسوی او بازگردید، که شما را در زندگی دنیاییتان تا زمان پایان عمرتان که سررسیدی مشخص دارد از کالایی نیکو بهرهمند سازد، و به هرکس که دارای افزودهای در طاعت و عمل باشد جزای افزودهاش را به صورت کامل و بدون کاستی بدهد، و اگر از ایمان به آنچه از جانب پرودگارم آوردهام روی بگردانید همانا من از عذاب روزیکه صحنههای هولناک سختی دارد یعنی روز قیامت بر شما میترسم.
(۴) - ای مردم- بازگشت شما در روز قیامت فقط بهسوی الله است، و او سبحانه بر هر چیزی تواناست، هیچچیز او را ناتوان نمیسازد، پس زنده گردانیدن و حسابرسی شما پس از مرگ و برانگیختنتان او را ناتوان نمیسازد.
(۵) بدانید که این مشرکان بهسبب جهلی که به الله دارند سینههایشان را میگردانند تا تردیدی را که در آن است از او تعالی پنهان دارند، بدانید آنگاه که سرهایشان را با لباسهایشان میپوشانند، الله از آنچه که پنهان و آنچه که آشکار میکنند آگاه است، بهراستی که او به آنچه سینهها نهان میدارند بسیار داناست.
برخی فواید آیات:
• خیر و شر و نفع و ضرر فقط به دست الله است؛ نه غیر او.
• وجوب پیروی از کتاب و سنت و شکیبایی در برابر آزارها و انتظار گشایش از جانب الله.
• آیات قرآن محکم هستند و هیچ خلل و باطلی در آنها یافت نمیشود، و احکام در آنها به صورت کاملاً مفصل بیان شده است.
• وجوب شتافتن به توبه و پشیمانی بر گناهان برای رسیدن به مطلوب و نجات از ترس و هلاکت.
﴿۞وَمَا مِن دَآبَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِ رِزۡقُهَا وَيَعۡلَمُ مُسۡتَقَرَّهَا وَمُسۡتَوۡدَعَهَاۚ كُلّٞ فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ٦ وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ وَكَانَ عَرۡشُهُۥ عَلَى ٱلۡمَآءِ لِيَبۡلُوَكُمۡ أَيُّكُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلٗاۗ وَلَئِن قُلۡتَ إِنَّكُم مَّبۡعُوثُونَ مِنۢ بَعۡدِ ٱلۡمَوۡتِ لَيَقُولَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٞ٧ وَلَئِنۡ أَخَّرۡنَا عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابَ إِلَىٰٓ أُمَّةٖ مَّعۡدُودَةٖ لَّيَقُولُنَّ مَا يَحۡبِسُهُۥٓۗ أَلَا يَوۡمَ يَأۡتِيهِمۡ لَيۡسَ مَصۡرُوفًا عَنۡهُمۡ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٨ وَلَئِنۡ أَذَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِنَّا رَحۡمَةٗ ثُمَّ نَزَعۡنَٰهَا مِنۡهُ إِنَّهُۥ لَئَُوسٞ كَفُورٞ٩ وَلَئِنۡ أَذَقۡنَٰهُ نَعۡمَآءَ بَعۡدَ ضَرَّآءَ مَسَّتۡهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ ٱلسَّئَِّاتُ عَنِّيٓۚ إِنَّهُۥ لَفَرِحٞ فَخُورٌ١٠ إِلَّا ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٞ كَبِيرٞ١١ فَلَعَلَّكَ تَارِكُۢ بَعۡضَ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيۡكَ وَضَآئِقُۢ بِهِۦ صَدۡرُكَ أَن يَقُولُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ كَنزٌ أَوۡ جَآءَ مَعَهُۥ مَلَكٌۚ إِنَّمَآ أَنتَ نَذِيرٞۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٌ١٢ ﴾ [هود: ۶-۱۲].
(۶) و هیچ مخلوقی نیست که بر روی زمین بجنبد هر اندازه که باشد مگر اینکه الله از روی لطف به او روزیاش را تضمین کرده است، و او سبحانه محل استقرار او در زمین را میداند، و از محل مرگش که در آنجا میمیرد آگاه است، پس تمام جنبندگان و روزیشان و مواضع استقرار و مواضع مرگشان، در کتابی آشکار یعنی لوح محفوظ است.
(۷) و او سبحانه ذاتی است که آسمانها و زمین را با وجود گستردگیاش، و تمام آنچه در این دو است را در شش روز آفرید، و قبل از آفرینش آسمانها و زمین، عرش او تعالی بر آب بود؛ تا –ای مردم- شما را بیازماید که کدامیک از شما با انجام آنچه که الله را راضی میسازد نیکوکارترید، و کدامیک از شما با انجام آنچه که او تعالی را خشمگین میسازد بدکارترید، آنگاه هر یک را به آنچه که استحقاق دارد جزا دهد. و –ای رسول- اگر بگویی: - ای مردم- همانا شما پس از مرگ برانگیخته میشوید تا مورد محاسبه قرار گیرید بهطور قطع کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند و رستاخیز را انکار کردهاند خواهند گفت: این قرآن که آن را تلاوت میکنی جز سحری آشکار نیست، و باطلی است که بطلانش آشکار است.
(۸) و اگر عذاب در زندگی دنیا را از مشرکان که سزاوارش هستند تا روزهای معدودی به تأخیر اندازیم بهطور قطع از روی مسخره اینگونه خواستار تعجیل در آن خواهند شد: چه چیزی عذاب را از ما بازمیدارد؟ بدانید عذابی که سزاوارش هستند سررسید مشخصی نزد الله دارد، و روزیکه آنها را فراگیرد هیچ بازدارندهای نخواهند یافت تا عذاب را از آنها بازدارد، بلکه بر آنها واقع میشود، و عذابی را که از روی مسخره و ریشخند خواهان تعجیل در آن بودند آنها را احاطه خواهد کرد.
(۹) و اگر از جانب خود نعمتی مانند نعمت سلامتی و ثروت به انسان عطا کنیم، سپس آن نعمت را از او بگیریم بهراستیکه او از رحمت الله بسیار نومید، و در برابر نعمت او تعالی بسیار ناسپاس است، و هرگاه الله نعمت را از او بگیرد آن را فراموش میکند.
(۱۰) و اگر گشایش در روزی و سلامتی پس از فقر و بیماریای که به او رسیده است به او بچشانیم بهطور قطع خواهد گفت: آسیب از من برطرف شد، و زیان از بین رفت، و در قبال این کار شکر الله را به جای نمیآورد، همانا او از روی ناسپاسی بسیار سَرخوش است، و به آنچه الله بر او ارزانی داشته است در برابر مردم فخر فروشی و مباهات میکند.
(۱۱) مگر کسانیکه در برابر سختیها و طاعات و گناهان شکیبایی ورزیده، و اعمال صالح انجام دادهاند، که حال دیگری دارند، چون نه ناامیدی آنها را فرامیگیرد، و نه ناسپاسی در برابر نعمتهای الله، و نه فخر فروشی بر مردم؛ برای اینها که دارای صفات مذکور هستند آمرزشی از جانب پروردگارشان برای گناهانشان، و پاداشی بزرگ در آخرت است.
(۱۲) - ای رسول- بهسبب رویارویی با کفر و سرسختی آنها و پیشنهاد آیات از سوی آنها - مبادا تبلیغ برخی از آنچه که الله تو را به تبلیغ آن فرمان داده است و عمل به آن برایشان دشوار است را رها کنی، و مبادا سینهات بهسبب تبلیغ آن تنگ گردد بهخاطر اینکه نگویند: چرا گنجی بر او فرو فرستاده نمیشود تا او را بینیاز سازد، یا چرا فرشتهای همراهش نمیآید تا او را تصدیق کند، پس به خاطر این کار بخشی از آنچه که به تو وحی میشود را رها نکنی، زیرا تو فقط انذار دهنده هستی، آنچه الله تو را به تبلیغ آن فرمان داده است ابلاغ کن، و آوردن آیاتی که به تو پیشنهاد میدهند برعهدۀ تو نیست، و الله بر هر چیزی نگهبان است.
برخی فواید آیات:
• گستردگی علم الله تعالی و عهدهدار شدن روزیهای مخلوقات توسط او تعالی؛ چه انسان، چه حیوان و چه سایر مخلوقات.
• بیان علت آفرینش؛ که همان آزمایش بندگان با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تعالی است.
• سزاوار نیست که گناهکاران از اینکه الله تعالی به آنها مهلت میدهد فریب بخورند، زیرا او تعالی شاید آنها را درحالیکه نمیدانند بگیرد.
• بیان حالت انسان در دو حالت گشایش و سختی، و ستودن موضع مؤمن فرمانبردار در شکیبایی و شکر.
﴿أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ فَأۡتُواْ بِعَشۡرِ سُوَرٖ مِّثۡلِهِۦ مُفۡتَرَيَٰتٖ وَٱدۡعُواْ مَنِ ٱسۡتَطَعۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٣ فَإِلَّمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَكُمۡ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَآ أُنزِلَ بِعِلۡمِ ٱللَّهِ وَأَن لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَهَلۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ١٤ مَن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيۡهِمۡ أَعۡمَٰلَهُمۡ فِيهَا وَهُمۡ فِيهَا لَا يُبۡخَسُونَ١٥ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَيۡسَ لَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ إِلَّا ٱلنَّارُۖ وَحَبِطَ مَا صَنَعُواْ فِيهَا وَبَٰطِلٞ مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٦ أَفَمَن كَانَ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّهِۦ وَيَتۡلُوهُ شَاهِدٞ مِّنۡهُ وَمِن قَبۡلِهِۦ كِتَٰبُ مُوسَىٰٓ إِمَامٗا وَرَحۡمَةًۚ أُوْلَٰٓئِكَ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۚ وَمَن يَكۡفُرۡ بِهِۦ مِنَ ٱلۡأَحۡزَابِ فَٱلنَّارُ مَوۡعِدُهُۥۚ فَلَا تَكُ فِي مِرۡيَةٖ مِّنۡهُۚ إِنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يُؤۡمِنُونَ١٧ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ يُعۡرَضُونَ عَلَىٰ رَبِّهِمۡ وَيَقُولُ ٱلۡأَشۡهَٰدُ هَٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ كَذَبُواْ عَلَىٰ رَبِّهِمۡۚ أَلَا لَعۡنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلظَّٰلِمِينَ١٨ ٱلَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَيَبۡغُونَهَا عِوَجٗا وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ كَٰفِرُونَ١٩ ﴾ [هود: ۱۳-۱۹].
(۱۳) بلکه آیا مشرکان میگویند: محمد ج قرآن را ساخته، و از جانب الله وحی نشده است، - ای رسول- برای طلبیدن آنها به مبارزه بگو: پس ده سورۀ ساختگی مانند این قرآن، که ادعا کردید ساختگی است بیاورید و در این کار ملزم به راستگویی نیستید، و هرکس را که میتوانید فراخوانید، تا در این کار به شما یاری رسانند، اگر در این ادعا که قرآن ساختگی است راستگو هستید.
(۱۴) پس اگر بهسبب ناتوانی نتوانستند آنچه را که از آنها طلب میکنید بیاورند، - ای مؤمنان- به یقین بدانید که قرآن را فقط الله با علم خویش بر رسولش ج فرو فرستاده است، و ساختگی نیست، و بدانید که معبود برحقی جز الله نیست، پس آیا شما بعد از این دلایل قاطع در برابر او گردن مینهید؟
(۱۵) و هرکس به عمل خویش زندگی دنیا و کالاهای فانی آن را بخواهد، و آخرت را نجوید، پاداش اعمالشان را در دنیا برایشان میدهیم: سلامتی، و امنیت، و گشایش در روزی، و ذرهای از پاداش عملشان کاسته نمیشود.
(۱۶) اینها که به این هدف نکوهیده متصف هستند در روز قیامت پاداشی جز جهنم که در آن داخل میشوند ندارند، و ثواب اعمالشان از دستشان رفته است، و اعمالشان باطل است؛ زیرا پیش از انجام آن، ایمان و هدفی صحیح نداشتهاند، و با آن رضایت الله و سرای آخرت را نخواسته بودند.
(۱۷) پیامبر محمد ج که برهانی از جانب پرودگار متعالش همراه اوست، و گواهی از جانب پروردگارش، یعنی جبریل ÷ نیز همراه اوست، و پیش از این، تورات که برای رهبری مردم و رحمت بر آنها بر موسی ÷ نازل شده است به نبوت او گواهی میدهد. او و کسانیکه همراهش ایمان آوردهاند با این کافرانِ غرقِ در گمراهی، یکسان نیستند. آنها به قرآن و به محمد ج که قرآن بر او نازل شده است ایمان میآورند، و هر یک از پیروان آیینها که به او کفر میورزد وعدهگاهش در روز قیامت جهنم است، پس –ای رسول- در مورد قرآن و وعدهگاه آنها تردید نکن، زیرا حقیقتی است که تردیدی در آن راه ندارد، و اما بیشتر مردم با وجود انبوهِ دلایل آشکار و براهین روشن ایمان نمیآورند.
(۱۸) و هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که با نسبت دادن شریک یا فرزند به الله دروغی بر او تعالی بسازد، اینها که بر الله دروغ میبندند در روز قیامت در برابر پروردگارشان عرضه میشوند تا در مورد اعمالشان از آنها بپرسد، و فرشتگان و فرستادگان که علیه آنها گواهی میدهند میگویند: اینها همان کسانی هستند که با نسبت دادن شریک و فرزند به الله بر او تعالی دروغ بستند. بدانید که الله کسانی را که با بستن دروغ بر او تعالی بر خودشان ستم کردند از خود رانده است.
(۱۹) کسانیکه مردم را از راه راست الله بازمیدارند، و خواهان انحراف از راستی در راه او تعالی هستند تا هیچکس آن را نپیماید، همانها به رستاخیز پس از مرگ کفر میورزند و آن را انکار میکنند.
برخی فواید آیات:
• دعوت مشرکان از سوی الله برای مبارزه؛ در آوردن ده سوره مانند قرآن، و بیان ناتوانی آنها در این کار.
• اگر خواستۀ کافر در دنیا به او داده شود، در آخرت، نصیبی جز جهنم ندارد.
• بزرگی ستم کسیکه بر الله دروغ ببندد و بزرگی کیفر او در روز قیامت.
﴿أُوْلَٰٓئِكَ لَمۡ يَكُونُواْ مُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا كَانَ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِنۡ أَوۡلِيَآءَۘ يُضَٰعَفُ لَهُمُ ٱلۡعَذَابُۚ مَا كَانُواْ يَسۡتَطِيعُونَ ٱلسَّمۡعَ وَمَا كَانُواْ يُبۡصِرُونَ٢٠ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٢١ لَا جَرَمَ أَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ هُمُ ٱلۡأَخۡسَرُونَ٢٢ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَأَخۡبَتُوٓاْ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٣ ۞مَثَلُ ٱلۡفَرِيقَيۡنِ كَٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡأَصَمِّ وَٱلۡبَصِيرِ وَٱلسَّمِيعِۚ هَلۡ يَسۡتَوِيَانِ مَثَلًاۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٢٤ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦٓ إِنِّي لَكُمۡ نَذِيرٞ مُّبِينٌ٢٥ أَن لَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَۖ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٍ أَلِيمٖ٢٦ فَقَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ مَا نَرَىٰكَ إِلَّا بَشَرٗا مِّثۡلَنَا وَمَا نَرَىٰكَ ٱتَّبَعَكَ إِلَّا ٱلَّذِينَ هُمۡ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ ٱلرَّأۡيِ وَمَا نَرَىٰ لَكُمۡ عَلَيۡنَا مِن فَضۡلِۢ بَلۡ نَظُنُّكُمۡ كَٰذِبِينَ٢٧ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كُنتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّي وَءَاتَىٰنِي رَحۡمَةٗ مِّنۡ عِندِهِۦ فَعُمِّيَتۡ عَلَيۡكُمۡ أَنُلۡزِمُكُمُوهَا وَأَنتُمۡ لَهَا كَٰرِهُونَ٢٨ ﴾ [هود: ۲۰-۲۸].
(۲۰) اینها که این صفات را دارند نمیتوانند از عذاب الله آنگاه که بر آنها نازل شود در زمین فرار کنند، و همپیمانان و یاورانی غیر از الله ندارند که کیفر الله را از آنها دفع کنند؛ بهسبب اینکه خودشان و دیگران را از راه الله بازداشتند عذاب روز قیامت بر آنها افزوده میشود. آنها در دنیا توان شنیدن حق و هدایت به قصد پذیرش را نداشتند، و آیات الله در هستی را آنگونه که برایشان فایده برساند نمیدیدند؛ زیرا رویگردانی زیادی از حق داشتند.
(۲۱) اینها که این صفات را دارند همان کسانی هستند که با قرار دادن خودشان در معرض نابودی با انتخاب شریکانی همراه الله به خودشان زیان رساندند، و شریکان و شفیعانی را که ساخته بودند از دستشان رفته است.
(۲۲) بهدرستی آنها در روز قیامت زیانکارترین معامله کنندگان هستند، چون کفر را جایگزین ایمان، دنیا را جایگزین آخرت، و عذاب را جایگزین رحمت کردهاند.
(۲۳) همانا کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردهاند، و اعمال صالح انجام دادهاند، و برای الله خضوع و فروتنی کردهاند، همانها ساکنان بهشت هستند، که برای همیشه در آن میمانند.
(۲۴) مَثل دو گروه کافران و مؤمنان مانند کوری است که نمیبیند، و کری که نمیشنود، و این مثال گروه کافران است که حق را به قصد قبول کردن نمیشنوند، و آن را بهگونهای که به آنها فایده برساند نمیبینند، و مَثل شنوا و بیناست، که مَثل گروه مؤمنان است که هم میشنوند و هم میبینند، آیا این دو گروه حال و صفت یکسانی دارند؟! یکسان نیستند، آیا از یکسان نبودن این دو پند نمیگیرند؟! و چون رویگردانی مشرکان از ایمان آشکار شد، الله با بیان قصص پیامبران ‡ به پیامبرش آرامش داد که او نخستین کسی نیست که تکذیب شده است، پس او سبحانه فرمود:
(۲۵) و نوح ÷ را به عنوان رسولی بهسوی قومش فرستادیم، آنگاه به آنها گفت: ای قوم من، همانا من انذار دهندهای برای شما از عذاب الله، و بیانگر چیزی هستم که با آن بهسوی شما فرستاده شدهام.
(۲۶) و شما را فرامیخوانم که تنها الله را عبادت کنید، پس جز او را عبادت نکنید، همانا من از عذاب روزی درد آور بر شما میترسم.
(۲۷) آنگاه بزرگان و سران قومش که کافر بودند گفتند: هرگز فراخوان تو را نمیپذیریم؛ زیرا تو امتیازی بر ما نداری، چون انسانی مانند ما هستی. آنگونه که برایمان آشکار است، نمیبینیم کسی جز افراد پست ما از تو پیروی کرده باشد. و شرف و مال و جایگاه بیشتری هم ندارید که شما را شایسته گرداند تا از شما پیروی کنیم، بلکه گمان میکنیم که شما در ادعای خویش دروغگو هستید.
(۲۸) نوح ÷ به آنها گفت: ای قوم من، به من خبر دهید اگر بر برهانی از جانب پروردگارم باشم که به راستگویی من گواهی میدهد، و ایمان آوردن به من را بر شما واجب میگرداند، و رحمتی از جانب او تعالی که همان نبوت و رسالت است به من عطا شده باشد، و بهسبب جهل شما به آن بر شما پوشیده مانده باشد؛ آیا به زور شما را بر ایمان به آن مجبور میسازیم و آن را در دلهایتان وارد میکنیم؟! توان این کار را نداریم، زیرا ذاتیکه به ایمان هدایت میکند همان الله است.
برخی فواید آیات:
• کافر از شنیدن و دیدنش بهرهای که منجر به ایمان شود نمیبرد، زیرا برخلاف مؤمن، مانند کسی است که شنیدن و دیدن از او گرفته شده باشد.
• سنت الله در پیروان رسولان ‡ آن است که آنها به خاطر خالی بودن از کبر، و خصومت اشراف و سران با آنها، فقیران و ضعیفان هستند.
• تکبر اشراف و بزرگان و تحقیر کردن دیگران در اغلب اوقات توسط آنها.
﴿وَيَٰقَوۡمِ لَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مَالًاۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِۚ وَمَآ أَنَا۠ بِطَارِدِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْۚ إِنَّهُم مُّلَٰقُواْ رَبِّهِمۡ وَلَٰكِنِّيٓ أَرَىٰكُمۡ قَوۡمٗا تَجۡهَلُونَ٢٩ وَيَٰقَوۡمِ مَن يَنصُرُنِي مِنَ ٱللَّهِ إِن طَرَدتُّهُمۡۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٣٠ وَلَآ أَقُولُ لَكُمۡ عِندِي خَزَآئِنُ ٱللَّهِ وَلَآ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ وَلَآ أَقُولُ إِنِّي مَلَكٞ وَلَآ أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزۡدَرِيٓ أَعۡيُنُكُمۡ لَن يُؤۡتِيَهُمُ ٱللَّهُ خَيۡرًاۖ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا فِيٓ أَنفُسِهِمۡ إِنِّيٓ إِذٗا لَّمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٣١ قَالُواْ يَٰنُوحُ قَدۡ جَٰدَلۡتَنَا فَأَكۡثَرۡتَ جِدَٰلَنَا فَأۡتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٣٢ قَالَ إِنَّمَا يَأۡتِيكُم بِهِ ٱللَّهُ إِن شَآءَ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ٣٣ وَلَا يَنفَعُكُمۡ نُصۡحِيٓ إِنۡ أَرَدتُّ أَنۡ أَنصَحَ لَكُمۡ إِن كَانَ ٱللَّهُ يُرِيدُ أَن يُغۡوِيَكُمۡۚ هُوَ رَبُّكُمۡ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٣٤ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ إِنِ ٱفۡتَرَيۡتُهُۥ فَعَلَيَّ إِجۡرَامِي وَأَنَا۠ بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُجۡرِمُونَ٣٥ وَأُوحِيَ إِلَىٰ نُوحٍ أَنَّهُۥ لَن يُؤۡمِنَ مِن قَوۡمِكَ إِلَّا مَن قَدۡ ءَامَنَ فَلَا تَبۡتَئِسۡ بِمَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ٣٦ وَٱصۡنَعِ ٱلۡفُلۡكَ بِأَعۡيُنِنَا وَوَحۡيِنَا وَلَا تُخَٰطِبۡنِي فِي ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ إِنَّهُم مُّغۡرَقُونَ٣٧ ﴾ [هود: ۲۹-۳۷].
(۲۹) و ای قوم من، در قبال تبلیغ رسالت مالی از شما درخواست نمیکنم، زیرا پاداش من جز بر الله نیست، و مؤمنان فقیری را که خواستار راندن آنها هستید از مجلس خویش دور نمیکنم، آنها در روز قیامت پروردگارشان را ملاقات میکنند، و او تعالی پاداش ایمانشان را به آنها میدهد، و اما من شما را قومی میبینم که حقیقت این دعوت را نمیفهمند چون راندن مؤمنان ضعیف را طلب میکنید.
(۳۰) و ای قوم من، اگر این مؤمنان را از روی ستم و بدون گناه برانم چه کسی عذاب الله را از من دفع میکند؟ آیا پند نمیگیرید، و برای آنچه که برایتان مناسبتر و سودمندتر است نمیکوشید؟!
(۳۱) و- ای قوم من- به شما نمیگویم: گنجینههای رزق الله نزد من است، که اگر ایمان بیاورید از آن بر شما انفاق کنم، و به شما نمیگویم: من غیب میدانم، و به شما نمیگویم: من از فرشتگان هستم، بلکه من انسانی مانند خودتان هستم، و در مورد فقیرانی که در نظر شما خوار و کوچک به نظر میرسند نمیگویم: الله توفیق و هدایت به آنها عطا نمیکند، الله به نیات و احوالشان آگاهتر است، بهراستی که اگر من این موارد را ادعا کنم از ستمکارانی خواهم بود که سزاوار عذاب الله هستند.
(۳۲) آنها از روی آزار رساندن و تکبر گفتند: ای نوح، همانا با ما مجادله و مناظره کردهای، تا جاییکه مجادله و مناظرۀ ما زیاد شده است، پس عذابی را که به ما وعده میدهی برایمان بیاور اگر در ادعای خویش از راستگویان هستی.
(۳۳) نوح ÷ به آنها گفت: من عذاب را بر شما نمیآورم، بلکه فقط الله است که اگر بخواهد آن را بر شما میآورد، و اگر الله عذاب خویش را بر شما بخواهد نمیتوانید از عذابش فرار کنید.
(۳۴) و اگر الله بهسبب سرسختی شما بخواهد شما را از راه راست گمراه سازد، و در هدایت یاری نرساند، اندرز دادن و یادآوری من به شما سودی برایتان نمیرساند. او پروردگار شماست، و اوست که مالک کارتان است، پس اگر بخواهد شما را گمراه میسازد، و در روز قیامت فقط بهسوی او بازگردانیده میشود، آنگاه شما را در قبال اعمالتان مجازات میکند.
(۳۵) سبب کفر قوم نوح ÷ این بود که آنها ادعا میکردند نوح ÷ این دین را که آورده است بر الله دروغ بسته است، - ای رسول- به آنها بگو: اگر آن را ساخته باشم، کیفر گناهم فقط به دوش خودم است، و ذرهای از گناه تکذیب شما نیز به دوش نمیکشم، چون از آن بیزارم.
(۳۶) و الله اینگونه به نوح ÷ وحی کرد: - ای نوح- جز کسانیکه پیش از این ایمان آوردهاند کسی از قوم تو ایمان نخواهد آورد، پس –ای نوح- بهسبب تکذیب و ریشخندی که در خلال این مدت طولانی مرتکب میشدند اندوه مدار.
(۳۷) و کشتی را زیر نظر ما و تحت حفاظت ما، و به وحی ما که به تو آموزش میدهیم آن را چگونه بسازی، بساز، و از من نخواه به کسانیکه بهسبب کفر بر خودشان ستم کردهاند مهلت بدهم، زیرا آنها – بدون تردید- به کیفر اصرارشان بر کفر با طوفان غرق میشوند.
برخی فواید آیات:
• پرهیزکاری دعوتگر بهسوی الله و اینکه فقط از او تعالی امید پاداش دارد.
• حرمت راندن مؤمنان فقیر، و وجوب گرامی داشتن و احترام آنها.
• الله تعالی علم غیب را فقط برای خودش برگزیده است.
• مشروعیت جدال و مناظره با کافران.
﴿وَيَصۡنَعُ ٱلۡفُلۡكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيۡهِ مَلَأٞ مِّن قَوۡمِهِۦ سَخِرُواْ مِنۡهُۚ قَالَ إِن تَسۡخَرُواْ مِنَّا فَإِنَّا نَسۡخَرُ مِنكُمۡ كَمَا تَسۡخَرُونَ٣٨ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ مَن يَأۡتِيهِ عَذَابٞ يُخۡزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيۡهِ عَذَابٞ مُّقِيمٌ٣٩ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَمۡرُنَا وَفَارَ ٱلتَّنُّورُ قُلۡنَا ٱحۡمِلۡ فِيهَا مِن كُلّٖ زَوۡجَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِ وَأَهۡلَكَ إِلَّا مَن سَبَقَ عَلَيۡهِ ٱلۡقَوۡلُ وَمَنۡ ءَامَنَۚ وَمَآ ءَامَنَ مَعَهُۥٓ إِلَّا قَلِيلٞ٤٠ ۞وَقَالَ ٱرۡكَبُواْ فِيهَا بِسۡمِ ٱللَّهِ مَجۡرٜىٰهَا وَمُرۡسَىٰهَآۚ إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ٤١ وَهِيَ تَجۡرِي بِهِمۡ فِي مَوۡجٖ كَٱلۡجِبَالِ وَنَادَىٰ نُوحٌ ٱبۡنَهُۥ وَكَانَ فِي مَعۡزِلٖ يَٰبُنَيَّ ٱرۡكَب مَّعَنَا وَلَا تَكُن مَّعَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٤٢ قَالَ سََٔاوِيٓ إِلَىٰ جَبَلٖ يَعۡصِمُنِي مِنَ ٱلۡمَآءِۚ قَالَ لَا عَاصِمَ ٱلۡيَوۡمَ مِنۡ أَمۡرِ ٱللَّهِ إِلَّا مَن رَّحِمَۚ وَحَالَ بَيۡنَهُمَا ٱلۡمَوۡجُ فَكَانَ مِنَ ٱلۡمُغۡرَقِينَ٤٣ وَقِيلَ يَٰٓأَرۡضُ ٱبۡلَعِي مَآءَكِ وَيَٰسَمَآءُ أَقۡلِعِي وَغِيضَ ٱلۡمَآءُ وَقُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ وَٱسۡتَوَتۡ عَلَى ٱلۡجُودِيِّۖ وَقِيلَ بُعۡدٗا لِّلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٤٤ وَنَادَىٰ نُوحٞ رَّبَّهُۥ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ٱبۡنِي مِنۡ أَهۡلِي وَإِنَّ وَعۡدَكَ ٱلۡحَقُّ وَأَنتَ أَحۡكَمُ ٱلۡحَٰكِمِينَ٤٥ ﴾ [هود: ۳۸-۴۵].
(۳۸) آنگاه نوح ÷ از فرمان پروردگارش اطاعت، و شروع به ساختن کشتی کرد، و هرگاه بزرگان و سران قومش بر او میگذشتند او را مسخره میکردند؛ چون در حالی کشتی را میساخت که در سرزمینش نه آبی بود و نه رودهایی، پس چون بارها او را مسخره کردند؛ به آنها گفت: - ای سران- اگر امروزه که کشتی را میسازیم ما را مسخره میکنید، همانا ما شما را به خاطر جهلتان به سرانجام کارتان که غرق شدن است مسخره خواهیم کرد.
(۳۹) پس بهزودی خواهید دانست که چه کسی را عذابی خوار کننده و تحقیر کننده در دنیا فرا خواهد گرفت، و در روز قیامت عذابی همیشگی و جاویدان بر او فرو فرستاده میشود.
(۴۰) و نوح ÷ ساختن کشتیای را که الله او را به ساختن آن فرمان داده بود به پایان رساند، تا اینکه فرمان ما بر نابودیشان آمد، و آب از تنوری که در آن نان میپختند فوران کرد؛ تا اعلامی باشد بر آغاز طوفان؛ به نوح ÷ گفتیم: در این کشتی از هر صنف حیوان روی زمین یک جفت سوار کن: نر و ماده، و خانوادهات را سوار کن جز کسیکه بر غرق شدن او حکم رفته است؛ به این سبب که ایمان نیاورد، و کسانی از قومت را که همراه تو ایمان آوردهاند سوار کن، و با وجود طولانی بودن مدتیکه در میان آنها ماند و آنها را بهسوی ایمان به الله دعوت میکرد به جز شمار اندکی کسی از قومش ایمان نیاورده بود.
(۴۱) و نوح ÷ به کسانی از خانواده و قومش که ایمان آورده بودند گفت: در کشتی سوار شوید، حرکت کردن کشتی با نام الله است، و لنگر انداختنش نیز با نام الله است، همانا پروردگارم نسبت به گناهان بندگان توبهکارش آمرزنده، و برایشان بسیار مهربان است، و از جمله رحمت او تعالی بر مؤمنان این است که آنها را از نابودی نجات داده است.
(۴۲) و کشتی با مردم و سایر مسافرانش در موجی بزرگ مانند کوه حرکت میکرد، و نوح ÷ از روی مهر پدری به پسر کافرش، که در مکانی جدا از پدر و قومش قرار داشت، اینگونه ندا زد: ای پسرم همراه ما در کشتی سوار شو؛ تا از غرق شدن نجات یابی، و همراه کافران مباش، که در این صورت نابودی با غرق که به آنها رسد تو را نیز فرا میگیرد.
(۴۳) پسر نوح ÷ به او گفت: بهزودی به کوهی مرتفع پناه میبرم؛ تا از رسیدن آب به من مرا محافظت کند، نوح ÷ به پسرش گفت: امروز هیچ بازدارندهای از عذاب الله با غرق شدن بهوسیلۀ طوفان نیست مگر الله مهربان و منزّه، به رحمت خویش هرکس را بخواهد، از غرق شدن نجات میدهد، موج میان نوح ÷ و پسر کافرش جدایی انداخت، آنگاه پسرش بهسبب کفر خویش از غرق شدگان بهوسیلۀ طوفان بود.
(۴۴) و الله پس از پایان طوفان به زمین فرمود: ای زمین، آنچه از آب طوفان که بر روی توست فرو بر، و به آسمان فرمود: ای آسمان، خودداری کن و باران نفرست، و آب کاهش یافت تا اینکه زمین خشک شد، و الله کافران را نابود کرد، و کشتی بر کوه جودی ایستاد، و گفته شد: بهسبب کفر، بر قوم متجاوز از حدود الله، دوری و نابودی باد.
(۴۵) و نوح ÷ برای طلب یاری از پروردگارش به او تعالی ندا داد، و گفت: پروردگارا، همانا پسرم از خانوادهام است که نجات دادن آنها را به من وعده دادهای، و بهراستی که وعدۀ تو سخن راستی است که خلافی در آن راه ندارد، و تو عادلترین و داناترین حاکمان هستی.
برخی فواید آیات:
• بیان عادت مشرکان در مسخره کردن و ریشخند زدن به پیامبران ‡ و پیروانشان.
• بیان سنت الله در مورد مردم و اینکه بیشتر آنها ایمان نمیآورند.
• پناهگاهی از جانب الله جز بهسوی او تعالی نیست، و هیچ نگهدارندهای از امرش جز او سبحانه وجود ندارد.
﴿قَالَ يَٰنُوحُ إِنَّهُۥ لَيۡسَ مِنۡ أَهۡلِكَۖ إِنَّهُۥ عَمَلٌ غَيۡرُ صَٰلِحٖۖ فَلَا تَسَۡٔلۡنِ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٌۖ إِنِّيٓ أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ٤٦ قَالَ رَبِّ إِنِّيٓ أَعُوذُ بِكَ أَنۡ أَسَۡٔلَكَ مَا لَيۡسَ لِي بِهِۦ عِلۡمٞۖ وَإِلَّا تَغۡفِرۡ لِي وَتَرۡحَمۡنِيٓ أَكُن مِّنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٤٧ قِيلَ يَٰنُوحُ ٱهۡبِطۡ بِسَلَٰمٖ مِّنَّا وَبَرَكَٰتٍ عَلَيۡكَ وَعَلَىٰٓ أُمَمٖ مِّمَّن مَّعَكَۚ وَأُمَمٞ سَنُمَتِّعُهُمۡ ثُمَّ يَمَسُّهُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٞ٤٨ تِلۡكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡغَيۡبِ نُوحِيهَآ إِلَيۡكَۖ مَا كُنتَ تَعۡلَمُهَآ أَنتَ وَلَا قَوۡمُكَ مِن قَبۡلِ هَٰذَاۖ فَٱصۡبِرۡۖ إِنَّ ٱلۡعَٰقِبَةَ لِلۡمُتَّقِينَ٤٩ وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمۡ هُودٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓۖ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا مُفۡتَرُونَ٥٠ يَٰقَوۡمِ لَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ أَجۡرًاۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱلَّذِي فَطَرَنِيٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٥١ وَيَٰقَوۡمِ ٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِ يُرۡسِلِ ٱلسَّمَآءَ عَلَيۡكُم مِّدۡرَارٗا وَيَزِدۡكُمۡ قُوَّةً إِلَىٰ قُوَّتِكُمۡ وَلَا تَتَوَلَّوۡاْ مُجۡرِمِينَ٥٢ قَالُواْ يَٰهُودُ مَا جِئۡتَنَا بِبَيِّنَةٖ وَمَا نَحۡنُ بِتَارِكِيٓ ءَالِهَتِنَا عَن قَوۡلِكَ وَمَا نَحۡنُ لَكَ بِمُؤۡمِنِينَ٥٣ ﴾ [هود: ۴۶-۵۳].
(۴۶) الله به نوح ÷ گفت: ای نوح، همانا پسرت که نجاتش را از من خواستی از خانوادهات که نجاتشان را به تو وعده دادهام نیست؛ زیرا او کافر است، ای نوح همانا سزاوار تو نیست که چنین درخواستی کنی، و سزاوار کسیکه در جایگاه تو قرار دارد نیز نیست، پس آنچه که به آن علم نداری از من مخواه، همانا من تو را برحذر میدارم از اینکه از جاهلان باشی، و چیزی از من بخواهی که مخالف علم و حکمت من است.
(۴۷) نوح ÷ گفت: پروردگارا، همانا به تو پناه میبرم و متوسل میشوم از اینکه چیزی را که علمی به آن ندارم از تو بخواهم، و اگر گناهم را نهبخشایی، و به رحمت خویش بر من رحم نکنی، از زیانکارانی خواهم بود که به بهرهشان در آخرت زیان وارد کردهاند.
(۴۸) الله به نوح ÷ فرمود: ای نوح، به سلامتی و امنیت، و با نعمتهای زیادی از جانب الله بر تو، و بر فرزندان مؤمنانی که همراه تو در کشتی بودند که پس از تو میآیند بر روی زمین فرود آی، و امتهای دیگری از فرزندانشان خواهند بود که بهزودی آنها را در این زندگی دنیا بهرهمند خواهیم کرد، و آنچه که با آن زندگی میکنند به آنها خواهیم داد، سپس در آخرت عذابی رنجآور از جانب ما به آنها میرسد.
(۴۹) - ای رسول- این قصۀ نوح ÷ از اخبار غیبی است، که پیش از این وحی که بر تو فرو فرستادیم نه تو آن را میدانستی، و نه قومت آن را میدانستند، پس در برابر آزار و تکذیب قومت شکیبایی پیشه کن، همانگونه که نوح ÷ شکیبایی کرد، زیرا پیروزی و غلبه برای کسانی است که از اوامر الله فرمانبرداری میکنند، و نواهیاش را ترک میکنند.
(۵۰) و بهسوی عاد برادرشان هود ÷ را فرستادیم، به آنها گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، و هیچکس را همراه او شریک نگردانید، معبود برحقی جز او سبحانه ندارید، و در این ادعایتان که شریکی دارد به جز افرادی دروغگو نیستید.
(۵۱) ای قوم من، در قبال آنچه از جانب پروردگارم به شما ابلاغ میکنم و شما را به آن فرامیخوانم، پاداشی از شما نمیخواهم، پاداش من جز بر الله، ذاتیکه مرا آفریده نیست. آیا در این امر نمیاندیشید، و آنچه را که شما را به آن فرامیخوانم نمیپذیرید؟!
(۵۲) و ای قوم من، از الله آمرزش بخواهید، سپس از گناهانتان – که بزرگترین آن شرک است- بهسوی او تعالی توبه کنید تا به پاس پاداش این کار باران زیادی بر شما فرو فرستد، و با زیاد کردن فرزندان و اموال نیرویی بر نیرویتان بیفزاید، و از آنچه شما را به آن فرا میخوانم روی نگردانید، که بهسبب رویگردانی از دعوت من، و کفرتان به الله و تکذیب آنچه آوردهام از جنایتکاران خواهید بود.
(۵۳) قومش گفتند: ای هود حجتی روشن برایمان نیاوردی که ما را وا دارد به تو ایمان بیاوریم، و به خاطر سخن تو که خالی از حجت است از پرستش معبودهایمان دست برنمیداریم، و در اینکه ادعا میکنی رسولی هستی، از مؤمنان به تو نیستیم.
برخی فواید آیات:
• پیامبران ‡ مالک شفاعت برای کسانیکه کفر ورزند حتی اگر فرزندانشان باشند نیستند.
• خویشتنداری و احساس بینیازی دعوتگر از ثروت مردم، برای قبول دعوتش مؤثرتر است.
• فضیلت استغفار و توبه، و اینکه این دو، سبب نزول باران و افزایش اولاد و اموال هستند.
﴿إِن نَّقُولُ إِلَّا ٱعۡتَرَىٰكَ بَعۡضُ ءَالِهَتِنَا بِسُوٓءٖۗ قَالَ إِنِّيٓ أُشۡهِدُ ٱللَّهَ وَٱشۡهَدُوٓاْ أَنِّي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُشۡرِكُونَ٥٤ مِن دُونِهِۦۖ فَكِيدُونِي جَمِيعٗا ثُمَّ لَا تُنظِرُونِ٥٥ إِنِّي تَوَكَّلۡتُ عَلَى ٱللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمۚ مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذُۢ بِنَاصِيَتِهَآۚ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٥٦ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقَدۡ أَبۡلَغۡتُكُم مَّآ أُرۡسِلۡتُ بِهِۦٓ إِلَيۡكُمۡۚ وَيَسۡتَخۡلِفُ رَبِّي قَوۡمًا غَيۡرَكُمۡ وَلَا تَضُرُّونَهُۥ شَيًۡٔاۚ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٍ حَفِيظٞ٥٧ وَلَمَّا جَآءَ أَمۡرُنَا نَجَّيۡنَا هُودٗا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ بِرَحۡمَةٖ مِّنَّا وَنَجَّيۡنَٰهُم مِّنۡ عَذَابٍ غَلِيظٖ٥٨ وَتِلۡكَ عَادٞۖ جَحَدُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ وَعَصَوۡاْ رُسُلَهُۥ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَمۡرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٖ٥٩ وَأُتۡبِعُواْ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا لَعۡنَةٗ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ أَلَآ إِنَّ عَادٗا كَفَرُواْ رَبَّهُمۡۗ أَلَا بُعۡدٗا لِّعَادٖ قَوۡمِ هُودٖ٦٠ ۞وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمۡ صَٰلِحٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥۖ هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ وَٱسۡتَعۡمَرَكُمۡ فِيهَا فَٱسۡتَغۡفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِۚ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٞ مُّجِيبٞ٦١ قَالُواْ يَٰصَٰلِحُ قَدۡ كُنتَ فِينَا مَرۡجُوّٗا قَبۡلَ هَٰذَآۖ أَتَنۡهَىٰنَآ أَن نَّعۡبُدَ مَا يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكّٖ مِّمَّا تَدۡعُونَآ إِلَيۡهِ مُرِيبٖ٦٢ ﴾ [هود: ۵۴-۶۲].
(۵۴) (۵۵) چیزی نمیگوییم جز اینکه بعضی معبودهای ما بهسبب اینکه ما را از عبادت آنها نهی میکردی به تو جنون رساندهاند، هود ÷ گفت: همانا من الله را گواه میگیرم، و شما هم گواه باشید که من از عبادت معبودهایتان که آنها را به جای الله عبادت میکنید بیزارم، پس شما و معبودهایتان که ادعا میکنید به من جنون رساندهاند به من مکر بزنید، آنگاه به من مهلت ندهید.
(۵۶) همانا من فقط بر الله توکل کردم، و در کارم بر او اعتماد کردم؛ زیرا او پروردگار من و پروردگار شماست. هیچچیزی بر روی زمین نمیجنبد مگر اینکه تحت فرمانروایی و قدرت الله، در برابر او تعالی فروتن است، هرگونه که بخواهد آن را میگرداند، همانا پروردگار من بر حق و عدالت است، پس شما را بر من مسلط نمیکند؛ زیرا من برحق و شما بر باطل قرار دارید.
(۵۷) پس اگر از آنچه که من آوردهام روی بگردانید و به آن پشت کنید جز ابلاغ به شما برعهدۀ من نیست، و من تمام آنچه را که الله مرا با آن فرستاده است، و به ابلاغ آن فرمان داده است به شما ابلاغ کردهام، و حجت بر شما اقامه شده است، و بهزودی پروردگارم شما را نابود میکند، و قومی غیر از شما میآورد که آنها را جانشین شما قرار میدهد، و با تکذیب و رویگردانیتان ضرری نه بزرگ و نه کوچک به الله نمیرسانید؛ زیرا او تعالی از بندگانش بینیاز است. همانا پروردگارم بر هر چیزی نگهبان است، پس او ذاتی است که مرا از آسیبی که با آن به من نیرنگ میزنید محافظت میکند.
(۵۸) و آنگاه که فرمان ما به نابودیشان فرا رسید هود و کسانی را که همراهش ایمان آورده بودند به رحمتی از جانب خویش که به آنها رسید نجات دادیم، و آنها را از عذاب سختی که قوم کافرش را با آن عذاب کردیم رهانیدیم.
(۵۹) و این قوم عاد بود که به آیات الله، پروردگارشان کفر ورزیدند، و از رسولشان هود ÷ نافرمانی کردند، و فرمان هر گردنکش علیه حق، و طاغوتی که حق را نمیپذیرد و به آن اذعان نمیکند اطاعت کردند.
(۶۰) و در این دنیا به خواری و رانده شدن از رحمت الله گرفتار شدند، و در روز قیامت نیز از رحمت الله به دور هستند، و این امر بهسبب کفرشان به الله تعالی است. بدانید که الله آنها را از هر خیری دور ساخته است، و به هر شری نزدیک گردانیده است.
(۶۱) و بهسوی قوم ثمود برادرشان صالح ÷ را فرستادیم، گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، معبودی جز او ندارید که سزاوار عبادت باشد، او شما را از خاک زمین با آفرینش پدرتان آدم ÷ از آن آفریده است، و شما را آبادگران زمین قرار داده است، پس از او آمرزش بخواهید سپس با انجام طاعات و ترک گناهان بهسوی او بازگردید. همانا پروردگار من به کسیکه عبادت را برای او خالص گرداند نزدیک است، و دعایش را اجابت میکند.
(۶۲) قومش به او گفتند: ای صالح، قبل از این دعوت خویش، در میان ما صاحب جایگاهی بلند بودی، پس امیدوار بودیم که خردمندی صاحب خیرخواهی و مشورت باشی. - ای صالح- آیا ما را از عبادت آنچه که پدرانمان آن را عبادت میکردند نهی میکنی؟ و همانا ما در عبادت الله به یگانگی که ما را به آن فرامیخوانی در تردیدی هستیم، که ما را وا میدارد تو را بر بستن دروغ بر الله متهم کنیم.
برخی فواید آیات:
• یکی از روشهای مشرکان در متنفر کردن از رسولان، اتهام سبک عقلی و جنون است.
• ضعف مشرکان در نیرنگ و دشمنی؛ زیرا آنها تحت فرمان و قدرت الله فروتن و مغلوب هستند.
• دلایل ربوبیت در آفرینش و پدید آوردن، مقتضی توحید الوهیت و ترک غیر الله است.
﴿قَالَ يَٰقَوۡمِ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كُنتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّي وَءَاتَىٰنِي مِنۡهُ رَحۡمَةٗ فَمَن يَنصُرُنِي مِنَ ٱللَّهِ إِنۡ عَصَيۡتُهُۥۖ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيۡرَ تَخۡسِيرٖ٦٣ وَيَٰقَوۡمِ هَٰذِهِۦ نَاقَةُ ٱللَّهِ لَكُمۡ ءَايَةٗۖ فَذَرُوهَا تَأۡكُلۡ فِيٓ أَرۡضِ ٱللَّهِۖ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوٓءٖ فَيَأۡخُذَكُمۡ عَذَابٞ قَرِيبٞ٦٤ فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُواْ فِي دَارِكُمۡ ثَلَٰثَةَ أَيَّامٖۖ ذَٰلِكَ وَعۡدٌ غَيۡرُ مَكۡذُوبٖ٦٥ فَلَمَّا جَآءَ أَمۡرُنَا نَجَّيۡنَا صَٰلِحٗا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ بِرَحۡمَةٖ مِّنَّا وَمِنۡ خِزۡيِ يَوۡمِئِذٍۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ ٱلۡقَوِيُّ ٱلۡعَزِيزُ٦٦ وَأَخَذَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ ٱلصَّيۡحَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دِيَٰرِهِمۡ جَٰثِمِينَ٦٧ كَأَن لَّمۡ يَغۡنَوۡاْ فِيهَآۗ أَلَآ إِنَّ ثَمُودَاْ كَفَرُواْ رَبَّهُمۡۗ أَلَا بُعۡدٗا لِّثَمُودَ٦٨ وَلَقَدۡ جَآءَتۡ رُسُلُنَآ إِبۡرَٰهِيمَ بِٱلۡبُشۡرَىٰ قَالُواْ سَلَٰمٗاۖ قَالَ سَلَٰمٞۖ فَمَا لَبِثَ أَن جَآءَ بِعِجۡلٍ حَنِيذٖ٦٩ فَلَمَّا رَءَآ أَيۡدِيَهُمۡ لَا تَصِلُ إِلَيۡهِ نَكِرَهُمۡ وَأَوۡجَسَ مِنۡهُمۡ خِيفَةٗۚ قَالُواْ لَا تَخَفۡ إِنَّآ أُرۡسِلۡنَآ إِلَىٰ قَوۡمِ لُوطٖ٧٠ وَٱمۡرَأَتُهُۥ قَآئِمَةٞ فَضَحِكَتۡ فَبَشَّرۡنَٰهَا بِإِسۡحَٰقَ وَمِن وَرَآءِ إِسۡحَٰقَ يَعۡقُوبَ٧١ ﴾ [هود: ۶۳-۷۱].
(۶۳) صالح ÷ در پاسخ قومش گفت: ای قوم من، به من خبر دهید که اگر بر حجتی روشن از جانب پرودگارم باشم، و رحمتی از جانب خویش که همان نبوت است به من عطا کرده باشد، پس اگر من با ترک تبلیغ آنچه که مرا به تبلیغ آن فرمان داده است از او نافرمانی کنم چه کسی مرا در برابر عذاب او محافظت میکند؟ آنگاه غیر از گمراهی و دوری از رضایت او تعالی چیزی بر من نمیافزایید.
(۶۴) و ای قوم من، این ماده شترِ الله برای شما نشانهای بر راستگویی من است، پس او را رها کنید تا در زمین الله بِچَرَد، و هیچ آزاری به او نرسانید که عذابی نزدیک از لحظهای که آن را پی کنید شما را فرامیگیرد.
(۶۵) پس با زیادهروی در تکذیب، ماده شتر را پی کردند، آنگاه صالح ÷ به آنها گفت: به زندگی در این سرزمینتان به مدت سه روز از زمانیکه او را پی کردید بهرهمند شوید، سپس عذاب الله شما را فرا میگیرد، همانا عذاب او تعالی پس از این مدت، وعدهای محقق، بدون تردید و غیر دروغ، بلکه وعدهای راست است.
(۶۶) پس وقتی فرمان ما مبنی بر نابودیشان آمد صالح ÷ و کسانی را که همراهش ایمان آورده بودند به رحمتی از جانب خویش نجات دادیم، و آنها را از خواری و ذلت آن روز رهانیدیم، - ای رسول- همانا پروردگار تو ذات نیرومند و شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و از این رو امتهای تکذیب کننده را نابود کرده است.
(۶۷) و بانگی شدید و مرگبار ثمود را فرا گرفت که از شدت آن مردند، و بر صورتهایشان سرنگون شدند، و صورتهایشان به خاک چسبید.
(۶۸) گویی هرگز در سرزمینشان در نعمت و زندگی مُرَفَّه اقامت نداشتهاند، بدانید که ثمود به الله پروردگارشان کفر ورزیدند، و همیشه از رحمت الله به دور هستند.
(۶۹) و فرشتگان ‡ در شکل مردانی به ابراهیم ÷ و همسرش، مژده اسحاق ÷ و از پی آن یعقوب ÷ را دادند، آنگاه فرشتگان ‡ گفتند: سلام، ابراهیم ÷ اینگونه به آنها پاسخ داد: سلام، و سریع رفت، سپس گوسالهای بریان برایشان آورد؛ تا از آن بخورند چون گمان میکرد که آنها مردانی هستند.
(۷۰) اما وقتی دید دستهایشان بهسوی گوساله دراز نمیشود، و از آن نمیخورند این کار را از آنها نپسندید، و ترس از آنها را در خودش پنهان کرد، پس وقتی فرشتگان ‡ ترس او از خودشان را دیدند گفتند: از ما نترس، الله ما را بهسوی قوم لوط ÷ فرستاده است تا آنها را عذاب کنیم.
(۷۱) و زن ابراهیم ÷ «ساره» ایستاده بود، پس او را به آنچه که او را راضی میساخت باخبر ساختیم، و آن اینکه اسحاق ÷ را وضع حمل میکند، و برای اسحاق ÷ فرزندی یعنی یعقوب ÷ است، پس خندید و از آنچه که شنید خوشحال شد.
برخی فواید آیات:
• سرسختی و گردنکشی مشرکان؛ آنگاه که به نشانۀ صالح ÷ که از بزرگترین نشانههاست ایمان نیاوردند.
• استحباب مژده دادن مؤمن به آنچه که برایش خیر است.
• مشروعیت سلام برای کسیکه نزد دیگری وارد شود، و وجوب پاسخدادن سلام.
• وجوب اکرام مهمان.
﴿قَالَتۡ يَٰوَيۡلَتَىٰٓ ءَأَلِدُ وَأَنَا۠ عَجُوزٞ وَهَٰذَا بَعۡلِي شَيۡخًاۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيۡءٌ عَجِيبٞ٧٢ قَالُوٓاْ أَتَعۡجَبِينَ مِنۡ أَمۡرِ ٱللَّهِۖ رَحۡمَتُ ٱللَّهِ وَبَرَكَٰتُهُۥ عَلَيۡكُمۡ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِۚ إِنَّهُۥ حَمِيدٞ مَّجِيدٞ٧٣ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنۡ إِبۡرَٰهِيمَ ٱلرَّوۡعُ وَجَآءَتۡهُ ٱلۡبُشۡرَىٰ يُجَٰدِلُنَا فِي قَوۡمِ لُوطٍ٧٤ إِنَّ إِبۡرَٰهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّٰهٞ مُّنِيبٞ٧٥ يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُ أَعۡرِضۡ عَنۡ هَٰذَآۖ إِنَّهُۥ قَدۡ جَآءَ أَمۡرُ رَبِّكَۖ وَإِنَّهُمۡ ءَاتِيهِمۡ عَذَابٌ غَيۡرُ مَرۡدُودٖ٧٦ وَلَمَّا جَآءَتۡ رُسُلُنَا لُوطٗا سِيٓءَ بِهِمۡ وَضَاقَ بِهِمۡ ذَرۡعٗا وَقَالَ هَٰذَا يَوۡمٌ عَصِيبٞ٧٧ وَجَآءَهُۥ قَوۡمُهُۥ يُهۡرَعُونَ إِلَيۡهِ وَمِن قَبۡلُ كَانُواْيَعۡمَلُونَ ٱلسَّئَِّاتِۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ هَٰٓؤُلَآءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطۡهَرُ لَكُمۡۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُخۡزُونِ فِي ضَيۡفِيٓۖ أَلَيۡسَ مِنكُمۡ رَجُلٞ رَّشِيدٞ٧٨ قَالُواْ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنۡ حَقّٖ وَإِنَّكَ لَتَعۡلَمُ مَا نُرِيدُ٧٩ قَالَ لَوۡ أَنَّ لِي بِكُمۡ قُوَّةً أَوۡ ءَاوِيٓ إِلَىٰ رُكۡنٖ شَدِيدٖ٨٠ قَالُواْ يَٰلُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَن يَصِلُوٓاْ إِلَيۡكَۖ فَأَسۡرِ بِأَهۡلِكَ بِقِطۡعٖ مِّنَ ٱلَّيۡلِ وَلَا يَلۡتَفِتۡ مِنكُمۡ أَحَدٌ إِلَّا ٱمۡرَأَتَكَۖ إِنَّهُۥ مُصِيبُهَا مَآ أَصَابَهُمۡۚ إِنَّ مَوۡعِدَهُمُ ٱلصُّبۡحُۚ أَلَيۡسَ ٱلصُّبۡحُ بِقَرِيبٖ٨١ ﴾ [هود: ۷۲-۸۱].
(۷۲) ساره پس از اینکه فرشتگان ‡ آن بشارت شگفتآور را برایش دادند گفت: چگونه فرزند میآورم درحالیکه بزرگسال و ناامید از فرزند هستم، و این شوهرم به سن کهولت رسیده است؟! همانا تولید فرزند در این حالت امر شگفتی است، و چیزی عادی نیست.
(۷۳) فرشتگان ‡ به ساره که از این بشارت تعجب کرده بود گفتند: آیا از قضا و قدر الله تعجب میکنی؟ زیرا بر مانند تو پوشیده نیست که الله برای انجام چنین کاری تواناست، - ای اهل بیت ابراهیم- رحمت و برکات الله بر شما باد، همانا الله در صفات و افعالش پسندیده، و بزرگوار و بلند مرتبه است.
(۷۴) پس وقتی ترسی که به ابراهیم ÷ از مهمانانش که طعامش را نخوردند، پس از اینکه دانست آنها فرشتگانی هستند برطرف شد، و خبر خوشحال کننده به او رسید که اسحاق ÷، و از پی آن یعقوب ÷ برایش متولد میشود، در مورد قوم لوط ÷ با فرستادگان ما شروع به مجادله کرد، به این امید که عذاب را از آنها به تأخیر اندازند، و به این امید که لوط ÷ و اهلش را نجات دهند.
(۷۵) همانا ابراهیم ÷ بسیار بردبار بود، که تاخیر کیفر را میخواست، بسیار زاری کننده بهسوی پروردگارش، بسیار دعاگو، و بازگشت کننده بهسوی او تعالی بود.
(۷۶) فرشتگان ‡ گفتند: ای ابراهیم، از این جدال در مورد قوم لوط ÷ خودداری کن، زیرا فرمان پروردگارت بر وقوع عذابی که برایشان مقدر کرده آمده است، و بهطور قطع عذابی بزرگ قوم لوط ÷ را فرا میگیرد، و نه جدالی آن را باز میگرداند؛ و نه دعایی.
(۷۷) و هنگامیکه فرشتگان ‡ در شکل مردانی نزد لوط ÷ آمدند از آمدن آنها اندوهگین شد، و بهسبب ترس بر آنها از قومش که از روی شهوت به جای زنان با مردان نزدیکی میکردند سینهاش تنگ گردید، و لوط ÷ گفت: این روزی سخت است؛ زیرا گمان میکرد قومش در مورد مهمانانش بر او چیره خواهند شد.
(۷۸) و قوم لوط ÷ به سرعت و به قصد انجام فاحشه با مهمانان لوط نزدش آمدند، درحالیکه قبل از آن عادتشان نزدیکی با مردان از روی شهوت به جای زنان بود. لوط ÷ برای بازداشتن قومش و معذور داشتن خود در برابر مهمانانش گفت: اینها دختران من از جمله زنانتان هستند پس با آنها ازدواج کنید؛ زیرا آنها از انجام فاحشه برایتان پاکیزهتر هستند، پس از الله بترسید، و در مورد مهمانانم به من ننگ وارد نسازید، - ای قوم من- آیا مردی عاقل و فهمیده در میانتان نیست که شما را از انجام این کار زشت نهی کند؟!
(۷۹) قومش به او گفتند: - ای لوط- خوب میدانی که ما نه به دخترانت و نه به زنان قومت، نیاز و شهوتی نداریم، و بهراستی که به خوبی میدانی ما چه میخواهیم، پس جز مردان نمیخواهیم.
(۸۰) لوط ÷ گفت: کاش نیرویی داشتم که با آن شما را دفع میکردم، یا قبیلهای که مرا محافظت میکردند، آنگاه میان شما و میان مهمانانم مانع میشدم.
(۸۱) فرشتگان ‡ به لوط ÷ گفتند: ای لوط، همانا ما فرستادگانی از جانب الله هستیم، قوم تو هرگز آسیبی به تو نمیرسانند، پس شبانه در ساعتی تاریک خانوادهات را از این شهر بیرون ببر، و هیچیک از شما نباید به پشت سرش بنگرد، جز زنت که از روی مخالفت به پشت سرش خواهد نگریست؛ زیرا عذابی که به قومت میرسد او را نیز فرا میگیرد، همانا وعدهگاه نابودی آنها صبح است، که وعدهگاهی نزدیک است.
برخی فواید آیات:
• بیان فضیلت و جایگاه خلیل الله ابراهیم ÷، و اهل بیت او.
• مشروعیت مجادله به نفع کسانیکه امید ایمان آوردنشان وجود دارد؛ قبل از ارجاع کارشان به حاکم.
• بیان زشتی و پلیدی زیاد عمل قوم لوط ÷.
﴿فَلَمَّا جَآءَ أَمۡرُنَا جَعَلۡنَا عَٰلِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهَا حِجَارَةٗ مِّن سِجِّيلٖ مَّنضُودٖ٨٢ مُّسَوَّمَةً عِندَ رَبِّكَۖ وَمَا هِيَ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ بِبَعِيدٖ٨٣ ۞وَإِلَىٰ مَدۡيَنَ أَخَاهُمۡ شُعَيۡبٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥۖ وَلَا تَنقُصُواْ ٱلۡمِكۡيَالَ وَٱلۡمِيزَانَۖ إِنِّيٓ أَرَىٰكُم بِخَيۡرٖ وَإِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٖ مُّحِيطٖ٨٤ وَيَٰقَوۡمِ أَوۡفُواْ ٱلۡمِكۡيَالَ وَٱلۡمِيزَانَ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَلَا تَبۡخَسُواْ ٱلنَّاسَ أَشۡيَآءَهُمۡ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ٨٥ بَقِيَّتُ ٱللَّهِ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَۚ وَمَآ أَنَا۠ عَلَيۡكُم بِحَفِيظٖ٨٦ قَالُواْ يَٰشُعَيۡبُ أَصَلَوٰتُكَ تَأۡمُرُكَ أَن نَّتۡرُكَ مَا يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَآ أَوۡ أَن نَّفۡعَلَ فِيٓ أَمۡوَٰلِنَا مَا نَشَٰٓؤُاْۖ إِنَّكَ لَأَنتَ ٱلۡحَلِيمُ ٱلرَّشِيدُ٨٧ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كُنتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّي وَرَزَقَنِي مِنۡهُ رِزۡقًا حَسَنٗاۚ وَمَآ أُرِيدُ أَنۡ أُخَالِفَكُمۡ إِلَىٰ مَآ أَنۡهَىٰكُمۡ عَنۡهُۚ إِنۡ أُرِيدُ إِلَّا ٱلۡإِصۡلَٰحَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُۚ وَمَا تَوۡفِيقِيٓ إِلَّا بِٱللَّهِۚ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُ وَإِلَيۡهِ أُنِيبُ٨٨ ﴾ [هود: ۸۲-۸۸].
(۸۲) پس چون فرمان ما بر نابودی قوم لوط ÷ فرا رسید با بالا بردن شهرشان و زیر و رو کردنش بر آنها بالای آن را پایینش قرار دادیم، و سنگهایی از گل سخت و به صورت لایه لایه و پیاپی بر روی یکدیگر بر آنها فرو ریختیم.
(۸۳) این سنگها با علامت مخصوصی نزد الله مشخص شده هستند، و این سنگها از ستمکاران قریش و غیر آنها دور نیست، بلکه نزدیک است و هرگاه الله فرو فرستادن آنها را مقدّر کند بر آنها فرو فرستاده میشود.
(۸۴) و بهسوی مدین برادرشان شعیب ÷ را فرستادیم، گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، معبودی جز او ندارید که سزاوار عبادت باشد، و پیمانه و ترازو را آنگاه که برای مردم پیمانه یا وزن میکنید کم نکنید. همانا من شما را در روزی و نعمت گسترده میبینم، پس نعمت الله بر خودتان را با گناهان تغییر ندهید، و همانا من از عذاب روزی فراگیر که هر یک از شما را احاطه میکند، و هیچ گریزگاه و پناهگاهی از آن نمییابید بر شما میترسم.
(۸۵) و ای قوم من، اگر برای دیگران پیمانه یا وزن کردید پیمانه و ترازو را با عدالت کامل کنید، و ذرهای از حقوق مردم را با کم فروشی و خیانت و فریب نکاهید، و با قتل و سایر گناهان در زمین فساد برپا مکنید.
(۸۶) باقیماندۀ حلال الله که آن را بعد از ایفای حقوق مردم به عدالت، برایتان باقی میگذارد، برایتان سودمندتر و با برکتتر است از افزودهای که از راه کم فروشی و برپا کردن فساد بر روی زمین به دست میآید، اگر واقعاً مؤمن هستید به این باقیمانده راضی باشید. و من نگهبان بر شما نیستم که اعمالتان را برشمارم، و شما را در قبال آن محاسبه کنم. نگهبان بر این کار فقط همان ذاتی است که از راز و سخنهای درگوشی آگاه است.
(۸۷) قوم شعیب به او گفتند: ای شعیب، آیا نمازت که آن را برای الله میگزاری به تو امر میکند که پرستش بتهایی را که پدرانمان میپرستیدند رها کنیم، و به تو امر میکند که تصرف در اموالمان را به آنچه که میخواهیم، و به آنچه که میخواهیم آن را رشد دهیم رها کنیم؟! همانا تو بردبار و عاقل هستی، زیرا تو چنانکه پیش از این دعوت تو را میشناختیم عاقل و دانا هستی، پس چه چیزی به تو رسیده است؟!
(۸۸) شعیب ÷ به قومش گفت: ای قوم من، از حالتان به من خبر دهید اگر من بر برهانی آشکار و بصیرتی از جانب پروردگارم باشم، و از جانب خویش رزقی حلال، از جمله نبوت به من روزی داده باشد، و نمیخواهم که شما را از چیزی نهی کنم که خودم با انجام آن با شما مخالفت کنم. با دعوت شما بهسوی توحید و طاعت پروردگارتان به اندازۀ توانم، فقط اصلاح شما را میخواهم، و توفیق من برای رسیدن به این امر جز بر الله سبحانه نیست، در تمام امورم فقط بر او توکل کردم، و بهسوی او بازمیگردم.
برخی فواید آیات:
• یکی از سنتهای الله، نابود کردن ستمکاران با شدیدترین و رسواکنندهترین کیفرهاست.
• حرمت کم کردن پیمانه و وزن و کاستن از حقوق مردم.
• وجوب رضایت به حلال هر چند اندک باشد.
• فضیلت امر به معروف و نهی از منکر، و وجوب عمل به آنچه الله به آن فرمان میدهد، و پایان دادن به آنچه از آن نهی میکند.
﴿وَيَٰقَوۡمِ لَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شِقَاقِيٓ أَن يُصِيبَكُم مِّثۡلُ مَآ أَصَابَ قَوۡمَ نُوحٍ أَوۡ قَوۡمَ هُودٍ أَوۡ قَوۡمَ صَٰلِحٖۚ وَمَا قَوۡمُ لُوطٖ مِّنكُم بِبَعِيدٖ٨٩ وَٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِۚ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٞ وَدُودٞ٩٠ قَالُواْ يَٰشُعَيۡبُ مَا نَفۡقَهُ كَثِيرٗا مِّمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَىٰكَ فِينَا ضَعِيفٗاۖ وَلَوۡلَا رَهۡطُكَ لَرَجَمۡنَٰكَۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡنَا بِعَزِيزٖ٩١ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَرَهۡطِيٓ أَعَزُّ عَلَيۡكُم مِّنَ ٱللَّهِ وَٱتَّخَذۡتُمُوهُ وَرَآءَكُمۡ ظِهۡرِيًّاۖ إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعۡمَلُونَ مُحِيطٞ٩٢ وَيَٰقَوۡمِ ٱعۡمَلُواْ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمۡ إِنِّي عَٰمِلٞۖ سَوۡفَ تَعۡلَمُونَ مَن يَأۡتِيهِ عَذَابٞ يُخۡزِيهِ وَمَنۡ هُوَ كَٰذِبٞۖ وَٱرۡتَقِبُوٓاْ إِنِّي مَعَكُمۡ رَقِيبٞ٩٣ وَلَمَّا جَآءَ أَمۡرُنَا نَجَّيۡنَا شُعَيۡبٗا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ بِرَحۡمَةٖ مِّنَّا وَأَخَذَتِ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ ٱلصَّيۡحَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دِيَٰرِهِمۡ جَٰثِمِينَ٩٤ كَأَن لَّمۡ يَغۡنَوۡاْ فِيهَآۗ أَلَا بُعۡدٗا لِّمَدۡيَنَ كَمَا بَعِدَتۡ ثَمُودُ٩٥ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَا وَسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ٩٦ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ فَٱتَّبَعُوٓاْ أَمۡرَ فِرۡعَوۡنَۖ وَمَآ أَمۡرُ فِرۡعَوۡنَ بِرَشِيدٖ٩٧ ﴾ [هود: ۸۹-۹۷].
(۸۹) و ای قوم من، دشمنی با من شما را بر تکذیب آنچه آوردهام نکشاند؛ از ترس اینکه مثل عذابی که به قوم نوح ÷ یا قوم هود ÷ یا قوم صالح ÷ رسید شما را نیز فرا گیرد، و قوم لوط ÷ از شما دور نیستند، نه از نظر زمانی و نه از نظر مکانی؛ و از عذابی که به آنها رسید آگاه شدهاید، پس عبرت بگیرید.
(۹۰) و از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس از گناهانتان بهسوی او توبه کنید، همانا پروردگارم نسبت به توبهکاران بسیار مهربان است، و کسانی از آنها را که توبه کنند بسیار دوست دارد.
(۹۱) قوم شعیب ÷ به او گفتند: ای شعیب، بسیاری از آنچه را که آوردهای نمیفهمیم، و همانا ما تو را در میان خود بهسبب ضعف یا نابینایی که به چشمانت رسیده است ضعیف میبینیم، و اگر طایفۀ تو بر آیین ما نبودند بهطور قطع تو را با پرتاب سنگها میکشتیم، و تو بر ما نیرومند نیستی تا از قتل تو بترسیم، و تو را فقط برای احترام به طایفهات نکشتیم.
(۹۲) شعیب ÷ به قومش گفت: ای قوم من، آیا طایفۀ من نزد شما از الله پروردگارتان گرامیتر و عزیزتر است؟! و الله را برکنار شده پشت سرتان رها کردید که به پیامبرش که او را بهسوی شما فرستاد ایمان نیاوردید. همانا پروردگارم به آنچه انجام میدهید احاطه دارد. ذرهای از اعمال شما بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی در قبال آن شما را در دنیا با نابودی، و در آخرت با عذاب مجازات خواهد کرد.
(۹۳) و ای قوم من، هرچه میتوانید بر راهتان که آن را برگزیدهاید عمل کنید، بهراستی که من بر راهم که آن را برگزیدهام در حدّ توانم عمل میکنم. به زودی خواهید دانست کدامیک از ما را برای کیفرش عذابی خوار کننده فرا میگیرد، و کدامیک از ما در آنچه که ادعا میکند دروغگوست. پس منتظر آنچه که الله حکم میکند باشید، من هم همراه شما انتظار میکشم.
(۹۴) و وقتی فرمان ما بر نابودی قوم شعیب ÷ فرا رسید شعیب ÷ و کسانی را که همراهش ایمان آورده بودند به رحمتی از جانب خویش نجات دادیم، و کسانی از قومش را که ستم کرده بودند بانگی شدید و مرگبار فرا گرفت که بر اثر آن مردند، و بر روی صورتهایشان سرنگون شدند، و صورتهایشان به خاک چسبید.
(۹۵) گویی از قبل در آنجا اقامت نداشته بودند، بدانید مدین با رسیدن خشم الله بر آنها از رحمت او تعالی رانده شد، همانگونه که ثمود با فرو فرستادن خشم الله بر آنها از رحمت او تعالی رانده شد.
(۹۶) و به تحقیق که موسی ÷ را با آیات دلالت کنندۀ خویش بر توحید الله، و با حجتهای آشکار و دلالتکنندۀمان، بر راستیِ آنچه که آورده بود فرستادیم.
(۹۷) او را بهسوی فرعون و سران قومش فرستادیم، اما این سران، فرمان فرعون بر آنها مبنی بر کفر به الله را پیروی کردند، و فرمان فرعون فرمانی در راستای حق نیست که پیروی شود.
برخی فواید آیات:
• سرزنش جاهلانی که آیاتی را که پیامبران ‡ آوردهاند درک نمیکنند.
• سرزنش و نسبت دادن نادانی به کسیکه به اوامر مردم مشغول شود، و از اوامر الله روی گرداند.
• بیان نقش طایفه در پیروزی دعوت و دعوتگران.
• رانده شدن مشرکان از رحمت الله تعالی.
﴿يَقۡدُمُ قَوۡمَهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَأَوۡرَدَهُمُ ٱلنَّارَۖ وَبِئۡسَ ٱلۡوِرۡدُ ٱلۡمَوۡرُودُ٩٨ وَأُتۡبِعُواْ فِي هَٰذِهِۦ لَعۡنَةٗ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ بِئۡسَ ٱلرِّفۡدُ ٱلۡمَرۡفُودُ٩٩ ذَٰلِكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡقُرَىٰ نَقُصُّهُۥ عَلَيۡكَۖ مِنۡهَا قَآئِمٞ وَحَصِيدٞ١٠٠ وَمَا ظَلَمۡنَٰهُمۡ وَلَٰكِن ظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡۖ فَمَآ أَغۡنَتۡ عَنۡهُمۡ ءَالِهَتُهُمُ ٱلَّتِي يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖ لَّمَّا جَآءَ أَمۡرُ رَبِّكَۖ وَمَا زَادُوهُمۡ غَيۡرَ تَتۡبِيبٖ١٠١ وَكَذَٰلِكَ أَخۡذُ رَبِّكَ إِذَآ أَخَذَ ٱلۡقُرَىٰ وَهِيَ ظَٰلِمَةٌۚ إِنَّ أَخۡذَهُۥٓ أَلِيمٞ شَدِيدٌ١٠٢ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّمَنۡ خَافَ عَذَابَ ٱلۡأٓخِرَةِۚ ذَٰلِكَ يَوۡمٞ مَّجۡمُوعٞ لَّهُ ٱلنَّاسُ وَذَٰلِكَ يَوۡمٞ مَّشۡهُودٞ١٠٣ وَمَا نُؤَخِّرُهُۥٓ إِلَّا لِأَجَلٖ مَّعۡدُودٖ١٠٤ يَوۡمَ يَأۡتِ لَا تَكَلَّمُ نَفۡسٌ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦۚ فَمِنۡهُمۡ شَقِيّٞ وَسَعِيدٞ١٠٥ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ شَقُواْ فَفِي ٱلنَّارِ لَهُمۡ فِيهَا زَفِيرٞ وَشَهِيقٌ١٠٦ خَٰلِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلۡأَرۡضُ إِلَّا مَا شَآءَ رَبُّكَۚ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٞ لِّمَا يُرِيدُ١٠٧ ۞وَأَمَّا ٱلَّذِينَ سُعِدُواْ فَفِي ٱلۡجَنَّةِ خَٰلِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلۡأَرۡضُ إِلَّا مَا شَآءَ رَبُّكَۖ عَطَآءً غَيۡرَ مَجۡذُوذٖ١٠٨ ﴾ [هود: ۹۸-۱۰۸].
(۹۸) فوعون در روز قیامت پیشاپیش قومش میرود تا آنها و خودش را وارد جهنم میکند، و چه ورودیِ بدی است که آنها را را به آن وارد میکند.
(۹۹) و الله در زندگی دنیا لعنت و راندن و دور کردن از رحمت خویش را همراه با نابودی بهوسیلۀ غرق شدن که آنها را فرا گرفت به آنها میرساند، و در روز قیامت راندن و دور شدن از رحمتش را به آنها میرساند. چه بد است از پی یکدیگر در آمدن دو لعنت و عذاب در دنیا و آخرت که برایشان حاصل شده است.
(۱۰۰) - ای رسول- اخبار مذکور در این سوره از سرگذشت آن شهرهاست که برایت حکایت میکنیم. آثار و بقایای بعضی از این شهرها پابرجاست، و بقایای بعضی از آنها از بین رفته است، و هیچ اثری از آن به جای نمانده است.
(۱۰۱) و با نابودیای که به آنها رساندیم، ما به آنها ستم نکردیم، بلکه آنها بهسبب کفر به الله با قرار دادن خویش در معرض نابودی به خودشان ستم کردند، پس –ای رسول- آنگاه که امر پروردگارت بر نابودیشان آمد معبودهایشان که آنها را به جای الله عبادت میکردند، عذابی را که بر آنها نازل شد از آنها دفع نکردند، و جز زیان و نابودی بر آنها نیفزودند.
(۱۰۲) و چنین بود گرفتن و ریشه کنیای که الله شهرهای تکذیب کننده در هر زمان و مکانی را گرفت. همانا گرفتن شهرهای ستمگر توسط او تعالی، گرفتنی دردآور و قوی است.
(۱۰۳) همانا در گرفتن شدید آن شهرهای ستمگر از جانب الله، عبرت و پندی است برای کسیکه از عذاب روز قیامت بترسد، آن روزیکه الله مردم را برای حسابرسی برای آن گرد میآورد، و اهل محشر در آن روز حاضر میشوند.
(۱۰۴) و روز قیامت را جز تا زمان مشخصی به تأخیر نمیاندازیم.
(۱۰۵) وقتیکه آن روز فرا رسد هیچکس جز به اذن او تعالی به حجت یا شفاعتی سخن نگوید، و مردم در آن روز دو نوع هستند: بدبخت که وارد جهنم میشود، و خوشبخت که وارد بهشت میشود.
(۱۰۶) اما بدبختان که بهسبب کفر و اعمال فاسدشان وارد جهنم میشوند، صداها و نفسهایشان از شدت سوزش آتش جهنم که رنج میبردند در جهنم بالا میرود.
(۱۰۷) برای همیشه در آن میمانند، و تا زمانیکه آسمانها و زمین پابرجاست از آن خارج نمیشوند، مگر کسی از گناهکاران یکتاپرست که الله خروجش را بخواهد، - ای رسول- همانا پروردگارت آنچه را که بخواهد انجام میدهد، زیرا هیچ اجبار کنندهای برای او سبحانه نیست.
(۱۰۸) و اما خوشبختان که بهسبب ایمان و اعمال صالحشان خوشبختی از جانب الله بر آنها داده شده است، برای همیشه تا زمانیکه آسمانها و زمین باقی است در بهشت میمانند، مگر کسی از مؤمنان گناهکار که الله وارد کردن او به آتش را قبل از بهشت بخواهد، همانا نعمتهای الله بر ساکنان بهشت همیشگی است.
برخی فواید آیات:
• ترساندن از پیروی سران شر و فساد، و بیان بدشومی پیروی از آنها در هر دو سرا.
• الله تعالی از روا داشتن ستم در نابودی مشرکان و گناهکاران منزه است.
• در روز قیامت معبودهای مشرکان به عبادتگزارانشان نفع نمیرسانند، و عذاب را از آنها دفع نمیکنند.
• تقسیم کردن مردم در روز قیامت به: خوشبخت جاویدان در بهشتها، و بدبخت جاویدان در جهنم.
﴿فَلَا تَكُ فِي مِرۡيَةٖ مِّمَّا يَعۡبُدُ هَٰٓؤُلَآءِۚ مَا يَعۡبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعۡبُدُ ءَابَآؤُهُم مِّن قَبۡلُۚ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمۡ نَصِيبَهُمۡ غَيۡرَ مَنقُوصٖ١٠٩ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ فَٱخۡتُلِفَ فِيهِۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيۡنَهُمۡۚ وَإِنَّهُمۡ لَفِي شَكّٖ مِّنۡهُ مُرِيبٖ١١٠ وَإِنَّ كُلّٗا لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمۡ رَبُّكَ أَعۡمَٰلَهُمۡۚ إِنَّهُۥ بِمَا يَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ١١١ فَٱسۡتَقِمۡ كَمَآ أُمِرۡتَ وَمَن تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطۡغَوۡاْۚ إِنَّهُۥ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ١١٢ وَلَا تَرۡكَنُوٓاْ إِلَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّكُمُ ٱلنَّارُ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِنۡ أَوۡلِيَآءَ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ١١٣ وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ طَرَفَيِ ٱلنَّهَارِ وَزُلَفٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِۚ إِنَّ ٱلۡحَسَنَٰتِ يُذۡهِبۡنَ ٱلسَّئَِّاتِۚ ذَٰلِكَ ذِكۡرَىٰ لِلذَّٰكِرِينَ١١٤ وَٱصۡبِرۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١١٥ فَلَوۡلَا كَانَ مِنَ ٱلۡقُرُونِ مِن قَبۡلِكُمۡ أُوْلُواْ بَقِيَّةٖ يَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡفَسَادِ فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا قَلِيلٗا مِّمَّنۡ أَنجَيۡنَا مِنۡهُمۡۗ وَٱتَّبَعَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مَآ أُتۡرِفُواْ فِيهِ وَكَانُواْ مُجۡرِمِينَ١١٦ وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهۡلِكَ ٱلۡقُرَىٰ بِظُلۡمٖ وَأَهۡلُهَا مُصۡلِحُونَ١١٧ ﴾ [هود: ۱۰۹-۱۱۷].
(۱۰۹) پس –ای رسول- از فساد آنچه این مشرکان عبادت میکنند در تردید و شک نباش، زیرا نه برهانی عقلی بر صحت آن دارند و نه برهانی شرعی؛ و تنها مُشَوّق آنها برای عبادت غیر الله، تقلید آنها از پدرانشان است، و همانا ما سهم آنها از عذاب را بدون کاستی، کامل میکنیم.
(۱۱۰) و تورات را به موسی ÷ دادیم، آنگاه مردم در آن اختلاف کردند. برخی از آنها به آن ایمان آوردند، و برخی دیگر کفر ورزیدند، و اگر حکمی از جانب الله نگذشته بود که عذاب را به تعجیل نیندازد، بلکه به حکمتی آن را تا روز قیامت به تأخیر اندازد، بهطور قطع عذابی را که سزاوارش هستند در دنیا بر آنها نازل میشد، و همانا کافران، چه یهودیان و چه مشرکان، در شکی از قرآن هستند که به بدگمانی میاندازد.
(۱۱۱) و –ای رسول- همانا پروردگارت جزای اعمال تمام اختلافکنندگانی که ذکر شد، را بهطور کامل میدهد، پس هر عملی که خیر باشد جزایش خیر است، و هر عملی که شر باشد جزایش شر است، بهراستی که الله از جزئیات آنچه که انجام میدهند آگاه است، و ذرهای از اعمالشان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۱۱۲) - ای رسول- بر پایبندی به راه راست آنگونه که الله به تو فرمان داده است مداومت کن، پس اوامرش را اجرا، و نواهیاش را ترک کن، و مؤمنانی که با تو توبه کردهاند باید ایستادگی کنند، و با ارتکاب گناهان از حد تجاوز نکنید، همانا او تعالی آنچه را که انجام میدهید میبیند، و ذرهای از اعمال شما بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال اعمالتان جزا خواهد داد.
(۱۱۳) و با چاپلوسی یا مودت بهسوی کفار ستمگر متمایل نشوید، که بهسبب این تمایل، جهنمی میشوید، و دوستانی غیر از الله ندارید که شما را از آن نجات دهند، سپس کسی را نمییابید که شما را یاری رساند.
(۱۱۴) و –ای رسول- نماز را به بهترین وجه در دو طرف روز یعنی اول و آخر روز برپادار، و در ساعاتی از شب آن را برپادار، همانا اعمال صالح گناهان صغیره را محو میکنند. این مورد مذکور پندی برای پندگیران، و عبرتی برای عبرتگیران است.
(۱۱۵) و بر انجام آنچه به آن فرمان یافتهای از استقامت و غیر آن و بر ترک آنچه از آن نهی شدهای از طغیان و تمایل به ستمگران شکیبایی کن، بهراستی که الله پاداش نیکوکاران را تباه نمیسازد، بلکه بهترین کاری را که انجام دادهاند از آنها میپذیرد، و پاداش آنها را برحسب نیکوترین کاری که انجام میدادند به آنها جزا میدهد.
(۱۱۶) پس چرا از میان امتهای عذاب شدۀ قبل از شما بازماندگانی از اهل فضل و صلاح نبودند که آن امتها را از کفر و از فساد در روی زمین توسط ارتکاب گناهان نهی کنند، این بازماندگان در میان آنها نبودند، جز اندکی از آنها که از فساد نهی میکردند، پس هنگامیکه قوم ستمکارشان را نابود کردیم آنها را نجات دادیم، و ستمکاران اقوامشان به دنبال نعمتهایی که در آن بودند رفتند، و با رفتن به دنبال این نعمتها ستمکار بودند.
(۱۱۷) و –ای رسول- همانا پروردگارت نمیخواهد یکی از این شهرها را نابود کند آنگاه که ساکنانش در زمین اصلاحگر باشند، بلکه فقط در صورتی آن را نابود میکند که ساکنانش با کفر و ستم و گناهان فسادکار باشند.
برخی فواید آیات:
• وجوب پایداری بر دین الله تعالی.
• ترساندن از تمایل بهسوی کفار ستمکار با چاپلوسی یا مودت.
• بیان سنت الله تعالی در اینکه نیکی بدی را محو میکند.
• تشویق بر ایجاد گروهی از صاحبان فضل که به معروف امر میکنند، و از فساد و شر نهی میکنند، و اینکه آنها از عذاب الله محافظت میشوند.
﴿وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ ٱلنَّاسَ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗۖ وَلَا يَزَالُونَ مُخۡتَلِفِينَ١١٨ إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَۚ وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمۡۗ وَتَمَّتۡ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ١١٩ وَكُلّٗا نَّقُصُّ عَلَيۡكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِۦ فُؤَادَكَۚ وَجَآءَكَ فِي هَٰذِهِ ٱلۡحَقُّ وَمَوۡعِظَةٞ وَذِكۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ١٢٠ وَقُل لِّلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ ٱعۡمَلُواْ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمۡ إِنَّا عَٰمِلُونَ١٢١ وَٱنتَظِرُوٓاْ إِنَّا مُنتَظِرُونَ١٢٢ وَلِلَّهِ غَيۡبُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَإِلَيۡهِ يُرۡجَعُ ٱلۡأَمۡرُ كُلُّهُۥ فَٱعۡبُدۡهُ وَتَوَكَّلۡ عَلَيۡهِۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ١٢٣ ﴾ [هود: ۱۱۸-۱۲۳].
(۱۱۸) و –ای رسول- اگر پروردگارت میخواست که مردم را امتی واحد برحق قرار دهد بهطور قطع این کار را انجام میداد، اما او تعالی این امر را نخواست، پس بهسبب پیروی از هوس و سرکشی، همیشه با حق اختلاف دارند.
(۱۱۹) مگر کسانیکه الله با توفیق به هدایت بر آنها رحم کرده، که آنها در توحید او سبحانه اختلاف نمیکنند، و برای همین آزمایش کردن بهوسیلۀ اختلاف، او سبحانه آنها را آفریده است، پس برخی از آنها بدبخت و برخی از آنها خوشبخت هستند، و –ای رسول- سخن پروردگارت که آن را در ازل بر پُر کردن جهنم از پیروان شیطان، چه جنها و چه انسانها، حکم کرده تحقق یافته است.
(۱۲۰) و –ای رسول- تمام خبرهایی از سرگذشت رسولان پیش از تو را که برایت حکایت میکنیم برای این است که با آن قلبت را برحق استوار سازیم و تقویت کنیم، و در این سوره حقیقتی آمده است که شکی در آن راه ندارد، و در آن اندرزی برای کافران، و تذکری برای مؤمنان که از تذکر بهره میبرند برایت آمده است.
(۱۲۱) و –ای رسول- به کسانیکه به الله ایمان نمیآورند، و او را یکتا قرار نمیدهند بگو: بر راهتان در رویگردانی و بازداشتن از حق عمل کنید، ما نیز بر راهمان در استواری برحق، و دعوت به آن، و شکیبایی بر آن عمل میکنیم.
(۱۲۲) و انتظار بکشید که چه چیزی بر ما نازل میشود، ما نیز انتظار میکشیم که چه چیزی بر شما نازل میشود.
(۱۲۳) علم آنچه در آسمانها، و آنچه در زمین نهان است فقط از آنِ الله است، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند، و تمام امور در روز قیامت فقط بهسوی او بازگردانیده میشود، پس –ای رسول- تنها او را عبادت کن، و در تمام کارهایت بر او توکل کن، و پروردگارت از آنچه که انجام میدهید غافل نیست، بلکه از آن آگاه است، و به زودی هرکس را بر اساس آنچه عمل کرده است جزا میدهد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ١ إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ قُرۡءَٰنًا عَرَبِيّٗا لَّعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٢ نَحۡنُ نَقُصُّ عَلَيۡكَ أَحۡسَنَ ٱلۡقَصَصِ بِمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ وَإِن كُنتَ مِن قَبۡلِهِۦ لَمِنَ ٱلۡغَٰفِلِينَ٣ إِذۡ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَٰٓأَبَتِ إِنِّي رَأَيۡتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوۡكَبٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ رَأَيۡتُهُمۡ لِي سَٰجِدِينَ٤ ﴾ [يوسف: ۱-۴].
برخی مقاصد سوره:
وعده به قدرت بخشیدن پس از آزمایش آشکار، به هدف استوار سازی و وعدهای برای پیامبر ج و مؤمنان.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓر ﴾ سخن در مورد این حرف و حروف شبیه آن در آغاز سورۀ بقره بیان شد. آیات نازل شده در این سوره، در مضامین خویش از آیات روشن قرآن هستند.
(۲) ما قرآن را به زبان عربی نازل کردیم باشد که شما –ای عرب- معانی آن را بفهمید.
(۳) - ای رسول- با نزول این قرآن بر تو، نیکوترین قصص را به دلیل راستی و سلامت الفاظ و بلاغتش بر تو حکایت میکنیم، و بهراستی که تو پیش از نزول قرآن از این قصهها از بیخبران بودی، و از آن آگاهی نداشتی.
(۴) - ای رسول- تو را باخبر میکنیم از آن هنگام که یوسف ÷ به پدرش یعقوب ÷ گفت: ای پدرم، در خواب یازده ستاره، و خورشید و ماه را دیدم. دیدم که تمام اینها در برابر من سجده میکنند، این خواب، مژدهای عاجل برای یوسف ÷ بود.
برخی فواید آیات:
• بیان حکمت قصص قرآنی، که همان استوار سازی قلب پیامبر ج و اندرز دادن مؤمنان است.
• یگانگی الله تعالی در دانستن غیب؛ بهگونهای که هیچکس در این امر با او مشارکت ندارد.
• حکمت نزول قرآن به زبان عربی این است که عرب آن را بفهمند، تا آن را به دیگران ابلاغ کنند.
• مشتمل بودن قرآن بر نیکوترین قصص.
﴿قَالَ يَٰبُنَيَّ لَا تَقۡصُصۡ رُءۡيَاكَ عَلَىٰٓ إِخۡوَتِكَ فَيَكِيدُواْ لَكَ كَيۡدًاۖ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ لِلۡإِنسَٰنِ عَدُوّٞ مُّبِينٞ٥ وَكَذَٰلِكَ يَجۡتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِن تَأۡوِيلِ ٱلۡأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكَ وَعَلَىٰٓ ءَالِ يَعۡقُوبَ كَمَآ أَتَمَّهَا عَلَىٰٓ أَبَوَيۡكَ مِن قَبۡلُ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡحَٰقَۚ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٦ ۞لَّقَدۡ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخۡوَتِهِۦٓ ءَايَٰتٞ لِّلسَّآئِلِينَ٧ إِذۡ قَالُواْ لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَىٰٓ أَبِينَا مِنَّا وَنَحۡنُ عُصۡبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٨ ٱقۡتُلُواْ يُوسُفَ أَوِ ٱطۡرَحُوهُ أَرۡضٗا يَخۡلُ لَكُمۡ وَجۡهُ أَبِيكُمۡ وَتَكُونُواْ مِنۢ بَعۡدِهِۦ قَوۡمٗا صَٰلِحِينَ٩ قَالَ قَآئِلٞ مِّنۡهُمۡ لَا تَقۡتُلُواْ يُوسُفَ وَأَلۡقُوهُ فِي غَيَٰبَتِ ٱلۡجُبِّ يَلۡتَقِطۡهُ بَعۡضُ ٱلسَّيَّارَةِ إِن كُنتُمۡ فَٰعِلِينَ١٠ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَا مَالَكَ لَا تَأۡمَ۬نَّا عَلَىٰ يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُۥ لَنَٰصِحُونَ١١ أَرۡسِلۡهُ مَعَنَا غَدٗا يَرۡتَعۡ وَيَلۡعَبۡ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ١٢ قَالَ إِنِّي لَيَحۡزُنُنِيٓ أَن تَذۡهَبُواْ بِهِۦ وَأَخَافُ أَن يَأۡكُلَهُ ٱلذِّئۡبُ وَأَنتُمۡ عَنۡهُ غَٰفِلُونَ١٣ قَالُواْ لَئِنۡ أَكَلَهُ ٱلذِّئۡبُ وَنَحۡنُ عُصۡبَةٌ إِنَّآ إِذٗا لَّخَٰسِرُونَ١٤ ﴾ [يوسف: ۵-۱۴].
(۵) یعقوب ÷ به پسرش یوسف ÷ گفت: ای پسرم، خوابت را برای برادرانت بازگو نکن، که آن را میفهمند، و به تو حسادت میورزند، آنگاه از روی حسد نیرنگی برایت میاندیشند. همانا شیطان دشمنی آشکار برای انسان است.
(۶) و –ای یوسف- همانگونه که این خواب را دیدی پروردگارت تو را برمیگزیند، و تعبیر خواب را به تو میآموزاند، و نعمتش را بر تو با نبوت کامل میکند همانگونه که پیش از تو نعمتش را بر اَجدادت: ابراهیم ÷ و اسحاق ÷ کامل کرد، بهراستیکه پروردگارت از آفرینش خویش آگاه، و در تدبیر خویش بسیار داناست.
(۷) همانا در خبر یوسف ÷ و برادرانش پند و اندرزهایی است برای کسانیکه از اخبار آنها میپرسند.
(۸) آنگاه که برادران یوسف ÷ در میان خودشان گفتند: همانا یوسف و برادر تنی او نزد پدرمان از ما دوست داشتنیتر هستند درحالیکه ما گروهی نیرومند هستیم، پس چگونه آن دو را بر ما برتری داده است؟ همانا ما او را در خطایی آشکار میبینیم که بدون سببی که برای ما آشکار باشد آن دو را بر ما برتری داده است.
(۹) یوسف را بکشید، یا او را در زمین دور نهان کنید، تا توجه پدرتان فقط برای شما باشد آنگاه به صورت کامل شما را دوست داشته باشد، و پس از اینکه یوسف را کشتید یا نهان کردید قومی صالح باشید، و از گناهتان توبه میکنید.
(۱۰) یکی از برادرانش گفت: یوسف را نکشید، بلکه او را در ته چاه بیندازید تا یکی از مسافرانی که از آنجا عبور میکند او را برگیرد، زیرا این کار ضرر کمتری از کشتنش دارد، اگر بر انجام آنچه که در مورد او گفتید قصد دارید.
(۱۱) و چون بر دور کردن یوسف ÷ اتفاق کردند به پدرشان یعقوب ÷ گفتند: ای پدر ما، چرا ما را در مورد یوسف امین نمیدانی؟ درحالیکه ما دلسوز او هستیم و از آنچه که به او آسیب برساند از او محافظت میکنیم، و ما با محافظت و توجه به او خیر خواهش هستیم تا سالم بهسوی تو بازگردد، پس چه چیزی تو را از فرستادن او همراه ما بازمیدارد؟
(۱۲) به ما اجازه بده که فردا او را با خودمان ببریم که از خوراکیها لذت ببرد و بازی کند، و بهراستیکه ما او را از هر زیانی که به او برسد محافظت میکنیم.
(۱۳) یعقوب ÷ به پسرانش گفت: همانا بردن او توسط شما مرا اندوهگین میسازد؛ زیرا بر فراق او شکیبایی نمیکنم، و بر او میترسم درحالیکه شما به چرا و بازی سرگرم هستید گرگ او را بخورد.
(۱۴) آنها به پدرشان گفتند: اگر گرگ یوسف را بخورد درحالیکه ما گروهی نیرومند هستیم به یقین در این حالت خیری در ما نیست، زیرا اگر او را در برابر گرگ محافظت نکنیم زیانکار هستیم.
برخی فواید آیات:
• ثبوت خواب از نظر شرعی، و جواز تعبیر آن.
• مشروعیت کتمان بعضی حقایق اگر اظهار آن آسیبی را به دنبال داشته باشد.
• بیان فضیلت نسل خاندان ابراهیم ÷ و ترجیح دادن آنها بر مردم با نبوت.
• تمایل به یکی از پسران در دوستی، دشمنی و حسادت میان برادران را به جای میگذارد.
﴿فَلَمَّا ذَهَبُواْ بِهِۦ وَأَجۡمَعُوٓاْ أَن يَجۡعَلُوهُ فِي غَيَٰبَتِ ٱلۡجُبِّۚ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمۡرِهِمۡ هَٰذَا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ١٥ وَجَآءُوٓ أَبَاهُمۡ عِشَآءٗ يَبۡكُونَ١٦ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَآ إِنَّا ذَهَبۡنَا نَسۡتَبِقُ وَتَرَكۡنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَٰعِنَا فَأَكَلَهُ ٱلذِّئۡبُۖ وَمَآ أَنتَ بِمُؤۡمِنٖ لَّنَا وَلَوۡ كُنَّا صَٰدِقِينَ١٧ وَجَآءُو عَلَىٰ قَمِيصِهِۦ بِدَمٖ كَذِبٖۚ قَالَ بَلۡ سَوَّلَتۡ لَكُمۡ أَنفُسُكُمۡ أَمۡرٗاۖ فَصَبۡرٞ جَمِيلٞۖ وَٱللَّهُ ٱلۡمُسۡتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ١٨ وَجَآءَتۡ سَيَّارَةٞ فَأَرۡسَلُواْ وَارِدَهُمۡ فَأَدۡلَىٰ دَلۡوَهُۥۖ قَالَ يَٰبُشۡرَىٰ هَٰذَا غُلَٰمٞۚ وَأَسَرُّوهُ بِضَٰعَةٗۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِمَا يَعۡمَلُونَ١٩ وَشَرَوۡهُ بِثَمَنِۢ بَخۡسٖ دَرَٰهِمَ مَعۡدُودَةٖ وَكَانُواْ فِيهِ مِنَ ٱلزَّٰهِدِينَ٢٠ وَقَالَ ٱلَّذِي ٱشۡتَرَىٰهُ مِن مِّصۡرَ لِٱمۡرَأَتِهِۦٓ أَكۡرِمِي مَثۡوَىٰهُ عَسَىٰٓ أَن يَنفَعَنَآ أَوۡ نَتَّخِذَهُۥ وَلَدٗاۚ وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلِنُعَلِّمَهُۥ مِن تَأۡوِيلِ ٱلۡأَحَادِيثِۚ وَٱللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰٓ أَمۡرِهِۦ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٢١ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُۥٓ ءَاتَيۡنَٰهُ حُكۡمٗا وَعِلۡمٗاۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ٢٢ ﴾ [يوسف: ۱۵-۲۲].
(۱۵) آنگاه یعقوب ÷ او را همراه آنها فرستاد، پس وقتی او را دور بردند، و بر افکندن او در ته چاه تصمیم گرفتند، در این حال به یوسف ÷ وحی کردیم که: بهطور قطع آنها را درحالیکه نمیدانند از این کارشان باخبر خواهی کرد.
(۱۶) و برادران یوسف ÷ شامگاه در حالی نزد پدرشان آمدند که برای با آب و تاب گفتن مکرشان گریه میکردند.
(۱۷) گفتند: ای پدر ما، ما برای مسابقۀ دو و تیراندازی رفتیم، و یوسف را کنار لباسها و توشههایمان گذاشتیم تا از آنها محافظت کند، آنگاه گرگ او را خورد، و تو سخن ما را باور نمیکنی، هر چند واقعا در آنچه که به تو خبر دادیم راستگو باشیم.
(۱۸) و خبرشان را با حیله تقویت کردند، چنانکه پیراهن یوسف ÷ را آغشته به خونی غیر از خون او آوردند، تا این گمان را ایجاد کنند که اثر خوردن یوسف ÷ توسط گرگ است، اما یعقوب ÷ – با قرینۀ اینکه پیراهن پاره نشده بود- به دروغ آنها پی برد، آنگاه به آنها گفت: امر آنگونه که شما خبر دادید نیست، بلکه نفسهایتان کار بدی را که انجام دادهاید برایتان آراسته است، پس کار من صبری نیکو و بدون ناشکیبایی است، و بر آنچه از امر یوسف بیان میکنید یاری از الله خواسته میشود.
(۱۹) و کاروانی رهگذر آمد، آنگاه کسی را فرستادند که برایشان آب بکشد، پس دَلوش را در چاه انداخت، که یوسف ÷ خود را به ریسمان آویخت، پس وقتی آبآور یوسف ÷ را دید با شادمانی گفت: مژده این پسرکی است، و آبآور آنها و برخی از یارانش او را از دنبالۀ کاروان با این ادعا که کالایی است که آن را برای خود گرفتهاند پنهان کردند، و الله از بیرغبتی و فروشی که در مورد یوسف انجام میدادند آگاه است، و ذرهای از عمل آنها بر او پوشیده نمیماند.
(۲۰) و آبآور و یارانش او را در مصر با بهای ناچیزی، یعنی درهمهایی که به دلیل اندک بودن، شمارش آنها آسان بود، فروختند، و برای اشتیاق بر اینکه به سرعت از او رهایی یابند در او بیرغبت بودند، زیرا از وضعیت او دانسته بودند که مملوک نیست، و در مورد خودشان از خانوادۀ او ترسیدند، و این از رحمت کامل الله به یوسف ÷ است تا زمانی طولانی با آنها نماند.
(۲۱) و مردی از مصر که او را خرید به همسرش گفت: به او نیکی کن و جایگاهش را نزد ما گرامی دار، شاید در انجام بخشی از آنچه که به آن نیاز داریم به ما فایده برساند، یا با فرزند خواندگی او را به فرزندی بگیریم، و همانگونه که یوسف ÷ را از قتل نجات دادیم، و او را از چاه در آوردیم، و دل عزیز را بر او مهربان کردیم؛ در مصر به او قدرت بخشیدیم، و تأویل خواب را برایش آموختیم. و الله بر امر خویش چیره است، یعنی امرش نافذ است، زیرا او سبحانه هیچ اجبار کنندهای ندارد، اما بیشتر مردم – یعنی کافران- این را نمیدانند.
(۲۲) و چون یوسف ÷ به سنی رسید که بدن در آن سخت و استوار میشود فهم و علم به او عطا کردیم، و مانند این پاداش که به او بخشیدیم به کسانیکه عبادت را به نیکی برای الله بهپا دارند پاداش میدهیم.
برخی فواید آیات:
• بیان خطر بزرگ حسادتی که برادران یوسف ÷ را به نیرنگ زدن بر او و مشورت کردن بر قتلش واداشت.
• مشروعیت عمل به قرینه در احکام.
• از تدبیر و لطف الله بر یوسف این است که پس از اینکه شیطان جایگاه برادری را بر برادران یوسف ÷ پوشانید، جایگاه پدری را در قلب عزیز مصر افکند.
﴿وَرَٰوَدَتۡهُ ٱلَّتِي هُوَ فِي بَيۡتِهَا عَن نَّفۡسِهِۦ وَغَلَّقَتِ ٱلۡأَبۡوَٰبَ وَقَالَتۡ هَيۡتَ لَكَۚ قَالَ مَعَاذَ ٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ رَبِّيٓ أَحۡسَنَ مَثۡوَايَۖ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٣ وَلَقَدۡ هَمَّتۡ بِهِۦۖ وَهَمَّ بِهَا لَوۡلَآ أَن رَّءَا بُرۡهَٰنَ رَبِّهِۦۚ كَذَٰلِكَ لِنَصۡرِفَ عَنۡهُ ٱلسُّوٓءَ وَٱلۡفَحۡشَآءَۚ إِنَّهُۥ مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُخۡلَصِينَ٢٤ وَٱسۡتَبَقَا ٱلۡبَابَ وَقَدَّتۡ قَمِيصَهُۥ مِن دُبُرٖ وَأَلۡفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا ٱلۡبَابِۚ قَالَتۡ مَا جَزَآءُ مَنۡ أَرَادَ بِأَهۡلِكَ سُوٓءًا إِلَّآ أَن يُسۡجَنَ أَوۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٢٥ قَالَ هِيَ رَٰوَدَتۡنِي عَن نَّفۡسِيۚ وَشَهِدَ شَاهِدٞ مِّنۡ أَهۡلِهَآ إِن كَانَ قَمِيصُهُۥ قُدَّ مِن قُبُلٖ فَصَدَقَتۡ وَهُوَ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٢٦ وَإِن كَانَ قَمِيصُهُۥ قُدَّ مِن دُبُرٖ فَكَذَبَتۡ وَهُوَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٢٧ فَلَمَّا رَءَا قَمِيصَهُۥ قُدَّ مِن دُبُرٖ قَالَ إِنَّهُۥ مِن كَيۡدِكُنَّۖ إِنَّ كَيۡدَكُنَّ عَظِيمٞ٢٨ يُوسُفُ أَعۡرِضۡ عَنۡ هَٰذَاۚ وَٱسۡتَغۡفِرِي لِذَنۢبِكِۖ إِنَّكِ كُنتِ مِنَ ٱلۡخَاطِِٔينَ٢٩ ۞وَقَالَ نِسۡوَةٞ فِي ٱلۡمَدِينَةِ ٱمۡرَأَتُ ٱلۡعَزِيزِ تُرَٰوِدُ فَتَىٰهَا عَن نَّفۡسِهِۦۖ قَدۡ شَغَفَهَا حُبًّاۖ إِنَّا لَنَرَىٰهَا فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٣٠ ﴾ [يوسف: ۲۳-۳۰].
(۲۳) و زن عزیز با مهربانی و بهکاربردن حیله انجام فاحشه را از یوسف ÷ درخواست کرد، و برای خلوت بهتر درها را بست، و به یوسف ÷ گفت: زود باش بهسوی من بیا. آنگاه یوسف ÷ گفت: از آنچه مرا به آن فرا میخوانی به الله پناه میبرم. همانا سرورم در جایگاه من نزد خویش به من نیکی کرده است پس هرگز بر او خیانت نخواهم کرد، زیرا اگر بر او خیانت کنم ستمکار خواهم بود. همانا ستمکاران رستگار نمیشوند.
(۲۴) و نفس همسر عزیز مشتاق انجام فاحشه شد، و این کار بر نفس یوسف ÷ نیز خطور کرد، اگر از نشانههای الله آنچه را که او را از این کار بازمیدارد و دور میسازد ندیده بود، و آن را برایش نمایاندیم تا آسیب را از او بزداییم، و او را از زنا و خیانت دور کنیم، زیرا یوسف ÷ از بندگان برگزیدۀ ما با رسالت و نبوت بود.
(۲۵) و بهسوی در با یکدیگر به سبقت پرداختند: یوسف ÷ برای اینکه نفسش را نجات دهد، و زن عزیز برای اینکه مانع یوسف ÷ از خروج شود، پس پیراهن یوسف ÷ را گرفت تا نگذارد خارج شود، آنگاه آن را از پشت پاره کرد، و شوهر آن زن را کنار در دیدند، زن عزیز با حیلهگری به عزیز گفت: - ای عزیز- مجازات کسیکه قصد انجام فاحشه با همسرت را بکند بهجز زندان نیست، یا اینکه با عذابی رنجآور مجازات میشود.
(۲۶) یوسف ÷ گفت: اوست که انجام فاحشه را از من خواست، و من چنین درخواستی از او نکردم، و الله کودکی از خانوادۀ آن زن را بر آن داشت که در گهواره سخن بگوید، آنگاه چنین گواهی داد: اگر پیراهن یوسف از جلو پاره شده باشد قرینهای است بر راستگویی زن؛ زیرا او یوسف را از خودش باز میداشته است، پس یوسف دروغگو است.
(۲۷) و اگر پیراهن یوسف از پشت پاره شده باشد، قرینهای است بر راستگویی یوسف؛ زیرا زن او را بهسوی خود میخوانده و یوسف از او فرار میکرده است، پس زن دروغگوست.
(۲۸) وقتی عزیز دید که پیراهن یوسف ÷ از پشت پاره شده است راستگویی یوسف ÷ ثابت شد، و گفت: همانا این تهمتی که به یوسف زدهاید –ای گروه زنان- از جمله نیرنگهای شماست. همانا نیرنگ شما نیرنگی قوی است.
(۲۹) و به یوسف ÷ گفت: ای یوسف، از این کار درگذر، و آن را برای هیچکس بیان نکن، و تو (ای زن) برای گناهت آمرزش بخواه، زیرا بهسبب اینکه خواستی از یوسف کام بگیری از گناهکاران بودهای.
(۳۰) و خبر زن در شهر منتشر شد، و گروهی از زنان از روی ایراد گفتند: همسر عزیز بردهاش را بهسوی خود فراخوانده، و محبت او به غلاف قلبش رسیده است، همانا ما بهسبب اینکه از یوسف کام خواسته است و دوستیاش به یوسف- درحالیکه بردهاش است- او را در گمراهی آشکاری میبینیم.
برخی فواید آیات:
• زشتی خیانت در خانواده و مال نیکوکار؛ کاری که یوسف ÷ آن را از جمله اسباب ترک فاحشه بیان کرد.
• بیان عصمت و حفاظت پیامبران ‡ توسط الله از وقوع در سوء و فحشاء.
• وجوب دفع فاحشه و فرار و رهایی از آن.
• مشروعیت عمل به قراین در احکام.
﴿فَلَمَّا سَمِعَتۡ بِمَكۡرِهِنَّ أَرۡسَلَتۡ إِلَيۡهِنَّ وَأَعۡتَدَتۡ لَهُنَّ مُتَّكَٔٗا وَءَاتَتۡ كُلَّ وَٰحِدَةٖ مِّنۡهُنَّ سِكِّينٗا وَقَالَتِ ٱخۡرُجۡ عَلَيۡهِنَّۖ فَلَمَّا رَأَيۡنَهُۥٓ أَكۡبَرۡنَهُۥ وَقَطَّعۡنَ أَيۡدِيَهُنَّ وَقُلۡنَ حَٰشَ لِلَّهِ مَا هَٰذَا بَشَرًا إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا مَلَكٞ كَرِيمٞ٣١ قَالَتۡ فَذَٰلِكُنَّ ٱلَّذِي لُمۡتُنَّنِي فِيهِۖ وَلَقَدۡ رَٰوَدتُّهُۥ عَن نَّفۡسِهِۦ فَٱسۡتَعۡصَمَۖ وَلَئِن لَّمۡ يَفۡعَلۡ مَآ ءَامُرُهُۥ لَيُسۡجَنَنَّ وَلَيَكُونٗا مِّنَ ٱلصَّٰغِرِينَ٣٢ قَالَ رَبِّ ٱلسِّجۡنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدۡعُونَنِيٓ إِلَيۡهِۖ وَإِلَّا تَصۡرِفۡ عَنِّي كَيۡدَهُنَّ أَصۡبُ إِلَيۡهِنَّ وَأَكُن مِّنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ٣٣ فَٱسۡتَجَابَ لَهُۥ رَبُّهُۥ فَصَرَفَ عَنۡهُ كَيۡدَهُنَّۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٣٤ ثُمَّ بَدَا لَهُم مِّنۢ بَعۡدِ مَا رَأَوُاْ ٱلۡأٓيَٰتِ لَيَسۡجُنُنَّهُۥ حَتَّىٰ حِينٖ٣٥ وَدَخَلَ مَعَهُ ٱلسِّجۡنَ فَتَيَانِۖ قَالَ أَحَدُهُمَآ إِنِّيٓ أَرَىٰنِيٓ أَعۡصِرُ خَمۡرٗاۖ وَقَالَ ٱلۡأٓخَرُ إِنِّيٓ أَرَىٰنِيٓ أَحۡمِلُ فَوۡقَ رَأۡسِي خُبۡزٗا تَأۡكُلُ ٱلطَّيۡرُ مِنۡهُۖ نَبِّئۡنَا بِتَأۡوِيلِهِۦٓۖ إِنَّا نَرَىٰكَ مِنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٣٦ قَالَ لَا يَأۡتِيكُمَا طَعَامٞ تُرۡزَقَانِهِۦٓ إِلَّا نَبَّأۡتُكُمَا بِتَأۡوِيلِهِۦ قَبۡلَ أَن يَأۡتِيَكُمَاۚ ذَٰلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّيٓۚ إِنِّي تَرَكۡتُ مِلَّةَ قَوۡمٖ لَّا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ كَٰفِرُونَ٣٧ ﴾ [يوسف: ۳۱-۳۷].
(۳۱) پس وقتی زن عزیز ایراد آن زنان بر خودش و غیبت آنها از خویش را شنید بهسوی آنها فرستاد تا آنها را دعوت کند که یوسف ÷ را به آنها نشان دهد تا او را معذور بدارند، برای آنها محلی با فرشها و بالشها فراهم آورد، و به هر یک از زنان دعوت شده چاقویی داد تا غذا را با آن ببرد، و به یوسف ÷ گفت: بر آنها درآی، پس وقتی یوسف ÷ را دیدند او را بزرگ شماردند، و از نیکویی او انگشت به دهان ماندند، و از زیباییاش شگفت زده شدند، و از شدت شگفتی از او دستهایشان را با چاقوهایی که برای بریدن غذا آماده شده بود بریدند، و گفتند: الله منزه است، این پسرک انسانی نیست، زیرا زیبایی او در انسان سابقه ندارد، او یکی از فرشتگان گرامی است.
(۳۲) زن عزیز وقتی آنچه را به آنها رسید دید، به آن زنان گفت: این همان غلامی است که مرا بهسبب دوست داشتن او سرزنش میکردید، و من از او کام خواستهام، و برای اغوای او چاره اندیشیدم، اما خودداری کرد، و اگر آنچه را که از او میخواهم در آینده انجام ندهد بهطور قطع زندانی خواهد شد، و از خوارشدگان خواهد بود.
(۳۳) یوسف ÷ در دعا اینگونه پروردگارش را خواند: پروردگارا، زندان که مرا با آن تهدید کردند برایم دوست داشتنیتر است از انجام فاحشه که مرا به آن فرا میخوانند، و اگر نیرنگ آنها را از من برنگردانی بهسوی آنها خواهم گرایید، و اگر بهسوی آنها بگرایم و در آنچه که از من میخواهند از آنها فرمانبرداری کنم از جاهلان خواهم بود.
(۳۴) پس الله درخواستش را اجابت کرد، و مکر زن عزیز و مکر زنان شهر را از او برداشت، همانا او تعالی دعای یوسف ÷، و دعای هر دعا کنندهای را میشنود، و از حال او و دیگران باخبر است.
(۳۵) سپس نظر عزیز و قومش وقتی دلایل برائت یوسف ÷ را دیدند این بود که او را برای مدت نامشخصی زندانی کنند- تا این رسوایی آشکار نگردد-.
(۳۶) پس او را زندانی کردند، و همراه او دو جوان در زندان وارد شدند، یکی از آن دو جوان به یوسف ÷ گفت: در خواب دیدم که انگور را برای تولید خمر میفشرم، و دومی گفت: در خواب دیدم که روی سرم نانی حمل میکنم که پرندگان از آن میخورند، - ای یوسف- ما را از تأویل آنچه دیدیم آگاه کن، زیرا ما تو را از نیکوکاران میبینیم.
(۳۷) یوسف ÷ گفت: قبل از آوردن غذایی که از جانب پادشاه یا غیر او برایتان میآید حقیقت و چگونگی آنچه دیدید را برایتان آشکار میسازم. این تأویل که آن را میدانم از مواردی است که پروردگارم به من آموخته است، نه از کهانت و نه از ستاره شناسی؛ همانا من دین قومی را که به الله ایمان نمیآورند و به آخرت کافر هستند رها کردهام.
برخی فواید آیات:
• بیان زیبایی یوسف ÷ که سبب دلباختن زنان به او شد.
• ترجیح دادن زندان بر نافرمانی الله توسط یوسف ÷.
• از تدبیر و لطف الله به یوسف ÷ این است که به او علم تعبیر خواب آموخت و آن را سبب خروج یوسف از مصیبت زندان قرار داد.
﴿وَٱتَّبَعۡتُ مِلَّةَ ءَابَآءِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَۚ مَا كَانَ لَنَآ أَن نُّشۡرِكَ بِٱللَّهِ مِن شَيۡءٖۚ ذَٰلِكَ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ عَلَيۡنَا وَعَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشۡكُرُونَ٣٨ يَٰصَٰحِبَيِ ٱلسِّجۡنِ ءَأَرۡبَابٞ مُّتَفَرِّقُونَ خَيۡرٌ أَمِ ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ٣٩ مَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِهِۦٓ إِلَّآ أَسۡمَآءٗ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٍۚ إِنِ ٱلۡحُكۡمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٤٠ يَٰصَٰحِبَيِ ٱلسِّجۡنِ أَمَّآ أَحَدُكُمَا فَيَسۡقِي رَبَّهُۥ خَمۡرٗاۖ وَأَمَّا ٱلۡأٓخَرُ فَيُصۡلَبُ فَتَأۡكُلُ ٱلطَّيۡرُ مِن رَّأۡسِهِۦۚ قُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ ٱلَّذِي فِيهِ تَسۡتَفۡتِيَانِ٤١ وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُۥ نَاجٖ مِّنۡهُمَا ٱذۡكُرۡنِي عِندَ رَبِّكَ فَأَنسَىٰهُ ٱلشَّيۡطَٰنُ ذِكۡرَ رَبِّهِۦ فَلَبِثَ فِي ٱلسِّجۡنِ بِضۡعَ سِنِينَ٤٢ وَقَالَ ٱلۡمَلِكُ إِنِّيٓ أَرَىٰ سَبۡعَ بَقَرَٰتٖ سِمَانٖ يَأۡكُلُهُنَّ سَبۡعٌ عِجَافٞ وَسَبۡعَ سُنۢبُلَٰتٍ خُضۡرٖ وَأُخَرَ يَابِسَٰتٖۖ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَأُ أَفۡتُونِي فِي رُءۡيَٰيَ إِن كُنتُمۡ لِلرُّءۡيَا تَعۡبُرُونَ٤٣ ﴾ [يوسف: ۳۸-۴۳].
(۳۸) و دین پدرانم: ابراهیم ÷ و اسحاق ÷ و یعقوب ÷ را که دین توحید الله است پیروی کردهام، سزاوار ما نیست که دیگران را با الله شریک بگردانیم، درحالیکه او تعالی در وحدانیت یگانه است، این توحید و ایمان که من و پدرانم بر آن هستیم، بخشش الله بر ماست که ما را به آن هدایت کرده است، و بخشش او تعالی بر تمام مردم است چون پیامبرانش را با آن بهسوی آنها فرستاد، اما بیشتر مردم شکر الله را به خاطر نعمتهایش نمیگزارند، بلکه به او کفر میورزند.
(۳۹) سپس یوسف آن دو جوان زندانی را اینگونه مورد خطاب قرار داد: آیا عبادت معبودهای گوناگون بهتر است، یا عبادت الله یگانه که شریکی ندارد، و بر دیگران چیره است، همان ذاتیکه مغلوب نمیشود؟
(۴۰) به جای الله نامهایی بدون مسمی، که شما و پدرانتان آنها را اِله نامیدهاید عبادت میکنید، درحالیکه سهمی در الوهیت ندارند، و الله دلیلی که بر صحت نامگذاری شما بر آنها دلالت کند فرو نفرستاده است. حکم در تمام مخلوقات، تنها برای الله است، نه برای این نامها که شما و پدرانتان آنها را نامیدهاید، فرمان الله سبحانه این است که او را به یگانگی عبادت کنید، و نهی کرده از اینکه دیگران را همراه او شریک قرار دهید. این توحید همان دین استواری است که هیچ کجی و انحرافی در آن نیست، اما بیشتر مردم این را نمیدانند، و به همین سبب به الله شرک میورزند، و بعضی مخلوقات او را عبادت میکنند.
(۴۱) ای دو دوست زندانی من، اما کسیکه برای تبدیل خمر انگور میفشرد از زندان خارج میشود، و به کارش باز میگردد، آنگاه ساقی پادشاه میشود، و اما کسیکه دیده روی سرش نانی است که پرندگان از آن میخورند، کشته و به دار آویخته میشود، آنگاه پرندگان از گوشت سرش میخورند، کاری که شما پاسخ آن را خواستید پایان یافت و تمام شد، و بدون تردید واقع میشود.
(۴۲) و یوسف ÷ به کسی از آن دو که گمان کرد نجات مییابد- یعنی ساقی پادشاه- گفت: قصه و امر مرا نزد پادشاه بیان کن، شاید مرا از زندان خارج کند، اما شیطان یاد یوسف ÷ نزد پادشاه را از یاد ساقی برد، پس یوسف چندین سال پس از آن در زندان باقی ماند.
(۴۳) و پادشاه گفت: همانا در خواب هفت گاو فربه را دیدم که هفت گاو نحیف را میخورند، و هفت خوشۀ سبر و هفت خوشۀ خشکیده را دیدم، ای سران و بزرگان، اگر به تأویل خواب آگاه هستید مرا از تأویل این خوابم باخبر سازید.
برخی فواید آیات:
• وجوب پیروی از آیین ابراهیم ÷، و بیزاری جستن از شرک و پیروانش.
• در این فرموده: ﴿ءَأَرۡبَابٞ مُّتَفَرِّقُونَ ...﴾ دلیلی است بر اینکه آن مصریها اصحاب دیانت آسمانی بودند اما شرک میورزیدند.
• تمام معبودهایی که به جای الله عبادت میشوند چیزی جز اسمهایی بدون مسمی نیستند، و هیچ سهمی در الوهیت ندارند.
• بهرهبرداری از پیشامدها برای دعوت بهسوی الله، همانگونه که یوسف ÷ در زندان از این امر بهرهبرداری کرد.
﴿قَالُوٓاْ أَضۡغَٰثُ أَحۡلَٰمٖۖ وَمَا نَحۡنُ بِتَأۡوِيلِ ٱلۡأَحۡلَٰمِ بِعَٰلِمِينَ٤٤ وَقَالَ ٱلَّذِي نَجَا مِنۡهُمَا وَٱدَّكَرَ بَعۡدَ أُمَّةٍ أَنَا۠ أُنَبِّئُكُم بِتَأۡوِيلِهِۦ فَأَرۡسِلُونِ٤٥ يُوسُفُ أَيُّهَا ٱلصِّدِّيقُ أَفۡتِنَا فِي سَبۡعِ بَقَرَٰتٖ سِمَانٖ يَأۡكُلُهُنَّ سَبۡعٌ عِجَافٞ وَسَبۡعِ سُنۢبُلَٰتٍ خُضۡرٖ وَأُخَرَ يَابِسَٰتٖ لَّعَلِّيٓ أَرۡجِعُ إِلَى ٱلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَعۡلَمُونَ٤٦ قَالَ تَزۡرَعُونَ سَبۡعَ سِنِينَ دَأَبٗا فَمَا حَصَدتُّمۡ فَذَرُوهُ فِي سُنۢبُلِهِۦٓ إِلَّا قَلِيلٗا مِّمَّا تَأۡكُلُونَ٤٧ ثُمَّ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ سَبۡعٞ شِدَادٞ يَأۡكُلۡنَ مَا قَدَّمۡتُمۡ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلٗا مِّمَّا تُحۡصِنُونَ٤٨ ثُمَّ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ عَامٞ فِيهِ يُغَاثُ ٱلنَّاسُ وَفِيهِ يَعۡصِرُونَ٤٩ وَقَالَ ٱلۡمَلِكُ ٱئۡتُونِي بِهِۦۖ فَلَمَّا جَآءَهُ ٱلرَّسُولُ قَالَ ٱرۡجِعۡ إِلَىٰ رَبِّكَ فَسَۡٔلۡهُ مَا بَالُ ٱلنِّسۡوَةِ ٱلَّٰتِي قَطَّعۡنَ أَيۡدِيَهُنَّۚ إِنَّ رَبِّي بِكَيۡدِهِنَّ عَلِيمٞ٥٠ قَالَ مَا خَطۡبُكُنَّ إِذۡ رَٰوَدتُّنَّ يُوسُفَ عَن نَّفۡسِهِۦۚ قُلۡنَ حَٰشَ لِلَّهِ مَا عَلِمۡنَا عَلَيۡهِ مِن سُوٓءٖۚ قَالَتِ ٱمۡرَأَتُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡـَٰٔنَ حَصۡحَصَ ٱلۡحَقُّ أَنَا۠ رَٰوَدتُّهُۥ عَن نَّفۡسِهِۦ وَإِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٥١ ذَٰلِكَ لِيَعۡلَمَ أَنِّي لَمۡ أَخُنۡهُ بِٱلۡغَيۡبِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي كَيۡدَ ٱلۡخَآئِنِينَ٥٢ ﴾ [يوسف: ۴۴-۵۲].
(۴۴) گفتند: خواب تو از خیالهای آشفته و دَرهَم و بَرهَم است، و چنین خوابهایی تأویل ندارد، و ما تأویل خوابهای آشفته را نمیدانیم.
(۴۵) و ساقیای که از آن دو جوان زندانی نجات یافته بود، و یوسف ÷ و علم تأویل خواب او را پس از مدتی به یاد آورده بود گفت: من شما را از تأویل آنچه پادشاه دیده پس از سوال از کسیکه علم تأویل آن را دارد آگاه میسازم، پس –ای پادشاه- مرا بهسوی یوسف بفرست تا خوابت را تأویل کند.
(۴۶) پس وقتی این نجات یافته نزد یوسف ÷ رسید به او گفت: ای یوسف، ای راستگو، ما را از تأویل خواب کسیکه هفت گاو فربه دیده که هفت گاو نحیف را میخورند، و هفت خوشۀ سبز، و هفت خوشۀ خشکیده دیده، خبر بده؛ تا بهسوی پادشاه و کسانیکه نزد او هستند بازگردم شاید آنها از تعبیر خواب پادشاه، و فضل و جایگاه تو آگاه شوند.
(۴۷) یوسف ÷ برای تعبیر این خواب گفت: هفت سال، پیاپی و با جدّیت بکارید، پس آنچه را در تمام این هفت سال درو کردید برای جلوگیری از کرم زدگی در خوشههایش نگه دارید، مگر مقدار دانههای اندکی که برای خوردن به آن نیاز دارید.
(۴۸) سپس بعد از این هفت سال حاصلخیز که در آن کشت کردهاید، هفت سال خشک میآید که مردم در آن سالها تمام آنچه را که در سالهای حاصلخیز درو کردهاند میخورند مگر مقدار اندکی از آنچه که برای بذر نگه میدارند.
(۴۹) سپس بعد از این سالهای خشک، سالی میآید که در آن بارانها نازل میگردد، و کشتزارها میروید، و مردم در آن سال آنچه از آب میوه مانند انگور و زیتون و نی را که نیاز دارند میفشرند.
(۵۰) و وقتی تعبیر خواب پادشاه توسط یوسف ÷ به پادشاه رسید به دستیارانش گفت: او را از زندان خارج کنید، و نزد من آورید، پس وقتی فرستادۀ پادشاه نزد یوسف ÷ آمد یوسف برای اینکه برائتش قبل از خروج از زندان آشکار شود به او گفت: بهسوی سرورت پادشاه بازگرد و در مورد قصۀ زنانی که دستهایشان را بریدند از او بپرس، بهراستی که پروردگارم به کام خواهیای که آنها از من خواستند آگاه است، و ذرهای از این کار بر او پوشیده نمیماند.
(۵۱) پادشاه خطاب به زنان گفت: چه منظوری داشتید آنگاه که با حیله از یوسف خواستید، فاحشه را با شما انجام دهد؟ همسر عزیز با اقرار بر آنچه انجام داده بود گفت: اکنون حق آشکار شد، من بودم که برای اغوای او کوشیدم، و او بر اغوای من نکوشید، و بهراستی که او در این ادعایش برای برائت خویش از آنچه من به او نسبت دادم از راستگویان است.
(۵۲) همسر عزیز گفت: وقتی اقرار کردم که من بودم که از او کام خواستم و او راستگوست، برای این است که یوسف بداند من در غیابش بر او افترا نبستهام، زیرا از آنچه که حاصل شد برایم آشکار شده است که الله کسی را که دروغ میگوید و نیرنگ میزند موفق نمیگرداند.
برخی فواید آیات:
• از کمال ادب یوسف ÷ این بود که به گناه زنان اشاره کرد؛ نه به گناه همسر عزیز.
• کمال علم یوسف ÷ در حسن تعبیر خواب.
• مشروعیت تبرئۀ نفس از آنچه به ستم بر آن نسبت داده شده است، و طلب شناسایی حقایق برای اثبات حق.
• فضیلت سخن راست و حق هر چند به ضرر گویندهاش باشد.
﴿۞وَمَآ أُبَرِّئُ نَفۡسِيٓۚ إِنَّ ٱلنَّفۡسَ لَأَمَّارَةُۢ بِٱلسُّوٓءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّيٓۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥٣ وَقَالَ ٱلۡمَلِكُ ٱئۡتُونِي بِهِۦٓ أَسۡتَخۡلِصۡهُ لِنَفۡسِيۖ فَلَمَّا كَلَّمَهُۥ قَالَ إِنَّكَ ٱلۡيَوۡمَ لَدَيۡنَا مَكِينٌ أَمِينٞ٥٤ قَالَ ٱجۡعَلۡنِي عَلَىٰ خَزَآئِنِ ٱلۡأَرۡضِۖ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٞ٥٥ وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي ٱلۡأَرۡضِ يَتَبَوَّأُ مِنۡهَا حَيۡثُ يَشَآءُۚ نُصِيبُ بِرَحۡمَتِنَا مَن نَّشَآءُۖ وَلَا نُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٥٦ وَلَأَجۡرُ ٱلۡأٓخِرَةِ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ٥٧ وَجَآءَ إِخۡوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُواْ عَلَيۡهِ فَعَرَفَهُمۡ وَهُمۡ لَهُۥ مُنكِرُونَ٥٨ وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمۡ قَالَ ٱئۡتُونِي بِأَخٖ لَّكُم مِّنۡ أَبِيكُمۡۚ أَلَا تَرَوۡنَ أَنِّيٓ أُوفِي ٱلۡكَيۡلَ وَأَنَا۠ خَيۡرُ ٱلۡمُنزِلِينَ٥٩ فَإِن لَّمۡ تَأۡتُونِي بِهِۦ فَلَا كَيۡلَ لَكُمۡ عِندِي وَلَا تَقۡرَبُونِ٦٠ قَالُواْ سَنُرَٰوِدُ عَنۡهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَٰعِلُونَ٦١ وَقَالَ لِفِتۡيَٰنِهِ ٱجۡعَلُواْ بِضَٰعَتَهُمۡ فِي رِحَالِهِمۡ لَعَلَّهُمۡ يَعۡرِفُونَهَآ إِذَا ٱنقَلَبُوٓاْ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِمۡ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٦٢ فَلَمَّا رَجَعُوٓاْ إِلَىٰٓ أَبِيهِمۡ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَا مُنِعَ مِنَّا ٱلۡكَيۡلُ فَأَرۡسِلۡ مَعَنَآ أَخَانَا نَكۡتَلۡ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ٦٣ ﴾ [يوسف: ۵۳-۶۳].
(۵۳) و همسر عزیز سخنش را اینگونه ادامه داد: و خودم را از قصد بد تبرئه نمیکنم، و با این امر تزکیۀ نفسم را اراده نکردم؛ زیرا شأن نفس بشری این است که بهسبب تمایل به آنچه که آن را میخواهد و دشواری بازداشتنش از آن، زیاد به بدی امر میکند، مگر نفسهایی که الله به آنها رحم کند، و آنها را از امر به بدی محافظت گرداند، همانا پروردگار من نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۵۴) و هنگامیکه برائت و علم یوسف ÷ برای پادشاه آشکار گشت به دستیارانش گفت: او را نزدم بیاورید تا او را خالص برای خودم قرار دهم، پس او را نزد پادشاه آوردند، و وقتی با او سخن گفت، و علم و عقل او برایش آشکار گشت به او گفت: - ای یوسف- همانا امروز نزد ما امین و صاحب منزلت و مقام شدی.
(۵۵) یوسف ÷ به پادشاه گفت: مرا بر نگهداری گنجینههای مال و قوتهای سرزمین مصر بگمار، زیرا من خزانه داری امانتدار، و صاحب علم و بصیرت به آنچه به آن گمارده میشوم هستم.
(۵۶) و همانگونه که با برائت و رهایی از زندان بر یوسف ÷ نعمت بخشیدیم با قدرت بخشیدن او در مصر نیز برایش نعمت بخشیدیم، چنانکه در هر مکانیکه میخواست فرود میآمد و اقامت میکرد. از رحمت خویش در دنیا به هر یک از بندگانمان که بخواهیم عطا میکنیم، و پاداش نیکوکاران را تباه نمیسازیم، بلکه آن را به صورت کامل و بدون کاستی به آنها میدهیم.
(۵۷) و بهطور قطع پاداش الله که در آخرت آماده کرده است از پاداش دنیا بهتر است برای کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و با اجرای اوامر و نواهی الله از او تعالی میترسیدند.
(۵۸) و برادران یوسف ÷ با کالای خویش به سرزمین مصر رسیدند، و بر او وارد شدند، آنگاه آنها را شناخت که برادرانش هستند، و آنها او را نشناختند که برادرشان است؛ چون مدت زیادی گذشته بود و شکل یوسف ÷ تغییر کرده بود؛ و وقتی که او را در چاه افکندند کودکی بود.
(۵۹) و وقتی آذوقه و توشهای را که خواستند به آنها داد، پس از اینکه به او خبر دادند که برادری از پدرشان دارند که آن را نزد پدرش رها کردهاند به آنها گفت: برادر پدریتان را نزدم بیاورید تا بار یک شتر برایتان بیفزایم، آیا نمیبینید که من پیمانه را کامل میکنم و از آن نمیکاهم، و من بهترین میزبان هستم.
(۶۰) اما اگر او را نزدم نیاورید دروغ شما در این ادعایتان که برادری از پدرتان دارید آشکار میگردد، آنگاه طعامی را برایتان پیمانه نخواهم کرد، و به سرزمین من نزدیک نشوید.
(۶۱) آنگاه برادرانش به او پاسخ دادند: او را از پدرش طلب میکنیم، و در این کار تلاش خواهیم کرد، و بهراستی آنچه را که به ما فرمان دادی بدون کوتاهی انجام میدهیم.
(۶۲) یوسف ÷ به کارگرانش گفت: کالای اینها را بازگردانید تا هنگام بازگشت بدانند که ما آن را از آنها نخریدهایم، و این امر آنها را مجبور میسازد که برای بار دوم درحالیکه برادرشان همراه آنها است بازگردند؛ تا راستگوییشان را به یوسف ÷ ثابت کنند، و کالایشان را از آنها بپذیرد.
(۶۳) پس وقتی نزد پدرشان بازگشتند و اکرام یوسف ÷ به خودشان را برای پدر حکایت کردند گفتند: ای پدر ما پیمانه از ما بازداشته شد اگر برادرمان را با خود نبریم، پس او را با ما بفرست، زیرا اگر او را همراه ما بفرستی طعام را پیمانه میکنیم، و حفظ او را به تو تعهد میکنیم تا سالم بهسوی تو بازگردد.
برخی فواید آیات:
• یکی از دشمنان مؤمن: نفس اوست که در باطنش قرار دارد؛ پس مؤمن باید از نفسش مراقبت کند و کجیاش را راست گرداند.
• اشتراط علم و امانت در کسیکه عهدهدار منصبی میشود که امر عموم به آن اصلاح میگردد.
• بیان اینکه بخشش الله در آخرت، بهطور قطع برای مؤمنان بهتر و ماندگارتر و برتر است.
• جواز درخواست منصب توسط شخص و ستودن آن برای خودش اگر نیاز اقتضا کند، و خواهان خیر و صلاح باشد.
﴿قَالَ هَلۡ ءَامَنُكُمۡ عَلَيۡهِ إِلَّا كَمَآ أَمِنتُكُمۡ عَلَىٰٓ أَخِيهِ مِن قَبۡلُ فَٱللَّهُ خَيۡرٌ حَٰفِظٗاۖ وَهُوَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ٦٤ وَلَمَّا فَتَحُواْ مَتَٰعَهُمۡ وَجَدُواْ بِضَٰعَتَهُمۡ رُدَّتۡ إِلَيۡهِمۡۖ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَا مَا نَبۡغِيۖ هَٰذِهِۦ بِضَٰعَتُنَا رُدَّتۡ إِلَيۡنَاۖ وَنَمِيرُ أَهۡلَنَا وَنَحۡفَظُ أَخَانَا وَنَزۡدَادُ كَيۡلَ بَعِيرٖۖ ذَٰلِكَ كَيۡلٞ يَسِيرٞ٦٥ قَالَ لَنۡ أُرۡسِلَهُۥ مَعَكُمۡ حَتَّىٰ تُؤۡتُونِ مَوۡثِقٗا مِّنَ ٱللَّهِ لَتَأۡتُنَّنِي بِهِۦٓ إِلَّآ أَن يُحَاطَ بِكُمۡۖ فَلَمَّآ ءَاتَوۡهُ مَوۡثِقَهُمۡ قَالَ ٱللَّهُ عَلَىٰ مَا نَقُولُ وَكِيلٞ٦٦ وَقَالَ يَٰبَنِيَّ لَا تَدۡخُلُواْ مِنۢ بَابٖ وَٰحِدٖ وَٱدۡخُلُواْ مِنۡ أَبۡوَٰبٖ مُّتَفَرِّقَةٖۖ وَمَآ أُغۡنِي عَنكُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٍۖ إِنِ ٱلۡحُكۡمُ إِلَّا لِلَّهِۖ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُۖ وَعَلَيۡهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُتَوَكِّلُونَ٦٧ وَلَمَّا دَخَلُواْ مِنۡ حَيۡثُ أَمَرَهُمۡ أَبُوهُم مَّا كَانَ يُغۡنِي عَنۡهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٍ إِلَّا حَاجَةٗ فِي نَفۡسِ يَعۡقُوبَ قَضَىٰهَاۚ وَإِنَّهُۥ لَذُو عِلۡمٖ لِّمَا عَلَّمۡنَٰهُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٦٨ وَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَىٰ يُوسُفَ ءَاوَىٰٓ إِلَيۡهِ أَخَاهُۖ قَالَ إِنِّيٓ أَنَا۠ أَخُوكَ فَلَا تَبۡتَئِسۡ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٦٩ ﴾ [يوسف: ۶۴-۶۹].
(۶۴) آیا شما را بر او امین گردانم همانگونه که شما را قبل از آن بر برادر تنیاش یوسف امین گردانیدم؟! همانا شما را بر او امین گردانیدم، و شما به حفظ او تعهد دادید، اما به آنچه که در مورد او تعهد کردید وفا نکردید، پس اعتمادی به تعهد شما مبنی بر حفظ او ندارم، و فقط بر الله اعتماد دارم، زیرا او بهترین نگهبان است برای کسانیکه نگهبانی از آنها را بخواهد، و مهربانترین مهربانان است برای کسیکه برایش رحمت بخواهد.
(۶۵) و وقتی بارهای طعامشان را که گرفته بودند گشودند بهایش را دیدند که به آنها بازگردانیده شده است، آنگاه به پدرشان گفتند: پس از این اکرام چه چیزی از این عزیز طلب میکنیم؟ و این بهای غذای ماست که عزیز مصر از روی لطف به ما آن را بازگردانیده است. غذا را برای خانوادهمان جلب میکنیم، و برادرمان را از آنچه که بر او میترسی محافظت میکنیم، و بهسبب همراهی او بار یک شتر میافزاییم، زیرا بار یک شتر نزد عزیز کاری آسان است.
(۶۶) پدرشان به آنها گفت: او را با شما نخواهم فرستاد تا اینکه پیمان استواری به الله ببندید که او را نزد من باز میگردانید مگر نابودیای تمام شما را فرا گیرد، و هیچیک از شما باقی نماند، و نه بر دفع آن توانا باشید و نه به بازگشت، پس وقتی پیمان استوار الله را بر این کار به او دادند، گفت: الله بر آنچه میگوییم گواه است، پس گواهی او برایمان کافی است.
(۶۷) و پدرشان برای سفارش به آنها برایشان گفت: به صورت دسته جمعی از یک در وارد مصر نشوید، بلکه از درهای پراکندهای وارد شوید، زیرا این کار نگهدارندهتر است از اینکه کسی به تمام شما آسیبی برساند اگر این کار را بر شما خواسته باشد، و نمیگویم این کار بهطور قطع آسیبی را که الله برایتان اراده کرده است از شما دفع میکند، و نه اینکه بهطور قطع نفعی را که الله نخواسته باشد برایتان جلب میکند، زیرا حکم جز حکم الله نیست، و فرمان جز فرمان او تعالی نیست. در تمام کارهایم فقط بر او توکل کردم، و توکل کنندگان در کارهایشان فقط باید بر او توکل کنند.
(۶۸) پس درحالیکه برادر تنی یوسف ÷ با آنها بود به راه افتادند، و وقتی همانگونه که پدرشان به آنها فرمان داده بود از درهای مختلف وارد شدند ورودشان از درهای مختلف ذرهای از آنچه که الله بر آنها مقدر کرده بود از آنها دفع نمیکرد، بلکه این کار فقط مهر یعقوب ÷ بر فرزندانش بود، که آن را آشکار کرد، و آنها را بر این کار سفارش نمود، درحالیکه میدانست حکمی جز حکم الله نیست، زیرا از ایمان به تقدیر و بهکار گیری اسباب که به او آموختیم آگاه بود، اما بیشتر مردم از این امر آگاه نیستند.
(۶۹) و چون برادران یوسف ÷ نزدش وارد شدند، درحالیکه برادر تنی او همراهشان بود، برادر تنیاش را بهسوی خود کشاند، و پنهانی به او گفت: بهراستی که من برادر تنی تو یوسف هستم، پس از کارهای نسنجیدهای که برادرانت انجام میدادند، چه آزار رساندن و کینه بر ما، و چه افکندن من توسط آنها در چاه، اندوه مدار.
برخی فواید آیات:
• امر به احتیاط و پرهیز از کسیکه خیانتی از او سر زده است (لَا یُلدَغُ مُؤمِنٌ مِن جُحرٍ وَاحِدٍ مَرَّتَینِ؛ مؤمن از یک سوراخ دو بار گزیده نمیشود).
• یکی از وجوه احتیاط، حصول اطمینان با گرفتن پیمانهای تقویت شده با سوگند است؛ و جواز سوگند دادن کسیکه بر حفظ ودیعهها و امانتها از او بیم میرود.
• برای خواهان سوگند جایز است که بعضی اموری را که میداند در توان کسیکه سوگند یاد میکند نیست استثنا کند.
• احتیاط از آسیبها و خسارتها، نوعی بهکارگیری اسباب است.
﴿فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمۡ جَعَلَ ٱلسِّقَايَةَ فِي رَحۡلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا ٱلۡعِيرُ إِنَّكُمۡ لَسَٰرِقُونَ٧٠ قَالُواْ وَأَقۡبَلُواْ عَلَيۡهِم مَّاذَا تَفۡقِدُونَ٧١ قَالُواْ نَفۡقِدُ صُوَاعَ ٱلۡمَلِكِ وَلِمَن جَآءَ بِهِۦ حِمۡلُ بَعِيرٖ وَأَنَا۠ بِهِۦ زَعِيمٞ٧٢ قَالُواْ تَٱللَّهِ لَقَدۡ عَلِمۡتُم مَّا جِئۡنَا لِنُفۡسِدَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا كُنَّا سَٰرِقِينَ٧٣ قَالُواْ فَمَا جَزَٰٓؤُهُۥٓ إِن كُنتُمۡ كَٰذِبِينَ٧٤ قَالُواْ جَزَٰٓؤُهُۥ مَن وُجِدَ فِي رَحۡلِهِۦ فَهُوَ جَزَٰٓؤُهُۥۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلظَّٰلِمِينَ٧٥ فَبَدَأَ بِأَوۡعِيَتِهِمۡ قَبۡلَ وِعَآءِ أَخِيهِ ثُمَّ ٱسۡتَخۡرَجَهَا مِن وِعَآءِ أَخِيهِۚ كَذَٰلِكَ كِدۡنَا لِيُوسُفَۖ مَا كَانَ لِيَأۡخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ ٱلۡمَلِكِ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ نَرۡفَعُ دَرَجَٰتٖ مَّن نَّشَآءُۗ وَفَوۡقَ كُلِّ ذِي عِلۡمٍ عَلِيمٞ٧٦ ۞قَالُوٓاْ إِن يَسۡرِقۡ فَقَدۡ سَرَقَ أَخٞ لَّهُۥ مِن قَبۡلُۚ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفۡسِهِۦ وَلَمۡ يُبۡدِهَا لَهُمۡۚ قَالَ أَنتُمۡ شَرّٞ مَّكَانٗاۖ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا تَصِفُونَ٧٧ قَالُواْ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡعَزِيزُ إِنَّ لَهُۥٓ أَبٗا شَيۡخٗا كَبِيرٗا فَخُذۡ أَحَدَنَا مَكَانَهُۥٓۖ إِنَّا نَرَىٰكَ مِنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٧٨ ﴾ [يوسف: ۷۰-۷۸].
(۷۰) پس وقتی یوسف ÷ به خدمتکارانش دستور داد که شتر برادرش را با طعام بارگیری کنند پیمانۀ پادشاه را که با آن آذوقه برای کسانیکه برای گرفتن آذوقه میآمدند پیمانه میکرد بدون علم برادرانش در بار برادر تنی خویش قرار داد تا از این طریق او را کنار خویش نگه دارد. پس وقتیکه برای بازگشت بهسوی خانوادهشان به راه افتادند منادیای از پشت سرشان ندا زد: ای صاحبان شترهای بارگیری شده با آذوقه، همانا شما دزد هستید.
(۷۱) برادران یوسف ÷ درحالیکه به ندا دهندۀ پست سرشان و یاران همراهش روی آوردند گفتند: چه چیزی از شما گم شده است که ما را به دزدی متهم میکنید؟
(۷۲) منادی و یاران همراهش به برادران یوسف ÷ گفتند: پیمانۀ پادشاه که با آن پیمانه میکند از ما گم شده است، و هرکس پیمانۀ پادشاه را قبل از بازرسی بیاورد یک «جُعل» یعنی بار یک شتر جایزه دارد، و من این جایزه را برایش ضمانت میکنم.
(۷۳) برادران یوسف ÷ به آنها گفتند: به الله سوگند شما با مشاهدۀ احوالمان از پاکی و برائت ما آگاه شدهاید، و همانا ما به سرزمین مصر نیامدهایم تا در آن فساد به پا کنیم، و در زندگی خویش نیز دزد نبودهایم.
(۷۴) منادی و یارانش گفتند: اگر در ادعایتان مبنی بر برائت از دزدی دروغگو بودید، مجازات کسیکه آن را دزدی کرده است نزد شما چیست؟
(۷۵) برادران یوسف ÷ به آنها گفتند: مجازات سارق نزد ما این است که هرکس مال مسروقه در بارش پیدا شود گردنش به مسروقعنه تسلیم میشود تا او را به بردگی بگیرد، مانند این مجازاتِ به بردگی گرفتن، دزدان را مجازات میکنیم.
(۷۶) پس آنها را برای بازرسی بارهایشان نزد یوسف ÷ بازگرداندند، آنگاه برای پنهان حیله، قبل از بازرسی بار برادر تنیاش بازرسی بارهای برادران غیر تنیاش را شروع کرد، سپس بار برادر تنی خویش را بازرسی کرد، و پیمانۀ پادشاه را از آن در آورد. همانگونه که تدبیر قرار دادن پیمان در بار برادر یوسف ÷ را برایش آموختیم، امر دیگری برای او آموختیم و آن اینکه برادرش را به کیفر سرزمین خودشان مبنی بر برده کردن دزد بگیرد، و اگر به کیفر پادشاه برای سارق که همان زدن و جبران خسارت بود عمل میکرد این امر محقق نمیشد، بلکه الله تدبیری دیگر را میخواست زیرا بر این کار تواناست. مراتب هر یک از بندگانمان را که بخواهیم به مرتبۀ یوسف ÷ بالا میبریم، و بالای هر صاحب علمی کسی است که از او عالمتر است، و بالای علم همگی، علم الله قرار دارد که از هر چیزی آگاه است.
(۷۷) برادران یوسف ÷ گفتند: اگر دزدی کرده جای شگفتی نیست، زیرا پیش از اینکه او دزدی کند برادر تنیاش دزدی کرده است، منظورشان یوسف ÷ بود، آنگاه یوسف ÷ آزار دیدن از این سخن آنها را پنهان کرد، و آن را برایشان آشکار نکرد، و در نفس خویش به آنها گفت: حسادت شما و کار بدی که قبلا انجام دادهاید، در این موقعیت، دقیقاً خودِ شرارت است و الله تعالی به این افترا که از شما صادر میشود داناتر است.
(۷۸) برادران یوسف ÷ به او گفتند: ای عزیز همانا او پدری پیر و سالخورده دارد که او را بسیار دوست دارد، پس به جای او یکی از ما را بگیر، بهراستیکه تو را در معامله با ما و دیگران از نیکوکاران میبینیم، پس با این کار به ما نیکی کن.
برخی فواید آیات:
• جواز حیلهای که با آن احقاق حق حاصل میشود؛ به شرط زیان نرساندن به غیر.
• برای صاحب حیوان یا اثاث گم شده جایز است که جُعل «پاداشی» همراه با تعیین اندازه و صفت برای کسیکه بر رد گمشدهاش به او یاری رساند قرار دهد.
• به فراموشی سپردن و پنهان کردن آزارها در نفس، از اخلاق نیکوست.
﴿قَالَ مَعَاذَ ٱللَّهِ أَن نَّأۡخُذَ إِلَّا مَن وَجَدۡنَا مَتَٰعَنَا عِندَهُۥٓ إِنَّآ إِذٗا لَّظَٰلِمُونَ٧٩ فَلَمَّا ٱسۡتَيَۡٔسُواْ مِنۡهُ خَلَصُواْ نَجِيّٗاۖ قَالَ كَبِيرُهُمۡ أَلَمۡ تَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ أَبَاكُمۡ قَدۡ أَخَذَ عَلَيۡكُم مَّوۡثِقٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَمِن قَبۡلُ مَا فَرَّطتُمۡ فِي يُوسُفَۖ فَلَنۡ أَبۡرَحَ ٱلۡأَرۡضَ حَتَّىٰ يَأۡذَنَ لِيٓ أَبِيٓ أَوۡ يَحۡكُمَ ٱللَّهُ لِيۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلۡحَٰكِمِينَ٨٠ ٱرۡجِعُوٓاْ إِلَىٰٓ أَبِيكُمۡ فَقُولُواْ يَٰٓأَبَانَآ إِنَّ ٱبۡنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدۡنَآ إِلَّا بِمَا عَلِمۡنَا وَمَا كُنَّا لِلۡغَيۡبِ حَٰفِظِينَ٨١ وَسَۡٔلِ ٱلۡقَرۡيَةَ ٱلَّتِي كُنَّا فِيهَا وَٱلۡعِيرَ ٱلَّتِيٓ أَقۡبَلۡنَا فِيهَاۖ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ٨٢ قَالَ بَلۡ سَوَّلَتۡ لَكُمۡ أَنفُسُكُمۡ أَمۡرٗاۖ فَصَبۡرٞ جَمِيلٌۖ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَأۡتِيَنِي بِهِمۡ جَمِيعًاۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ٨٣ وَتَوَلَّىٰ عَنۡهُمۡ وَقَالَ يَٰٓأَسَفَىٰ عَلَىٰ يُوسُفَ وَٱبۡيَضَّتۡ عَيۡنَاهُ مِنَ ٱلۡحُزۡنِ فَهُوَ كَظِيمٞ٨٤ قَالُواْ تَٱللَّهِ تَفۡتَؤُاْ تَذۡكُرُ يُوسُفَ حَتَّىٰ تَكُونَ حَرَضًا أَوۡ تَكُونَ مِنَ ٱلۡهَٰلِكِينَ٨٥ قَالَ إِنَّمَآ أَشۡكُواْ بَثِّي وَحُزۡنِيٓ إِلَى ٱللَّهِ وَأَعۡلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٨٦ ﴾ [يوسف: ۷۹-۸۶].
(۷۹) یوسف ÷ گفت: پناه بر الله که به جرم ستمکاری بر بیگناهی ستم کنیم، یعنی غیر از کسیکه پیمانۀ پادشاه را در بارش یافتیم نگه داریم، همانا اگر این کار را انجام دهیم ستمکار خواهیم بود، چون بیگناهی را مجازات کردهایم، و جنایتکاری را رهانیدهایم.
(۸۰) پس وقتی از پذیرفتن درخواستشان توسط یوسف ÷ ناامید شدند برای مشورت با یکدیگر از مردم کناره گرفتند، برادر بزرگشان گفت: آیا به یاد دارید که پدرتان عهد مؤکّد الله از شما گرفته است که پسرش را به او بازگردانید مگر اینکه چیزیکه توان دفعش را ندارید شما را احاطه کند، و پیش از این در مورد یوسف کوتاهی کردهاید، و به عهد خویش با پدرتان در مورد او وفا نکردید، پس سرزمین مصر را ترک نمیکنم مگر اینکه پدرم اجازۀ بازگشت بهسوی خویش را به من بدهد، یا الله به گرفتن برادرم در مورد من داوری کند، و الله بهترین داوران است، زیرا به حق و عدالت داوری میکند.
(۸۱) و برادر بزرگ گفت: نزد پدرتان بازگردید، و به او بگویید: همانا پسرت دزدی کرد، پس عزیز مصر او را به کیفر دزدیاش به بردگی گرفت، و ما خبر نمیدهیم جز به آنچه علم داریم از آنجا که پیمانه را دیدیم که از بارش خارج کرد، و ما آگاهی نداشتیم که او دزدی میکند، و اگر از این موضوع آگاه بودیم برای بازگرداندن او با تو پیمان نمیبستیم.
(۸۲) و –ای پدر ما- برای اینکه راستگوییمان برایت ثابت شود از اهل مصر که در آن بودیم بپرس، و از افراد کاروانی که با آن آمدیم بپرس که آنچه را ما به تو خبر دادیم به تو خبر میدهند، و بهراستیکه ما در دزدی او که به تو خبر دادیم واقعاً راستگو هستیم.
(۸۳) پدرشان به آنها گفت: امر آنگونه که شما بیان میکنید که او دزدی کرده نیست، بلکه نفسهایتان برایتان آراسته است که به او مکر بزنید همانگونه که پیش از این به برادرش یوسف مکر زدید، پس صبر من صبری نیکوست، و در آن شکایتی جز بهسوی الله نیست، امید است که الله همگی آنها را بهسوی من بازگرداند: یوسف و برادر تنیاش، و برادر بزرگ آن دو، بهراستیکه او سبحانه از حال من آگاه است، و در تدبیر خویش برای کارم بسیار داناست.
(۸۴) و برای رویگردانی از آنها دور شد، و گفت: ای اندوه زیاد من بر یوسف!؛ و سیاهی دو چشمش از بس که بر او گریه کرد سفید شد، زیرا سرشار از غم و اندوه بود، و اندوهش را از مردم پنهان میکرد.
(۸۵) برادران یوسف ÷ به پدرشان گفتند: - ای پدر ما- به الله سوگند پیوسته یوسف را یاد میکنی، و بر او اندوه میداری تا اینکه بیماری تو سخت شود، یا عملاً نابود شوی.
(۸۶) پدرشان به آنها گفت: از غم و اندوهی که به من رسیده است تنها بهسوی الله شکایت میکنم، و از لطف و احسان الله و اجابت دعای درمانده توسط او تعالی و جزای او به مصیبت زده چیزی میدانم که شما نمیدانید.
برخی فواید آیات:
• مؤاخذۀ شخص پاک به گناه دیگری جایز نیست، یعنی به جای مجرم شخص دیگری مؤاخذه نمیشود.
• صبر جمیل همان صبری است که در آن شکایت فقط نزد الله تعالی برده شود.
• مؤمن باید یقین کامل داشته باشد بر اینکه الله اندوهش را برطرف میسازد.
﴿يَٰبَنِيَّ ٱذۡهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَاْيَۡٔسُواْ مِن رَّوۡحِ ٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ لَا يَاْيَۡٔسُ مِن رَّوۡحِ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨٧ فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَيۡهِ قَالُواْ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهۡلَنَا ٱلضُّرُّ وَجِئۡنَا بِبِضَٰعَةٖ مُّزۡجَىٰةٖ فَأَوۡفِ لَنَا ٱلۡكَيۡلَ وَتَصَدَّقۡ عَلَيۡنَآۖ إِنَّ ٱللَّهَ يَجۡزِي ٱلۡمُتَصَدِّقِينَ٨٨ قَالَ هَلۡ عَلِمۡتُم مَّا فَعَلۡتُم بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذۡ أَنتُمۡ جَٰهِلُونَ٨٩ قَالُوٓاْ أَءِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُۖ قَالَ أَنَا۠ يُوسُفُ وَهَٰذَآ أَخِيۖ قَدۡ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡنَآۖ إِنَّهُۥ مَن يَتَّقِ وَيَصۡبِرۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٩٠ قَالُواْ تَٱللَّهِ لَقَدۡ ءَاثَرَكَ ٱللَّهُ عَلَيۡنَا وَإِن كُنَّا لَخَٰطِِٔينَ٩١ قَالَ لَا تَثۡرِيبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡيَوۡمَۖ يَغۡفِرُ ٱللَّهُ لَكُمۡۖ وَهُوَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ٩٢ ٱذۡهَبُواْ بِقَمِيصِي هَٰذَا فَأَلۡقُوهُ عَلَىٰ وَجۡهِ أَبِي يَأۡتِ بَصِيرٗا وَأۡتُونِي بِأَهۡلِكُمۡ أَجۡمَعِينَ٩٣ وَلَمَّا فَصَلَتِ ٱلۡعِيرُ قَالَ أَبُوهُمۡ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَۖ لَوۡلَآ أَن تُفَنِّدُونِ٩٤ قَالُواْ تَٱللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَٰلِكَ ٱلۡقَدِيمِ٩٥ ﴾ [يوسف: ۸۷-۹۵].
(۸۷) پدرشان به آنها گفت: ای پسرانم، بروید و از اخبار یوسف و برادرش جستجو کنید، و از گشایش و اندوه زدایی الله از بندگانش نومید نشوید، زیرا جز گروه کافران از گشایش و اندوه زدایی او نومید نمیشوند؛ زیرا آنها از بزرگی قدرت الله و سرازیرکردن نعمتهای او تعالی بر بندگانش آگاه نیستند.
(۸۸) آنگاه فرمان پدرشان را اجرا کردند، و برای جستجو از یوسف ÷ و برادرش رفتند، پس وقتی بر یوسف ÷ وارد شدند به او گفتند: سختی و فقر به ما رسیده است، و کالایی کم ارزش و ناچیز آوردهایم، پس چنانکه پیش از این بر ما پیمانه میکردی پیمانهای کافی برای ما پیمانه کن، و با افزودن بر آن یا با چشم پوشی از کالای کم ارزش ما بر ما صدقه بده، زیرا الله صدقه دهندگان را به نیکوتران پاداش جزا میدهد.
(۸۹) پس وقتی سخنشان را شنید از روی مهربانی بر آنها دلسوزی کرد، و خودش را به آنها معرفی کرد و به آنها گفت: آیا دانستید که با یوسف و برادر تَنیاش چه کردید آنگاه که از سرانجام کاری که با آنها انجام دادید بیخبر بودید؟!
(۹۰) آنگاه شوکه شدند، و گفتند: آیا تو خود یوسف هستی؟! یوسف ÷ به آنها گفت: بله من یوسف هستم، و این را که همراه من میبینید: برادر تنی من است، الله با رهایی از آنچه که در آن بودیم، و با بالا بردن منزلت بر ما منت بخشیده است، زیرا هرکس که با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از او تعالی بترسد، و در برابر مصیبت شکیبایی کند؛ این کارش نوعی نیکوکاری است، و الله مزد نیکوکاران را تباه نمیسازد، بلکه آن را برایشان حفظ میکند.
(۹۱) برادرانش با پوزش خواهی از کاری که با او انجام داده بودند به او گفتند: به الله سوگند که الله با صفات کمال که به تو عطا کرده تو را بر ما برتری بخشیده است، و بهراستیکه در کاری که با تو انجام دادیم خطاکار و ستمکار بودهایم.
(۹۲) پس یوسف ÷ عذرخواهیشان را پذیرفت، و گفت: امروز هیچ سرزنشی بر شما نیست که کیفر یا توبیخ شما را ایجاب کند، از الله میخواهم که شما را ببخشد، و او سبحانه مهربانترین مهربانان است.
(۹۳) آنگاه چون او را از آنچه که چشمان پدرش به آن دچار شده بود آگاه کردند پیراهنش را به آنها داد، و گفت: این پیراهنم را ببرید، و آن را بر صورت پدرم بیندازید تا بیناییاش بازگردد، و تمام خانوادهتان را نزد من بیاورید.
(۹۴) و چون کاروان برای حرکت از مصر خارج شد، و از آبادی آن جدا گشت یعقوب ÷ به پسرانش و کسانیکه در سرزمین او نزدش بودند گفت: بهراستیکه من بوی یوسف را استشمام میکنم، اگر شما مرا نادان ندانید و اینگونه به خرفتی و کودنی نسبت ندهید که: این پیری است که عقلش تباه شده است، و چیزی میگوید که نمیداند.
(۹۵) کسانی از فرزندان او که کنارش بودند گفتند: به الله سوگند که تو پیوسته در گمان سابق خویش در مورد جایگاه یوسف نزد خود و امکان دیدن دوبارۀ او هستی.
برخی فواید آیات:
• بزرگی شناخت یعقوب ÷ از الله، چون با وجود مصیبتهای پیاپی و گذشت سالها، گمان نیکش تغییر نکرد.
• از اخلاق پوزش خواه راستین این است که از الله بخشش میطلبد، و علیه خودش اعتراف میکند و از کسیکه از او زیان دیده است درخواست گذشت دارد.
• با تقوا و شکیبایی، بالاترین درجات در دنیا و آخرت به دست میآید.
• قبول پوزش خواهی خطاکار و ترک انتقام، بهخصوص در صورت توان بر انتقام، و سرزنش نکردن او بر آنچه که از او سر زده است.
﴿فَلَمَّآ أَن جَآءَ ٱلۡبَشِيرُ أَلۡقَىٰهُ عَلَىٰ وَجۡهِهِۦ فَٱرۡتَدَّ بَصِيرٗاۖ قَالَ أَلَمۡ أَقُل لَّكُمۡ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٩٦ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَا ٱسۡتَغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَآ إِنَّا كُنَّا خَٰطِِٔينَ٩٧ قَالَ سَوۡفَ أَسۡتَغۡفِرُ لَكُمۡ رَبِّيٓۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٩٨ فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَىٰ يُوسُفَ ءَاوَىٰٓ إِلَيۡهِ أَبَوَيۡهِ وَقَالَ ٱدۡخُلُواْ مِصۡرَ إِن شَآءَ ٱللَّهُ ءَامِنِينَ٩٩ وَرَفَعَ أَبَوَيۡهِ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ وَخَرُّواْ لَهُۥ سُجَّدٗاۖ وَقَالَ يَٰٓأَبَتِ هَٰذَا تَأۡوِيلُ رُءۡيَٰيَ مِن قَبۡلُ قَدۡ جَعَلَهَا رَبِّي حَقّٗاۖ وَقَدۡ أَحۡسَنَ بِيٓ إِذۡ أَخۡرَجَنِي مِنَ ٱلسِّجۡنِ وَجَآءَ بِكُم مِّنَ ٱلۡبَدۡوِ مِنۢ بَعۡدِ أَن نَّزَغَ ٱلشَّيۡطَٰنُ بَيۡنِي وَبَيۡنَ إِخۡوَتِيٓۚ إِنَّ رَبِّي لَطِيفٞ لِّمَا يَشَآءُۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ١٠٠ ۞رَبِّ قَدۡ ءَاتَيۡتَنِي مِنَ ٱلۡمُلۡكِ وَعَلَّمۡتَنِي مِن تَأۡوِيلِ ٱلۡأَحَادِيثِۚ فَاطِرَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ أَنتَ وَلِيِّۦ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۖ تَوَفَّنِي مُسۡلِمٗا وَأَلۡحِقۡنِي بِٱلصَّٰلِحِينَ١٠١ ذَٰلِكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡغَيۡبِ نُوحِيهِ إِلَيۡكَۖ وَمَا كُنتَ لَدَيۡهِمۡ إِذۡ أَجۡمَعُوٓاْ أَمۡرَهُمۡ وَهُمۡ يَمۡكُرُونَ١٠٢ وَمَآ أَكۡثَرُ ٱلنَّاسِ وَلَوۡ حَرَصۡتَ بِمُؤۡمِنِينَ١٠٣ ﴾ [يوسف: ۹۶-۱۰۳].
(۹۶) پس وقتی خبر رسان به آنچه که یعقوب ÷ را شاد میکرد آمد، پیراهن یوسف ÷ را بر صورتش افکند آنگاه بینا شد، در این هنگام به پسرانش گفت: آیا به شما نگفتم که من از لطف و احسان الله چیزی میدانم که شما نمیدانید؟
(۹۷) پسرانش با پوزش خواهی از پدرشان یعقوب ÷ در مورد کاری که با یوسف ÷ و برادرش انجام داده بودند گفتند: ای پدر ما، از الله برای گناهان گذشتۀ ما طلب آمرزش کن، بهراستیکه ما در کاری که با یوسف و برادر تنیاش انجام دادیم گناهکار و بدکار بودهایم.
(۹۸) پدرشان به آنها گفت: بهزودی از پروردگارم برایتان آمرزش میطلبم، زیرا او گناهان بندگان توبهکارش را میآمرزد، و نسبت به آنها بسیار مهربان است.
(۹۹) و یعقوب ÷ و خانوادهاش به قصد یوسف ÷ در مصر از سرزمینشان خارج شدند، پس وقتی نزد او وارد شدند پدر و مادرش را به کنار خودش کشید، و به برادران و خانوادهاش گفت: به ارادۀ الله با امنیت در مصر وارد شوید که در آن آزاری به شما نمیرسد.
(۱۰۰) و پدر و مادرش را بر تختی که خودش مینشست نشاند، و پدر و مادرش و یازده برادرش با سجده بر او احترام کردند، و این سجده سجدۀ احترام بود نه عبادت، تا فرمان الله همانگونه که در خواب آمده بود محقق شود، از این رو یوسف ÷ به پدرش گفت: این احترام با سجده برای من توسط شما همان تأویل خوابم است که پیش از این دیدم و آن را برایت حکایت کردم، که پروردگارم آن را با وقوع آن محقق گردانید، و پروردگارم به من نیکی کرده است آنگاه که مرا از زندان خارج کرد، و آنگاه که شما را از بیابان آورد بعد از اینکه شیطان میان من و برادرانم را فاسد کرد، همانا پروردگار من در تدبیر خویش به آنچه که بخواهد بسیار دقیق است، و بهراستی که او از احوال بندگانش آگاه، و در تدبیرش بسیار داناست.
(۱۰۱) سپس یوسف ÷ در دعا پروردگارش را خواند، و گفت: پروردگارا، پادشاهی مصر را به من عطا کردی، و تعبیر خواب را به من آموختی، ای آفریننده و پدید آورندۀ آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی، تو عهدهدار تمام کارهایم در زندگی دنیا، و عهدهدار تمام کارهایم در آخرت هستی، هنگام پایان اجلم مرا مسلمان قبض کن، و مرا با پیامبران صالح از پدرانم و غیر آنها در فردوس اعلی از بهشت ملحق کن.
(۱۰۲) - ای رسول- از این قصۀ یوسف ÷ و برادرانش که به تو وحی میکنیم آگاهی نداشتی، زیرا نزد برادران یوسف ÷ حاضر نبودی آنگاه که بر افکندن او در ته چاه تصمیم گرفتند، و آن حیله را اندیشیدند، بلکه ما آن را بر تو وحی کردیم.
(۱۰۳) و –ای رسول- بیشتر مردم ایمان نمیآورند هر چند که تمام کوشش خویش را به خرج دهی تا ایمان بیاورند، پس خودت را به خاطر افسوس بر آنها نابود نکن.
برخی فواید آیات:
• نیکی به پدر و مادر و بزرگداشت و تکریم آن دو واجب است، و از جملۀ آن، شتاب در رساندن مژده به آن دو در آنچه که آنها را شادمان میگرداند است.
• ترساندن از وسوسۀ شیطان، و از کسیکه برای ایجاد شکاف میان دوستان میکوشد؛ تا میان آنها جدایی اندازد.
• هرچه بنده در دین یا دنیایش بالا رود، تمام آن به لطف و نعمت بخشیدن الله تعالی بر او بازمیگردد.
• درخواست سرانجامِ نیک و سلامتی و رستگاری در روز قیامت و پیوستن به دوستان صالح در بهشت از الله.
﴿وَمَا تَسَۡٔلُهُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ لِّلۡعَٰلَمِينَ١٠٤ وَكَأَيِّن مِّنۡ ءَايَةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ يَمُرُّونَ عَلَيۡهَا وَهُمۡ عَنۡهَا مُعۡرِضُونَ١٠٥ وَمَا يُؤۡمِنُ أَكۡثَرُهُم بِٱللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشۡرِكُونَ١٠٦ أَفَأَمِنُوٓاْ أَن تَأۡتِيَهُمۡ غَٰشِيَةٞ مِّنۡ عَذَابِ ٱللَّهِ أَوۡ تَأۡتِيَهُمُ ٱلسَّاعَةُ بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ١٠٧ قُلۡ هَٰذِهِۦ سَبِيلِيٓ أَدۡعُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِۚ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا۠ وَمَنِ ٱتَّبَعَنِيۖ وَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٠٨ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِم مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡقُرَىٰٓۗ أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۗ وَلَدَارُ ٱلۡأٓخِرَةِ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٠٩ حَتَّىٰٓ إِذَا ٱسۡتَيَۡٔسَ ٱلرُّسُلُ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُمۡ قَدۡ كُذِبُواْ جَآءَهُمۡ نَصۡرُنَا فَنُجِّيَ مَن نَّشَآءُۖ وَلَا يُرَدُّ بَأۡسُنَا عَنِ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ١١٠ لَقَدۡ كَانَ فِي قَصَصِهِمۡ عِبۡرَةٞ لِّأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِۗ مَا كَانَ حَدِيثٗا يُفۡتَرَىٰ وَلَٰكِن تَصۡدِيقَ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَتَفۡصِيلَ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ١١١ ﴾ [يوسف: ۱۰۴-۱۱۱].
(۱۰۴) و اگر بیندیشند بهطور قطع به تو ایمان میآورند؛ زیرا –ای رسول- تو بر قرآن و بر آنچه که آنها را به آن فرا میخوانی پاداشی از آنها طلب نکردهای، پس قرآن چیزی جز یاد آوری برای تمام مردم نیست.
(۱۰۵) و چه بسیار است نشانههای دلالت کننده بر توحید او سبحانه که در آسمانها و زمین پراکنده است، که از کنار آنها میگذرند اما از تأمل در آنها و پندگیری به آنها رویگردان هستند، و به آنها توجهی نمیکنند.
(۱۰۶) و بیشتر مردم به الله به اینکه او تعالی آفریدگار و روزی دهنده و زنده کننده و میراننده است ایمان نمیآورند جز اینکه تندیسها و نمادهایی را با او عبادت میکنند، و ادعا میکنند که فرزندی دارد، سبحانه.
(۱۰۷) آیا این مشرکان در امان هستند از اینکه کیفری در دنیا آنها را فراگیرد که آنها را بپوشاند و بر آنها سایه افکند، و نتوانند آن را دفع کنند، یا قیامت به صورت ناگهانی آنها را فراگیرد، درحالیکه آمدن آن را احساس نمیکنند تا برایش آماده شوند، پس به این خاطر ایمان نیاوردهاند؟!
(۱۰۸) - ای رسول- به هرکس که چنین ادعا میکند بگو: این است راه من که مردم را به آن فرا میخوانم، من و کسانیکه از من پیروی کردهاند و به هدایت من هدایت یافتهاند، و به سنت من عمل کردهاند، بر حجتی آشکار بهسوی آن فرا میخوانیم، و من از مشرکان به الله نیستم، بلکه از مُوَحّدان و یکتاپرستان او سبحانه هستم.
(۱۰۹) و –ای رسول- ما پیش از تو نفرستادهایم مگر مردانی از انسانها نه فرشتگان، که به آنها وحی میکردیم همانگونه که به تو وحی کردیم، از شهرنشنان نه از بادیهنشینان، آنگاه امتهایشان آنها را تکذیب کردند پس آنها را نابود کردهایم. آیا این کسانیکه تو را تکذیب میکنند در زمین نگشتهاند تا بیندیشند که سرانجام تکذیب کنندگان قبل از آنها چگونه بوده است تا از آنها عبرت بگیرند؟! و برای کسانیکه در دنیا از الله ترسیدهاند نعمتهای سرای آخرت بهتر است. پس آیا نمیاندیشید که آن بهتر است تا با اجرای اوامر الله – که بزرگترین آن ایمان است- و ترک نواهی او – که بزرگترین آنها شرک به الله است- از او تعالی بترسید.
(۱۱۰) این رسولان که آنها را میفرستیم به دشمنانشان مهلت میدهیم، و برای نزدیک کردن تدریجی آنها به عذاب در کیفر آنها عجله نمیکنیم، تا اینکه نابودی آنها به تاخیر افتاد و رسولان از نابودی آنها ناامید شدند و کفار گمان کردند که رسولانشان در کیفر تکذیب کنندگان و رهایی مؤمنان که به آنها وعده داده بودند به آنها دروغ گفته بودند؛ یاری ما به رسولانمان فرا رسید، و رسولان ‡ و مؤمنان را از نابودی واقع شده بر تکذیب کنندگان نجات دادیم، و عذاب ما از قوم جنایتکار آنگاه که عذاب را بر آنها فرو فرستیم بازگردانیده نمیشود.
(۱۱۱) بهطور قطع در قصص رسولان ‡ و قصص امتهایشان، و در قصۀ یوسف ÷ و برادرانش پندی است که صاحبان عقل سلیم از آن عبرت میگیرند، قرآن که مشتمل بر این قصص است کلامی ساختگی و به دروغ نسبت داده شده بر الله نیست، بلکه تصدیقی است بر کتابهای آسمانی نازل شده از جانب الله، و تفصیلی است برای تمام احکام و شرایعی که به تفصیل نیاز دارند، و راهنمایی است بهسوی هر خیری، و رحمتی است برای مردمی که به آن ایمان میآورند؛ زیرا آنها هستند که از آنچه در آن است فایده میبرند.
برخی فواید آیات:
• الله تعالی از روی لطف و بخشش خویش، بهسبب اهداف و حکمتهایی، پیامبرانش را بر بعضی امور غیبی آگاه میسازد.
• دعوتگر مالک بازگرداندن دلهای بندگان و وادار کردن آن بر طاعات نیست، و بیشتر مردم اهل هدایت نیستند.
• سرزنش افرادِ رویگردان از نشانههای دلالت کننده بر وجودِ الله و دلایل توحید او تعالی که در صفحات هستی پراکنده است.
• آیۀ ﴿قُلۡ هَٰذِهِۦ سَبِيلِيٓ ...﴾ بیان برخی ارکان دعوت را دربردارد، از جمله: أ- وجود منهج: ﴿أَدۡعُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ ﴾ ب- منهج بر علم استوار میگردد ﴿عَلَىٰ بَصِيرَةٍ ﴾ ج- وجود دعوتگر: ﴿قُلۡ هَٰذِهِۦ سَبِيلِيٓ أَدۡعُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِۚ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا۠ وَمَنِ ٱتَّبَعَنِي ﴾ ﴿أَنَا۠ ﴾ د- وجود مدعوین: ﴿وَمَنِ ٱتَّبَعَنِيۖ ﴾.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓرۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِۗ وَٱلَّذِيٓ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ ٱلۡحَقُّ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يُؤۡمِنُونَ١ ٱللَّهُ ٱلَّذِي رَفَعَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ بِغَيۡرِ عَمَدٖ تَرَوۡنَهَاۖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِي لِأَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَ يُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُم بِلِقَآءِ رَبِّكُمۡ تُوقِنُونَ٢ وَهُوَ ٱلَّذِي مَدَّ ٱلۡأَرۡضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۡهَٰرٗاۖ وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ جَعَلَ فِيهَا زَوۡجَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِۖ يُغۡشِي ٱلَّيۡلَ ٱلنَّهَارَۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٣ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ قِطَعٞ مُّتَجَٰوِرَٰتٞ وَجَنَّٰتٞ مِّنۡ أَعۡنَٰبٖ وَزَرۡعٞ وَنَخِيلٞ صِنۡوَانٞ وَغَيۡرُ صِنۡوَانٖ يُسۡقَىٰ بِمَآءٖ وَٰحِدٖ وَنُفَضِّلُ بَعۡضَهَا عَلَىٰ بَعۡضٖ فِي ٱلۡأُكُلِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٤ ۞وَإِن تَعۡجَبۡ فَعَجَبٞ قَوۡلُهُمۡ أَءِذَا كُنَّا تُرَٰبًا أَءِنَّا لَفِي خَلۡقٖ جَدِيدٍۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ ٱلۡأَغۡلَٰلُ فِيٓ أَعۡنَاقِهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٥ ﴾ [الرعد: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
بیان حقیقت نیرو و قدرت الهی و مظاهر آن، و إثبات وعد و وعید و سنت الله در تغییر و تبدیل.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓمٓرۚ ﴾ سخن در مورد شبیه این حرف در آغاز سورۀ بقره گذشت. –ای رسول- این آیات والا در این سوره، و قرآن که الله آن را بر تو نازل کرده است، حقیقتی است که هیچ شکی در آن راه ندارد، و بدون تردید از جانب الله آمده است، اما بیشتر مردم از روی سرسختی و تکبر ایمان نمیآورند.
(۲) الله همان ذاتی است که آسمانها را بدون ستونهایی که آنها را ببینید برافراشته آفرید، سپس بالا رفت و بر عرش ارتفاع گرفت آنگونه که سزاوار او سبحانه است بدون تکییف (بیان چگونگی) و تمثیل (بیان توصیف)، و خورشید و ماه را برای منافع مخلوقاتش رام کرد. هر یک از خورشید و ماه برای مدت مشخصی در علم الله در جریان است، و او سبحانه هرگونه که بخواهد در آسمانها و زمین عمل میکند، و آیات دلالت کننده بر قدرتش را بیان میدارد امید است که به دیدار پروردگارتان در روز قیامت یقین پیدا کنید، آنگاه با انجام عمل صالح برای آن آماده شوید.
(۳) و او سبحانه ذاتی است که زمین را گسترانید، و کوههایی ثابت در آن ایجاد کرد تا مردم را نلرزاند، و در آن از تمام انواع میوهها دو صنف مانند نر و ماده در حیوان قرار داد. روز را با شب میپوشاند، چنانکه پس از روشنایی تاریک میشود. همانا در موارد مذکور، دلایل و برهانهایی است برای مردمی که در آفرینش الله میاندیشند، و در آن تأمل میکنند، زیرا آنها هستند که از این دلایل و برهانها بهره میبرند.
(۴) و در زمین قطعاتی نزدیک به هم، و باغهایی از انگور، و کشتزارها، و درختان خرمایی از یک ریشه، و درختان خرمایی با ریشههایی جدا از یکدیگر وجود دارد، این باغها و کشتزارها با یک آب سیراب میشوند، و با وجود اینکه در کنار یکدیگر قرار دارند و از یک آب سیراب میگردند بعضی از آنها را بر بعضی دیگر در طعم و سایر فواید برتری میدهیم، بهراستیکه در این موارد دلایل و برهانهایی است برای مردمی که میاندیشند؛ چون آنها هستند که از آن پند میگیرند.
(۵) و –ای رسول- اگر از چیزی تعجب میکنی، سزاوارترین چیز برای اینکه از آن تعجب کنی تکذیب رستاخیز از سوی آنها، و این سخنشان برای استدلال بر انکار رستاخیز است که میگویند: آیا وقتیکه مردیم و خاک و استخوانهایی مرده و پوسیده شدیم، دوباره برانگیخته میشویم و زنده بازمیگردیم؟! اینها که منکر رستاخیزِ پس از مرگ هستند، کسانی هستند که به پروردگارش کفر ورزیدهاند پس قدرت او تعالی بر برانگیختن مردگان را انکار کردهاند، و اینها هستند که در روز قیامت زنجیرهایی از آتش در گردنهایشان قرار میگیرد، و اینها ساکنان جهنم هستند، که برای همیشه در آن میمانند، بهگونهای که فنایی به آنها نمیرسد، و عذابشان قطع نمیگردد.
برخی فواید آیات:
• اثبات قدرت الله و شگفتی از آفرینش او تعالی که آسمانها را با وجود بزرگی و وسعتش بدون ستونهایی که آنها را به دوش بگیرند آفرید.
• اثبات قدرت و کمال ربوبیت الله با برهان آفرینش، آنگاه که گیاه بزرگ و تنومند را میرویاند، و دانهای کوچک از آن بیرون میآورد، سپس آن را از یک آب سیراب میکند، و با این وجود، حجم و رنگ و طعم میوههایش مختلف است.
• بیرون آوردن درختان تنومند از دانههای کوچک، پس از اینکه معدوم بودند توسط الله تعالی، ردی است بر انکار رستاخیز از سوی مشرکان؛ زیرا بازگرداندن تمام اجزای پوسیدۀ پراکنده و محلول در زمین، و برانگیختن دوبارۀ آن، پس از اینکه موجود بود، آسانتر است از درآوردن معدوم از دانه.
﴿وَيَسۡتَعۡجِلُونَكَ بِٱلسَّيِّئَةِ قَبۡلَ ٱلۡحَسَنَةِ وَقَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِمُ ٱلۡمَثُلَٰتُۗ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغۡفِرَةٖ لِّلنَّاسِ عَلَىٰ ظُلۡمِهِمۡۖ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٦ وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَةٞ مِّن رَّبِّهِۦٓۗ إِنَّمَآ أَنتَ مُنذِرٞۖ وَلِكُلِّ قَوۡمٍ هَادٍ٧ ٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تَحۡمِلُ كُلُّ أُنثَىٰ وَمَا تَغِيضُ ٱلۡأَرۡحَامُ وَمَا تَزۡدَادُۚ وَكُلُّ شَيۡءٍ عِندَهُۥ بِمِقۡدَارٍ٨ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ ٱلۡكَبِيرُ ٱلۡمُتَعَالِ٩ سَوَآءٞ مِّنكُم مَّنۡ أَسَرَّ ٱلۡقَوۡلَ وَمَن جَهَرَ بِهِۦ وَمَنۡ هُوَ مُسۡتَخۡفِۢ بِٱلَّيۡلِ وَسَارِبُۢ بِٱلنَّهَارِ١٠ لَهُۥ مُعَقِّبَٰتٞ مِّنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦ يَحۡفَظُونَهُۥ مِنۡ أَمۡرِ ٱللَّهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوۡمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمۡۗ وَإِذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِقَوۡمٖ سُوٓءٗا فَلَا مَرَدَّ لَهُۥۚ وَمَا لَهُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَالٍ١١ هُوَ ٱلَّذِي يُرِيكُمُ ٱلۡبَرۡقَ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَيُنشِئُ ٱلسَّحَابَ ٱلثِّقَالَ١٢ وَيُسَبِّحُ ٱلرَّعۡدُ بِحَمۡدِهِۦ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ مِنۡ خِيفَتِهِۦ وَيُرۡسِلُ ٱلصَّوَٰعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَن يَشَآءُ وَهُمۡ يُجَٰدِلُونَ فِي ٱللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ ٱلۡمِحَالِ١٣ ﴾ [الرعد: ۶-۱۳].
(۶) و –ای رسول- مشرکان پیش از آنکه نعمتهایی را که الله برایشان مقدر کرده است برایشان کامل شود خواستار تعجیل کیفر هستند، و نزول عذاب بر خودشان را کُند میدانند، درحالیکه قبل از آنها کیفرهای امتهای تکذیب کننده شبیه آنها سپری شده است، پس چرا از آنها عبرت نمیگیرند؟ و –ای رسول- همانا پروردگارت با وجود ستم مردم از آنها میگذرد، و کیفر آنها را به تعجیل نمیاندازد تا بهسوی الله توبه کنند، و بهراستیکه او نسبت به کسانیکه از کفرشان توبه نکنند سخت کیفر است.
(۷) و کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند – با اصرار در بازداشتن و لجاجت- میگویند: چرا آیهای مانند آنچه بر موسی ÷ و عیسی ÷ نازل شده بر محمد ج از جانب پروردگارش نازل نشده است. –ای رسول- تو فقط انذار دهندهای هستی که مردم را از عذاب الله میترسانی، و آیاتی نداری جز آنچه که الله به تو بخشیده است، و برای هر قومی پیامبری است که آنها را به راه حق راهنمایی، و بر آن رهبری میکند.
(۸) الله از آنچه که هر مادهای در شکم خویش به آن آبستن میشود، و از هر چیزی در مورد آن آگاه است، و از کم و زیاد شدن و سلامتی و معلولیتی که در رحمها حاصل میشود آگاه است، و هر چیزی نزد او سبحانه به مقداری که نه بر آن افزوده میشود و نه از آن کاسته میشود اندازهگیری شده است.
(۹) زیرا او سبحانه از تمام آنچه که از حواس مخلوقاتش پنهان است آگاه است، و به تمام آنچه که حواسشان درک میکند نیز آگاه است، و در صفات و اسمها و افعالش بسیار بزرگ است، و به ذات و صفات خویش بر هر یک از مخلوقاتش چیره است.
(۱۰) راز و نهان را میداند، و –ای مردم- در علم او یکسان است کسی از شما که سخن را پنهان دارد، و کسیکه آن را آشکار کند، و نیز در علم او یکسان است کسیکه خود را در تاریکی شب از چشم مردم پنهان کند، و کسیکه اعمالش را در روشنایی روز آشکار گرداند.
(۱۱) او تعالی فرشتگانی دارد که از پی یکدیگر بر انسان فرود میآیند، یعنی برخی از آنها شب، و برخی از آنها روز میآیند، و به فرمان الله، انسانها را با بازداشتن از تمام تقدیراتی که الله برایشان مصونیت از آن را نوشته است محافظت میکنند، همانا الله حال خوش مردمی را به حالی دیگر که آنها را شاد نمیگرداند تغییر نمیدهد مگر اینکه خودشان حال شکر را که بر آن هستند تغییر دهند، و هرگاه الله نابودی قومی را اراده کند هیچ بازگردانندهای برای آنچه که او تعالی اراده کرده نیست، و –ای مردم- غیر از الله کارسازی ندارید که کارهایتان را به عهده بگیرد، پس برای دفع مصیبتهایی که به شما رسیده است به او پناه ببرید.
(۱۲) - ای مردم- او ذاتی است که برق را به شما نمایاند، و در آن، ترس از صاعقهها، و طمع در باران را یکجا برایتان قرار داده است، و او ذاتی است که ابر گرانبار به آب بارانِ زیاد را برایتان پدید میآورد.
(۱۳) و رعد همراه با حمد پروردگارش تسبیح او سبحانه را میگوید، و فرشتگان بهخاطر ترس از پروردگارشان و برای بزرگداشت و تعظیم او تعالی تسبیحش را میگویند، و صاعقههای آتشزا را برای هر یک از مخلوقاتش که بخواهد میفرستد و آنها را نابود میسازد، و کافران در وحدانیت الله با یکدیگر مجادله میکنند، و الله برای کسانیکه از او نافرمانی کنند دارای نیرو و قدرتی سخت است.
برخی فواید آیات:
• بزرگی آمرزش و بردباری الله در برابر گناهان فرزندان آدم، زیرا با وجود اینکه در برابر رسولان و پیامبرانش گردنکشی و مبارزه میکنند، آنها را روزی میدهد، و گناهانشان را میبخشد، و در برابر آنها بسیار بردبار است.
• بزرگی علم الله تعالی نسبت به آنچه در تاریکی رحم است، زیرا او تعالی از امر نطفۀ قرار گرفته در رحم، و تبدیل آن به مخلوق نر یا ماده، و سلامتی و معلول بودنش، و روزی و اجلش، و بدبخت یا سعادتمند بودنش، آگاه است؛ زیرا علم او تعالی بر این موارد عام و فراگیر است.
• توجه زیاد الله بر فرزندان آدم ÷، و اثبات وجود فرشتگانی که انسان را محافظت و نگهداری میکنند و سایر فرشتگان مانند فرشتگانی که مأمور نوشتن خوبیها و بدیهای مردم هستند.
• اینکه الله تعالی هرگاه از بنده پیروی از اسباب هدایت را ببیند حال او را به بهترین حال تغییر میدهد، زیرا توفیق به هدایت، به پیروی از راهنمایی گفتاری (کلام الله) بستگی دارد.
﴿لَهُۥ دَعۡوَةُ ٱلۡحَقِّۚ وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَسۡتَجِيبُونَ لَهُم بِشَيۡءٍ إِلَّا كَبَٰسِطِ كَفَّيۡهِ إِلَى ٱلۡمَآءِ لِيَبۡلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَٰلِغِهِۦۚ وَمَا دُعَآءُ ٱلۡكَٰفِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ١٤ وَلِلَّهِۤ يَسۡجُدُۤ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ طَوۡعٗا وَكَرۡهٗا وَظِلَٰلُهُم بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ۩١٥ قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ قُلِ ٱللَّهُۚ قُلۡ أَفَٱتَّخَذۡتُم مِّن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ لَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ نَفۡعٗا وَلَا ضَرّٗاۚ قُلۡ هَلۡ يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُ أَمۡ هَلۡ تَسۡتَوِي ٱلظُّلُمَٰتُ وَٱلنُّورُۗ أَمۡ جَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَآءَ خَلَقُواْ كَخَلۡقِهِۦ فَتَشَٰبَهَ ٱلۡخَلۡقُ عَلَيۡهِمۡۚ قُلِ ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُوَ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّٰرُ١٦ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَسَالَتۡ أَوۡدِيَةُۢ بِقَدَرِهَا فَٱحۡتَمَلَ ٱلسَّيۡلُ زَبَدٗا رَّابِيٗاۖ وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيۡهِ فِي ٱلنَّارِ ٱبۡتِغَآءَ حِلۡيَةٍ أَوۡ مَتَٰعٖ زَبَدٞ مِّثۡلُهُۥۚ كَذَٰلِكَ يَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡحَقَّ وَٱلۡبَٰطِلَۚ فَأَمَّا ٱلزَّبَدُ فَيَذۡهَبُ جُفَآءٗۖ وَأَمَّا مَا يَنفَعُ ٱلنَّاسَ فَيَمۡكُثُ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ كَذَٰلِكَ يَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡأَمۡثَالَ١٧ لِلَّذِينَ ٱسۡتَجَابُواْ لِرَبِّهِمُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ وَٱلَّذِينَ لَمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَهُۥ لَوۡ أَنَّ لَهُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا وَمِثۡلَهُۥ مَعَهُۥ لَٱفۡتَدَوۡاْ بِهِۦٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ سُوٓءُ ٱلۡحِسَابِ وَمَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ١٨ ﴾ [الرعد: ۱۴-۱۸].
(۱۴) دعای توحیدی فقط از آنِ الله است و هیچکس در آن با او مشارکت نمیکند، و نمادهایی که مشرکان آنها را به جای الله در دعا میخوانند در هیچ مسألهای دعای کسیکه آنها را میخوانند اجابت نمیکنند، و خواندن این نمادها در دعا توسط مشرکان چیزی نیست جز مانند تشنهای که دستش را بهسوی آب میگشاید تا آب به دهانش برسد و از آن بنوشد، درحالیکه آب به دهانش نمیرسد، و دعای کافران برای نمادهایشان چیزی جز تباهی و دوری از حق نیست؛ زیرا نه مالک جلب منفعت برایشان هستند، و نه مالک دفع ضرر.
(۱۵) و بامدادان و شامگاهان، تمام کسانیکه در آسمانها و در زمین هستند، فرقی نمیکند که مؤمن باشند یا کافر، فقط در برابر الله با سجده فروتنی میکنند، جز اینکه مؤمن به رغبت در برابر او تعالی فروتنی و سجده میکند، اما کافر به اجبار در برابر او تعالی فروتنی میکند، درحالیکه فطرتش بر او املا میکند که به رغبت در برابر الله فروتنی کند، و سایۀ هر مخلوقی که سایه دارد برای او گردن مینهند.
(۱۶) - ای رسول- به کفار که همراه الله غیر او را عبادت میکنند بگو: چه کسی آفریدگار آسمانها و زمین و اداره کنندۀ کار آن دو است؟ - ای رسول- بگو: الله است که آفریدگار و تدبیر کنندۀ کار آسمانها و زمین است، و شما بر این امر اعتراف میکنید، - ای رسول- به آنها بگو: پس آیا به جای او دوستانی ناتوان برای خودتان گرفتهاید، که نمیتوانند به خودشان فایده برسانند، و زیان را از خودشان برطرف کنند، پس چگونه میتوانند این کار را برای دیگران انجام دهند؟ - ای رسول- به آنها بگو: آیا کافر که بصیرتش کور است، و مؤمن که بصیرتش بیناست یکسان هستند؟ آیا کفر که تاریکیهاست، و ایمان که خودِ نور است یکسان هستند؟ آیا برای الله سبحانه شریکانی در آفرینش همراه او قرار دادهاند که مانند آفرینش الله آفریدهاند، آنگاه آفرینش الله با آفرینش شریکانشان درآمیخته شده است؟ - ای رسول- به آنها بگو: الله به تنهایی ذاتی است که آفریدگار هر چیزی است، و در آفرینش هیچ شریکی ندارد، و او در الوهیت یگانه است، ذاتیکه سزاوار است به وحدانیت عبادت شود، و چیره است.
(۱۷) الله برای متلاشی کردن باطل و ماندن حق مثالی زده است به آب باران نازل شده از آسمان تا رودهایی با آن، هر کدام حسب حجمش، کوچک و بزرگ، روان شدند، آنگاه سیل، کفی برآمده بر روی آب حمل نمود، و مثالی دیگر برای این دو زد به بعضی از مواد فلزی نفیسی که مردم برای ذوب کردن آن و ساختن زینتیهایشان، بر آن آتش میدمند، به مانند این دو مثال الله مثال حق و باطل را میزند، پس باطل مانند کفی بر روی آب، و مانند زنگ و چرکی است که از ذوب شدن مواد معدنی به جای میماند، اما حق مانند آب صافی است که از آن مینوشند، و میوهها و گیاهان و سبزه از آن میروید، و مانند زینتی است که بعد از ذوب شدن مواد معدنی از آن باقی میماند و مردم از آن بهره میبرند، الله همانگونه که این دو مثال را زده است مثالها را برای مردم بیان میکند؛ تا حق از باطل مشخص شود.
(۱۸) برای مؤمنان که پروردگارشان را وقتی آنها را به توحید و طاعت خویش فراخواند اجابت کردند پاداشی بسیار نیکو یعنی بهشت است، و کافران که دعوت او تعالی به توحید و طاعتش را نپذیرفتند اگر تمام انواع مالی که در روی زمین است برایشان یکجا شود، و افزون بر آن مانند آن داشته باشند؛ تا تمام آنها را برای نجات خودشان از عذاب ببخشند، اینها که دعوت او تعالی را نپذیرفتهاند در برابر تمام بدیهایشان مورد محاسبه قرار میگیرند، و مسکنشان که به آن پناه میبرند جهنم است، و جهنم بستر و جایگاه بسیار بردی برایشان است.
برخی فواید آیات:
• بیان گمراهی مشرکان در دعا و طلب یاری از غیر الله تعالی، و تشبیه حالشان به حال کسیکه به قصد نوشیدن، دستش را بهسوی آب میگشاید بدون اینکه از آن تناول کند، و با این حالت نمیتواند بنوشد؛ چون راه صحیحی برای این کار انتخاب نکرده است.
• از وسایل توضیح در قرآن: بیان مَثلها، یعنی نزدیک کردن امر معقول به امر حسی و قابل درک، و ارایۀ تصویری ذهنی است که بر فهم مراد کمک میکند.
• اثبات سجدۀ تمام کائنات در برابر الله تعالی به میل، یا به اجبار برای فروتنی در برابر او سبحانه که فطرت به آن تمایل دارد.
﴿۞أَفَمَن يَعۡلَمُ أَنَّمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ ٱلۡحَقُّ كَمَنۡ هُوَ أَعۡمَىٰٓۚ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ١٩ ٱلَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ وَلَا يَنقُضُونَ ٱلۡمِيثَٰقَ٢٠ وَٱلَّذِينَ يَصِلُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن يُوصَلَ وَيَخۡشَوۡنَ رَبَّهُمۡ وَيَخَافُونَ سُوٓءَ ٱلۡحِسَابِ٢١ وَٱلَّذِينَ صَبَرُواْ ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ رَبِّهِمۡ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ وَيَدۡرَءُونَ بِٱلۡحَسَنَةِ ٱلسَّيِّئَةَ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عُقۡبَى ٱلدَّارِ٢٢ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا وَمَن صَلَحَ مِنۡ ءَابَآئِهِمۡ وَأَزۡوَٰجِهِمۡ وَذُرِّيَّٰتِهِمۡۖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَدۡخُلُونَ عَلَيۡهِم مِّن كُلِّ بَابٖ٢٣ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُم بِمَا صَبَرۡتُمۡۚ فَنِعۡمَ عُقۡبَى ٱلدَّارِ٢٤ وَٱلَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهۡدَ ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مِيثَٰقِهِۦ وَيَقۡطَعُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن يُوصَلَ وَيُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمُ ٱللَّعۡنَةُ وَلَهُمۡ سُوٓءُ ٱلدَّارِ٢٥ ٱللَّهُ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ وَفَرِحُواْ بِٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا فِي ٱلۡأٓخِرَةِ إِلَّا مَتَٰعٞ٢٦ وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَةٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ قُلۡ إِنَّ ٱللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِيٓ إِلَيۡهِ مَنۡ أَنَابَ٢٧ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَتَطۡمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكۡرِ ٱللَّهِۗ أَلَا بِذِكۡرِ ٱللَّهِ تَطۡمَئِنُّ ٱلۡقُلُوبُ٢٨ ﴾ [الرعد: ۱۹-۲۸].
(۱۹) - ای رسول- یکسان نیست کسیکه میداند آنچه الله بر تو نازل کرده است، از جانب پروردگارت بر تو نازل شده و حقیقتی است که تردیدی در آن راه ندارد، یعنی مؤمن که دعوت الله را اجابت کرده است، با کسیکه کور است، یعنی کافر که دعوت الله را اجابت نکرده است. فقط صاحبان عقل سلیم از این امر عبرت و پند میگیرند.
(۲۰) کسانیکه دعوت الله را اجابت کردهاند همان کسانی هستند که به آنچه با الله پیمان بستند یا با بندگانش پیمان بستند وفا میکنند، و پیمانهای استوار با الله، یا با غیر او را نمیشکنند.
(۲۱) و آنها هستند که تمام پیوندهای خویشاوندی را که الله به پیوستن آن فرمان داده است برقرار میکنند، و چنان از پروردگارشان میترسند که آنها را به اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی وامیدارد، و میترسند که الله آنها را بر تمام گناهانی که کسب کردهاند مورد محاسبه قرار دهد، زیرا هرکس به دقت مورد حسابرسی قرار گیرد هلاک خواهد شد.
(۲۲) و آنها هستند که بر طاعت الله، و بر تقدیر الله بر آنچه که باعث شادی یا ناراحتی است شکیبایی کردند، و در نافرمانی نکردن از او تعالی برای طلب رضایت الله شکیبایی کردند، و نماز را به کاملترین وجه برپا داشتند، و از اموالی که به آنها بخشیدهایم حقوق واجب را بخشیدند، و از آن اموال بهصورت اختیاری و پنهانی برای دوری از ریا و نیز آشکارا برای اینکه دیگران به آنها اقتدا کنند بخشیدند، و بدی کسی را که به آنها بدی روا دارد با نیکی پاسخ میدهند، اینها که صفات مذکور را دارند سرانجامِ خوشی روز قیامت برایشان است.
(۲۳) این سرانجامِ خوش همان بهشتهایی است که برای همیشه در آن در رفاه و آسایش اقامت میکنند، و از به کمال رسیدن نعمتهایشان در این بهشتها آن است که هر یک از پدرانشان و مادرانشان و همسرانشان و فرزندانشان که پایداری ورزیدهاند همراه آنها وارد این بهشتها میشوند تا با دیدار آنها به صورت کامل آرام بگیرند، و فرشتگان ‡ تبریک گویان از تمام درهای منازلشان در بهشت بر آنها وارد میشوند.
(۲۴) و تهنیت فرشتگان † برای آنها هرگاه که بر آنها وارد شوند این سخن است: سلام علیکم؛ یعنی بهسبب صبرتان بر طاعت الله، و بر گذشت تقدیراتش، و صبرتان بر نافرمانی نکردن از او، از آفات نجات یافتید، پس چه نیکوست عاقبتِ سرایی که سرانجامِ شماست.
(۲۵) و کسانیکه پیمان الله را پس از انعقاد آن میشکنند، و پیوندهای خویشاوندی که الله به برقراری آن فرمان داده است قطع میکنند، اینها جدا شدگان و بدبختان هستند که از رحمت الله رانده شدهاند، و سرانجامِ بدی که جهنم است دارند.
(۲۶) الله رزق و روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد میگشاید، و برای هر یک از آنها که بخواهد تنگ میگرداند، و گشایش روزی نه نشانۀ سعادت است و نه نشانۀ محبت الله، و تنگی روزی نیز نشانۀ شقاوت نیست، و کافران به زندگی دنیا راضی شدهاند که به آن روی آورده و آرام گرفتهاند، اما زندگی دنیا در برابر آخرت چیزی جز کالایی اندک و نابود شدنی نیست.
(۲۷) و کسانیکه به الله و آیاتش کفر ورزیدهاند میگویند: چرا آیهای حسی بر محمد از جانب پروردگارش نازل نشده است که بر راستگویی او دلالت کند، تا به آن ایمان آوریم، - ای رسول- به این پیشنهاد دهندگان بگو: بهراستیکه الله هرکس را که بخواهد به عدالت خویش گمراه میسازد، و هرکس را که با توبه بهسوی او تعالی بازگردد به فضل خود او را بهسوی خویش هدایت میکند، و هدایت در دست آنها نیست که آن را به فرو فرستادن آیات مرتبط میکنند.
(۲۸) اینها که الله آنها را هدایت میکند همان کسانی هستند که ایمان آوردهاند، و دلهایشان با ذکر الله به تسبیح و تحمید او، و به تلاوت و شنیدن کتابش آرام میگیرد، بدانید که دلها فقط با ذکر الله آرام میگیرند، و سزاوار است که چنین باشند.
برخی فواید آیات:
• ترغیب به برخی اخلاق والا که موجب ورود به بهشت میشوند، مانند: پیوند نیکو، خشیت الله تعالی، وفا به پیمانها، و صبر و إنفاق، مقابلۀ بدی با نیکی و پرهیز از ضد آن.
• کلیدهای روزی به دست الله است، و سزاوار نیست که گشایش یا تنگی روزی بنده توسط الله تعالی موجب شادی یا اندوه شود، زیرا این امر دلیلی بر رضایت یا خشم الله بر بنده نیست.
• هدایت لزوماً با فرو فرستادن نشانهها و معجزاتی که مشرکان اظهار آن را پیشنهاد میدادند به دست نمیآید.
• از آثار قرآن بر بندۀ مؤمن این است که آرامش را در دلش به جای میگذارد.
﴿ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ طُوبَىٰ لَهُمۡ وَحُسۡنُ مََٔابٖ٢٩ كَذَٰلِكَ أَرۡسَلۡنَٰكَ فِيٓ أُمَّةٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهَآ أُمَمٞ لِّتَتۡلُوَاْ عَلَيۡهِمُ ٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ وَهُمۡ يَكۡفُرُونَ بِٱلرَّحۡمَٰنِۚ قُلۡ هُوَ رَبِّي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُ وَإِلَيۡهِ مَتَابِ٣٠ وَلَوۡ أَنَّ قُرۡءَانٗا سُيِّرَتۡ بِهِ ٱلۡجِبَالُ أَوۡ قُطِّعَتۡ بِهِ ٱلۡأَرۡضُ أَوۡ كُلِّمَ بِهِ ٱلۡمَوۡتَىٰۗ بَل لِّلَّهِ ٱلۡأَمۡرُ جَمِيعًاۗ أَفَلَمۡ يَاْيَۡٔسِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَن لَّوۡ يَشَآءُ ٱللَّهُ لَهَدَى ٱلنَّاسَ جَمِيعٗاۗ وَلَا يَزَالُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ تُصِيبُهُم بِمَا صَنَعُواْ قَارِعَةٌ أَوۡ تَحُلُّ قَرِيبٗا مِّن دَارِهِمۡ حَتَّىٰ يَأۡتِيَ وَعۡدُ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُخۡلِفُ ٱلۡمِيعَادَ٣١ وَلَقَدِ ٱسۡتُهۡزِئَ بِرُسُلٖ مِّن قَبۡلِكَ فَأَمۡلَيۡتُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ ثُمَّ أَخَذۡتُهُمۡۖ فَكَيۡفَ كَانَ عِقَابِ٣٢ أَفَمَنۡ هُوَ قَآئِمٌ عَلَىٰ كُلِّ نَفۡسِۢ بِمَا كَسَبَتۡۗ وَجَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَآءَ قُلۡ سَمُّوهُمۡۚ أَمۡ تُنَبُِّٔونَهُۥ بِمَا لَا يَعۡلَمُ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَم بِظَٰهِرٖ مِّنَ ٱلۡقَوۡلِۗ بَلۡ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ مَكۡرُهُمۡ وَصُدُّواْ عَنِ ٱلسَّبِيلِۗ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٖ٣٣ لَّهُمۡ عَذَابٞ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَشَقُّۖ وَمَا لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن وَاقٖ٣٤ ﴾ [الرعد: ۲۹-۳۴].
(۲۹) و اینها کسانی هستند که به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالحی که آنها را به الله نزدیک میسازد انجام دادهاند، زندگی پاکی در آخرت برایشان است، و سرانجام نیکویی که همان بهشت است دارند.
(۳۰) مانند این فرستادن که رسولان پیشین را بهسوی امتهایشان فرستادهایم؛ - ای محمد- تو را نیز بهسوی امتت فرستادهایم؛ تا قرآن را که به تو وحی کردیم بر آنها تلاوت کنی، زیرا قرآن در دلالت بر راستگویی تو کافی است، اما حال قومت این است که این نشانه را انکار میکنند؛ چون به رحمان کفر میورزند آنگاه که دیگران را همراه او شریک قرار میدهند، - ای رسول- به آنها بگو: رحمان که دیگران را با او شریک میگردانید همان پروردگار من است که معبود برحقی جز او نیست، در تمام کارهایم بر او توکل کردم، و توبۀ من بهسوی اوست.
(۳۱) و اگر از صفات یکی از کتابهای الهی این بود که به آن کوهها از جای خویش روان شوند، یا زمین به آن بشکافد و به رودها و چشمههایی تبدیل شود، یا بر مردگان خوانده شود آنگاه زنده گردند- ای رسول- بهطور قطع همین قرآن نازل شده بر تو میبود- زیرا برهان واضحی است، و تأثیر بزرگی دارد اگر دلهایشان باتقوا بود، اما آنها انکار میکنند. بلکه تمام امور در فرستادن معجزات و غیر آن از آنِ الله است، آیا مؤمنان به الله ندانستهاند که اگر الله هدایت تمام مردم را بدون فرو فرستادن آیات بخواهد بهطور قطع همگی آنها را بدون فرستادن معجزات هدایت میکند؟ اما او تعالی این کار را نمیخواهد، و کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند بهسبب کفر و گناهانی که انجام دادهاند پیوسته مصیبتی سخت آنها را میزند، یا این مصیبت نزدیک خانههایشان فرود میآید، تا اینکه وعدۀ الله بر نزول عذابی بیوقفه فرا رسد، بهراستیکه الله اجرای آنچه را که به آن وعده داده است آنگاه که زمان تعیین شدهاش فرا رسد رها نمیکند.
(۳۲) و تو نخستین رسولی نیستی که قومش او را تکذیب و مسخره کردند، بهراستیکه –ای رسول- امتهای پیش از تو رسولانشان را مسخره و تکذیب کردهاند، آنگاه به کسانیکه به رسولانشان کفر ورزیدند مهلت دادم تا اینکه گمان کردند آنها را نابود نمیکنم، سپس آنها را پس از مهلت دادن به انواع عذاب گرفتم، به نظر تو عذاب من بر آنها چگونه بود؟ بهطور قطع عذابی سخت بوده است.
(۳۳) پس آیا ذاتیکه بر روزی تمام مخلوقات نگهبان و بر هرکسی به عملی که کسب کرده است مراقب است، آنگاه او را در قبال اعمالش جزا میدهد، سزاوارتر است که عبادت شود، یا این نمادها که هیچ حقی برای عبادت شدن ندارند؟ و کافران به ستم و ناحق شریکانی برای الله قرار دادهاند، - ای رسول- به آنها بگو: نام شریکانی که آنها را همراه الله عبادت کردهاید برایمان بیاورید اگر در ادعایتان صادق هستید، یا الله را از شریکانی که در زمین است و او تعالی نمیداند باخبر میسازید، یا او را به سخنی سطحی که هیچ حقیقتی ندارد خبر میدهید؟ بلکه شیطان برای کسانیکه کافر شدهاند تدبیر بدشان را آراسته است، پس به الله کفر ورزیدهاند، و آنها را از راه راست و هدایت منحرف کرده است، و هرکس را که الله از راه راست گمراه سازد هیچ هدایتگری ندارد که او را به راه راست هدایت کند.
(۳۴) در زندگی دنیا عذابی از قتل و اسارت بر دستان مؤمنان برایشان است، و بهطور قطع عذاب آخرت که در انتظارشان است بر آنها دشوارتر و سنگینتر از عذاب دنیاست؛ زیرا سختی و دوامی همیشگی دارد، و هیچ حمایتگری ندارند که در برابر عذاب الله در روز قیامت از آنها حمایت کند.
برخی فواید آیات:
• اصل در هر کتاب فرستاده شدهای این است که برای هدایت آمده است، نه برای فرو فرستادن آیات، زیرا امر الله تعالی است که هر وقت و به هرگونه که بخواهد آن را مقدر میسازد.
• آرامش بخشیدن الله تعالی به پیامبرش، و احاطۀ علمی او به اینکه راههای تکذیبی که مشرکان در برابر او طی میکنند، پیامبران پیشین نیز با آنها روبهرو شدهاند.
• شیطان برخی بندگان را تا جایی گمراه میسازد که گناهان و فسادهایی را که مرتکب میشوند برایشان میآراید.
﴿۞مَّثَلُ ٱلۡجَنَّةِ ٱلَّتِي وُعِدَ ٱلۡمُتَّقُونَۖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ أُكُلُهَا دَآئِمٞ وَظِلُّهَاۚ تِلۡكَ عُقۡبَى ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْۚ وَّعُقۡبَى ٱلۡكَٰفِرِينَ ٱلنَّارُ٣٥ وَٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَفۡرَحُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَۖ وَمِنَ ٱلۡأَحۡزَابِ مَن يُنكِرُ بَعۡضَهُۥۚ قُلۡ إِنَّمَآ أُمِرۡتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱللَّهَ وَلَآ أُشۡرِكَ بِهِۦٓۚ إِلَيۡهِ أَدۡعُواْ وَإِلَيۡهِ مََٔابِ٣٦ وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَٰهُ حُكۡمًا عَرَبِيّٗاۚ وَلَئِنِ ٱتَّبَعۡتَ أَهۡوَآءَهُم بَعۡدَ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا وَاقٖ٣٧ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ وَجَعَلۡنَا لَهُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَذُرِّيَّةٗۚ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَن يَأۡتِيَ بَِٔايَةٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ لِكُلِّ أَجَلٖ كِتَابٞ٣٨ يَمۡحُواْ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ وَيُثۡبِتُۖ وَعِندَهُۥٓ أُمُّ ٱلۡكِتَٰبِ٣٩ وَإِن مَّا نُرِيَنَّكَ بَعۡضَ ٱلَّذِي نَعِدُهُمۡ أَوۡ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُ وَعَلَيۡنَا ٱلۡحِسَابُ٤٠ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا نَأۡتِي ٱلۡأَرۡضَ نَنقُصُهَا مِنۡ أَطۡرَافِهَاۚ وَٱللَّهُ يَحۡكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكۡمِهِۦۚ وَهُوَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٤١ وَقَدۡ مَكَرَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَلِلَّهِ ٱلۡمَكۡرُ جَمِيعٗاۖ يَعۡلَمُ مَا تَكۡسِبُ كُلُّ نَفۡسٖۗ وَسَيَعۡلَمُ ٱلۡكُفَّٰرُ لِمَنۡ عُقۡبَى ٱلدَّارِ٤٢ وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَسۡتَ مُرۡسَلٗاۚ قُلۡ كَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدَۢا بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡ وَمَنۡ عِندَهُۥ عِلۡمُ ٱلۡكِتَٰبِ٤٣ ﴾ [الرعد: ۳۵-۴۳].
(۳۵) توصیف بهشت که الله آن را به کسانی وعده داده که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او را پیشه کردهاند چنین است که از زیر کاخها و درختهایش رودها جاری است، و میوههایش برخلاف میوههای دنیا جاویدان و همیشگی است، و سایهای پایدار دارد که پایان نمییابد، و کوتاه نمیشود، این همان سرانجامِ کسانی است که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه کردهاند، و سرانجامِ کافران جهنم است که در آن داخل میشوند و برای همیشه در آن میمانند.
(۳۶) و - ای رسول- یهودیانی که تورات را به آنها دادهایم، و مسیحیانی که انجیل را به آنها دادهایم، به آنچه که بر تو نازل شده است بهسبب موافقت آن با بخشی از آنچه که بر آنها نازل شده است شادمانند، و از گروههای یهود و نصاری کسانی هستند که بخشی از آنچه را که بر تو نازل شده است و با هوسهایشان یا با آنچه که با تبدیل و تحریف آن را توصیف میکنند سازگاری ندارد انکار میکنند. - ای رسول- به آنها بگو: همانا الله به من فرمان داده که فقط او را عبادت کنم، و دیگران را با او شریک نگردانم، فقط او را در دعا میخوانم و غیر او را نمیخوانم، و بازگشت من فقط بهسوی اوست، و تورات و انجیل نیز برای همین آمده است.
(۳۷) و همانگونه که کتابهای پیشین را به زبان اقوامشان فرستادیم، - ای رسول- قرآن را با گفتاری درست و آشکار کنندۀ حق به زبان عربی بر تو نازل کردیم، و –ای رسول- اگر پس از اینکه علمی که الله آن را به تو آموخت نزدت آمد، برای سازش با اهل کتاب با حذف آنچه که با هوسهایشان سازگار نیست از هوسهایشان پیروی کنی، در برابر الله هیچ کارسازی نداری که کارت را به عهده بگیرد، و تو را در برابر دشمنانت یاری رساند، و هیچ بازدارندهای نداری که تو را از عذاب او تعالی محافظت کند.
(۳۸) و –ای رسول- به تحقیق که پیش از تو رسولانی از جنس بشر فرستادهایم، پس تو نوبرِ پیغمبران و نخستین فرد ایشان نیستی، و مانند سایر انسانها همسران و فرزندانی برایشان قرار دادیم، و آنها را فرشتگانی که ازدواج نمیکنند و فرزند نمیآورند قرار ندادیم، و تو از این رسولان هستی که انسانهایی هستند که ازدواج میکنند و فرزند میآورند، پس چرا مشرکان از اینکه چنین هستی تعجب میکنند؟ و هیچ رسولی را نسزد آیهای از جانب خویش بیاورد مگر اینکه الله به آوردن آن آیه به او اجازه دهد. برای هر کاری که الله حکم کرده است کتابی است که در آن ذکر شده است، و مهلتی است که از آن نه پیش میافتد و نه به تأخیر.
(۳۹) الله هرچه را بخواهد، خیر یا شر، سعادت یا شقاوت و غیر آن، از بین میبرد، و هرچه از این موارد را که بخواهد تثبیت میگرداند، و لوح محفوظ نزد اوست، که مرجع تمام این موارد است، و هر براندازی یا تثبیتی که آشکار میگردد مطابق چیزی است که در لوح محفوظ وجود دارد.
(۴۰) و –ای پیامبر- اگر بخشی از عذابی که به آنها وعده میدهیم را قبل از مرگت به تو بنمایانیم یا اگر تو را قبل از اینکه آن را برایت نشان دهیم بمیرانیم این کار به ما بازمیگردد؛ زیرا چیزی بر عهدۀ تو نیست مگر تبلیغ آنچه که تو را به تبلیغ آن فرمان دادهایم، و مجازات و محاسبۀ آنها بر تو نیست، زیرا این کار بر عهدۀ ماست.
(۴۱) آیا این کافران ندیدهاند که ما بر زمین کفر میآییم و با انتشار اسلام، و فتح آن توسط مسلمانان، آن را از اطراف میکاهیم، و الله میان بندگانش به آنچه که بخواهد حکم و داوری میکند، و هیچکس نمیتواند حکم او تعالی را با نقضی یا تغییری یا تبدیلی تعقیب کند، و او سبحانه زود شمار است، و اولیها و آخریها را در یک روز محاسبه میکند.
(۴۲) و امتهای پیشین بر پیامبرانشان مکر و نیرنگ زدند، و آنچه را که آورده بودند تکذیب کردند، پس با نیرنگ زدن بر پیامبرانشان چه کاری انجام دادند؟ هیچچیز؛ زیرا تدبیر عملی فقط تدبیر الله است نه دیگران. چنانکه او سبحانه ذاتی است که از آنچه که نفسها کسب میکنند آگاه است و آنها را در قبال آن جزا میدهد، و در این هنگام خواهند دانست که چقدر در عدم ایمان به الله خطاکار بودهاند، و مؤمنان چقدر بر حق بودهاند، که با آن به بهشت و سرانجامِ خوش دست یافتهاند.
برخی فواید آیات:
• ترغیب به بهشت با بیان صفت آن؛ از جمله جریان رودها و پایندگی روزی و سایه گسترده.
• خطر زیاد پیروی از هوس بعد از ورود علم و اینکه این امر از اسباب عذاب الله است.
• بیان اینکه رسولان ‡ انسان هستند، و همسران و فرزندانی دارند، و پیامبر ما نوبرِ پیغمبران و نخستین فرد ایشان نیست، زیرا در این امر مانند آنها بوده است.
(۴۳) و کسانیکه کفر ورزیدهاند میگویند: - ای محمد- از جانب الله فرستاده نشدهای، - ای رسول- به آنها بگو: کافی است که الله همان ذاتیکه علم کتابهای آسمانی که توصیف من در آنها آمده است نزد اوست، میان من و شما گواه باشد بر اینکه من فرستاده شدهای از جانب پروردگارم بهسوی شما هستم، و هرکس که الله گواه راستگوییاش باشد، تکذیب هیچ تکذیب کنندهای به او زیان نمیرساند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ إِلَيۡكَ لِتُخۡرِجَ ٱلنَّاسَ مِنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذۡنِ رَبِّهِمۡ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَمِيدِ١ ٱللَّهِ ٱلَّذِي لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَوَيۡلٞ لِّلۡكَٰفِرِينَ مِنۡ عَذَابٖ شَدِيدٍ٢ ٱلَّذِينَ يَسۡتَحِبُّونَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا عَلَى ٱلۡأٓخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَيَبۡغُونَهَا عِوَجًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ضَلَٰلِۢ بَعِيدٖ٣ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوۡمِهِۦ لِيُبَيِّنَ لَهُمۡۖ فَيُضِلُّ ٱللَّهُ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٤ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَآ أَنۡ أَخۡرِجۡ قَوۡمَكَ مِنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ وَذَكِّرۡهُم بِأَيَّىٰمِ ٱللَّهِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُورٖ٥ ﴾ [إبراهيم: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
بیان وظیفه و اشتیاق رسولان بر بیرون راندن مردم از تاریکیهای شرک بهسوی نور توحید، در مقابل رویگردانی اقوامشان، به هدف استوار سازی پیامبر، و تهدید ستمگران.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓرۚ ﴾ سخن در مورد شبیه این حرف در آغاز سورۀ بقره بیان شد. –ای رسول- این قرآن کتابی است که بر تو نازل کردیم تا مردم را از کفر و جهل و گمراهی بهسوی ایمان و آگاهی و هدایت بهسوی دین اسلام یعنی راه الله، همان ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در هر چیزی ستوده شده است، بیرون آوری.
(۲) الله که آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است فقط از آنِ اوست، پس سزاوار است که به یگانگی و وحدانیت عبادت شود، و هیچچیز از مخلوقاتش با او شریک گردانیده نشود، و بهزودی کسانی را که کفر ورزیدهاند عذابی سخت فراخواهد گرفت.
(۳)کسانیکه کفر ورزیدهاند زندگی دنیا و نعمتهای نابود شدنی آن را بر آخرت و نعمتهای جاویدان آن ترجیح میدهند و مردم را از راه الله بازمیدارند، و برای راه الله تخریب و انحراف از حق و بازگشت از راستی میخواهند تا هیچکس آن را نپیماید، و اینها که صفات مذکور را دارند در گمراهی دوری از حق و راستی قرار دارند.
(۴) و رسولی را جز سخنگو به زبان قومش نفرستادیم؛ تا فهم آنچه را که از جانب الله آورده است برایشان آسان باشد، و هرگز او را برای اجبار آنها بر ایمان به الله نفرستادهایم، زیرا الله هرکس را که بخواهد به عدالت خویش گمراه میسازد، و هرکس را بخواهد به فضل خویش به هدایت توفیق میدهد، و او تعالی ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تدبیرش بسیار داناست.
(۵) و به تحقیق موسی ÷ را فرستادیم و او را با آیات دلالت کننده بر راستگوییاش تقویت کردیم، و بهراستیکه او فرستاده شدهای از جانب پروردگارش است، و به او فرمان دادیم که قومش را از کفر و جهل بهسوی ایمان و آگاهی بیرون آورد، و به او فرمان دادیم که ایام الله را که در آن ایام به آنها نعمت بخشیده است به یادشان آورد، زیرا در این روزها دلالتهای آشکاری بر توحید و بزرگی قدرت الله، و نعمت بخشی او به مؤمنان وجود دارد، و این چیزی است که شکیبایان بر طاعت الله که بر شکر نعمتها و برکات او تعالی مداومت میکنند از آن بهره میبرند.
برخی فواید آیات:
• هدف از نزول قرآن هدایت با بیرون بردن مردم از تاریکیهای باطل بهسوی نور حق است.
• فرستادن رسولان ‡ به زبان و لغت اقوامشان است؛ زیرا این امر در فهمیدن آنها مؤثرتر، و در نتیجه برای قبول و فرمانبرداری آشکارتر است.
• وظیفۀ رسولان ‡، در راهنمایی مردم و رهبری آنها برای خروج از تاریکیها بهسوی نور خلاصه میشود.
﴿وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ أَنجَىٰكُم مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَسُومُونَكُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبۡنَآءَكُمۡ وَيَسۡتَحۡيُونَ نِسَآءَكُمۡۚ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَآءٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَظِيمٞ٦ وَإِذۡ تَأَذَّنَ رَبُّكُمۡ لَئِن شَكَرۡتُمۡ لَأَزِيدَنَّكُمۡۖ وَلَئِن كَفَرۡتُمۡ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٞ٧ وَقَالَ مُوسَىٰٓ إِن تَكۡفُرُوٓاْ أَنتُمۡ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا فَإِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ٨ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ نَبَؤُاْ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ قَوۡمِ نُوحٖ وَعَادٖ وَثَمُودَ وَٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ لَا يَعۡلَمُهُمۡ إِلَّا ٱللَّهُۚ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَرَدُّوٓاْ أَيۡدِيَهُمۡ فِيٓ أَفۡوَٰهِهِمۡ وَقَالُوٓاْ إِنَّا كَفَرۡنَا بِمَآ أُرۡسِلۡتُم بِهِۦ وَإِنَّا لَفِي شَكّٖ مِّمَّا تَدۡعُونَنَآ إِلَيۡهِ مُرِيبٖ٩ ۞قَالَتۡ رُسُلُهُمۡ أَفِي ٱللَّهِ شَكّٞ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يَدۡعُوكُمۡ لِيَغۡفِرَ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمۡ وَيُؤَخِّرَكُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ قَالُوٓاْ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا تُرِيدُونَ أَن تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَا فَأۡتُونَا بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ١٠ ﴾ [إبراهيم: ۶-۱۰].
(۶) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که موسی ÷ فرمان پروردگارش را اطاعت کرد و با یادآوری نعمتهای الله برای قومش بنیاسرائیل، به آنها گفت: ای قوم من، نعمت الله بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که شما را از خاندان فرعون نجات داد، و شما را از عذاب او رهانید، که بدترین عذاب را به شما میچشانیدند، چون پسرانتان را میکشتند تا در میان آنها کسی متولد نشود که بر پادشاهی فرعون مسلط شود، و زنانتان را برای خوار کردن و تحقیر آنها در قید حیات نگه میداشتند، و در این کارهایشان، برایتان آزمایشی بزرگ بر صبر بود، پس الله شما را به پاداش صبرتان در برابر این آزمایش از عذاب خاندان فرعون رهانید.
(۷) و موسی ÷ به آنها گفت: به یاد آورید آنگاه که پروردگارتان بهطور رسا به شما اعلام کرد: اگر الله را در قبال این نعمتها که بر شما بخشیده است سپاسگزاری کنید بهطور قطع از نعمت بخشی و فضل خویش بر این نعمتها برای شما خواهد افزود، و اگر از نعمتهای او تعالی بر خودتان ناسپاسی کنید و شکر آن را به جای نیاورید، بهراستیکه عذاب او برای کسیکه نعمتهایش را انکار کند و شکر آنها را به جای نیاورد بسیار سخت است.
(۸) و موسی ÷ به قومش گفت: ای قوم من، اگر شما کفر ورزید و همراه شما تمام کسانیکه بر روی زمین هستند کفر ورزند، زیان کفر شما به خودتان بازمیگردد؛ زیرا الله بنفسه بینیاز، و به ذات خویش مستوجب ستایش است، و ایمان مؤمنان به او نفعی نمیرساند، و کفر کافران به او زیانی نمیرساند.
(۹) - ای کافران- آیا خبر نابودی امتهای تکذیب کننده که پیش از شما بودند برایتان نیامده است: قوم نوح ÷، و عاد قوم هود ÷، و ثمود قوم صالح ÷، و امتهایی که پس از آنها آمدند، و چنان زیاد هستند که تعدادشان را کسی جز الله نمیتواند برشمارد؟ رسولانشان دلایل آشکاری برایشان آوردند، ولی آنها بهسبب خشم بر رسولان ‡ دستهایشان را در دهانهایشان قرار دادند و انگشتانشان را گزیدند، و به رسولانشان گفتند: همانا ما به آنچه شما آوردهاید کفر ورزیدهایم، و بهراستیکه ما در شکی هستیم که از آنچه ما را بهسوی آن فرا میخوانید به تردید میاندازد.
(۱۰) رسولانشان در رد آنها برایشان گفتند: آیا در توحید و یگانگی الله در عبادت شکی وجود دارد، درحالیکه او تعالی آفریدگار و پدید آورندۀ آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی است؟! شما را به ایمان به خویش فرامیخواند تا گناهان گذشتهتان را از شما محو کند، و به شما مهلت میدهد تا آنگاه که پایانِ مشخص زندگی دنیایی شما فرا رسد. اقوامشان به آنها گفتند: شما جز انسانی مانند ما نیستید، و هیچ امتیازی بر ما ندارید، و میخواهید که ما را از عبادت آنچه پدرانمان عبادت میکردند برگردانید، پس حجتی آشکار برایمان بیاورید که بر راستگویی شما در اینکه ادعا میکنید رسولانی از جانب الله بهسوی ما هستید دلالت کند.
برخی فواید آیات:
• یکی از روشهای دعوت، یادآوری نعمتهای الله تعالی بر مدعوین است، بهخصوص اگر با نعمتی بزرگ مانند پیروزی بر دشمن یا نجات از او در ارتباط باشد.
• الله تعالی به فضل خویش در برابر شکر بندگانش نعمت بیشتر را به آنها وعده داده است، و در مقابل، تهدید الله برای کسیکه به او تعالی کفر میورزد شدید است.
• کفر بندگان بهطور قطع زیانی به الله نمیرساند، چنانکه ایمانشان ذرهای بر او نمیافزاید، زیرا او تعالی به ذات خویش بینیاز و ستوده است.
﴿قَالَتۡ لَهُمۡ رُسُلُهُمۡ إِن نَّحۡنُ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَمُنُّ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۖ وَمَا كَانَ لَنَآ أَن نَّأۡتِيَكُم بِسُلۡطَٰنٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١١ وَمَا لَنَآ أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى ٱللَّهِ وَقَدۡ هَدَىٰنَا سُبُلَنَاۚ وَلَنَصۡبِرَنَّ عَلَىٰ مَآ ءَاذَيۡتُمُونَاۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُتَوَكِّلُونَ١٢ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِرُسُلِهِمۡ لَنُخۡرِجَنَّكُم مِّنۡ أَرۡضِنَآ أَوۡ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَاۖ فَأَوۡحَىٰٓ إِلَيۡهِمۡ رَبُّهُمۡ لَنُهۡلِكَنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ١٣ وَلَنُسۡكِنَنَّكُمُ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡۚ ذَٰلِكَ لِمَنۡ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ١٤ وَٱسۡتَفۡتَحُواْ وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٖ١٥ مِّن وَرَآئِهِۦ جَهَنَّمُ وَيُسۡقَىٰ مِن مَّآءٖ صَدِيدٖ١٦ يَتَجَرَّعُهُۥ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُۥ وَيَأۡتِيهِ ٱلۡمَوۡتُ مِن كُلِّ مَكَانٖ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٖۖ وَمِن وَرَآئِهِۦ عَذَابٌ غَلِيظٞ١٧ مَّثَلُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمۡۖ أَعۡمَٰلُهُمۡ كَرَمَادٍ ٱشۡتَدَّتۡ بِهِ ٱلرِّيحُ فِي يَوۡمٍ عَاصِفٖۖ لَّا يَقۡدِرُونَ مِمَّا كَسَبُواْ عَلَىٰ شَيۡءٖۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلضَّلَٰلُ ٱلۡبَعِيدُ١٨ ﴾ [إبراهيم: ۱۱-۱۸].
(۱۱) رسولانشان در رد آنها گفتند: ما جز انسانی مانند شما نیستیم، پس همانندی خویش با شما را در این مورد انکار نمیکنیم، اما از این همانندی، همانندی در هر چیزی لازم نمیآید، زیرا الله با نعمت بخشی خاص بر هر یک از بندگانش که بخواهد لطف میکند، و آنها را رسولانی بهسوی مردم برمیگزیند، و سزاوار ما نیست حجتی را که میطلبید جز به ارادۀ الله برایتان بیاوریم، زیرا آوردن آن در توان ما نیست، بلکه فقط الله بر این کار تواناست، و مؤمنان در تمام امورشان فقط بر الله توکل میکنند.
(۱۲) و چه مانع و چه عذری میان ما و توکل بر او حایل میشود؟ درحالیکه ما را به راستترین و آشکارترین راهها راهنمایی کرده است، و باید در برابر تکذیب و مسخرهای که شما با آن به ما آزار میرسانید شکیبایی کنیم، و توکل کنندگان در تمام کارهایشان فقط بر الله توکل میکنند.
(۱۳) و کسانی از اقوام رسولان ‡ که کفر ورزیدند وقتی از استدلال با رسولانشان ناتوان ماندند گفتند: شما را از شهرمان خارج میکنیم، یا اینکه از دینتان بهسوی دین ما باز میگردید، آنگاه الله برای استوار سازی رسولان ‡ به آنها وحی کرد: به تحقیق ستمکارانی را که به الله و رسولش کفر ورزیدهاند نابود میکنیم.
(۱۴) و –ای رسولان و کسانیکه از شما پیروی میکنند- بهطور قطع پس از نابودی آنها شما را در زمین ساکن خواهیم گرداند، این نابودی کافران تکذیب کننده، و اسکان رسولانشان و مؤمنان در زمین پس از نابودی آنها ، برای کسی است که عظمت و مراقبت من بر خودش را به یاد داشته باشد، و از انذار من برای او از عذاب بترسد.
(۱۵) و رسولان ‡ از پروردگارشان خواستند که آنها را بر دشمنانشان پیروز گرداند، و هر متکبر ستیزهجو در برابر حق که با وجود آشکار شدن حق برایش از آن پیروی نمیکرد زیان دید.
(۱۶) روز قیامت در برابر این متکبر جهنم قرار دارد، پس جهنم در کمین اوست، و در آنجا از چرک جهنمیان که از آنها روانه میشود نوشانیده میشود، که تشنگیاش را برطرف نمیسازد، آنگاه پیوسته با تشنگی و سایر مجازاتها عذاب میشود.
(۱۷) بهسبب تلخی زیاد و حرارت و بدبوییاش پیاپی آن را به رنج مینوشد، و نمیتواند آن را ببلعد، و از سختیِ عذابی که به مشقت آن را تحمل میکند مرگ از هر جهتی او را فرامیگیرد، اما نمیمیرد تا راحت شود، بلکه زنده میماند تا عذاب را تحمل کند، و در روبروی او عذاب سخت دیگری در انتظارش است.
(۱۸) و مثال اعمال نیک مانند صدقه و احسان و رحم بر ضعیف که کافران، پیش میفرستند، مانند خاکستری است که بادها در روزی طوفانی بر آن بوزد، و آن را با قدرت بردارد، و در هر مکانی پراکنده سازد تا اینکه هیچ اثری از آن باقی نماند، و همچنین است اعمال کافران که کفر بر آنها بوزد، و در روز قیامت به صاحبانش نفع نمیرسانند، این عملی که بر ایمان بنا نشود همان گمراهی دور از راه حق است.
برخی فواید آیات:
• پیامبران و رسولان ‡ انسانهای از بنیآدم هستند؛ جز اینکه الله آنها را با حمل رسالت برتری داده و از میان فرزندان آدم ÷ آنها را با رسالت برگزیده است.
• دعوتگری که خواهان تغییر است باید در انتظار دشواریهای بسیاری باشد که در برابر او قرار خواهند گرفت، مانند رانده شدن، تبعید و آزار قولی و عملی.
• دعوتگران و صالحان به پیروزی و جانشین شدن در زمین وعده داده شدهاند.
• بیان ابطال و عدم اعتبار اعمال صالح کافران، بهسبب کفرشان.
﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۚ إِن يَشَأۡ يُذۡهِبۡكُمۡ وَيَأۡتِ بِخَلۡقٖ جَدِيدٖ١٩ وَمَا ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ بِعَزِيزٖ٢٠ وَبَرَزُواْ لِلَّهِ جَمِيعٗا فَقَالَ ٱلضُّعَفَٰٓؤُاْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا كُنَّا لَكُمۡ تَبَعٗا فَهَلۡ أَنتُم مُّغۡنُونَ عَنَّا مِنۡ عَذَابِ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖۚ قَالُواْ لَوۡ هَدَىٰنَا ٱللَّهُ لَهَدَيۡنَٰكُمۡۖ سَوَآءٌ عَلَيۡنَآ أَجَزِعۡنَآ أَمۡ صَبَرۡنَا مَا لَنَا مِن مَّحِيصٖ٢١ وَقَالَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لَمَّا قُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ إِنَّ ٱللَّهَ وَعَدَكُمۡ وَعۡدَ ٱلۡحَقِّ وَوَعَدتُّكُمۡ فَأَخۡلَفۡتُكُمۡۖ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيۡكُم مِّن سُلۡطَٰنٍ إِلَّآ أَن دَعَوۡتُكُمۡ فَٱسۡتَجَبۡتُمۡ لِيۖ فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوٓاْ أَنفُسَكُمۖ مَّآ أَنَا۠ بِمُصۡرِخِكُمۡ وَمَآ أَنتُم بِمُصۡرِخِيَّ إِنِّي كَفَرۡتُ بِمَآ أَشۡرَكۡتُمُونِ مِن قَبۡلُۗ إِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٢٢ وَأُدۡخِلَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا بِإِذۡنِ رَبِّهِمۡۖ تَحِيَّتُهُمۡ فِيهَا سَلَٰمٌ٢٣ أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا كَلِمَةٗ طَيِّبَةٗ كَشَجَرَةٖ طَيِّبَةٍ أَصۡلُهَا ثَابِتٞ وَفَرۡعُهَا فِي ٱلسَّمَآءِ٢٤ ﴾ [إبراهيم: ۱۹-۲۴].
(۱۹) - ای انسان- آیا درک نکردهای که الله آسمانها و زمین را به حق آفریده، و بیهوده نیافریده است. - ای مردم- اگر بردن شما و آوردن خلقی دیگر را به جای شما بخواهد که او را عبادت میکنند و از او فرمانبرداری میکنند بهطور قطع شما را خواهد برد، و خلقی دیگر که او را عبادت میکنند و از او اطاعت میکنند خواهد آورد؛ زیرا این کار بر او آسان و سبک است.
(۲۰) نابودی شما و آوردن خلقی غیر از شما او سبحانه را ناتوان نمیسازد، زیرا او تعالی بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۲۱) و مخلوقات در روز میعاد از قبرهایشان بهسوی الله خارج میشوند، آنگاه پیروان ضعیف برای سران رئیس میگویند: - ای سران- همانا ما پیرو شما بودیم، که به فرمان شما عمل میکردیم، و با نهی شما، دست میکشیدیم، پس آیا شما چیزی از عذاب الله را از ما دفع میکنید؟ سران رئیس میگویند: اگر الله ما را به هدایت توفیق داده بود بهطور قطع شما را بهسوی آن راهنمایی میکردیم، تا همگیمان را از عذابش نجات دهیم، اما ما را گمراه ساخت پس شما را گمراه کردیم، بر ما و شما یکسان است که در تحمل عذاب ناتوان باشیم یا شکیبایی به خرج دهیم، هیچ راه فراری از عذاب نداریم.
(۲۲) و ابلیس آنگاه که بهشتیان وارد بهشت، و جهنمیان وارد جهنم شوند میگوید: به تحقیق که الله به شما وعدۀ حق داد، و آنچه را به شما وعده داده بود محقق گرداند، و من به شما وعدۀ باطل دادم و به آنچه به شما وعده دادهام وفا نکردم، و من نیرویی نداشتم که با آن شما را در دنیا بر کفر و گمراهی مجبور کرده باشم، بلکه شما را به کفر فراخواندم، و گناهان را برایتان آراستم، آنگاه شما به شتاب از من پیروی کردید، پس بهسبب اینکه گمراه شدید مرا سرزنش نکنید، و خودتان را سرزنش کنید که برای این کار سزاوارترید. من یاور شما برای دفع عذاب از شما نیستم، و شما یاور من برای دفع عذاب از من نیستید. من بهسبب اینکه مرا شریکی برای الله در عبادت قرار دادید کفر ورزیدهام، بهراستیکه ستمکاران- بهسبب شرک و کفر به الله در دنیا- عذابی رنجآور در روز قیامت در انتظارشان است.
الله پس از بیان سرانجامِ کافران در روز قیامت برای ترساندن از آن، سرانجامِ مؤمنان را برای ترغیب در آن بیان کرده و میفرماید:
(۲۳) برخلاف سرانجامِ کافران، کسانیکه ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند به بهشتهایی وارد میشوند که نهرها از زیر کاخها و درختانشان جاری است، و به اذن و ارادۀ پروردگارشان همیشه در آن میمانند، و پروردگارشان سبحانه و نیز فرشتگان با سلام به آنها درود میفرستند؛ و همچنین خودشان به یکدیگر.
(۲۴) - ای رسول- آیا ندانستهای که الله مثالی برای کلمۀ توحید یعنی لا إله إلا الله زده است، آنگاه که آن را به درختی پاک یعنی نخل تشبیه کرد، که ریشهاش در زمین استوار دوانیده شده با رگهای پاکش آب مینوشد، و شاخهاش بهسوی آسمان بالا رفته از شبنم سیراب میشود، و از هوای پاکیزه استنشاق میکند.
برخی فواید آیات:
• بیان سرانجامِ بد تابع و متبوع آنگاه که بر باطل اجتماع کنند.
• بیان اینکه شیطان بزرگترین دشمن بنیآدم، و دروغگویی خوار شده و ضعیف است، و در روز قیامت ذرهای نه برای خودش مالک است؛ و نه برای پیروانش.
• اعتراف ابلیس به اینکه وعدۀ الله تعالی حق است، و اینکه وعدۀ شیطان فقط دروغی محض است.
• تشبیه کلمۀ توحید به درختی با میوههایی پاکیزه، شاخههایی بلند، و ریشههایی استوار.
﴿تُؤۡتِيٓ أُكُلَهَا كُلَّ حِينِۢ بِإِذۡنِ رَبِّهَاۗ وَيَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡأَمۡثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٢٥ وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٖ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ ٱجۡتُثَّتۡ مِن فَوۡقِ ٱلۡأَرۡضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٖ٢٦ يُثَبِّتُ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱلۡقَوۡلِ ٱلثَّابِتِ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِۖ وَيُضِلُّ ٱللَّهُ ٱلظَّٰلِمِينَۚ وَيَفۡعَلُ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ٢٧ ۞أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ بَدَّلُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ كُفۡرٗا وَأَحَلُّواْ قَوۡمَهُمۡ دَارَ ٱلۡبَوَارِ٢٨ جَهَنَّمَ يَصۡلَوۡنَهَاۖ وَبِئۡسَ ٱلۡقَرَارُ٢٩ وَجَعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا لِّيُضِلُّواْ عَن سَبِيلِهِۦۗ قُلۡ تَمَتَّعُواْ فَإِنَّ مَصِيرَكُمۡ إِلَى ٱلنَّارِ٣٠ قُل لِّعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُنفِقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا بَيۡعٞ فِيهِ وَلَا خِلَٰلٌ٣١ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلۡفُلۡكَ لِتَجۡرِيَ فِي ٱلۡبَحۡرِ بِأَمۡرِهِۦۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلۡأَنۡهَٰرَ٣٢ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ دَآئِبَيۡنِۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ٣٣ ﴾ [إبراهيم: ۲۵-۳۳].
(۲۵) این درخت پاکیزه به فرمان پروردگار خویش میوۀ پاکش را در هر زمان میدهد، و الله مثالها را برای مردم میزند امید است که پند بگیرند.
(۲۶) و مَثَل کلمۀ ناپاک شرک مانند درختی ناپاک، یعنی درخت حنظل است، که از ریشهاش بریده شده است، و نه قراری بر روی زمین دارد، و نه ارتفاعی بهسوی آسمان؛ پس میمیرد و بادها آن را به هر سو پراکنده میکنند، در نتیجه، سرانجامِ کلمۀ کفر نابودی است، و عمل پاکی را برای صاحبش بهسوی الله بالا نمیبرد.
(۲۷) الله مؤمنان را با کلمۀ ثابت توحید بر ایمانی کامل در زندگی دنیا استوار میسازد تا اینکه در حال ایمان بمیرند، و در برزخ در قبرهایشان هنگام سوال، و روز قیامت آنها را استوار میسازد، و الله ستمکاران بهسبب شرک و کفر به الله را از صواب و راه راست گمراه میسازد، و هرچه بخواهد انجام میدهد، چه گمراه کردن کسیکه گمراه کردن او را به عدالت خویش بخواهد، و چه هدایت کسیکه به فضل خویش هدایتش را بخواهد، زیرا هیچ اجبار کنندهای برای او سبحانه نیست.
(۲۸) آیا ندیدهای حال کسانی از قریش را که به الله و رسولش کفر ورزیدند؛ چون نعمتبخشی الله بر خودشان یعنی امنیت در حرم، و بعثت محمد ج در میان آنها را با کفر به نعمت او تعالی تعویض کردند، آنگاه که آنچه را از جانب پروردگارش آورده بود تکذیب کردند، و کسانی از اقوامشان را که در کفر از آنها پیروی کردند در سرای نابودی فرود آورند.
(۲۹) و سرای نابودی همان جهنم است که در آن وارد میشوند، و گرمایش را به سختی تحمل میکنند، و چه قرارگاه بدی دارند.
(۳۰) و مشرکان امثال و مانندهایی برای الله قرار دادند تا کسانی را که از آنها پیروی کردهاند از راه الله پس از اینکه خودشان از آن گمراه شدند گمراه سازند. - ای رسول- به آنها بگو: از شهواتی که در آن قرار دارید، و انتشار شبهات در این زندگی دنیا بهرهمند شوید، زیرا بازگشت شما در روز قیامت بهسوی جهنم است، و بازگشتگاه دیگری جز آن ندارید.
(۳۱) - ای رسول- به مؤمنان بگو: ای مؤمنان، نماز را به کاملترین صورت برپا دارید، و از آنچه که الله به شما روزی داده است نفقات واجب و مستحبی را، پنهانی از ترس ریا، و آشکارا برای اینکه دیگران به شما اقتدا کنند، بپردازید پیش از اینکه روزی بیاید که نه معاملهای در آن است و نه فدیهای تا از عذاب الله رهایی حاصل کنید، و نه دوستیای، تا دوستی برای دوستش شفاعت کند.
(۳۲) الله ذاتی است که آسمانها و زمین را بدون نمونۀ قبلی آفرید، و آب باران را از آسمان فرو فرستاد، سپس با آن آب فرو فرستاده شده از انواع میوهها برای شما –ای مردم- روزی بیرون آورد و کشتیها که بر روی آب حرکت میکنند را بر اساس تقدیرش رام شما کرد، و رودها را برای شما رام کرد تا از آن بنوشید، و چارپایان و کشتزارهایتان را آبیاری کنید.
(۳۳) و خورشید و ماه را که به استمرار در جریان هستند برای شما رام کرد، و شب و روز را که از پی یکدیگر میآیند رام شما ساخت، شب برای خواب و راحتیتان، و روز برای فعالیت و تلاشتان.
برخی فواید آیات:
• تشبیه کلمۀ کفر به درخت پست حنظل، که ارتفاع نمیگیرد، و میوۀ پاکیزهای نمیدهد، و دوام نمییابد.
• پیوند زدن میان فرمان به نماز و زکات با ذکر آخرت؛ آگاهی میدهد به اینکه این دو از مواردی است که در روز آخرت موجب نجات هستند.
• برشمردن برخی نعمتهای بزرگ بر بزرگی کفر برخی فرزندان آدم ÷ و انکار نعمتهای او سبحانه از سوی آنها اشاره دارد.
﴿وَءَاتَىٰكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلۡتُمُوهُۚ وَإِن تَعُدُّواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ لَا تُحۡصُوهَآۗ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَظَلُومٞ كَفَّارٞ٣٤ وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ رَبِّ ٱجۡعَلۡ هَٰذَا ٱلۡبَلَدَ ءَامِنٗا وَٱجۡنُبۡنِي وَبَنِيَّ أَن نَّعۡبُدَ ٱلۡأَصۡنَامَ٣٥ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضۡلَلۡنَ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِۖ فَمَن تَبِعَنِي فَإِنَّهُۥ مِنِّيۖ وَمَنۡ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣٦ رَّبَّنَآ إِنِّيٓ أَسۡكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيۡرِ ذِي زَرۡعٍ عِندَ بَيۡتِكَ ٱلۡمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱجۡعَلۡ أَفِۡٔدَةٗ مِّنَ ٱلنَّاسِ تَهۡوِيٓ إِلَيۡهِمۡ وَٱرۡزُقۡهُم مِّنَ ٱلثَّمَرَٰتِ لَعَلَّهُمۡ يَشۡكُرُونَ٣٧ رَبَّنَآ إِنَّكَ تَعۡلَمُ مَا نُخۡفِي وَمَا نُعۡلِنُۗ وَمَا يَخۡفَىٰ عَلَى ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ٣٨ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى ٱلۡكِبَرِ إِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَۚ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ ٱلدُّعَآءِ٣٩ رَبِّ ٱجۡعَلۡنِي مُقِيمَ ٱلصَّلَوٰةِ وَمِن ذُرِّيَّتِيۚ رَبَّنَا وَتَقَبَّلۡ دُعَآءِ٤٠ رَبَّنَا ٱغۡفِرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيَّ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ يَوۡمَ يَقُومُ ٱلۡحِسَابُ٤١ وَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱللَّهَ غَٰفِلًا عَمَّا يَعۡمَلُ ٱلظَّٰلِمُونَۚ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمۡ لِيَوۡمٖ تَشۡخَصُ فِيهِ ٱلۡأَبۡصَٰرُ٤٢ ﴾ [إبراهيم: ۳۴-۴۲].
(۳۴) و از تمام آنچه که طلب کردید، و یا طلب نکردید به شما عطا کرد، و اگر نعمتهای الله را برشمارید به دلیل زیادی و گوناگونیشان قادر بر شمارش آنها نیستید، پس آنچه که برایتان بیان کرد مثالهایی از نعمتهایش است، بهراستیکه انسان بر خودش بسیار ستمکار است، و نعمتهای الله را بسیار ناسپاسی میکند.
(۳۵) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که ابراهیم ÷ پس از اینکه پسرش اسماعیل ÷ و مادر او هاجر را در تنگۀ مکه ساکن کرد گفت: پروردگارا، این سرزمین که خانوادهام را در آن ساکن کردم – یعنی مکه- را سرزمینی ایمن قرار بده، که خونی در آن ریخته نشود، و هیچکس در آن ستم نکند، و مرا و فرزندانم را از عبادت تندیسها دور گردان.
(۳۶) پروردگارا، تندیسها بسیاری از مردم را گمراه ساختهاند، چون گمان کردند که برایشان شفاعت میکنند، پس با آنها به فتنه افتادند، و آنها را به جای الله عبادت کردند، پس هر یک از مردم که در توحید و طاعت الله از من پیروی کند او پیرو و تابع من است، و هرکس از من نافرمانی کند و در توحید و طاعت او تعالی از من پیروی نکند. –پروردگارا- بهراستیکه تو برای هرکس بخواهی گناهانش را ببخشی آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان هستی.
(۳۷) ای پروردگار ما، من یکی از پسرانم، یعنی اسماعیل ÷ و پسرانش را در تنگهای (یعنی مکه) بدون گیاه و بدون آب در کنار خانۀ محترم تو ساکن کردم، ای پروردگار ما، آنها را در کنار خانۀ محترم تو ساکن کردم تا نماز را در آن برپا دارند، پس –پروردگارا- دلهای مردم را بهسوی آنها ، و این سرزمین بگردان، و آنها را از میوهها روزی ده. امید است که از تو در قبال نعمتهایی که برایشان میبخشی سپاسگزاری کنند.
(۳۸) ای پروردگار ما، بهراستیکه تو از تمام آنچه که پنهان میکنیم، و از تمام آنچه که آشکار میسازیم آگاه هستی، و ذرهای نه در زمین و نه در آسمان بر الله پوشیده نمیماند، بلکه آن را میداند، پس احتیاجها و نیاز ما به الله بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۳۹) تمام شکر و ستایش از آنِ الله سبحانه است که دعایم را اجابت کرد که از صالحان به من هدیه داد، چون با وجود کهنسالیِ من، اسماعیل را از هاجر، و اسحاق را از ساره به من عطا فرمود، بهراستیکه پرودگارم سبحانه دعای هرکس که او را بخواند میشنود.
(۴۰) پرودگارا، مرا برپا دارندۀ نماز به کاملترین صورت قرار بده، و فرزندانم را نیز از کسانی قرار بده که نماز را برپا میدارند، ای پرودگار ما، و دعایم را اجابت کن و آن را نزد خودت مقبول گردان.
(۴۱) ای پرودگار ما، گناهانم را ببخشای، و گناهان پدرم را ببخشای (ابراهیم ÷ این دعا را قبل از اینکه بداند پدرش دشمن الله است گفت، اما وقتی که برایش مشخص شد پدرش دشمن الله است از او بیزاری جست)، و گناهان مؤمنان را برایشان بیامرز در روزیکه مردم برای حسابرسیشان در برابر پروردگار خویش میایستند.
(۴۲) و – ای رسول- مپندار که چون الله عذاب ستمکاران را به تأخیر میاندازد از تکذیب و بازداشتن از راه الله و سایر کارهایی که ستمکاران انجام میدهند غافل است، بلکه از این کارها آگاه است، و ذرهای از آنها بر او پوشیده نمیماند. جز این نیست که عذابشان را تا روز قیامت به تاخیر میاندازد، همان روزیکه در آن چشمها از ترس مَناظری که مشاهده میکنند خیره میشوند.
برخی فواید آیات:
• بیان فضیلت مکه که پیامبر الله ابراهیم ÷ برایش دعا کرد.
• انسان هر چند جایگاه بالایی در مراتب طاعت و عبودیت داشته باشد سزاوار است که از خطر زیاد و پیچیدگی شرک بر خودش و فرزندانش بترسد.
• دعای ابراهیم ÷ بر این امر دلالت دارد که بنده هر چند جایگاه بالایی داشته باشد همیشه به الله تعالی محتاج و نیازمند است.
• از روشهای تربیت: دعا برای پسران به صلاح و عقیدۀ نیک و توفیق در برپایی شعائر دین است.
﴿مُهۡطِعِينَ مُقۡنِعِي رُءُوسِهِمۡ لَا يَرۡتَدُّ إِلَيۡهِمۡ طَرۡفُهُمۡۖ وَأَفِۡٔدَتُهُمۡ هَوَآءٞ٤٣ وَأَنذِرِ ٱلنَّاسَ يَوۡمَ يَأۡتِيهِمُ ٱلۡعَذَابُ فَيَقُولُ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ رَبَّنَآ أَخِّرۡنَآ إِلَىٰٓ أَجَلٖ قَرِيبٖ نُّجِبۡ دَعۡوَتَكَ وَنَتَّبِعِ ٱلرُّسُلَۗ أَوَ لَمۡ تَكُونُوٓاْ أَقۡسَمۡتُم مِّن قَبۡلُ مَا لَكُم مِّن زَوَالٖ٤٤ وَسَكَنتُمۡ فِي مَسَٰكِنِ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَتَبَيَّنَ لَكُمۡ كَيۡفَ فَعَلۡنَا بِهِمۡ وَضَرَبۡنَا لَكُمُ ٱلۡأَمۡثَالَ٤٥ وَقَدۡ مَكَرُواْ مَكۡرَهُمۡ وَعِندَ ٱللَّهِ مَكۡرُهُمۡ وَإِن كَانَ مَكۡرُهُمۡ لِتَزُولَ مِنۡهُ ٱلۡجِبَالُ٤٦ فَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱللَّهَ مُخۡلِفَ وَعۡدِهِۦ رُسُلَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٞ ذُو ٱنتِقَامٖ٤٧ يَوۡمَ تُبَدَّلُ ٱلۡأَرۡضُ غَيۡرَ ٱلۡأَرۡضِ وَٱلسَّمَٰوَٰتُۖ وَبَرَزُواْ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ٤٨ وَتَرَى ٱلۡمُجۡرِمِينَ يَوۡمَئِذٖ مُّقَرَّنِينَ فِي ٱلۡأَصۡفَادِ٤٩ سَرَابِيلُهُم مِّن قَطِرَانٖ وَتَغۡشَىٰ وُجُوهَهُمُ ٱلنَّارُ٥٠ لِيَجۡزِيَ ٱللَّهُ كُلَّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٥١ هَٰذَا بَلَٰغٞ لِّلنَّاسِ وَلِيُنذَرُواْ بِهِۦ وَلِيَعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ وَلِيَذَّكَّرَ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٥٢ ﴾ [إبراهيم: ۴۳-۵۲].
(۴۳) آنگاه که مردم شتابان از قبرهایشان بهسوی داعی برمیخیزند، و درحالیکه سرهایشان را بالا گرفتهاند از روی بیقراری به آسمان مینگرند، و چشمهایشان به حالت اصلیش بازنمیگردد، بلکه از وحشت آنچه که مشاهده میکنند خیره میماند، و دلهایشان از وحشتِ منظره، خالی و بدون عقل و فهم میشود.
(۴۴) و –ای رسول- امت خویش را از عذاب الله در روز قیامت بترسان، که در آن هنگام کسانیکه بهسبب کفر و شرک به الله بر خودشان ستم روا داشتهاند میگویند: ای پرودگار ما، به ما مهلت بده، و عذاب ما را به تأخیر بینداز، و ما را برای زمان اندکی به دنیا بازگردان تا به تو ایمان آوریم، و از رسولانی که آنها را بهسوی ما فرستادی پیروی کنیم. آنگاه از روی توبیخ اینگونه پاسخ میشنوند: آیا در زندگی دنیا با انکار رستاخیزِ پس از مرگ سوگند یاد نمیکردید که از زندگی دنیا بهسوی آخرت منتقل نمیشوید؟!
(۴۵) و در محل سکونت امتهای ستمگر پیشین که پیش از شما بهسبب کفر به الله بر خودشان ستم روا داشتند، مانند قوم هود ÷ و قوم صالح ÷ سکونت میکردید، و عذابی را که بر آنها واقع ساخته بودیم برایتان روشن گردید، و در کتاب الله برایتان مثلها زدیم تا پند بگیرید، اما شما از آنها پند نگرفتید.
(۴۶) و به تحقیق که این فرود آمدگان در مساکن امتهای ستمگر برای قتل پیامبر محمد ج و ریشه کن کردن دعوتش نیرنگها اندیشیدهاند، و الله از نیرنگ اندیشی آنها آگاه است و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند، و نیرنگ اینها ضعیف است، زیرا بهسبب ضعفش نه کوهها را و نه غیر آن را از بین نمیبرد؛ برخلاف تدبیر الله در مورد آنها.
(۴۷) پس –ای رسول- مپندار الله که پیروزی و غلبۀ دین را به رسولانش وعده داده است در وعدهای که به رسولانش داده است خلاف میکند، بهراستیکه الله ذات شکست ناپذیری است که هیچ چیزی او را مغلوب نمیکند، و بهزودی دوستانش را نیرومند میسازد، و برای دشمنانش و دشمنان رسولانش انتقام سختی دارد.
(۴۸) این انتقام از کفار در روزی حاصل میشود که قیامت برپا میگردد، روزیکه این زمین به زمینی دیگر و سفید و پاک تبدیل شود، و آسمانها به آسمانهایی دیگر تبدیل شوند، و مردم از قبرهایشان با بدنها و اعمالشان ظاهر شوند تا در برابر الله که در ملک و عظمتش یگانه است، و قهاری است که چیره میشود و کسی بر او چیره نمیگردد، و غالب میشود و کسی بر او غالب نمیگردد بایستند.
(۴۹) (۵۰) و –ای رسول- در روزیکه زمین به غیر زمین مبدل شود، و آسمانها تغییر یابند، کافران و مشرکان را میبینید که در زنجیرها به یکدیگر بسته شدهاند، و دستها و پاهایشان با زنجیرها به گردنهایشان بسته شده است، و لباسشان که آن را به تن میکنند از قَطِران (مادهای به شدت اشتعالزا) است، و آتش بر چهرههای رنگ و رو رفتهشان بالا میآید و چیره میگردد.
(۵۱) تا الله هرکس را به خیر یا شری که انجام داده است جزا دهد، بهراستیکه الله، اعمال را سریع حسابرسی میکند.
(۵۲) این قرآن نازل شده بر محمد ج، اعلامی است از جانب الله بهسوی مردم، و برای اینکه از ترساندن و تهدید سختی که در آن است بترسند، و تا بدانند که معبود برحق، فقط الله است تا او را عبادت کنند و هیچکس را با او شریک نگردانند، و برای اینکه صاحبان عقل سلیم با آن پند و عبرت بگیرند؛ زیرا آنها هستند که از پندها و عبرتها بهره میبرند.
برخی فواید آیات:
• تصویر مناظر روز قیامت و بیقراری و ترس و ناتوانی و وحشت مخلوقات، و تبدیل زمین و آسمانها.
• توصیف سختی عذاب و ذلتی که به گناهکاران و کافران در روز قیامت میرسد.
• کار بنده در زندگی دنیایی دارای ظرفیت زیادی است، پس باید در طاعت بکوشد، زیرا وقتیکه الله تعالی او را در روز قیامت برانگیزاند فرصتی دوباره به او نمیدهد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ وَقُرۡءَانٖ مُّبِينٖ١ رُّبَمَا يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡ كَانُواْ مُسۡلِمِينَ٢ ذَرۡهُمۡ يَأۡكُلُواْ وَيَتَمَتَّعُواْ وَيُلۡهِهِمُ ٱلۡأَمَلُۖ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٣ وَمَآ أَهۡلَكۡنَا مِن قَرۡيَةٍ إِلَّا وَلَهَا كِتَابٞ مَّعۡلُومٞ٤ مَّا تَسۡبِقُ مِنۡ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسۡتَٔۡخِرُونَ٥ وَقَالُواْ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِي نُزِّلَ عَلَيۡهِ ٱلذِّكۡرُ إِنَّكَ لَمَجۡنُونٞ٦ لَّوۡ مَا تَأۡتِينَا بِٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٧ مَا نُنَزِّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَمَا كَانُوٓاْ إِذٗا مُّنظَرِينَ٨ إِنَّا نَحۡنُ نَزَّلۡنَا ٱلذِّكۡرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ٩ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ فِي شِيَعِ ٱلۡأَوَّلِينَ١٠ وَمَا يَأۡتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ١١ كَذَٰلِكَ نَسۡلُكُهُۥ فِي قُلُوبِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ١٢ لَا يُؤۡمِنُونَ بِهِۦ وَقَدۡ خَلَتۡ سُنَّةُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٣ وَلَوۡ فَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَابٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ فَظَلُّواْ فِيهِ يَعۡرُجُونَ١٤ لَقَالُوٓاْ إِنَّمَا سُكِّرَتۡ أَبۡصَٰرُنَا بَلۡ نَحۡنُ قَوۡمٞ مَّسۡحُورُونَ١٥ ﴾ [الحجر: ۱-۱۵].
برخی مقاصد سوره:
انذار تکذیب کنندگان به عذاب از خلال ارایۀ مناظر هولناک، برای ترساندن مخاطبان و استوار سازی مؤمنان.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓرۚ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در آغاز سورۀ بقره بیان شد. این آیات بلند مرتبه و دلالت کننده بر اینکه از جانب الله نازل شده، آیات قرآنی است که توحید و شرائع را آشکار میسازد.
(۲) کفار در روز قیامت آنگاه که امر برایشان آشکار میگردد، و بطلان کفری که در دنیا بر آن بودند برایشان مشخص میشود آرزو خواهند کرد که کاش مسلمان بودند.
(۳)- ای رسول- این تکذیب کنندگان را واگذار که همانند چارپایان بخورند، و از خوشیهای موقت دنیا بهرهمند شوند، و آرزوهای طولانی آنها را از ایمان و عمل صالح بازدارد، پس بهزودی از زیانی که در آن هستند آگاه خواهند شد آنگاه که در روز قیامت نزد الله وارد شوند.
(۴) و نابودی را بر هیچیک از شهرهای ستمگر فرو نفرستادیم مگر اینکه سررسید مشخصی در علم الله برایش بود، که نه بر آن پیشی میگیرد و نه از آن به تأخیر میافتد.
(۵) نابودی هیچیک از امتها قبل از اینکه اجلش بیاید فرا نمیرسد، و آنگاه که اجل آن فرا رسد نابودیاش به تاخیر نمیافتد، پس ستمکاران نباید از اینکه الله به آنها مهلت میدهد فریب بخورند.
(۶) و کافران ساکن مکه به رسول ج گفتند: ای کسیکه قرآن بر او نازل شده است – آنگونه که ادعا میکند- بهراستیکه تو با این دعوت خویش دیوانهای هستی که همانند دیوانگان رفتار میکند.
(۷) چرا فرشتگان را نزد ما نمیآوری تا برایت گواهی دهند، یا نابودی ما را بهسبب کفرمان نمیخواهی!
(۸) الله در رد پیشنهاد آنها مبنی بر آمدن فرشتگان ‡ فرمود: فرشتگان را جز بر اساس آنچه که حکمت اقتضا میکند آنگاه که زمان نابودیشان با عذاب فرا میرسد نازل نمیکنیم، و – اگر فرشتگان در حالی بیایند که هنوز ایمان نیاوردهاند- به آنها مهلت داده نمیشود، بلکه بهزودی عذاب خواهند شد.
(۹) بهراستیکه ما کسانی هستیم که قرآن را بر قلب محمد ج برای یادآوری مردم فرو فرستادیم، و همانا ما نگهبان قرآن از افزودن و کاستن و تبدیل و تحریف هستیم.
(۱۰) و –ای رسول- پیش از تو رسولانی در گروههای پیشین کافر فرستادهایم و آنها را تکذیب کردند، پس تو نوبرِ پیغمبران و نخستین فرد ایشان نیستی که امتت تو را تکذیب میکنند.
(۱۱) و برای گروههای پیشین کافر رسولی نیامد مگر اینکه او را تکذیب کردند و به ریشخند گرفتند.
(۱۲) همانگونه که تکذیب را در دل آن امتها وارد کردهایم آن را در دل مشرکان مکه بهسبب رویگردانی و سرسختیشان وارد میافکنیم.
(۱۳) بر این قرآن نازل شده بر محمد ج ایمان نمیآورند، و سنت الله در نابودی تکذیب کنندگان آنچه رسولانشان آوردهاند سپری شده است، پس کسانیکه تو را تکذیب میکنند باید عبرت بگیرند.
(۱۴) و این تکذیب کنندگان سرسختی میکنند حتی اگر حق با دلایل روشن بر آنها آشکار گردد، پس اگر دری از آسمان به رویشان میگشودیم که پیوسته بالا میرفتند.
(۱۵) باز هم تصدیق نمیکردند، و بهطور قطع میگفتند: جز این نیست که چشم بندی شدهایم، بلکه آنچه میبینیم تحت تأثیر سحر است، زیرا ما سحر شدهایم.
برخی فواید آیات:
• قرآن کریم صفت کمال در هر چیزی، و وضوح و بیان را با هم دارد.
• کافران از روی عادت به امور مادی اهتمام میورزند، چنانکه مشاهده میشود در شهوات و هوسها فرو میروند، به آرزوهای پوچ فریب میخورند، و به جای آخرت به دنیا مشغول هستند.
• نابودی امتها تاریخی معین، و سررسیدی مشخص دارد، که تأخیر و تقدیمی در آن نیست، و الله به خاطر عجلۀ هیچکس تعجیل نمیکند.
• الله تعالی محافظت قرآن کریم از تغییر و تبدیل، و افزودن و کاستن، را تا روز قیامت بر عهده گرفته است.
﴿وَلَقَدۡ جَعَلۡنَا فِي ٱلسَّمَآءِ بُرُوجٗا وَزَيَّنَّٰهَا لِلنَّٰظِرِينَ١٦ وَحَفِظۡنَٰهَا مِن كُلِّ شَيۡطَٰنٖ رَّجِيمٍ١٧ إِلَّا مَنِ ٱسۡتَرَقَ ٱلسَّمۡعَ فَأَتۡبَعَهُۥ شِهَابٞ مُّبِينٞ١٨ وَٱلۡأَرۡضَ مَدَدۡنَٰهَا وَأَلۡقَيۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيۡءٖ مَّوۡزُونٖ١٩ وَجَعَلۡنَا لَكُمۡ فِيهَا مَعَٰيِشَ وَمَن لَّسۡتُمۡ لَهُۥ بِرَٰزِقِينَ٢٠ وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَآئِنُهُۥ وَمَا نُنَزِّلُهُۥٓ إِلَّا بِقَدَرٖ مَّعۡلُومٖ٢١ وَأَرۡسَلۡنَا ٱلرِّيَٰحَ لَوَٰقِحَ فَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَسۡقَيۡنَٰكُمُوهُ وَمَآ أَنتُمۡ لَهُۥ بِخَٰزِنِينَ٢٢ وَإِنَّا لَنَحۡنُ نُحۡيِۦ وَنُمِيتُ وَنَحۡنُ ٱلۡوَٰرِثُونَ٢٣ وَلَقَدۡ عَلِمۡنَا ٱلۡمُسۡتَقۡدِمِينَ مِنكُمۡ وَلَقَدۡ عَلِمۡنَا ٱلۡمُسۡتَٔۡخِرِينَ٢٤ وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحۡشُرُهُمۡۚ إِنَّهُۥ حَكِيمٌ عَلِيمٞ٢٥ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن صَلۡصَٰلٖ مِّنۡ حَمَإٖ مَّسۡنُونٖ٢٦ وَٱلۡجَآنَّ خَلَقۡنَٰهُ مِن قَبۡلُ مِن نَّارِ ٱلسَّمُومِ٢٧ وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي خَٰلِقُۢ بَشَرٗا مِّن صَلۡصَٰلٖ مِّنۡ حَمَإٖ مَّسۡنُونٖ٢٨ فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ٢٩ فَسَجَدَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ كُلُّهُمۡ أَجۡمَعُونَ٣٠ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰٓ أَن يَكُونَ مَعَ ٱلسَّٰجِدِينَ٣١ ﴾ [الحجر: ۱۶-۳۱].
(۱۶) و در آسمان ستارگانی بزرگ قرار دادیم که مردم در سفرهایشان در تاریکیهای خشکی و دریا با آنها راه مییابند، و آنها را برای کسیکه در آنها بنگرد و بیندیشد آراستیم، تا با آن بر قدرت الله سبحانه استدلال کنند.
(۱۷) و آسمان را از هر شیطانی که از رحمت الله رانده شده است محافظت کردیم.
(۱۸) مگر کسیکه پنهانی به ملأ أعلی گوش دهد که جسمی درخشنده به او میرسد، و او را میسوزاند.
(۱۹) و زمین را گستراندیم تا مردم بر روی آن استقرار یابند، و کوههای استوار در آن قرار دادیم تا مردم را نجنباند، و در آن از انواع گیاهان به اقتضای حکمت، اندازهگیری شده و مشخص رویاندیم.
(۲۰) و –ای مردم- در زمین برای شما خوردنیها و نوشیدنیهایی که وسایل زندگی شماست تا زمانیکه در زندگی دنیا هستید قرار دادیم، و برای سایر مردم و حیوانات که شما روزی آنها را نمیدهید وسایل زندگیشان را قرار دادیم.
(۲۱) و هیچچیز نیست که مردم و حیوانات از آن بهره میبرند مگر اینکه ما بر ایجادش و فایده رساندن به مردم با آن توانا هستیم، و هیچچیز را جز به اندازهای مشخص که حکمت و ارادۀ ما ایجاب میکند پدید نمیآوریم.
(۲۲) و بادها را فرستادیم که ابرها را بارور میسازند، سپس از ابرهای باردار شده با بادها بارانی فرو فرستادیم، سپس شما را از آب باران سیراب کردیم، و –ای مردم- شما خزانه داران این آب در زمین نیستید تا به چشمهها و چاهها تبدیل شوند، و فقط الله، ذاتی است که آن را در زمین ذخیره میسازد.
(۲۳) و به تحقیق که ما مردگان را با آفریدنشان از عدم و نیز برانگیختنشان پس از مرگ زنده میگردانیم، و زندگان را آنگاه که اجلهایشان فرا رسد میمیرانیم، و جاودانگان ما هستیم که زمین و هرکس بر روی آن است را به میراث میبریم.
(۲۴) و بهراستیکه ولادت و مرگ پیشینیان و آیندگان شما را دانستهایم، و ذرهای از این امر بر ما پوشیده نمیماند.
(۲۵) و –ای رسول- بهراستیکه پروردگار تو همگی آنها را در روز قیامت گرد میآورد، تا نیکوکار را به نیکوکاریاش، و بدکار را به بدکاریاش جزا دهد، به تحقیق که او در تدبیرش بسیار داناست، و آگاهی است که هیچچیز بر او پوشیده نمیماند.
(۲۶) و به تحقیق که آدم را از گلی خشک که اگر در آن دمیده شود صدا میدهد آفریدیم، و این گلی که از آن آفریده شد بهسبب ماندن زیادش سیاه و بدبو بود.
(۲۷) و پیش از آفرینش آدم ÷، پدر جن را از آتشی بسیار سوزان آفریدیم.
(۲۸) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که پروردگارت به فرشتگان ‡ و ابلیس – که با آنها بود- فرمود: همانا من انسانی از گلی سیاه و بدبو و خشک که اگر دمیده شود صدا میدهد خواهم آفرید.
(۲۹) پس وقتی صورتش را درست کردم، و او را کامل آفریدم برای اطاعت از فرمان من و احترام به او بر او سجده کنید.
(۳۰) پس فرشتگان ‡ اطاعت کردند، و همگی همانگونه که پروردگارشان به آنها فرمان داده بود به سجده افتادند.
(۳۱) اما ابلیس- که با فرشتگان ‡ بود، اما از آنها نبود- خودداری کرد از اینکه همراه فرشتگان ‡ بر آدم ÷ سجده کند.
برخی فواید آیات:
• سزاوار است که بنده در آسمان و زیبایی آن تأمل و نظر کند و با آن بر آفریدگارش استدلال کند.
• هیچکس مالک تمام ارزاق و اصناف مقدر شده نیست مگر الله، زیرا خزینههای آن به دست اوست که بهسبب حکم و رحمت خویش به هرکس بخواهد میبخشد، و از هرکس بخواهد باز میدارد.
• زمین، نرم و هموار و گسترده آفریده شده است که با امکان زندگی بشری بر روی آن متناسب است، و با کوههای استوار ثابت است؛ تا ساکنانش را نلرزاند، و در آن گیاهان مختلف به مقدار مشخصی بر اساس حکمت و مصلحت وجود دارد.
• در فرمان به فرشتگان برای سجده بر آدم ÷، تکریمی بر جنس بشر است.
﴿قَالَ يَٰٓإِبۡلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ ٱلسَّٰجِدِينَ٣٢ قَالَ لَمۡ أَكُن لِّأَسۡجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقۡتَهُۥ مِن صَلۡصَٰلٖ مِّنۡ حَمَإٖ مَّسۡنُونٖ٣٣ قَالَ فَٱخۡرُجۡ مِنۡهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٞ٣٤ وَإِنَّ عَلَيۡكَ ٱللَّعۡنَةَ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلدِّينِ٣٥ قَالَ رَبِّ فَأَنظِرۡنِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ٣٦ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ ٱلۡمُنظَرِينَ٣٧ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡوَقۡتِ ٱلۡمَعۡلُومِ٣٨ قَالَ رَبِّ بِمَآ أَغۡوَيۡتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَأُغۡوِيَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ٣٩ إِلَّا عِبَادَكَ مِنۡهُمُ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٤٠ قَالَ هَٰذَا صِرَٰطٌ عَلَيَّ مُسۡتَقِيمٌ٤١ إِنَّ عِبَادِي لَيۡسَ لَكَ عَلَيۡهِمۡ سُلۡطَٰنٌ إِلَّا مَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلۡغَاوِينَ٤٢ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوۡعِدُهُمۡ أَجۡمَعِينَ٤٣ لَهَا سَبۡعَةُ أَبۡوَٰبٖ لِّكُلِّ بَابٖ مِّنۡهُمۡ جُزۡءٞ مَّقۡسُومٌ٤٤ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٍ٤٥ ٱدۡخُلُوهَا بِسَلَٰمٍ ءَامِنِينَ٤٦ وَنَزَعۡنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنۡ غِلٍّ إِخۡوَٰنًا عَلَىٰ سُرُرٖ مُّتَقَٰبِلِينَ٤٧ لَا يَمَسُّهُمۡ فِيهَا نَصَبٞ وَمَا هُم مِّنۡهَا بِمُخۡرَجِينَ٤٨ ۞نَبِّئۡ عِبَادِيٓ أَنِّيٓ أَنَا ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٤٩ وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ ٱلۡعَذَابُ ٱلۡأَلِيمُ٥٠ وَنَبِّئۡهُمۡ عَن ضَيۡفِ إِبۡرَٰهِيمَ٥١ ﴾ [الحجر: ۳۲-۵۱]
(۳۲) الله پس از اینکه ابلیس از سجده بر آدم ÷ خودداری کرد به او فرمود: چه چیزی تو را واداشت و منع کرد از اینکه برای اطاعت از فرمان من همراه فرشتگان که سجده کردند سجده کنی؟
(۳۳) ابلیس متکبرانه گفت: سزاوار من نیست که بر انسانی که او را از گلی خشک که گلی سیاه و تغییر یافته بود سجده کنم.
(۳۴) الله به ابلیس فرمود: از بهشت بیرون شو که تو رانده شده هستی.
(۳۵) و به تحقیق لعنت و دوری از رحمت من تا روز قیامت بر توست.
(۳۶) ابلیس گفت: پروردگارا، به من مهلت بده و مرا تا روزیکه مردم را برمیانگیزی نمیران.
(۳۷) الله به او فرمود: بهراستیکه تو از مهلت داده شدگانی هستی که اجلشان به تاخیر افتاده است.
(۳۸) تا زمانیکه تمام مخلوقات هنگام دمیدنِ اول میمیرند.
(۳۹) ابلیس گفت: پروردگارا، بهسبب اینکه مرا گمراه ساختی بهطور قطع گناهان را در زمین برایشان خواهم آراست، و تمام آنها را از راه راست گمراه خواهم کرد.
(۴۰) مگر آن بندگانت را که برای عبادت خویش برگزیدهای.
(۴۱) الله فرمود: این راه راستِ رساننده به من است.
(۴۲) همانا بر بندگان مخلص من قدرتی نداری و بر اغوای آنها مسلط نیستی مگر کسانی از گمراهان که از تو پیروی کنند.
(۴۳) و به تحقیق که جهنم وعدهگاه ابلیس و گمراهانی است که از او پیروی کنند.
(۴۴) جهنم هفت در دارد که از آنها وارد میشوند، و برای هر یک از درها تعداد مشخصی از پیروان ابلیس است که از آن وارد میشوند.
(۴۵) همانا کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او را پیشه کردهاند در بهشتها و چشمهها هستند.
(۴۶) هنگام ورود در آنها به آنها گفته میشود: با سلامتی از آفات، و ایمنی از ترسانندهها در آن وارد شوید.
(۴۷) و کینه و دشمنیای که در سینههایشان است را از بین میبریم، برادرانه و دوستدار یکدیگر بر تختهایی مینشینند و به یکدیگر مینگرند.
(۴۸) نه رنجی در آنجا به آنها میرسد، و نه از آنجا خارج میگردند، بلکه جاودانه در آنجا میمانند.
(۴۹) - ای رسول- بندگانم را آگاه کن که من توبهکاران آنها را میآمرزم، و نسبت به آنها بسیار مهربان هستم.
(۵۰) و آنها را آگاه کن از اینکه عذاب من همان عذاب رنجآور است، پس باید توبه کنند تا به آمرزش من دست یابند، و از عذابم ایمن بمانند.
(۵۱) و آنها را از مهمانان ابراهیم ÷ آگاه کن همان فرشتگانی که با مژده دادن به فرزند، و نابودی قوم لوط ÷ نزدش آمدند.
برخی فواید آیات:
• در آیات فوق، دلیلی است بر دیدار و اجتماع و حسن ادب پرهیزگاران در میان خودشان، درحالیکه هر یک از آنها در برابر دیگری است نه پشت به او.
• سزاوار است که قلب بنده همیشه میان ترس و امید، و آرزو و نگرانی باشد.
• همگی فرشتگان برای احترام و تکریم در برابر آدم ÷ به سجده افتادند مگر ابلیس که سجده نکرد و سر باز زد.
• ابلیس بر کسانیکه الله آنها را هدایت کرده و آنها را برگزیده و برتری داده هیچ تسلطی ندارد بر اینکه آنها را در گناهی بیفکند که آنها را از بخشش الله محروم میسازد.
﴿إِذۡ دَخَلُواْ عَلَيۡهِ فَقَالُواْ سَلَٰمٗا قَالَ إِنَّا مِنكُمۡ وَجِلُونَ٥٢ قَالُواْ لَا تَوۡجَلۡ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَٰمٍ عَلِيمٖ٥٣ قَالَ أَبَشَّرۡتُمُونِي عَلَىٰٓ أَن مَّسَّنِيَ ٱلۡكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ٥٤ قَالُواْ بَشَّرۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ فَلَا تَكُن مِّنَ ٱلۡقَٰنِطِينَ٥٥ قَالَ وَمَن يَقۡنَطُ مِن رَّحۡمَةِ رَبِّهِۦٓ إِلَّا ٱلضَّآلُّونَ٥٦ قَالَ فَمَا خَطۡبُكُمۡ أَيُّهَا ٱلۡمُرۡسَلُونَ٥٧ قَالُوٓاْ إِنَّآ أُرۡسِلۡنَآ إِلَىٰ قَوۡمٖ مُّجۡرِمِينَ٥٨ إِلَّآ ءَالَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمۡ أَجۡمَعِينَ٥٩ إِلَّا ٱمۡرَأَتَهُۥ قَدَّرۡنَآ إِنَّهَا لَمِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٦٠ فَلَمَّا جَآءَ ءَالَ لُوطٍ ٱلۡمُرۡسَلُونَ٦١ قَالَ إِنَّكُمۡ قَوۡمٞ مُّنكَرُونَ٦٢ قَالُواْ بَلۡ جِئۡنَٰكَ بِمَا كَانُواْ فِيهِ يَمۡتَرُونَ٦٣ وَأَتَيۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ٦٤ فَأَسۡرِ بِأَهۡلِكَ بِقِطۡعٖ مِّنَ ٱلَّيۡلِ وَٱتَّبِعۡ أَدۡبَٰرَهُمۡ وَلَا يَلۡتَفِتۡ مِنكُمۡ أَحَدٞ وَٱمۡضُواْ حَيۡثُ تُؤۡمَرُونَ٦٥ وَقَضَيۡنَآ إِلَيۡهِ ذَٰلِكَ ٱلۡأَمۡرَ أَنَّ دَابِرَ هَٰٓؤُلَآءِ مَقۡطُوعٞ مُّصۡبِحِينَ٦٦ وَجَآءَ أَهۡلُ ٱلۡمَدِينَةِ يَسۡتَبۡشِرُونَ٦٧ قَالَ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ ضَيۡفِي فَلَا تَفۡضَحُونِ٦٨ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُخۡزُونِ٦٩ قَالُوٓاْ أَوَ لَمۡ نَنۡهَكَ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ٧٠ ﴾ [الحجر: ۵۲-۷۰].
(۵۲) آنگاه که بر او وارد شدند، و به او گفتند: سلام، و او به نیکوتر از درودشان به آنها پاسخ داد، و گوسالهای بریان برایشان پیش آورد تا از آن بخورند، زیرا گمان کرده بود که انسان هستند، اما وقتی از آن نخوردند، گفت: همانا ما از شما میترسیم.
(۵۳) فرشتگان ‡ فرستاده شده گفتند: نترس، بهراستیکه ما تو را به چیزیکه تو را شاد میگرداند خبر میدهیم، اینکه پسری بسیار دانا برایت خواهد بود.
(۵۴) ابراهیم ÷ – با تعجب از اینکه فرزندی به او مژده دادند- به آنها گفت: آیا با وجود پیری و سالخوردگیام، فرزندی به من مژده میدهید، به چه دلیلی این مژده را به من میدهید؟
(۵۵) فرشتگان فرستاده شده به ابراهیم ÷ گفتند: تو را به حقیقتی که تردیدی در آن نیست مژده میدهیم، پس از آنچه که به تو بشارت میدهیم نومید نباش.
(۵۶) ابراهیم ÷ گفت: و آیا کسی از رحمت پروردگارش ناامید است مگر کسانیکه از راه راست الله گمراه هستند؟!
(۵۷) ابراهیم ÷ گفت: ای فرستادگان از جانب الله چه مأموریتی دارید؟
(۵۸) فرشتگان فرستاده شده گفتند: بهراستیکه الله ما را برای نابودی قومی که فساد و شر بزرگی دارند، یعنی قوم لوط ÷ فرستاده است.
(۵۹) مگر خانوادۀ لوط ÷ و مؤمنان پیرو او که نابودی، آنها را در برنمیگیرد، زیرا ما همگیشان را از نابودی نجات میدهیم.
(۶۰) مگر همسرش، زیرا حکم کردهایم که او از بازماندگانی است که نابودی آنها را فرا میگیرد.
(۶۱) پس وقتی فرشتگان فرستاده شده در صورت مردانی نزد خاندان لوط ÷ وارد شدند.
(۶۲) لوط ÷ به آنها گفت: مردمی ناشناس هستید.
(۶۳) فرشتگان فرستاده شده به لوط ÷ گفتند: –ای لوط- نترس، عذاب نابود کنندۀ قومت را که در آن شک دارند برایت آوردهایم.
(۶۴) و حقیقتی را که هیچ شوخیای در آن نیست برایت آوردهایم، و بهراستیکه ما در آنچه به تو خبر دادیم راستگو هستیم.
(۶۵) پس بعد از گذشت پارهای از شب خانوادهات را حرکت بده، و خودت به دنبال آنها برو، و هیچیک از شما نباید به عقب خویش بنگرد تا ببینید چه چیزی به آنها رسیده است، و به هرجا که الله شما را برای رفتن به آنجا فرمان داده است بروید.
(۶۶) و لوط ÷ را از طریق وحی از امری که مقدر کردیم آگاه ساختیم، و آن اینکه این قوم صبحگاهان با نابودیِ همۀ آنها، ریشهکن خواهند شد.
(۶۷) و اهل سَدوم به قصد انجام فاحشه با مهمانان لوط ÷ خوشحال و شادمان آمدند.
(۶۸) لوط ÷ به آنها گفت: همانا این افراد، مهمانانم هستند، پس مرا با آنچه در مورد آنها میخواهید رسوا نسازید.
(۶۹) و با ترک این فاحشه از الله بترسید، و با کار زشت خویش مرا خوار نسازید.
(۷۰) قوم لوط ÷ به او گفتند: آیا تو را از مهمان کردن هر یک از مردم نهی نکردیم؟
برخی فواید آیات:
• آموزش ادب مهمان با تهنیت و سلام هنگام ورود بر دیگران.
• هرکس که الله هدایت و علم زیاد بر او بخشیده باشد ممکن نیست از رحمت الله نومید شود.
• الله تعالی لوط ÷ و پیروانش را از اینکه هنگام نزول عذاب بر قوم لوط ÷، به عقب بنگرند نهی کرد تا مبادا به آنها دل بسوزانند.
• تصمیم قوم لوط ÷ بر ارتکاب فاحشه با مهمانان دلیلی است بر سرنگونی فطرت و بدکرداری زیاد آنها.
﴿قَالَ هَٰٓؤُلَآءِ بَنَاتِيٓ إِن كُنتُمۡ فَٰعِلِينَ٧١ لَعَمۡرُكَ إِنَّهُمۡ لَفِي سَكۡرَتِهِمۡ يَعۡمَهُونَ٧٢ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّيۡحَةُ مُشۡرِقِينَ٧٣ فَجَعَلۡنَا عَٰلِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهِمۡ حِجَارَةٗ مِّن سِجِّيلٍ٧٤ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡمُتَوَسِّمِينَ٧٥ وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٖ مُّقِيمٍ٧٦ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٧٧ وَإِن كَانَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡأَيۡكَةِ لَظَٰلِمِينَ٧٨ فَٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٖ مُّبِينٖ٧٩ وَلَقَدۡ كَذَّبَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡحِجۡرِ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٨٠ وَءَاتَيۡنَٰهُمۡ ءَايَٰتِنَا فَكَانُواْ عَنۡهَا مُعۡرِضِينَ٨١ وَكَانُواْ يَنۡحِتُونَ مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتًا ءَامِنِينَ٨٢ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّيۡحَةُ مُصۡبِحِينَ٨٣ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٨٤ وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۗ وَإِنَّ ٱلسَّاعَةَ لَأٓتِيَةٞۖ فَٱصۡفَحِ ٱلصَّفۡحَ ٱلۡجَمِيلَ٨٥ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ ٱلۡخَلَّٰقُ ٱلۡعَلِيمُ٨٦ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَٰكَ سَبۡعٗا مِّنَ ٱلۡمَثَانِي وَٱلۡقُرۡءَانَ ٱلۡعَظِيمَ٨٧ لَا تَمُدَّنَّ عَيۡنَيۡكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعۡنَا بِهِۦٓ أَزۡوَٰجٗا مِّنۡهُمۡ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَٱخۡفِضۡ جَنَاحَكَ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٨٨ وَقُلۡ إِنِّيٓ أَنَا ٱلنَّذِيرُ ٱلۡمُبِينُ٨٩ كَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَى ٱلۡمُقۡتَسِمِينَ٩٠ ﴾ [الحجر: ۷۱-۹۰].
(۷۱) لوط ÷ برای معذور دانستن خودش در برابر مهمانان خویش به آنها گفت: اینها دختران من از جمله زنانتان هستند، پس با آنها ازدواج کنید اگر قصد برآورده ساختن نیازتان را دارید.
(۷۲) و –ای رسول- به جان تو سوگند که قوم لوط ÷ در طغیان شهوتشان سرگردان بودند.
(۷۳) پس بانگی شدید و مرگبار هنگام طلوع خورشید آنها را فراگرفت.
(۷۴) آنگاه شهرهایشان را زیر و رو کردیم، و سنگهایی از گل سخت بر آنها باراندیم.
(۷۵) به تحقیق که در این نابودی که به قوم لوط ÷ رسید، نشانههایی برای تأمل کنندگان است.
(۷۶) و بهراستیکه شهرهای قوم لوط ÷ بر سر راه ثابتی قرار دارد، که هر یک از مسافران که از آن راه بگذرد شهرهایشان را میبیند.
(۷۷) و بهراستیکه در این رخداد دلالتی است برای مؤمنان که از آن پند بگیرند.
(۷۸) و همانا قوم شعیب ÷ ساکنان شهر درختان انبوه، بهسبب کفر به الله و تکذیب رسولش شعیب ÷ ستمکار بودند.
(۷۹) پس از آنها انتقام گرفتیم آنگاه که عذاب، آنها را دربرگرفت، و به تحقیق که شهرهای قوم لوط ÷ و وطنهای اصحاب شعیب ÷ بر سر راه آشکاری است برای کسیکه از آن بگذرد.
(۸۰) و به تحقیق که ثمود، ساکنان حِجر (مکانی میان حجاز و شام) تمام رسولان ‡ را تکذیب کردند آنگاه که پیامبرشان صالح ÷ را تکذیب کردند.
(۸۱) و حجتها و دلایل بر راستگویی صالح ÷ را در آنچه که از جانب پروردگارش آورده بود به آنها دادیم، از جمله ماده شتر، اما از این دلایل پند نگرفتند، و به آنها اهمیتی ندادند.
(۸۲) و برای ساختن خانههایی برای خود کوهها را میتراشیدند تا با امنیت از آنچه میترسیدند در آنها سکونت کنند.
(۸۳) پس صبحگاهان صاعقۀ عذاب، آنها را فرا گرفت.
(۸۴) آنگاه اموال و مسکنهایی را که کسب میکردند عذاب الله را از آنها دفع نکرد.
(۸۵) و آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را به باطل و بدون حکمت نیافریدهایم، تمام اینها را جز به حق نیافریدهایم، و بهراستیکه قیامت بدون تردید آمدنی است، پس – ای رسول- از کسانیکه تو را تکذیب میکنند روی بگردان، و به نیکویی از آنها درگذر.
(۸۶) - ای رسول- بهراستیکه پروردگار تو آفرینندۀ هر چیزی است، و به هر چیزی داناست.
(۸۷) و بهراستیکه سورۀ الفاتحه که هفت آیه، و همان قرآن عظیم است را به تو عطا کردیم.
(۸۸) و به انواع کالاهای نابود شدنی که کفار را از آنها بهرهمند کردیم چشم مدوز، و به خاطر تکذیب آنها اندوه مدار، و با مؤمنان فروتنی کن.
(۸۹) و –ای رسول- به آنها بگو: همانا من انذار دهندهای آشکار از عذاب هستم.
(۹۰) شما را انذار میدهم از اینکه مانند عذابی که الله بر کسانی فرستاد که کتابهای او تعالی را بخشبخش کردند آنگاه به بخشی ایمان آوردند و به بخشی دیگر کفر ورزیدند شما را فراگیرد.
برخی فواید آیات:
• الله تعالی هرگاه بخواهد آبادیای را نابود کند شر و طغیانشان را زیاد میکند، پس وقتی به انتها رسیدند کیفرهایی را که سزاوارش هستند بر آنها واقع میسازد.
• کراهت ورود به مواضع عذاب، مانند ورود به قبرستانهای کافران، پس اگر انسان بر این مواضع و قبرستانها وارد شد باید بشتابد.
• مؤمن بهسبب آگاهی از معارف الهی، به زرق و برق دنیا چشم نمیدوزد.
• مؤمن باید از مشرکان دور باشد، و اگر ایمان نیاوردند اندوهگین نشود، و به مؤمنان نزدیک و در برابر آنها فروتن و دوستدارشان باشد حتی اگر فقیر باشند.
﴿ٱلَّذِينَ جَعَلُواْ ٱلۡقُرۡءَانَ عِضِينَ٩١ فَوَرَبِّكَ لَنَسَۡٔلَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ٩٢ عَمَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٩٣ فَٱصۡدَعۡ بِمَا تُؤۡمَرُ وَأَعۡرِضۡ عَنِ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٩٤ إِنَّا كَفَيۡنَٰكَ ٱلۡمُسۡتَهۡزِءِينَ٩٥ ٱلَّذِينَ يَجۡعَلُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَۚ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٩٦ وَلَقَدۡ نَعۡلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدۡرُكَ بِمَا يَقُولُونَ٩٧ فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ ٱلسَّٰجِدِينَ٩٨ وَٱعۡبُدۡ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأۡتِيَكَ ٱلۡيَقِينُ٩٩ ﴾ [الحجر: ۹۱-۹۹].
(۹۱) همان کسانیکه قرآن را بخشبخش کردند، و گفتند: سحر، یا کهانت، یا شعر است.
(۹۲) - ای رسول- به پرودگارت سوگند که روز قیامت از تمام کسانیکه قرآن را بخشبخش کردند خواهیم پرسید.
(۹۳) در مورد کفر و گناهانی که در دنیا انجام میدادند از آنها خواهیم پرسید.
(۹۴) پس –ای رسول- دعوت بهسوی الله را که او تعالی به تو فرمان داده است اعلام کن، و به گفتار و کردار مشرکان توجه نکن.
(۹۵) و از آنها نترس، زیرا نیرنگ مسخره کنندگان از پیشوایان کفر قریش را از تو برطرف خواهیم کرد.
(۹۶) کسانیکه همراه الله معبودی غیر او میگیرند، پس بهزودی از سرانجامِ بد شرکشان آگاه خواهند شد.
(۹۷) و –ای رسول- بهراستیکه ما میدانیم از اینکه تو را تکذیب میکنند و به ریشخند میگیرند سینهات تنگ میگردد.
(۹۸) پس با منزه دانستن الله از آنچه که سزاوارش نیست، و ستایش او با صفات کمالش، به او تعالی پناه ببر، و از عبادتگزاران و نمازگزاران الله باش، زیرا تنگی سینهات را درمان میکند.
(۹۹) و بر عبادت پروردگارت پایداری کن، و تا زمانیکه زنده هستی بر آن ادامه بده تا در حالی مرگ تو را فراگیرد که بر این کار هستی.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَتَىٰٓ أَمۡرُ ٱللَّهِ فَلَا تَسۡتَعۡجِلُوهُۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ١ يُنَزِّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ بِٱلرُّوحِ مِنۡ أَمۡرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦٓ أَنۡ أَنذِرُوٓاْ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱتَّقُونِ٢ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۚ تَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٣ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِن نُّطۡفَةٖ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٞ مُّبِينٞ٤ وَٱلۡأَنۡعَٰمَ خَلَقَهَاۖ لَكُمۡ فِيهَا دِفۡءٞ وَمَنَٰفِعُ وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ٥ وَلَكُمۡ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسۡرَحُونَ٦ ﴾ [النحل: ۱-۶].
برخی مقاصد سوره:
یادآوری نعمتهای راهنمایی کننده به ذات نعمت دهنده، تا الزامی باشد بر عبادت و بندگی او تعالی و هشداری باشد بر ناسپاسی نعمتهای او سبحانه.
تفسیر:
(۱) - ای کافران- عذابتان که الله به آن حکم داده است نزدیک شده، پس قبل از اینکه فرا رسد خواستار تعجیل در آن نباشید، الله از شریکانی که مشرکان برایش قرار میدهند منزه و برتر است.
(۲) الله فرشتگان ‡ را با وحی حکم خویش بر هر یک از رسولانش که بخواهد نازل میکند، که –ای رسولان- مردم را از شرک به الله بترسانید، زیرا معبود برحقی جز من نیست، پس –ای مردم- با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیام از من بترسید.
(۳) الله آسمانها و زمین را بدون نمونۀ قبلی به حق پدید آورد، و این دو را به باطل نیافریده است، بلکه آسمانها و زمین را پدید آورده تا با آن دو بر عظمت او تعالی راهنمایی گرفته شود، الله از اینکه دیگران را با او شریک میگردانند منزه است.
(۴) انسان را از نطفهای پست آفرید، سپس آن را آفرینشی پس از آفرینش دیگر رشد داد، آنگاه او به شدت به وسیله باطل جدال میکند تا حق را با آن سرنگون سازد، و آشکارا با آن جدال میکند.
(۵) و –ای مردم- چارپایان از شتر و گاو و گوسفند را برای مصالح شما از جمله گرم شدن با پشمها و کرکهایشان، و مصالحی دیگر در شیرها و پوستها و پشتشان آفرید، و از آنها میخورید.
(۶) و در آنها برایتان زینتی است آنگاه که شامگاهان آنها را از چرا برمیگردانید، و آنگاه که صبحگاهان آنها را برای چرا میبرید.
برخی فواید آیات:
• حمایت و پشتیبانی از پیامبر ج توسط الله با محافظت از آزارهای مشرکان.
• تسبیح و تحمید و نماز، درمانِ غم و اندوههاست، و راهی است برای خروج از بحرانها و تنگناها و مصیبتها.
• از مسلمان خواسته شده است که بر نماز به صورت یک عبادتِ فَرض مراقبت کند تا اینکه مرگش فرا رسد، مگر آنگاه که بیهوشی بر او غلبه کند یا عقلش را از دست بدهد.
• الله وحی را روح نامید؛ زیرا نفسها با آن زنده میگردند.
• الله به رحمتی از جانب خویش بر ما، چارپایان و حیوانات را در اختیارمان قرار داده و آنها را برایمان رام کرده، و به ما اجازه داده است که آنها را به تسخیر خویش درآوریم و از آنها بهره ببریم.
﴿وَتَحۡمِلُ أَثۡقَالَكُمۡ إِلَىٰ بَلَدٖ لَّمۡ تَكُونُواْ بَٰلِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ ٱلۡأَنفُسِۚ إِنَّ رَبَّكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ٧ وَٱلۡخَيۡلَ وَٱلۡبِغَالَ وَٱلۡحَمِيرَ لِتَرۡكَبُوهَا وَزِينَةٗۚ وَيَخۡلُقُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٨ وَعَلَى ٱللَّهِ قَصۡدُ ٱلسَّبِيلِ وَمِنۡهَا جَآئِرٞۚ وَلَوۡ شَآءَ لَهَدَىٰكُمۡ أَجۡمَعِينَ٩ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗۖ لَّكُم مِّنۡهُ شَرَابٞ وَمِنۡهُ شَجَرٞ فِيهِ تُسِيمُونَ١٠ يُنۢبِتُ لَكُم بِهِ ٱلزَّرۡعَ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلنَّخِيلَ وَٱلۡأَعۡنَٰبَ وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ١١ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ وَٱلنُّجُومُ مُسَخَّرَٰتُۢ بِأَمۡرِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ١٢ وَمَا ذَرَأَ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهُۥٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَذَّكَّرُونَ١٣ وَهُوَ ٱلَّذِي سَخَّرَ ٱلۡبَحۡرَ لِتَأۡكُلُواْ مِنۡهُ لَحۡمٗا طَرِيّٗا وَتَسۡتَخۡرِجُواْ مِنۡهُ حِلۡيَةٗ تَلۡبَسُونَهَاۖ وَتَرَى ٱلۡفُلۡكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٤ ﴾ [النحل: ۷-۱۴].
(۷) و بر پشت این چارپایان که آنها را برای شما آفریدیم کالاهای سنگینتان را در سفر بهسوی سرزمینی که جز با مشقتی سنگین به آن نمیرسیدید بارگیری میکنید، - ای مردم- بهراستیکه پروردگارتان نسبت به شما بسیار مهربان و بخشنده است که این چارپایان را در تسخیر شما قرار داده است.
(۸) و الله شتران و استران و خران را برایتان آفرید تا بر آنها سوار شوید، و کالاهایتان را بر پشت آنها بارگیری کنید، و برای اینکه زینتی برای شما باشد که خودتان را با آنها در میان مردم زینت میدهید، و آنچه را که نمیدانید و آفرینش آن را اراده کرده است میآفریند.
(۹) و بیان راه راست رساننده به رضایت الله یعنی اسلام بر عهدۀ الله است، و یکی از راهها راه شیطان است که از حق منحرف است، و هر راهی غیر از راه اسلام منحرف است، و اگر الله میخواست که همگی شما را به ایمان توفیق دهد، بهطور قطع این کار را انجام میداد.
(۱۰) او سبحانه ذاتی است که از ابر برایتان آبی فرو فرستاد، که شما و چارپایانتان از آن مینوشید، و درختی که چارپایانتان را در آن میچرانید از آن میروید.
(۱۱) الله با آن آب کشتزارهایی که از آن میخورید، و زیتون و نخل و درختان انگور، و تمام میوهها را برایتان میرویاند، بهراستیکه در آن آب و آنچه از آن به وجود میآید راهنمایی است بر قدرت الله برای مردمی که در آفرینش او تعالی میاندیشند، سپس بر عظمت او سبحانه راهنمایی میشوند.
(۱۲) و الله شب را برایتان رام کرد که در آن آرام میگیرید و استراحت میکنید، و روز را رام شما کرد که وسایل زندگیتان را در آن کسب میکنید، خورشید را در تسخیرتان درآورد، و آن را روشناییای قرار داد، و ماه را در تسخیر شما درآورد و آن را نوری قرار داد، و ستارگان به فرمان قَدَری او رام شما هستند، که در تاریکیهای خشکی و دریا راه را بهوسیلۀ آنها مییابید، و اوقات و غیر آن را میدانید، بهراستیکه در تسخیر تمام این موارد دلالتهای آشکاری بر قدرت الله است برای مردمی که عقلهایشان را به کار میاندازند، زیرا آنها هستند که حکمت این کار را درک میکنند.
(۱۳) و نیز او سبحانه معادن و حیوانات و گیاهان و کشتزارها را که به رنگهای مختلف در زمین آفرید در تسخیر شما قرار داد، بهراستیکه در این آفرینش و تسخیر، دلالت روشنی است بر قدرت الله سبحانه برای مردمی که از آن پند میگیرند، و درک میکنند که الله توانا و نعمت بخشنده است.
(۱۴) و او سبحانه ذاتی است که دریا را رام شما کرد، پس شما را بر سوار شدن بر آن و استخراج آنچه در آن است قدرت بخشید؛ تا از ماهی آن که شکار میکنید گوشتی نرم و تازه بخورید، و از آن زینتی مانند مروارید که آن را میپوشید و زنانتان آن را میپوشند استخراج کنید، و کشتیها را میبینی که موج دریا را میشکند، و در جستجوی بخشش الله که از سود تجارت به دست میآید بر این کشتیها سوار میشوید، و به این امید که شکر الله را در قبال نعمتهایی که بر شما بخشیده است به جای آورید، و تنها او را عبادت کنید.
برخی فواید آیات:
• یکی از مظاهر بزرگی الله این است که آنچه را تمام انسانها نمیدانند هر وقت که اراده کند میآفریند.
• الله ستارگان را زینتی برای آسمان، راهیابی در تاریکیهای خشکی و دریا، و شناخت اوقات و محاسبۀ زمانها آفرید.
• ستایش و شکر بر الله به خاطر نعمتهایی که به ما بخشیده که زندگیمان را بهبود میبخشد و برای دستیابی به بهترین زندگی ما را یاری میکند.
• الله سبحانه با تسخیر دریا برای خوردن گوشتها (ماهیها)، و استخراج مروارید و مرجان، و برای سوار شدن، و تجارت، و دفاع از سرزمین در برابر آزار اشغالگر و تجاوز استعمارگر بر ما نعمت بخشیده است.
﴿وَأَلۡقَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمۡ وَأَنۡهَٰرٗا وَسُبُلٗا لَّعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٥ وَعَلَٰمَٰتٖۚ وَبِٱلنَّجۡمِ هُمۡ يَهۡتَدُونَ١٦ أَفَمَن يَخۡلُقُ كَمَن لَّا يَخۡلُقُۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ١٧ وَإِن تَعُدُّواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ لَا تُحۡصُوهَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ١٨ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعۡلِنُونَ١٩ وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَخۡلُقُونَ شَيۡٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ٢٠ أَمۡوَٰتٌ غَيۡرُ أَحۡيَآءٖۖ وَمَا يَشۡعُرُونَ أَيَّانَ يُبۡعَثُونَ٢١ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۚ فَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ قُلُوبُهُم مُّنكِرَةٞ وَهُم مُّسۡتَكۡبِرُونَ٢٢ لَا جَرَمَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡتَكۡبِرِينَ٢٣ وَإِذَا قِيلَ لَهُم مَّاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمۡ قَالُوٓاْ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٢٤ لِيَحۡمِلُوٓاْ أَوۡزَارَهُمۡ كَامِلَةٗ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَمِنۡ أَوۡزَارِ ٱلَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيۡرِ عِلۡمٍۗ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ٢٥ قَدۡ مَكَرَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَأَتَى ٱللَّهُ بُنۡيَٰنَهُم مِّنَ ٱلۡقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيۡهِمُ ٱلسَّقۡفُ مِن فَوۡقِهِمۡ وَأَتَىٰهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ٢٦ ﴾ [النحل: ۱۵-۲۶].
(۱۵) و برای استوار سازی زمین کوههایی در آن قرار داد تا شما را تکان ندهد و نجنباند، و رودهایی در آن جاری ساخت تا از آنها بنوشید، و چارپایان و کشتزارهایتان را آبیاری کنید، و راههایی در آن باز کرد تا برای رسیدن به مقاصدتان بدون اینکه گم شوید آنها را بپیمایید.
(۱۶) و در زمین نشانههای آشکاری برایتان قرار داد که برای حرکت در روز از آنها راه مییابید، و ستارگان را در آسمان برایتان قرار داد تا شب هنگام راه را با آنها بیابید.
(۱۷) آیا کسیکه این موارد و سایر اشیا را میآفریند مانند کسی است که هیچچیز نمیآفریند؟! آیا از عظمت الله که هر چیزی را میآفریند پند نمیگیرید، تا تنها او را عبادت کنید، و چیزی را که هیچچیز نمیآفریند با او شریک نگردانید؟
(۱۸) و –ای مردم- اگر تلاش کنید که نعمتهای زیاد الله را که بر شما ارزانی داشته است برشمارید به دلیل کثرت و تنوع آنها قادر بر انجام این کار نخواهید بود. در حقیقت الله بسیار بخشنده است که در قبال غفلت از سپاسگزاری نعمتهایش شما را مؤاخذه نکرده است، و بسیار مهربان است که بهسبب گناهان و کوتاهی در سپاسگزاریاش نعمتهای خویش را از شما نبریده است.
(۱۹) و –ای بندگان- الله آنچه از اعمالتان را که پنهان میکنید، و آنچه از اعمالتان را که آشکار میگردانید میداند، و ذرهای از اعمالتان بر او تعالی پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۲۰) و کسانیکه مشرکان به جای الله آنها را عبادت میکنند، هیچچیز هر چند اندک باشد را نمیآفرینند، و خودِ کسانیکه آنها را به جای الله عبادت کردهاند آنها را میسازند، پس چگونه به جای الله نمادهایی که به دست خویش ساختهاند عبادت میکنند؟!
(۲۱) و افزون بر اینکه خود عبادتگزارانشان به دست خویش آنها را ساختهاند، جماداتی بدون روح و بدون علم هستند، چنانکه نمیدانند چه زمانی همراه عبادتگزارانشان در روز قیامت برانگیخته میشوند؛ تا همراه آنها در آتش جهنم افکنده شوند.
(۲۲) معبود حقیقی شما همان معبود یگانهای است که هیچ شریکی ندارد و همان الله است، و کسانیکه به رستاخیز برای جزا ایمان ندارند یگانگی الله را به خاطر ترس از آن انکار میکنند، پس دلهایشان نه به حساب ایمان دارند و نه به کیفر، و خودشان سرکشانی هستند که حق را نمیپذیرند، و در برابر آن فروتنی نمیکنند.
(۲۳) به تحقیق الله از اعمالی که اینها پنهان میکنند، و اعمالی که آشکار میکنند آگاه است، و ذرهای بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی در قبال اعمالشان به آنها جزا خواهد داد، بهراستیکه او سبحانه تکبر کنندگان از عبادت و فروتنی برای الله را دوست ندارد، بلکه شدیدترین خشم را بر آنها میگیرد.
(۲۴) و هرگاه به اینها که وحدانیت آفریدگار را انکار، و رستاخیز را تکذیب میکنند گفته شود: الله چه چیزی بر محمد ج نازل کرده است؟ میگویند: هیچچیز بر او نازل نکرده است، و او فقط از جانب خودش قصهها و دروغهای نخستینیان را آورده است.
(۲۵) برای اینکه سرانجامشان این باشد که گناهانشان را بدون کاستی به دوش بکشند، و نیز گناهان کسانی را که از روی نادانی و تقلید از اسلام گمراه کردهاند به دوش کشند، پس چه زشت است گناهان خودشان و گناهان پیروانشان که به دوش میکشند.
(۲۶) پیش از اینها نیز کافران بر رسولانشان نیرنگها زدهاند، اما الله ساختمانهایشان را از اساس ویران کرد، آنگاه سقفهای آنها از فرازشان بر سر آنها فرو ریخت، و عذاب از جاییکه انتظار نداشتند آنها را فراگرفت؛ زیرا انتظار میبردند که ساختمانهایشان از آنها محافظت میکند، اما با همانها نابود شدند.
برخی فواید آیات:
• در آیات فوق چیزهای بزرگی از انواع نعمتهای الله بر بندگان به صورت مجمل و مفصل آمده است، که الله با آنها بندگانش را بر انجام شکر و ذکر و خواندن او تعالی دعوت میکند.
• طبیعت انسان، ستم و جرأت کردن بر انجام گناهان و کوتاهی در حقوق پرودگارش، و ناسپاسی نعمتهای الله است که نه شکر آنها را به جای میآورد، و نه به آن اعتراف میکند مگر کسیکه الله او را هدایت کرده باشد.
• یکسان بودن گمراه کننده و گمراه شده در جرم گمراهی؛ زیرا اگر اولی دومی را گمراه نکرده بود بهطور قطع با تفکر خویش و سوال از خیرخواهان هدایت مییافت.
• الله مجرمان را ناگهانی به سختترین کیفر میگیرد؛ زیرا وحشت زیادی به همراه دارد، برخلاف چیزیکه به صورت تدریجی وارد میشود.
﴿ثُمَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يُخۡزِيهِمۡ وَيَقُولُ أَيۡنَ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تُشَٰٓقُّونَ فِيهِمۡۚ قَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ إِنَّ ٱلۡخِزۡيَ ٱلۡيَوۡمَ وَٱلسُّوٓءَ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٧ ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡۖ فَأَلۡقَوُاْ ٱلسَّلَمَ مَا كُنَّا نَعۡمَلُ مِن سُوٓءِۢۚ بَلَىٰٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٢٨ فَٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَلَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ٢٩ ۞وَقِيلَ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمۡۚ قَالُواْ خَيۡرٗاۗ لِّلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٞۚ وَلَدَارُ ٱلۡأٓخِرَةِ خَيۡرٞۚ وَلَنِعۡمَ دَارُ ٱلۡمُتَّقِينَ٣٠ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ لَهُمۡ فِيهَا مَا يَشَآءُونَۚ كَذَٰلِكَ يَجۡزِي ٱللَّهُ ٱلۡمُتَّقِينَ٣١ ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمُ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٣٢ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن تَأۡتِيَهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَوۡ يَأۡتِيَ أَمۡرُ رَبِّكَۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٣٣ فَأَصَابَهُمۡ سَئَِّاتُ مَا عَمِلُواْ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٣٤ ﴾ [النحل: ۲۷-۳۴].
(۲۷) سپس در روز قیامت الله آنها را با عذاب تحقیر و خوار میگرداند، و به آنها میگوید: شریکان من که آنها را شریک من در عبادت قرار میدادید، و بهسبب آنها با پیامبرانم و مؤمنان دشمنی میکردید کجایند؟ علمای ربانی میگویند: بهراستیکه خواری و عذاب روز قیامت بر کافران واقع میشود.
(۲۸) همان کسانیکه فرشتۀ مرگ ÷ و فرشتگان دستیارش در حالی ارواحشان را قبض میکنند که با کفر به الله به خودشان ستم میکنند، پس وقتیکه مرگ بر آنها نازل میشود از درِ تسلیم گردن مینهند، و کفر و گناهانی را که بر آن بودند انکار میکنند؛ به این گمان که انکار به آنها نفع میرساند. آنگاه به آنها گفته میشود: دروغ گفتید، بهراستی کافرانی بودید که گناهان را مرتکب میشدید، همانا الله از آنچه در دنیا انجام میدادید آگاه است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۲۹) و به آنها گفته میشود: براساس اعمالتان از درهای جهنم وارد شوید و برای همیشه در آن بمانید، پس متکبران از ایمان به الله و عبادت او به یگانگی و وحدانیت، چه جایگاه بدی دارند.
(۳۰) و به کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای پروردگارشان را پیشه کردهاند گفته میشود: پروردگارتان چه چیزی بر پیامبرتان محمد ج نازل کرده است؟ پاسخ میدهند: الله خیر بزرگی بر او نازل کرده است، برای کسانیکه در این زندگی دنیا به نیکی الله را عبادت کردهاند و با مخلوقاتش به نیکی رفتار کردهاند ثوابی نیکوست، از جمله پیروزی و گشایش روزی، و پاداشی که الله در آخرت برایشان آماده کرده است بهتر است از آنچه که در دنیا برایشان به تعجیل انداخته است، و سرای آخرت چه سرای نیکویی است برای کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردهاند.
(۳۱) بهشتهای جاویدان و آرامی که از زیر کاخها و درختانشان رودها جاری است که در آنها وارد میشوند، و خوردنیها و نوشیدنیها و سایر چیزهایی که میخواهند در این بهشتها برایشان مُهَیّا است، مانند این پاداش که پرهیزگاران امت محمد ج به آن پاداش داده میشوند، پرهیزگاران امتهای پیشین نیز جزا داده میشوند.
(۳۲) همان کسانیکه فرشتۀ مرگ ÷ و فرشتگان دستیارش در حالی ارواحشان را قبض میکنند که دلهایشان از کفر پاک است، و فرشتگان ‡ با این سخن آنها را مورد خطاب قرار میدهند: سلام علیکم، از هر آفتی نجات یافتید، بهسبب اعتقاد صحیح و عمل صالح که در دنیا انجام میدادید وارد بهشت شوید.
(۳۳) آیا این مشرکان تکذیب کننده منتظر چیزی جز این هستند که فرشتۀ مرگ ÷ و فرشتگان دستیار او برای قبض ارواحشان و زدن بر صورت و پشتشان نزدشان بیایند، یا امر الله به ریشهکن کردن آنها با عذاب در دنیا بیاید؟ مانند این کاری که مشرکان مکه انجام میدهند مشرکان پیش از آنها هم مرتکب میشدند که الله آنها را نابود کرد، و با این کار بر آنها ستم نکرد، بلکه آنها خودشان بهسبب کفر به الله با قرار دادن خویش در معرض نابودی بر خودشان ستم روا داشتند.
(۳۴) آنگاه کیفرهای اعمالشان که انجام میدادند بر آنها نازل شد، و عذابیکه وقتی به آن پند داده میشدند آن را مسخره میکردند آنها را احاطه کرد.
برخی فواید آیات:
• فضیلت علما، و اینکه آنها در دنیا و نیز در روزیکه گواهان بهپا میخیزند حق را میگویند، و سخنشان نزد الله و نزد مخلوقاتش معتبر است.
• از ادب فرشتگان ‡ در برابر الله این است که علم را به الله نسبت دادند به جای اینکه بگویند: آنچه را که شما میدانید ما نیز میدانیم، و اعلام نمودند که علم را جز به آموزش از جانب الله تعالی نیاموختهاند.
• یکی از مظاهر کرم و بخشش الله این است که آنچه را بهشتیان آرزو کنند به آنها میدهد، حتی او تعالی نعمتهایی را به یادشان میآورد که هرگز به ذهنشان خطور نکرده است.
• سبب و اساس ورود به بهشت و نجات از جهنم عمل است، و این امر به رحمت و نعمت بخشی الله بر مؤمنان به دست میآید نه به نیرو و قدرت خودشان.
﴿وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ٣٥ وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ٣٦ إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ٣٧ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ٣٨ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ٣٩ إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ٤٠ وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ٤١ الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ٤٢ ﴾ [النحل: ۳۵-۴۲]
(۳۵) و کسانیکه دیگران را همراه الله در عبادتشان شریک قرار دادند گفتند: اگر الله میخواست که تنها او را عبادت کنیم، و به او شرک نورزیم بهطور قطع نه ما و نه پیش از این پدرانمان هیچکس را غیر او عبادت نمیکردیم، و اگر میخواست که چیزی را حرام نگردانیم آن را حرام نمیکردیم. کافران پیشین نیز چنین استدلال باطلی آوردند، پس رسولان وظیفهای جز تبلیغ آشکار آنچه که به ابلاغ آن فرمان یافتهاند، و ابلاغ کردهاند، ندارند، و کافران هیچ دلیلی بر استدلال به تقدیر پس از اینکه الله برایشان اراده و اختیار قرار داد، و رسولان ‡ را بهسویشان فرستاد ندارند.
(۳۶) و به تحقیق که در هر یک از امتهای پیشین رسولی فرستادیم که به امتش فرمان دهد که فقط الله را عبادت کنند، و عبادت غیر او از نمادها و شیاطین و غیر آنها را رها کنند. آنگاه از آنها کسی بود که الله او را هدایت کرد پس به او تعالی ایمان آورد، و از آنچه رسولش آورده بود پیروی کرد، و از آنها کسی بود که به الله کفر ورزید و از رسولش نافرمانی کرد پس الله او را هدایت نکرد، و گمراهی بر او واجب شد، پس در زمین بگردید تا با چشمانتان ببینید سرانجامِ تکذیب کنندگان پس از عذاب و نابودیای که به آنها رسید چگونه بوده است.
(۳۷) - ای رسول- اگر تمام توانت را برای دعوت اینها به خرج دهی، و بر هدایتشان حرص ورزی، و اسباب هدایت را بهکار گیری؛ الله کسی را که گمراه ساخته است به هدایت توفیق نمیدهد، و غیر از الله هیچکس را ندارند که با دفع عذاب به آنها یاری رساند.
(۳۸) و این تکذیب کنندگان رستاخیز با اغراق در سوگندهایشان و انکار رستاخیز سوگند استوار به الله یاد کردند که: الله کسی را که میمیرد دوباره زنده نمیکند؛ بدون اینکه دلیلی بر این سوگند داشته باشند، آری، الله هرکس را که میمیرد دوباره زنده میکند، این وعده بر او حق است، اما بیشتر مردم نمیدانند که الله مردگان را دوباره زنده میکند، پس رستاخیز را انکار میکنند.
(۳۹) الله در روز قیامت همگی آنها را دوباره زنده میکند تا حقیقت توحید و رستاخیز و نبوت را که در آن اختلاف میکردند برایشان آشکار گرداند، و برای اینکه کفار بدانند در ادعایشان که شریکانی همراه الله قرار دادند و رستاخیز را انکار کردند دروغگو بودند.
(۴۰) بهراستی هرگاه زنده گردانیدن و برانگیختن مردگان را اراده کنیم هیچ بازدارندهای نیست که ما را از این کار بازگرداند. به چیزی که آن را اراده کنیم فقط به او میگوییم: ﴿كُن ﴾ باش، آنگاه بدون تردید موجود میشود.
(۴۱) و کسانیکه پس از آنکه کفار آنها را شکنجه کردند و بر آنها تنگ گرفتند خانهها و خانوادهها و اموالشان را برای هجرت از سرزمین کفر به سرزمین اسلام به قصد رضایت الله رها کردند بهطور قطع آنها را در دنیا به خانهای فرود میآوریم که در آن گرامی هستند، و به تحقیق که پاداش آخرت بزرگتر است زیرا بهشت یکی از پاداشهای آخرت است، اگر بازماندگان از هجرت از پاداش مهاجران آگاه بودند هرگز از هجرت باز نمیماندند.
(۴۲) این مهاجران در راه الله همان کسانی هستند که در برابر آزار و اذیتهای اقوامشان و جدایی از خانواده و سرزمینشان شکیبایی کردند، و بر طاعت الله شکیبایی ورزیدند، و آنها در تمام امورشان فقط بر الله توکل میکنند، و الله این پاداش بزرگ را به آنها بخشیده است.
برخی فواید آیات:
• عاقل کسی است که از آنچه به گمراهان تکذیب کننده رسیده است پند و عبرت میگیرد که چگونه کارشان به ویرانی و نابودی و عذاب و هلاکت منجر شد.
• حکمت رستاخیز و معاد، اظهار حق از جانب الله است در مورد رستاخیز و هر چیزیکه مردم در آن اختلاف دارند.
• فضیلت صبر و توکل: صبر به این دلیل که سبب مغلوب شدن نفس میشود، و توکل به این دلیل که سبب بیرغبتی به مخلوقات و روی آوردن به حق است.
• پاداش مهاجران که خانهها و اموالشان را رها کردند و در برابر آزارها شکیبایی به خرج دادند و بر پروردگارشان توکل کردند، همان سرزمین برتر و منزل نیکو، و زندگی گوارا، و روزی پاکیزه و فراوان، و پیروزی بر دشمنان، و سروری بر سرزمینها و بندگان است.
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِمۡۖ فَسَۡٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٤٣ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلزُّبُرِۗ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلذِّكۡرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيۡهِمۡ وَلَعَلَّهُمۡ يَتَفَكَّرُونَ٤٤ أَفَأَمِنَ ٱلَّذِينَ مَكَرُواْ ٱلسَّئَِّاتِ أَن يَخۡسِفَ ٱللَّهُ بِهِمُ ٱلۡأَرۡضَ أَوۡ يَأۡتِيَهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ٤٥ أَوۡ يَأۡخُذَهُمۡ فِي تَقَلُّبِهِمۡ فَمَا هُم بِمُعۡجِزِينَ٤٦ أَوۡ يَأۡخُذَهُمۡ عَلَىٰ تَخَوُّفٖ فَإِنَّ رَبَّكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٌ٤٧ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ إِلَىٰ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ يَتَفَيَّؤُاْ ظِلَٰلُهُۥ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَٱلشَّمَآئِلِ سُجَّدٗا لِّلَّهِ وَهُمۡ دَٰخِرُونَ٤٨ وَلِلَّهِۤ يَسۡجُدُۤ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن دَآبَّةٖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ٤٩ يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ۩٥٠ ۞وَقَالَ ٱللَّهُ لَا تَتَّخِذُوٓاْ إِلَٰهَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِۖ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ فَإِيَّٰيَ فَٱرۡهَبُونِ٥١ وَلَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَهُ ٱلدِّينُ وَاصِبًاۚ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَتَّقُونَ٥٢ وَمَا بِكُم مِّن نِّعۡمَةٖ فَمِنَ ٱللَّهِۖ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فَإِلَيۡهِ تَجَۡٔرُونَ٥٣ ثُمَّ إِذَا كَشَفَ ٱلضُّرَّ عَنكُمۡ إِذَا فَرِيقٞ مِّنكُم بِرَبِّهِمۡ يُشۡرِكُونَ٥٤ ﴾ [النحل: ۴۳-۵۴].
(۴۳) و –ای رسول- پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی از جنس بشر که به آنها وحی میکردیم، پس رسولانی از فرشتگان نفرستادهایم، و این سنت همیشگی ماست، و اگر این امر را انکار میکنید از پیروان کتابهای پیشین بپرسید به شما خبر میدهند که رسولان ‡ انسان بودند، و فرشته نبودهاند، اگر نمیدانید که آنها بشر بودهاند.
(۴۴) این رسولان از جنس بشر را با دلایل آشکار، و با کتابهای نازل شده فرستادیم، و –ای رسولان- قرآن را بر تو نازل کردیم تا هر آنچه را که نیاز به توضیح دارد به مردم توضیح دهی، و امید است که آنها افکارشان را به کار اندازند، آنگاه از آنچه که قرآن دربردارد پند بگیرند.
(۴۵) آیا کسانیکه برای بازداشتن از راه الله نیرنگها اندیشیدهاند ایمن شدهاند از اینکه الله آنها را در زمین فرو بَرَد همانگونه که قارون را در زمین فرو برد، یا عذاب از جاییکه انتظار آمدنش را ندارند آنها را فرا گیرد.
(۴۶) یا عذاب در حالی به آنها برسد که در سفرهایشان در گردش هستند و برای کسب درآمدهایشان تلاش میکنند، پس نه عذابشان از دست میرود و نه میتوانند جلوی عذاب را بگیرند.
(۴۷) آیا ایمن شدهاند از اینکه عذاب الله درحالیکه از آن میترسند آنها را فراگیرد، زیرا الله در هر حالی بر عذاب کردن آنها تواناست، همانا پروردگارتان بسیار رؤوف و مهربان است و کیفر را به تعجیل نمیاندازد تا شاید بندگانش بهسوی او توبه کنند.
(۴۸) آیا این تکذیب کنندگان از روی تأمل به مخلوقاتش ننگریستهاند، که سایههایشان به پیروی از حرکت و سیر خورشید در روز و ماه در شب به راست و چپ متمایل میشوند، و با تواضع در برابر پروردگارشان فروتن هستند و در برابر او به صورت واقعی سجده میکنند.
(۴۹) و تمام جنبندگانی که در آسمانها و زمین هستند، و نیز فرشتگان فقط بر الله سجده میکنند، و آنها از عبادت و طاعت الله تکبر نمیورزند.
(۵۰) و - آنها – با وجود اینکه در عبادت و طاعت همیشگی هستند- از پروردگارشان که به ذات و غلبه و قدرت خویش بالای آنها است میترسند، و طاعتی را که پروردگارشان به آنها فرمان میدهد انجام میدهند.
(۵۱) و الله سبحانه به تمام بندگانش فرمود: دو معبود نگیرید، همانا او مبعود برحق یگانهای است که دومی و شریکی ندارد، پس از من بترسید و از غیر من نترسید.
(۵۲) و مخلوقات و فرمانروایی و تدبیری که در آسمانها و زمین است فقط از آنِ اوست، و طاعت و خضوع و اخلاص ثابت فقط برای اوست، پس آیا از غیر الله میترسید؟! خیر، بلکه فقط از او بترسید.
(۵۳) و –ای مردم- هر نعمت دینی یا دنیایی که دارید از جانب الله سبحانه است نه از جانب دیگران، سپس چون آسیب یا بیماری یا فقری به شما رسد فقط بهسوی او با دعا تضرع میکنید؛ تا آنچه به شما رسیده است را از شما بزداید، پس کسیکه نعمتها را بر شما میبخشد، و مصیبتها را از شما برطرف میسازد، همان ذاتی است که باید به یگانگی و وحدانیت عبادت شود.
(۵۴) سپس وقتی دعایتان را اجابت کند و آسیبی که به شما رسیده است را از شما برطرف سازد گروهی از شما به پروردگارشان شرک میورزند، چون غیر او تعالی را همراهش عبادت میکنند، پس این چه ذلتی است؟!
برخی فواید آیات:
• مجرم باید از پروردگارش حیا کند که نعمتهای الله در هر لحظه بر او نازل میشود اما گناهانش در هر وقت بهسوی پروردگارش بالا میرود.
• برای کافران و تکذیب کنندگان و سایر گناهکاران سزاوار است که از الله تعالی بترسند از اینکه آنها را ناگهانی و درحالیکه نمیدانند بگیرد.
• تمام نعمتها از جانب الله تعالی است، چه مادی مانند سلامتی و بهبودی، چه معنوی مانند امنیت و مقام و منصب و غیر آن.
• انسان هیچ پناهگاهی برای برطرف کردن آسیب از خویش در زمان سختیها جز الله تعالی نمییابد، آنگاه با دعای بهسوی او تعالی ناله و زاری میکند؛ زیرا میداند که کسی جز او تعالی نمیتواند اندوه را برطرف سازد.
﴿لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡۚ فَتَمَتَّعُواْ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٥٥ وَيَجۡعَلُونَ لِمَا لَا يَعۡلَمُونَ نَصِيبٗا مِّمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡۗ تَٱللَّهِ لَتُسَۡٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَفۡتَرُونَ٥٦ وَيَجۡعَلُونَ لِلَّهِ ٱلۡبَنَٰتِ سُبۡحَٰنَهُۥ وَلَهُم مَّا يَشۡتَهُونَ٥٧ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِٱلۡأُنثَىٰ ظَلَّ وَجۡهُهُۥ مُسۡوَدّٗا وَهُوَ كَظِيمٞ٥٨ يَتَوَٰرَىٰ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ مِن سُوٓءِ مَا بُشِّرَ بِهِۦٓۚ أَيُمۡسِكُهُۥ عَلَىٰ هُونٍ أَمۡ يَدُسُّهُۥ فِي ٱلتُّرَابِۗ أَلَا سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ٥٩ لِلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ مَثَلُ ٱلسَّوۡءِۖ وَلِلَّهِ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٦٠ وَلَوۡ يُؤَاخِذُ ٱللَّهُ ٱلنَّاسَ بِظُلۡمِهِم مَّا تَرَكَ عَلَيۡهَا مِن دَآبَّةٖ وَلَٰكِن يُؤَخِّرُهُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗىۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ لَا يَسۡتَٔۡخِرُونَ سَاعَةٗ وَلَا يَسۡتَقۡدِمُونَ٦١ وَيَجۡعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكۡرَهُونَۚ وَتَصِفُ أَلۡسِنَتُهُمُ ٱلۡكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ ٱلنَّارَ وَأَنَّهُم مُّفۡرَطُونَ٦٢ تَٱللَّهِ لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٖ مِّن قَبۡلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ ٱلۡيَوۡمَ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٦٣ وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِي ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٦٤ ﴾ [النحل: ۵۵-۶۴].
(۵۵) شرکشان به الله آنها را واداشت تا نعمتهای الله بر خویش، از جمله برطرف کردن آسیب را ناسپاسی کنند، و به همین منظور به آنها گفته شد: از نعمتهایی که در آن قرار دارید بهرهمند شوید تا عذاب دنیا و آخرتِ الله شما را فراگیرد.
(۵۶) و مشرکان بخشی از اموالشان را که به آنها روزی دادیم برای نمادهایشان که هیچچیز نمیدانند- چون جماداتی هستند که نه نفع میرسانند نه آسیب- قرار میدهند، و با این کار به آنها نزدیکی میجویند، و به الله سوگند که –ای مشرکان- در روز قیامت در مورد آنچه ادعا میکردید از اینکه این نمادها معبودانی هستند، و سهمی از اموالتان برایشان است از شما سوال خواهد شد.
(۵۷) و مشرکان دختران را به الله نسبت میدهند، و اعتقاد دارند که آنها فرشتگان هستند، پس فرزند خواندگی را به او تعالی نسبت میدهند، و آنچه را که برای خودشان نمیپسندند برای او تعالی میپسندند، او سبحانه از آنچه که برایش قرار میدهند منزه و پاک است، و پسران را که میخواهند برای خودشان قرار میدهند، پس این چه جرم بزرگی است؟!
(۵۸) و هرگاه تولد دختر به یکی از این مشرکان خبر داده شود از شدت ناخوشایندی از آنچه که خبردار شده صورتش سیاه میگردد، و قلبش از غم و اندوه پُر میشود، سپس آنچه را که برای خودش راضی نمیشود به الله نسبت میدهد.
(۵۹) از بدی تولد دختر که به او خبر داده شده است از قومش مخفی و پنهان میشود، و اینگونه با خودش سخن میگوید که: آیا این دختر را با خواری و ذلت نگه دارد یا او را را زنده به گور کند، و در زیر خاک پنهان گرداند؟ چه زشت است آنچه که این مشرکان به آن حکم میکنند، چون آنچه را برای خود نمیپسندند برای پروردگارشان حکم کردند.
(۶۰) صفت بد نیاز به فرزند و جهل و کفر برای کافران است که به آخرت ایمان نمیآورند، و صفات نیکوی والای جلال و کمال و ثروت و علم از آنِ الله است، و او سبحانه در فرمانروایی خویش ذات شکستناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیگردد، و در آفرینش و تدبیر و تشریعش بسیار داناست.
(۶۱) و اگر الله مردم را بهسبب ستم و کفرشان به او تعالی مجازات کند هیچ انسان و حیوانی که بر روی زمین میجنبد بر روی زمین نخواهد ماند، اما او سبحانه عذابشان را تا مدت مشخصی در علمش به تأخیر میاندازد، پس وقتی آن مدت مشخص در علم او تعالی فرا رسد کیفرشان حتی زمانی اندک از آن لحظه پیش و پس نمیافتد.
(۶۲) و دختران را که انتساب آنها به خودشان را نمیپسندند برای الله سبحانه قرار میدهند. مشرکان بر زبانشان این سخن دروغ را میگویند که مقام نیکویی نزد الله دارند. اگر راست باشد که باید بهزودی چنانکه میگویند برانگیخته شوند، اما در حقیقت جهنم برایشان است، و در آن رها میشوند، و هرگز از آن خارج نمیگردند.
(۶۳) - ای رسول- به الله سوگند که بهسوی امتهای پیش از تو رسولانی را فرستادیم پس شیطان اعمال زشتشان از شرک و کفر و گناهان را برایشان آراست، پس همو در روز قیامت یاور واهیشان است پس باید از او یاری بجویند، و در روز قیامت عذابی رنجآور دارند.
(۶۴) و –ای رسول- قرآن را بر تو نازل نکردیم مگر اینکه برای تمام مردم آنچه از توحید و رستاخیز و احکام شرع که در آن اختلاف دارند را توضیح دهی، و قرآن برای مؤمنان به الله و رسولش و به آنچه قرآن آورده است هدایت و رحمتی است، زیرا آنها هستند که از حق منتفع میشوند.
برخی فواید آیات:
• برخی نادانیهای مشرکان از این قرار است: نسبت دادن دختران به الله تعالی، نسبت دادن پسران به خودشان، و عار داشتن از دختران، و تغییر رنگ صورتهایشان از روی غم و اندوه به خاطر دختر، و پنهان شدن و غایب شدن هر یک از آنها از رویارویی با قوم از شدت اندوه و بدیِ خواری و ننگ و حیایی که بهسبب دختر به او رسیده است.
• یکی از سنتهای الله این است که به کافران مهلت میدهد و کیفر آنها را به تعجیل نمیاندازد تا فرصت ایمان و توبه را از آنها بگیرد.
• بزرگترین وظیفۀ پیامبر ج، توضیح چیزی است که در قرآن آمده است، و بیان دین و احکامی که دینداران و شهوترانان در آن اختلاف دارند، تا با توضیح این موارد حجت بر آنها تمام شود.
﴿وَٱللَّهُ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ٦٥ وَإِنَّ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَنۡعَٰمِ لَعِبۡرَةٗۖ نُّسۡقِيكُم مِّمَّا فِي بُطُونِهِۦ مِنۢ بَيۡنِ فَرۡثٖ وَدَمٖ لَّبَنًا خَالِصٗا سَآئِغٗا لِّلشَّٰرِبِينَ٦٦ وَمِن ثَمَرَٰتِ ٱلنَّخِيلِ وَٱلۡأَعۡنَٰبِ تَتَّخِذُونَ مِنۡهُ سَكَرٗا وَرِزۡقًا حَسَنًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٦٧ وَأَوۡحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحۡلِ أَنِ ٱتَّخِذِي مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعۡرِشُونَ٦٨ ثُمَّ كُلِي مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ فَٱسۡلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلٗاۚ يَخۡرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا شَرَابٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآءٞ لِّلنَّاسِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٦٩ وَٱللَّهُ خَلَقَكُمۡ ثُمَّ يَتَوَفَّىٰكُمۡۚ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡ لَا يَعۡلَمَ بَعۡدَ عِلۡمٖ شَيًۡٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٞ قَدِيرٞ٧٠ وَٱللَّهُ فَضَّلَ بَعۡضَكُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ فِي ٱلرِّزۡقِۚ فَمَا ٱلَّذِينَ فُضِّلُواْ بِرَآدِّي رِزۡقِهِمۡ عَلَىٰ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَهُمۡ فِيهِ سَوَآءٌۚ أَفَبِنِعۡمَةِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ٧١ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةٗ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِۚ أَفَبِٱلۡبَٰطِلِ يُؤۡمِنُونَ وَبِنِعۡمَتِ ٱللَّهِ هُمۡ يَكۡفُرُونَ٧٢ ﴾ [النحل: ۶۵-۷۲].
(۶۵) و الله بارانی از سوی آسمان فرود آورد، پس با آن زمین را با رویانیدن گیاهان از آن پس از اینکه خشک و لمیَزرَع بود زنده گردانید، بهراستیکه در فرو فرستادن باران از سوی آسمان، و رویانیدن گیاهان با آن راهنمایی آشکار است بر قدرت الله برای مردمی که کلام الله را میشنوند و در آن میاندیشند.
(۶۶) و –ای مردم- بهراستی که در شتر و گاو و گوسفند برایتان اندرزی است که از آن پند بگیرید، چون با شیری که از پستانشان خارج میشود شما را مینوشانیم، و با وجود اینکه از میان فضولات شکم و خون بدن آنها خارج میشود شیری خالص و ناب و لذید است که برای نوشندگان گواراست.
(۶۷) و در میوههای نخل و انگور که به شما روزی میدهیم پندی است، پس از آن مست کنندهای میگیرید که عقل را از بین میبرد، و این کاری غیر نیکوست، و از آن روزیای نیکو مانند خرما و کشمش و سرکه و شیره که از آنها نفع میبرید میگیرید، همانا در این مورد راهنمایی است بر قدرت و نعمت بخشی الله بر بندگانش برای مردمی که میاندیشند، زیرا آنها هستند که پند میگیرند.
(۶۸) و –ای رسول- پروردگارت به زنبور عسل الهام کرد، و او را راهنمایی کرد به اینکه: از کوهها، و در درخت، و در آنچه که مردم میسازند و مسقف میکنند خانههایی برای خودت برگزین.
(۶۹) سپس از تمام میوههایی که میخواهی بخور، و راههایی را که پروردگارت بر تو الهام کرده است فروتنانه بپیما، از شکم این زنبور، عسلی با رنگهای گوناگون، که سفید و زرد و سایر رنگهاست، خارج میشود، و در آن برای مردم درمانی است، که بیماریها را با آن درمان میکنند، بهراستیکه در این الهام به زنبور عسل و در عسلی که از شکمش خارج میشود دلالتی است بر قدرت و تدبیر الله در امور خلقش برای مردمی که میاندیشند، چون آنها هستند که پند میگیرند.
(۷۰) و الله شما را بدون نمونۀ قبلی آفرید، سپس هنگام سپری شدن اجلهایتان شما را میمیراند، و از شما کسی است که عمرش تا بدترین مراحل عمر یعنی فرتوتی ادامه مییابد، چنانکه هیچچیز از آنچه که قبلا میدانست نمیداند، بهراستیکه الله ذات بسیار دانایی است که ذرهای از اعمال بندگانش بر او پوشیده نمیماند، و ذات توانایی است که هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۷۱) و الله در روزیای که به شما بخشیده برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است، چنانکه برخی از شما را ثروتمند و برخی دیگر از شما را فقیر، و برخی را سرور و برخی را رعیت قرار داده است، اما کسانیکه الله آنها را در روزی برتری داده است آنچه را که الله بر آنها عطا کرده است به بردگانشان نمیپردازند تا شریکانی مساوی با آنها در ملکیت باشند، پس چگونه برای الله قرار دادن شریکانی از بندگانش میپسندند، اما برای خودشان نمیپسندند که شریکانی از بردگانشان که با آنها یکسان باشند داشته باشند؟ پس این چه ستمی است، و چه ناسپاسیای برای نعمتهای الله از این بزرگتر است؟!
(۷۲) و –ای مردم- الله از جنس خودتان همسرانی برایتان قرار داده است که با آنها آرام میگیرید، و از همسرانتان فرزندان و نوههایی برایتان قرار داده است، و از خوردنیهای پاکیزه – مانند گوشت و حبوبات و میوهها- به شما روزی داده است، پس آیا به نمادها و تندیسهای باطل ایمان میآورید، و نعمتهای زیاد الله را که نمیتوانید آنها را برشمارید کفران میکنید و شکر الله را به جای نمیآورید به این صورت که فقط به الله ایمان آورید؟!
برخی فواید آیات:
• الله تعالی از میوههای درختان خرما و انگور منافعی برای بندگانش، و مصالحی از انواع روزی نیکو که بندگان آنها را به صورت تازه و رسیده و حاضر و ذخیره شده و خوراکی و نوشیدنی میخورند قرار داده است.
• در آفرینش زنبور عسل کوچک و عسل لذیذی که از شکمش با رنگهای مختلف بهسبب اختلاف زمین و چراگاهش بیرون میآورد، دلیلی است بر توجه و لطف کامل الله تعالی به بندگانش، و اینکه سزاوار نیست غیر الله مورد دوست داشتن قرار گیرد و خوانده شود.
• از نعمتهای بزرگ الله بر بندگانش این است که برایشان همسرانی قرار داده است تا با آنها آرام گیرند، و از همسرانشان فرزندانی برای آنها قرار داده است که مایۀ خنکی چشمشان است، و به آنها خدمت میکنند و نیازهایشان را برآورده میسازند، و از وجوه زیادی از آنها بهرهمند میشوند.
﴿وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمۡلِكُ لَهُمۡ رِزۡقٗا مِّنَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ شَيۡٔٗا وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ٧٣ فَلَا تَضۡرِبُواْ لِلَّهِ ٱلۡأَمۡثَالَۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٧٤ ۞ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا عَبۡدٗا مَّمۡلُوكٗا لَّا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَمَن رَّزَقۡنَٰهُ مِنَّا رِزۡقًا حَسَنٗا فَهُوَ يُنفِقُ مِنۡهُ سِرّٗا وَجَهۡرًاۖ هَلۡ يَسۡتَوُۥنَۚ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٧٥ وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلَيۡنِ أَحَدُهُمَآ أَبۡكَمُ لَا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوۡلَىٰهُ أَيۡنَمَا يُوَجِّههُّ لَا يَأۡتِ بِخَيۡرٍ هَلۡ يَسۡتَوِي هُوَ وَمَن يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَهُوَ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٧٦ وَلِلَّهِ غَيۡبُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَآ أَمۡرُ ٱلسَّاعَةِ إِلَّا كَلَمۡحِ ٱلۡبَصَرِ أَوۡ هُوَ أَقۡرَبُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٧٧ وَٱللَّهُ أَخۡرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡٔٗا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفِۡٔدَةَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٧٨ أَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلطَّيۡرِ مُسَخَّرَٰتٖ فِي جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمۡسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٧٩ ﴾ [النحل: ۷۳-۷۹].
(۷۳) و این مشرکان به جای الله نمادهایی را عبادت میکنند، که هیچ روزیای نه در آسمانها و نه در زمین مالک نیستند که به آنها روزی دهند، و نسزد که مالک آن باشند؛ زیرا جماداتی بدون روح و بدون علم هستند.
(۷۴) پس –ای مردم- برای الله همانندهایی از این نمادها که نه نفع میرسانند و نه ضرر قرار ندهید؛ زیرا الله هیچ مانندی ندارد تا او را همراه الله در عبادت شریک گردانید. بهراستیکه الله از صفات جلال و کمالی که دارد آگاه است، و شما این را نمیدانید، پس در شرک به او، و ادعای همانند کردن او با نمادهایشان قرار میگیرید.
(۷۵) الله سبحانه برای پاسخ مشرکان مثالی زده است: بردهای مملوک و ناتوان از تصرف، که چیزی ندارد تا انفاق کند، و نیز شخص آزادی که از جانب خویش مالی حلال به او عطا کردهایم، که هرگونه بخواهد در آن تصرف میکند، چنانکه در نهان و آشکارا آنچه که میخواهد از آن مال بذل میکند. پس چگونه الله را که هر طوری که بخواهد مالکِ متصرف در ملکش است را با نمادهای ناتوانتان یکسان قرار میدهید؟! ستایش از آنِ الله است که سزاوار ستایش است، بلکه اکثر مشرکان از یگانگی الله در الوهیت و استحقاق اینکه به وحدانیت عبادت شود آگاه نیستند.
(۸۶) و الله سبحانه برای رد آنها مثال دیگری آورده است که مثال دو مرد است: یکی از آن دو لالی است که نه میشنود و نه سخن میگوید و نه میفهمد؛ چون کر و لال است، و برای نفع رساندن به خودش و دیگران ناتوان است، و بر کسیکه او را سرپرستی کند، و کارش را به عهده بگیرد بار سنگینی است، او را به هر جهتی میفرستد خیری به همراه نمیآورد، و به مطلوب دست نمییابد. آیا یکسان است کسیکه چنین حالی دارد با کسی که شنوا و گویاست، و نفعش به دیگران میرسد، زیرا مردم را به عدالت امر میکند، و انسان درستکاری است، و بر راه آشکاری که هیچ ابهام و انحرافی ندارد قرار دارد؟! پس –ای مشرکان- چگونه الله را که دارای صفات جلال و کمال است با نمادهایتان که نه میشنوند و نه سخن میگویند، و نه نفعی جلب میکنند و نه آسیبی برطرف میسازند یکسان میدانید؟!
(۷۷) و علم آنچه در آسمانها و آنچه در زمین نهان است فقط از آنِ الله است، زیرا فقط او، بدون هیچیک شریکی از مخلوقاتش شایستۀ علم به آن است. برپایی قیامت که از امور غیبی مختص به او تعالی است در سرعت آمدنش هنگامیکه آن را اراده کند چیزی جز همانند باز و بسته کردن پلک چشمی نیست، بلکه سریعتر از آن است. بهراستی که الله بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد، و هرگاه امری را اراده کند به آن میگوید: ﴿كُن ﴾، بهناگاه موجود میشود.
(۷۸) و –ای مردم- الله شما را از شکمهای مادرانتان پس از گذشت زمان حمل، به صورت کودکانی که چیزی را درک نمیکنید درآورد، و برایتان گوش قرار داد تا با آن بشنوید، و برایتان چشم قرار داد تا با آن ببینید، و دل قرار داد تا با آن بیندیشید؛ امید است که شکر او تعالی را به خاطر این نعمتها که به شما بخشیده است به جای آورید.
(۷۹) آیا مشرکان به پرندگان رام و آماده برای پرواز در فضا ننگریستهاند که الله بالهایی که فضا را میشکافد به آنها بخشیده است، و باز و بسته کردن بالهایشان را به آنها الهام کرده است، و هیچکس جز الله توانا آنها را از سقوط در فضا نگه نمیدارد، بهراستیکه در رام ساختن و نگهداری از سقوط نشانههایی است برای مردمی که به الله ایمان دارند؛ زیرا آنها همان کسانی هستند که از دلالت و پندها نفع میبرند.
برخی فواید آیات:
• حکمت برتر در تقسیم روزیها میان بندگان از آنِ الله است، چون ثروتمند و فقیر و متوسط را در میان آنها قرار داده است؛ تا هستی تکامل یابد، و مردم با یکدیگر معاشرت کنند، و برخی از آنها به برخی دیگر خدمت کنند.
• دو مثال مذکور در آیات فوق، بر گمراهی مشرکان و بطلان عبادت نمادها دلالت دارد؛ زیرا اله معبود باید بر تصرف در اشیا، و بر رساندن نفع به کسانیکه او را عبادت میکنند، و بر امر به خیر و عدالت مالک و توانا باشد.
• یکی از نعمتها و مظاهر قدرت الله تعالی، آفرینش مردم از شکمهای مادرانشان است که هیچ دانشی به هیچچیز ندارند، سپس وسایل شناخت و علم، یعنی گوش و چشم و دل را بر آنها میافزاید، که با آنها یاد میگیرند و درک میکنند.
﴿وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۢ بُيُوتِكُمۡ سَكَنٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّن جُلُودِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ بُيُوتٗا تَسۡتَخِفُّونَهَا يَوۡمَ ظَعۡنِكُمۡ وَيَوۡمَ إِقَامَتِكُمۡ وَمِنۡ أَصۡوَافِهَا وَأَوۡبَارِهَا وَأَشۡعَارِهَآ أَثَٰثٗا وَمَتَٰعًا إِلَىٰ حِينٖ٨٠ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّمَّا خَلَقَ ظِلَٰلٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡجِبَالِ أَكۡنَٰنٗا وَجَعَلَ لَكُمۡ سَرَٰبِيلَ تَقِيكُمُ ٱلۡحَرَّ وَسَرَٰبِيلَ تَقِيكُم بَأۡسَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُسۡلِمُونَ٨١ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ٨٢ يَعۡرِفُونَ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَأَكۡثَرُهُمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨٣ وَيَوۡمَ نَبۡعَثُ مِن كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدٗا ثُمَّ لَا يُؤۡذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ٨٤ وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ ٱلۡعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمۡ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ٨٥ وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ شُرَكَآءَهُمۡ قَالُواْ رَبَّنَا هَٰٓؤُلَآءِ شُرَكَآؤُنَا ٱلَّذِينَ كُنَّا نَدۡعُواْ مِن دُونِكَۖ فَأَلۡقَوۡاْ إِلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلَ إِنَّكُمۡ لَكَٰذِبُونَ٨٦ وَأَلۡقَوۡاْ إِلَى ٱللَّهِ يَوۡمَئِذٍ ٱلسَّلَمَۖ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٨٧ ﴾ [النحل: ۸۰-۸۷].
(۸۰) و الله سبحانه خانههایی که از سنگ و غیر آن میسازید برای آرامش و راحتی برایتان پدید آورده است، و از پوست شتر و گاو و گوسفند خیمهها و چادرهایی در بیابان مانند خانههای شهر برایتان قرار داده است، که حمل آن در کوچ به مکانی دیگر برایتان سبک است، و نصب آن هنگام اُتراق نمودن برایتان آسان است، و از پشمهای گوسفندان و کرکهای شتران، و موهای بزها اثاثیۀ خانههایتان و لباسها و پوششهایی قرار داده است که تا زمانی مشخص از آن بهرهمند میشوید.
(۸۱) و الله از درختان و بناها سایهای برایتان قرار داده است که از گرما با آن سایه میگیرید، و برای شما از کوهها راهها و غارها و پناهگاههایی قرار داده است که از سرما و گرما و دشمن در آن پناه میگیرید، و از پشم و غیر آن لباسها و پیراهنهایی قرار داده است که گرما و سرما را از شما دفع میکند، و زرههایی برایتان قرار داده است که شما را از آسیب در جنگ محافظت میکند، و سلاح به بدنهایتان نفوذ نمیکند، همانگونه که الله نعمتهای مذکور را برایتان ارزانی داشته است نعمتهایش را بر شما کامل میکند امید است که فقط تسلیم الله باشید، و هیچچیز را با او شریک قرار ندهید.
(۸۲) پس –ای رسول- اگر از ایمان آوردن و تصدیقِ آنچه که آوردهای روی گرداندند هیچ وظیفهای نداری جز تبلیغِ آنچه به تبلیغِ واضحِ آن فرمان یافتهای، و وادار کردن آنها بر هدایت، وظیفۀ تو نیست.
(۸۳) مشرکان نعمتهای الله مانند فرستادن پیامبر ج بهسوی آنها را که برایشان ارزانی داشته است میدانند، با این وجود نعمتهای او تعالی را با به جا نیاوردن شکر آنها و تکذیب رسولانش ناسپاسی میکنند، و بیشتر آنها شکر نعمتهای او سبحانه را به جای نمیآورند.
(۸۴) و –ای رسول- به یاد آور روزیکه الله از هر امتی رسولش را که بهسوی آنها فرستاده است برمیانگیزد تا بر ایمان مؤمنان و کفر کافرانشان گواهی دهد، و بعد از آن به کفار اجازه نمیدهد از کفری که بر آن بودهاند پوزش بخواهند، و به دنیا نیز بازگردانیده نمیشوند تا اعمالی را که پروردگارشان را راضی میسازد انجام دهند؛ زیرا آخرت سرای حساب است نه سرای عمل.
(۸۵) و آنگاه که ستمکاران مشرک عذاب را مشاهده کنند عذابشان تخفیف داده نمیشود، و برای دادن مهلت به آنها عذابشان به تأخیر نمیافتد، بلکه جاویدان در آن وارد میشوند و برای همیشه در آن میمانند.
(۸۶) و آنگاه که مشرکان در آخرت معبودهایشان را که آنها را به جای الله عبادت میکردند ببینند میگویند: ای پروردگار ما، اینها همان شریکان ما هستند که آنها را به جای تو عبادت میکردیم، این سخن را میگویند تا گناهان خویش را بر دوش آنها قرار دهند، آنگاه الله معبودهایشان را به سخن میآورد، و در پاسخ مشرکان میگویند: - ای مشرکان- همانا شما در اینکه شریکی همراه الله عبادت کردید دروغگویید، زیرا او تعالی شریکی ندارد که عبادت شود.
(۸۷) و مشرکان تسلیم میشوند، و فقط در برابر الله گردن مینهند، و این ادعای آنها که به دروغ میگفتند نمادهایشان نزد الله برایشان شفاعت میکند بر باد میرود.
برخی فواید آیات:
• این آیات بر جواز استفاده از پشمها و کرکها و موها در هر حالتی، از جمله بهکارگیری آنها در خانهها و اثاثیه دلالت دارند.
• نعمتهای زیاد از اسبابی است که باعث میشوند بندگان بیشتر شکر به جای آورند و الله تعالی را ستایش کنند.
• گواهی که بر هر یک از امتها گواهی میدهد بهترین و عادلترین گواهان است، و آنها همان رسولان ‡ هستند که وقتی گواهی دهند حکم بر امتها نهایی میشود.
• این فرمودۀ الله تعالی ﴿وَسَرَٰبِيلَ تَقِيكُم بَأۡسَكُمۡ ﴾ بر بهکارگیری تجهیزات جهاد توسط بندگان دلالت دارد؛ تا در پیکار با دشمنان از آنها کمک بگیرند.
﴿ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ زِدۡنَٰهُمۡ عَذَابٗا فَوۡقَ ٱلۡعَذَابِ بِمَا كَانُواْ يُفۡسِدُونَ٨٨ وَيَوۡمَ نَبۡعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدًا عَلَيۡهِم مِّنۡ أَنفُسِهِمۡۖ وَجِئۡنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَىٰ هَٰٓؤُلَآءِۚ وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ٨٩ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٩٠ وَأَوۡفُواْ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ إِذَا عَٰهَدتُّمۡ وَلَا تَنقُضُواْ ٱلۡأَيۡمَٰنَ بَعۡدَ تَوۡكِيدِهَا وَقَدۡ جَعَلۡتُمُ ٱللَّهَ عَلَيۡكُمۡ كَفِيلًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا تَفۡعَلُونَ٩١ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّتِي نَقَضَتۡ غَزۡلَهَا مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٍ أَنكَٰثٗا تَتَّخِذُونَ أَيۡمَٰنَكُمۡ دَخَلَۢا بَيۡنَكُمۡ أَن تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرۡبَىٰ مِنۡ أُمَّةٍۚ إِنَّمَا يَبۡلُوكُمُ ٱللَّهُ بِهِۦۚ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ٩٢ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَلَتُسَۡٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٩٣ ﴾ [النحل: ۸۸-۹۳].
(۸۸) کسانیکه به الله کفر ورزیدند، و دیگران را از راه الله بازداشتند – بهسبب فساد خودشان و اینکه با گمراه کردن دیگران فساد برپا کردند، بر عذابی که به خاطر کفرشان سزاوار شدند عذابی را بر آنها میافزاییم.
(۸۹) و –ای رسول- به یاد آور روزی را که در هر امتی رسولی برمیانگیزیم که به کفر یا ایمانی که امتشان بر آن بودند بر آنها گواهی میدهد، این رسول از جنس خودشان است، و به زبان خودشان سخن میگوید. و –ای رسول- تو را گواهی بر تمام امتها آوردیم، و قرآن را بر تو نازل کردیم تا حلال و حرام و پاداش و کیفر و تمام آنچه که به توضیح نیاز دارد را توضیح دهی، و آن را مایۀ هدایت مردم بهسوی حق، و مایۀ رحمت برای کسانیکه به آن ایمان آورند و به آنچه در آن آمده است عمل کنند فرو فرستادیم تا مژدهای برای مؤمنان به الله به نعمتهای جاویدانی که در انتظارش هستند باشد.
(۹۰) بهراستیکه الله بندگانش را به عدالت فرمان میدهد به اینکه بنده حقوق الله و حقوق بندگان را ادا کند، و در داوری، هیچکس را بر هیچکس برتری ندهد مگر به حقی که موجب برتری است، و به احسان فرمان میدهد به اینکه آنچه بر بنده واجب نیست مانند انفاقِ خودخواسته و عفو ظالم را از روی نیکی بهپا دارد، و به بخشش برای خویشاوندان در چیزهایی که به آن نیاز دارند فرمان میدهد، و از هر زشتیای نهی میکند، چه گفتاری مانند فحاشی، یا کرداری مانند زنا، و از هر آنچه که شرع نمیپسندد یعنی از تمام گناهان نهی میکند، و از ظلم و تکبر بر مردم باز میدارد. الله با اوامر و نواهی موجود در این آیه به شما پند میدهد امید است از آنچه که شما را به آن پند میدهد عبرت گیرید.
(۹۱) و به تمام پیمانهایی که با الله یا با مردم بستهاید وفا کنید، و سوگندها را پس از اینکه با سوگند به الله محکم کردید نشکنید، درحالیکه الله را به وفا به آنچه که بر آن سوگند خوردهاید بر خود گواه گرفتهاید. بهراستی که الله از آنچه که انجام میدهید آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال اعمالتان جزا میدهد.
(۹۲) و با شکستن پیمانها نادان و سبک عقل نباشید، مانند زن نادانی که در بافتن پشم یا پنبهاش زحمت زیادی کشیده است، و رشتهاش را محکم کرده است، سپس آن را همانند قبل از بافتن میگسلد و باز میکند، پس در بافتن و گسستن خسته میشود، اما به مطلوب دست نمییابد. شما نیز سوگندهایتان را وسیلۀ فریب قرار میدهید و به یکدیگر فریب میزنید؛ تا امت شما از امت دشمنانتان بیشتر و قویتر باشد، بهراستیکه الله با وفا به پیمانها شما را میآزماید، که آیا به پیمانها وفا میکنید یا آنها را میشکنید؟ و به تحقیق که الله در روز قیامت آنچه را در دنیا در آن اختلاف میکردید برایتان آشکار میگرداند، آنگاه حقگو را از یاوهگو، و راستگو را از دروغگو جدا میسازد.
(۹۳) و اگر الله میخواست بهطور قطع شما را امتی واحد و متحد بر حق قرار میداد، اما او سبحانه به عدل خویش هرکس را که بخواهد با یاری نکردنِ او در راه حق و وفا به پیمانها گمراه میسازد، و به فضل خویش هرکس را که بخواهد بر این کار توفیق میدهد، و بهطور قطع روز قیامت در مورد اعمالیکه در دنیا انجام میدادید سوال خواهید شد.
برخی فواید آیات:
• کفار که از راه الله بازمیدارند بهسبب برپا کردن فساد توسط آنها در دنیا با کفر و معصیت، عذابی دو چندان برایشان است.
• زمین از صالحان و علما خالی نمیشود، و آنها پیشوایان هدایت و جانشینان پیامبران ‡ هستند، و علما نگهبانان شریعتهای پیامبران ‡ هستند.
• آیات فوق، ارکان جامعۀ اسلامی در زندگی فردی و عمومی را برای فرد و گروه و حکومت مشخص کرده است.
• نهی از رشوه و گرفتن اموال برای شکستن پیمان.
﴿وَلَا تَتَّخِذُوٓاْ أَيۡمَٰنَكُمۡ دَخَلَۢا بَيۡنَكُمۡ فَتَزِلَّ قَدَمُۢ بَعۡدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُواْ ٱلسُّوٓءَ بِمَا صَدَدتُّمۡ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَكُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ٩٤ وَلَا تَشۡتَرُواْ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ ثَمَنٗا قَلِيلًاۚ إِنَّمَا عِندَ ٱللَّهِ هُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٩٥ مَا عِندَكُمۡ يَنفَدُ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ بَاقٖۗ وَلَنَجۡزِيَنَّ ٱلَّذِينَ صَبَرُوٓاْ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٩٦ مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَنُحۡيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةٗ طَيِّبَةٗۖ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٩٧ فَإِذَا قَرَأۡتَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ٩٨ إِنَّهُۥ لَيۡسَ لَهُۥ سُلۡطَٰنٌ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٩٩ إِنَّمَا سُلۡطَٰنُهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ يَتَوَلَّوۡنَهُۥ وَٱلَّذِينَ هُم بِهِۦ مُشۡرِكُونَ١٠٠ وَإِذَا بَدَّلۡنَآ ءَايَةٗ مَّكَانَ ءَايَةٖ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوٓاْ إِنَّمَآ أَنتَ مُفۡتَرِۢۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ١٠١ قُلۡ نَزَّلَهُۥ رُوحُ ٱلۡقُدُسِ مِن رَّبِّكَ بِٱلۡحَقِّ لِيُثَبِّتَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ١٠٢ ﴾ [النحل: ۹۴-۱۰۲].
(۹۴) و سوگندهایتان را وسیلۀ نیرنگ قرار ندهید که یکدیگر را با آن بفریبید، که در آن هوسهایتان را پیروی کنید، و هرگاه خواستید آنها را بشکنید، و هرگاه خواستید به آنها وفا کنید، زیرا اگر این کار را انجام دهید گامهایتان را از راه راست پس از اینکه بر آن ثابت بوده است لغزاندهاید، و بهسبب گمراهی خودتان، و نیز گمراه ساختن دیگران از راه الله عذاب را بچشید و عذابی دو چندان برایتان باشد.
(۹۵) و پیمان الله را به بهای ناچیزی با شکستن پیمان و وفا نکردن به آن عوض نکنید، بهراستیکه پیروزی و غنیمتها در دنیا، و نعمتهای جاویدان در آخرت که نزد الله است برایتان بهتر است از عوض ناچیزی بر شکستن پیمان اگر این امر را درمییابید.
(۹۶) - ای مردم- مال و خوشیها و نعمتیهایی که نزدتان است هر چند زیاد باشد پایان مییابد، و پاداشی که نزد الله وجود دارد باقی است، پس چگونه فانی را بر باقی ترجیح میدهید؟ و به یقین پاداش کسانی را که بر پیمانهایشان شکیبایی کردند و آنها را نشکستند به بهتر از طاعاتی که انجام میدادند جزا خواهیم داد، چنانکه نیکی را به ده تا هفتصد برابر آن، تا چندین برابر جزا خواهیم داد.
(۹۷) هر مرد و زنی که عمل صالحی موافق با شریعت انجام دهد، و به الله ایمان داشته باشد؛ بهطور قطع در زندگی دنیا او را حیاتی خوش با رضایت به حکم الله و قناعت و توفیق به طاعات میبخشیم، و در آخرت پاداش آنها را به بهتر از اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادند جزا میدهیم.
(۹۸) پس –ای مؤمن- هرگاه خواستی قرآن بخوانی از الله بخواه که تو را از وسوسههای شیطانِ رانده شده از رحمت الله، پناه دهد.
(۹۹) بهراستیکه شیطان بر کسانیکه به الله ایمان آوردهاند، و در تمام کارهایشان فقط بر پروردگارشان توکل کردهاند تسلطی ندارد.
(۱۰۰) شیطان با وسوسههایش فقط بر کسانی تسلط دارد که او را به دوستی میگیرند، و در فریبش از او فرمانبرداری میکنند، همان کسانیکه بهسبب فریب شیطان به الله مشرک هستند و دیگران را همراه او عبادت میکنند.
(۱۰۱) و چون حکم آیهای از قرآن را با آیهای دیگر نسخ کنیم- و الله داناتر است به آنچه که از قرآن بهسبب حکمتی نسخ میشود، و به آنچه که از قرآن نسخ نمیشود بسیار داناست- میگویند: - ای محمد- تو فقط دروغگویی هستی که بر الله دروغ میبندی، بلکه بیشتر آنها نمیدانند که نسخ فقط بهسبب حکمتی الهی و فراگیر است.
(۱۰۲) - ای رسول- به آنها بگو: این قرآن را جبریل ÷ از جانب الله سبحانه با حقیقتی که هیچ خطا و تبدیل و تحریفی در آن نیست آورده است، تا کسانی را که به الله ایمان آوردهاند هرگاه حکم جدیدی از آن نازل شود، و بخشی از آن نسخ شود بر ایمانشان استوار گرداند، و برای اینکه هدایتی برای آنها بهسوی حق، و بشارتی برای مسلمانان باشد به پاداشی گرامی که به دست میآورند.
برخی فواید آیات:
• عمل صالحِ اِقرار کنندگان ایمان، زندگی را خوش میگرداند.
• راه نجات از شر شیطان، روی آوردن به الله و پناه جستن به او تعالی از شر شیطان است.
• مؤمنان باید قرآن را پیشوای خویش قرار دهند، یعنی به علومش پرورش یابند، به اخلاقش آراسته گردند، و از نورش روشنایی برگیرند، که با این کار امور دینی و دنیاییشان اصلاح میگردد.
• نسخ احکام واقع شده در قرآن در زمان وحی بهسبب حکمتی است، که همان مراعات مصالح و رویدادها، و تغییر احوال بشری است.
﴿وَلَقَدۡ نَعۡلَمُ أَنَّهُمۡ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُۥ بَشَرٞۗ لِّسَانُ ٱلَّذِي يُلۡحِدُونَ إِلَيۡهِ أَعۡجَمِيّٞ وَهَٰذَا لِسَانٌ عَرَبِيّٞ مُّبِينٌ١٠٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ لَا يَهۡدِيهِمُ ٱللَّهُ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ١٠٤ إِنَّمَا يَفۡتَرِي ٱلۡكَذِبَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَٰذِبُونَ١٠٥ مَن كَفَرَ بِٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ إِيمَٰنِهِۦٓ إِلَّا مَنۡ أُكۡرِهَ وَقَلۡبُهُۥ مُطۡمَئِنُّۢ بِٱلۡإِيمَٰنِ وَلَٰكِن مَّن شَرَحَ بِٱلۡكُفۡرِ صَدۡرٗا فَعَلَيۡهِمۡ غَضَبٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ١٠٦ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمُ ٱسۡتَحَبُّواْ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا عَلَى ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٠٧ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَسَمۡعِهِمۡ وَأَبۡصَٰرِهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡغَٰفِلُونَ١٠٨ لَا جَرَمَ أَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ١٠٩ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُواْ مِنۢ بَعۡدِ مَا فُتِنُواْ ثُمَّ جَٰهَدُواْ وَصَبَرُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ١١٠ ﴾ [النحل: ۱۰۳-۱۱۰].
(۱۰۳) و ما میدانیم که مشرکان میگویند: همانا انسانی این قرآن را به محمد میآموزد، و آنها در این ادعایشان دروغگویند، چون زبان کسیکه ادعا میکنند به رسول میآموزد عَجَم است، و این قرآن بر زبان عربی روشن و با بلاغت عالی نازل شده است، پس چگونه ادعا میکنند که از یک عَجَم فرامیگیرد؟!
(۱۰۴) همانا کسانیکه ایمان ندارند آیات الله از جانب او سبحانه است تا زمانیکه بر این امر اصرار ورزند الله آنها را به هدایت توفیق نمیدهد، و بهسبب اینکه به الله کفر میورزند، و آیاتش را تکذیب میکنند عذابی رنج آور دارند.
(۱۰۵) محمد ج در آنچه از جانب پروردگارش آورده دروغگو نیست، بلکه کسانی دروغ میسازند که آیات الله را تصدیق نمیکنند؛ زیرا آنها از عذاب نمیترسند، و به پاداش امید ندارند، و این مُتَّصِفان به کفر همان دروغگویانند؛ زیرا دروغ عادتشان است که به آن خو گرفتهاند.
(۱۰۶) به جز کسیکه به کفر مجبور شده است و سخن کفر را با زبانش بگوید اما قلبش به ایمان اطمینان داشته باشد و به حقیقت آن یقین داشته باشد، هرکس پس از ایمانش به الله کفر ورزد و سینهاش را بر کفر گشوده باشد و کفر را بر ایمان برگزیند، و کفر را با رغبت به زبان آورد از اسلام بازگشته و مُرتَد است پس خشمی از جانب الله بر آنها است، و عذاب بزرگی دارند.
(۱۰۷) این ارتداد و بازگشت از اسلام بهسبب این است که آنها با مراقبت بر کفرشان بهره دنیایی را که به آن رسیدند بر آخرت برتری دادند، و الله قوم کافران را به ایمان توفیق نمیدهد، بلکه دست از یاریشان میکشد.
(۱۰۸) این توصیف شدگان به ارتداد پس از ایمان، کسانی هستند که الله بر دلهایشان مُهر نهاده است پس پندها را نمیفهمند، و بر گوشهایشان مُهر نهاده است پس آنگونه که نفع ببرند پندها را گوش نمیکنند، و بر چشمهایشان مُهر نهاده است چنانکه آیات دلالت کننده بر ایمان را نمیبینند، و همانها هستند که از اسباب سعادت و شقاوت، و از عذابی که الله برایشان فراهم آورده است بیخبر هستند.
(۱۰۹) بدون تردید آنها در روز قیامت همان زیانکارانی هستند که بهسبب کفر پس از ایمان که اگر بر آن مراقبت میکردند بهطور قطع وارد بهشت میشدند به خودشان زیان رساندهاند.
(۱۱۰) - ای رسول- با این وجود نیز پروردگارت نسبت به مؤمنان مستضعف بسیار آمرزنده و مهربان است پس از آنکه مشرکان آنها را عذاب کردند و در دینشان به فتنه انداختند تا اینکه سخن کفر را به زبان آوردند، درحالیکه دلهایشان به ایمان اطمینان داشت از مکه به مدینه مهاجرت کردند، سپس در راه الله جهاد کردند تا سخن الله برتر باشد، و سخن کافران پایینتر باشد، و بر دشواریهای این راه شکیبایی ورزیدند. بهراستیکه پروردگارت پس از این فتنه که با آن در معرض آزمایش قرار گرفتند، و شکنجهای که با آن عذاب شدند تا اینکه سخن کفر را به زبان آوردند؛ نسبت به آنها بسیار آمرزنده و مهربان است؛ زیرا آنها فقط در حال اجبار، سخن کفر را به زبان آوردند.
برخی فواید آیات:
• اجازه بیان کفر به صورت آشکارا برای کسیکه بر این کار مجبور شده است به شرط اینکه قلبش به ایمان اطمینان داشته باشد.
• مرتدان سزاوار خشم و عذاب الله شدهاند؛ چون زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح دادهاند، و از هدایت الله محروم ماندهاند، و الله بر دلها و گوشها و چشمهایشان مُهر نهاده است، و آنها را از بیخبرانی قرار داده است که عذاب سخت روز قیامت را برایشان میخواهد.
• الله آمرزش و رحمت را برای کسانیکه ایمان آوردهاند، و پس از اینکه به فتنه افتادند مهاجرت کردند، و بر جهاد شکیبایی کردند نوشته است.
﴿۞يَوۡمَ تَأۡتِي كُلُّ نَفۡسٖ تُجَٰدِلُ عَن نَّفۡسِهَا وَتُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ١١١ وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا قَرۡيَةٗ كَانَتۡ ءَامِنَةٗ مُّطۡمَئِنَّةٗ يَأۡتِيهَا رِزۡقُهَا رَغَدٗا مِّن كُلِّ مَكَانٖ فَكَفَرَتۡ بِأَنۡعُمِ ٱللَّهِ فَأَذَٰقَهَا ٱللَّهُ لِبَاسَ ٱلۡجُوعِ وَٱلۡخَوۡفِ بِمَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ١١٢ وَلَقَدۡ جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مِّنۡهُمۡ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَهُمۡ ظَٰلِمُونَ١١٣ فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ حَلَٰلٗا طَيِّبٗا وَٱشۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ١١٤ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحۡمَ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦۖ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١١٥ وَلَا تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلۡسِنَتُكُمُ ٱلۡكَذِبَ هَٰذَا حَلَٰلٞ وَهَٰذَا حَرَامٞ لِّتَفۡتَرُواْ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ لَا يُفۡلِحُونَ١١٦ مَتَٰعٞ قَلِيلٞ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١١٧ وَعَلَى ٱلَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمۡنَا مَا قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ مِن قَبۡلُۖ وَمَا ظَلَمۡنَٰهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ١١٨ ﴾ [النحل: ۱۱۱-۱۱۸].
(۱۱۱) و –ای رسول- به یاد آور روزی را که هر انسانی در حالی میآید که بهسبب موقعیت دشوار، فقط از خودش دفاع میکند، و از دیگران دفاع نمیکند، و هر شخصی پاداش خیر و شری را که انجام داده است دریافت میکند، و نه با کاستن از نیکیهایشان به آنها ستم میشود، و نه با افزودن بر بدیهایشان.
(۱۱۲) و الله مثال شهری – یعنی مکه- را زده است که ایمن بود و ساکنانش نمیترسیدند، و آرام بود درحالیکه مردم پیرامونش ربوده میشدند، و رزق آن گوارا و آسان از هر مکانی بهسویش سرازیر میشد، اما ساکنانش به نعمتهایی که الله بر آنها ارزانی داشته بود کفر ورزیدند و شکرش را به جای نیاوردند، پس الله آنها را بهسبب کفر و تکذیبی که مرتکب میشدند با گرسنگی و ترس شدیدی که بدنهایشان را بیقرار و ضعیف ساخت مجازات کرد، به حدی که گرسنگی و ترس برایشان مانند لباس شد (همیشه با آنها بود).
(۱۱۳) و بهسوی اهالی مکه رسولی از خودشان که او را به امانتداری و راستگویی میشناسند، یعنی محمد ج آمد، اما او را در آنچه که پروردگارش بر او نازل کرده بود تکذیب کردند، آنگاه عذاب الله با گرسنگی و ترس بر آنها نازل شد، درحالیکه چون به الله شرک ورزیده بودند، و رسولش را تکذیب کرده بودند با قرار دادن خودشان در معرض نابودی بر خویشتن ستم روا داشتند.
(۱۱۴) پس –ای بندگان- از آنچه الله سبحانه به شما روزی داده است آنچه را که حلال است و خوردنش برایتان لذتبخش است بخورید، و شکر نعمتهای الله را که بر شما ارزانی داشته است با اقرار به این نعمتها برای الله و صرف کردن آن در راه رضایت او تعالی به جای آورید، اگر فقط او را عبادت میکنید و به او شرک نمیورزید.
(۱۱۵) الله از میان خوردنیها، این موارد را بر شما حرام گردانیده است: از میان ذبح شدنیها آنچه بدون ذبح مرده است؛ و خون ریخته شده؛ و خوک را با تمام اجزایش؛ و آنچه را که ذبح کنندهاش آن را برای غیر الله قربانی کرده است. این تحریم فقط در حال اختیار است، اما کسیکه ضرورت او را به خوردن این موارد بکشاند، و بدون رغبت در آنچه حرام است از آن بخورد، و از حد نیاز نگذرد، گناهی بر او نیست. بهراستی که الله آمرزنده است، و آنچه را که بخورد برایش میآمرزد، و نسبت به او مهربان است چون خوردن از آن را در هنگام ضرورت برایش اجازه داده است.
(۱۱۶) و –ای مشرکان- آنچه را که زبانهایتان به دروغ بر الله نسبت میدهد نگویید که: این چیز حلال، و این چیز حرام است؛ به این هدف که با تحریم آنچه که الله حرام نکرده است، یا حلال کردن آنچه که الله حلال نکرده است بر او تعالی دروغ ببندید. بهراستی کسانیکه بر الله دروغ میبندند به مطلوب دست نمییابند، و از ترس و هلاکت رهایی پیدا نمیکنند.
(۱۱۷) بهسبب اینکه از هوسهایشان پیروی کردند در دنیا کالای اندک و ناچیزی برایشان است، و روز قیامت عذابی رنجآور دارند.
الله پس از بیان خوردنیهایی که بر امت اسلام حرام گردانیده است خوردنیهایی را که بر یهودیان حرام گردانیده بود بیان کرده است:
(۱۱۸) و فقط بر یهودیان آنچه را که برایت حکایت کردیم حرام گردانیدیم (چنانکه در آیۀ ۱۴۶ سورۀ الأنعام آمده است)، و ما با تحریم این موارد به آنها ستم نکردیم، بلکه آنها خودشان بر خویشتن ستم کردند هنگامیکه اسباب عذاب را مرتکب شدند. آنگاه آنها را به خاطر سرکشیشان جزا دادیم. پس این موارد را برای مجازاتشان بر آنها حرام گردانیدیم.
برخی فواید آیات:
• جزا از جنس عمل است؛ زیرا اهالی مکه وقتی نعمت را ناسپاسی کردند، نقیض نعمت، یعنی نابودی و گرفتن نعمت، آنها را فرا گرفت، و پس از سیری در گرسنگی شدید افتادند، و پس از امنیت و اطمینان در ترس و بیقراری، و پس از بینیازی در وسایل زندگی به اندکی گرفتار آمدند.
• وجوب ایمان به الله و رسولان ‡، و عبادت الله به یگانگی، و شکر او به خاطر نعمتها و برکات زیادش، و اینکه هرکس که به الله کفر ورزد و از او نافرمانی کند، و نعمت الله بر خویش را انکار کند عذاب الهی او را فرا میگیرد.
• الله تعالی از روی لطف و احسان و به خاطر محافظت از فساد، بهجز پلیدیها چیزی را بر ما حرام نکرده است.
﴿ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُواْ ٱلسُّوٓءَ بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٌ١١٩ إِنَّ إِبۡرَٰهِيمَ كَانَ أُمَّةٗ قَانِتٗا لِّلَّهِ حَنِيفٗا وَلَمۡ يَكُ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٢٠ شَاكِرٗا لِّأَنۡعُمِهِۚ ٱجۡتَبَىٰهُ وَهَدَىٰهُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ١٢١ وَءَاتَيۡنَٰهُ فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٢٢ ثُمَّ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ أَنِ ٱتَّبِعۡ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٢٣ إِنَّمَا جُعِلَ ٱلسَّبۡتُ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِۚ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ١٢٤ ٱدۡعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِٱلۡحِكۡمَةِ وَٱلۡمَوۡعِظَةِ ٱلۡحَسَنَةِۖ وَجَٰدِلۡهُم بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ١٢٥ وَإِنۡ عَاقَبۡتُمۡ فَعَاقِبُواْ بِمِثۡلِ مَا عُوقِبۡتُم بِهِۦۖ وَلَئِن صَبَرۡتُمۡ لَهُوَ خَيۡرٞ لِّلصَّٰبِرِينَ١٢٦ وَٱصۡبِرۡ وَمَا صَبۡرُكَ إِلَّا بِٱللَّهِۚ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَلَا تَكُ فِي ضَيۡقٖ مِّمَّا يَمۡكُرُونَ١٢٧ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحۡسِنُونَ١٢٨ ﴾ [النحل: ۱۱۹-۱۲۸].
(۱۱۹) - ای رسول- با این وجود پروردگارت برای کسانیکه گناهان را از روی نادانی به سرانجامشان هر چند از روی عمد مرتکب شدند، سپس بعد از انجام گناهان بهسوی الله توبه کردند، و اعمال فاسدشان را اصلاح کردند، همانا پروردگارت پس از توبه گناهانشان را میآمرزد، و نسبت به آنها مهربان است.
چون مشرکان ادعا میکردند که بر آیین ابراهیم ÷ هستند، الله پاسخ این ادعایشان را داد و فرمود:
(۱۲۰) همانا ابراهیم ÷ گرد آورندۀ خصلتهای نیکو، پایدار بر طاعت پروردگارش، مایل از تمام ادیان بهسوی دین اسلام بود، و هرگز از مشرکان نبوده است.
(۱۲۱) و شکرگزار نعمتهای الله که بر او ارزانی داشت بود، و الله او را برای نبوت برگزید، و بهسوی دین استوار اسلام هدایت کرد.
(۱۲۲) و در دنیا نبوت و یاد نیک و فرزند صالح برایش عطا کردیم، و به تحقیق که در آخرت از صالحانی است که الله درجات والایی از بهشت برایشان فراهم آورده است.
(۱۲۳) - ای رسول- سپس به تو وحی کردیم که با تمایل از تمام ادیان به دین اسلام، از آیین ابراهیم ÷ در توحید و بیزاری از مشرکان و دعوت بهسوی الله و عمل به شریعت او تعالی، پیروی کن، و چنانکه مشرکان ادعا میکنند ابراهیم ÷ هرگز از مشرکان نبود، بلکه برای الله را یک مُوَحّد و یکتاپرست بود.
(۱۲۴) بهراستیکه بزرگداشت روز شنبه بر یهودیانی که در آن اختلاف کردند فرض قرار داده شد؛ تا در این روز از کارهایشان برای عبادت دست بکشند پس از اینکه در مورد روز جمعه که به دست کشیدن از کار در آن فرمان یافته بودند گمراه شدند. و –ای رسول- بهراستیکه پروردگارت در روز قیامت میان این اختلاف کنندگان در آنچه اختلاف میورزیدند داوری خواهد کرد، و هرکس را به آنچه سزاوارش است جزا خواهد داد.
(۱۲۵) - ای رسول- تو و مؤمنانی که از تو پیروی کردند به مقتضای حال و فهم و گردن نهادن شخصی که دعوت میدهد، و با اندرز مشتمل بر ترغیب و ترهیب بهسوی دین اسلام فراخوانید، و به روشی که از نظر گفتار و فکر و اخلاق نیکوتر است با آنها مجادله کن، زیرا هدایت مردم بر عهدۀ تو نیست، و فقط ابلاغ به آنها وظیفۀ توست، بهراستیکه پروردگارت به کسانیکه از دین اسلام گمراه شوند، و به کسانیکه به آن هدایت یابند آگاهتر است، پس خودت را به خاطر اندوه بر آنها نابود نکن.
(۱۲۶) و اگر خواستید دشمنتان را مجازات کنید او را به مانند آنچه بر شما روا داشته است بدون زیادهروی مجازات کنید، و اگر با وجود قدرت بر این کار از مجازات او شکیبایی کنید این کار برای شکیبایان شما بهتر است از اینکه به تساوی قصاص کنند.
(۱۲۷) و –ای رسول- در برابر آزارهایی که از آنها به تو میرسد شکیبایی کن، و توفیق تو به شکیبایی جز با توفیق دادن الله نیست، و بهسبب اینکه کافران از تو روی میگردانند اندوه مدار، و بهسبب مکر و نیرنگی که انجام میدهند سینهات تنگ نگردد.
(۱۲۸) بهراستی الله با کسانی است که با ترک گناهان تقوای او تعالی را پیشه کردند، و با کسانی است که با برپایی طاعات و اجرای آنچه به آن فرمان یافتهاند نیکوکارند، زیرا نصر و تأیید الهی همراهشان است.
برخی فواید آیات:
• مقتضای رحمت الله چنین است که توبه آن دسته از بندگانش که کفر و سایر گناهان را انجام میدهند، سپس توبه میکنند و اعمالشان را اصلاح میگردانند میپذیرد، و آنها را میآمرزد.
• سزاوار است که مسلمان ابراهیم ÷ را الگوی خویش قرار دهد.
• دعوتگران بهسوی دین الله باید از این سه راه پیروی کنند: حکمت، اندرز نیکو، و مجادله با روشی که نیکوتر است.
• کیفر به مثل و بدون زیادهروی است، یعنی مظلوم از افزودن بر کیفر ظالم نهی شده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِيٓ أَسۡرَىٰ بِعَبۡدِهِۦ لَيۡلٗا مِّنَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ إِلَى ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡأَقۡصَا ٱلَّذِي بَٰرَكۡنَا حَوۡلَهُۥ لِنُرِيَهُۥ مِنۡ ءَايَٰتِنَآۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ١ وَءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَجَعَلۡنَٰهُ هُدٗى لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُواْ مِن دُونِي وَكِيلٗا٢ ذُرِّيَّةَ مَنۡ حَمَلۡنَا مَعَ نُوحٍۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَبۡدٗا شَكُورٗا٣ وَقَضَيۡنَآ إِلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ فِي ٱلۡكِتَٰبِ لَتُفۡسِدُنَّ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَّتَيۡنِ وَلَتَعۡلُنَّ عُلُوّٗا كَبِيرٗا٤ فَإِذَا جَآءَ وَعۡدُ أُولَىٰهُمَا بَعَثۡنَا عَلَيۡكُمۡ عِبَادٗا لَّنَآ أُوْلِي بَأۡسٖ شَدِيدٖ فَجَاسُواْ خِلَٰلَ ٱلدِّيَارِۚ وَكَانَ وَعۡدٗا مَّفۡعُولٗا٥ ثُمَّ رَدَدۡنَا لَكُمُ ٱلۡكَرَّةَ عَلَيۡهِمۡ وَأَمۡدَدۡنَٰكُم بِأَمۡوَٰلٖ وَبَنِينَ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ أَكۡثَرَ نَفِيرًا٦ إِنۡ أَحۡسَنتُمۡ أَحۡسَنتُمۡ لِأَنفُسِكُمۡۖ وَإِنۡ أَسَأۡتُمۡ فَلَهَاۚ فَإِذَا جَآءَ وَعۡدُ ٱلۡأٓخِرَةِ لِيَسُُٔواْ وُجُوهَكُمۡ وَلِيَدۡخُلُواْ ٱلۡمَسۡجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٖ وَلِيُتَبِّرُواْ مَا عَلَوۡاْ تَتۡبِيرًا٧ ﴾ [الإسراء: ۱-۷].
برخی مقاصد سوره:
بیان کاملشدن رسالت محمدی، و نیز ذکر اشارهها و مژدههایی در خصوص ماهیت و آیندۀ رسالت.
تفسیر:
(۱) منزه و بزرگ است الله سبحانه، به خاطر قدرتش بر انجام آنچه هیچکس جز او قادر بر انجامش نیست، زیرا او تعالی ذاتی است که پارهای از شب روح و بدن بندهاش محمد ج را در بیداری از مسجد الحرام به مسجد بیت المقدس که پیرامون آن را با میوهها و کشتزارها و منازل پیامبران ‡ برکت دادهایم سیر داد؛ تا برخی آیات ما را که بر قدرت الله سبحانه دلالت دارند ببیند، بهراستیکه او تعالی ذات شنوایی است که هیچ شنیدهشدهای از او پوشیده نمیماند، و ذات بینایی است که هیچ دیدهشدهای بر او پنهان نمیماند.
(۲)و تورات را به موسی ÷ دادیم و آن را هدایتگر و راهنمای بنیاسرائیل گردانیدیم، و به بنیاسرائیل گفتیم: کارسازی جز من نگیرید که امورتان را به او واگذار کنید، بلکه فقط بر من توکل کنید.
(۳) شما از نسل کسانی هستید که با نجات آنها همراه نوح ÷ از غرقشدن در طوفان بر آنها نعمت بخشیدیم، پس این نعمت را به یاد آورید، و از الله تعالی با عبادت و طاعت او به یگانگی سپاسگزاری کنید، و در این کار به نوح ÷ اقتدا کنید، زیرا او بسیار شکر الله تعالی را به جای میآورد.
(۴) و در تورات به بنیاسرائیل خبر دادیم و آنها را آگاه کردیم که بهطور قطع با انجام گناهان و ناسپاسی دوباره در زمین فساد برپا خواهند کرد، و بهطور قطع با ستم و سرکشی بر مردم برتری خواهند طلبید درحالیکه در این کار از حد میگذرند.
(۵) پس هنگامیکه برای بار اول فساد برپا کردند عدهای از بندگان خویش را که نیرومند و دارای سختگیری زیادی بودند بر آنها مسلط کردیم که آنها را میکشتند و آواره میکردند، و در میان خانههایشان گشتند و بر هرچه میگذشتند آن را تباه میکردند، و وعدۀ الله بر این کار بدون تردید تحققیافتنی است.
(۶) - ای بنیاسرائیل- سپس وقتی بهسوی الله توبه کردید، شما را بر کسانیکه بر شما مسلط شده بودند حاکم کردیم و شما را با اموال، پس از چپاول آن؛ و فرزندان، پس از اسارتشان یاری رساندیم، و گروه شما را از دشمنانتان بیشتر گردانیدیم.
(۷) - ای بنیاسرائیل- اگر اعمالتان را اصلاح کنید، و به نحو مطلوب انجام دهید، پاداش آن به خودتان بازمیگردد، زیرا الله از اعمال شما بینیاز است، و اگر اعمال بدی مرتکب شوید عاقبت آن نیز به ضرر خود شماست، زیرا نه نیکی افعال شما به الله فایده میرساند، و نه بدی اعمالتان به او تعالی ضرری میرساند، پس اگر دوباره مرتکب فساد شدید دشمنانتان را بر شما مسلط میکنیم تا شما را با شکنجههای گوناگون خوار گردانند، و اندوه را در چهرههایتان آشکار سازند، و بهطور قطع وارد بیتالمقدس خواهند شد و همانند بار اول آن را تخریب خواهند کرد، و بر هر سرزمینی که چیره شوند آن را بهطور کامل نابود خواهند کرد.
برخی فواید آیات:
• در این فرموده ﴿ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡأَقۡصَا ﴾: به دخول مسجد الاقصی در حکم اسلام اشاره شده؛ زیرا مسجد محل عبادت مسلمانان است.
• بیان فضیلت شکر، و اقتدا به پیامبران و رسولان شکرگزار.
• یکی از حکمتها و سنتهای الله این است که کسانی را بر فسادکاران میفرستد که آنها را از فساد بازمیدارند؛ تا حکمت الله در اصلاح محقق گردد.
• ترساندن امت اسلامی از انجام گناهان؛ تا مبادا مصیبتی که به بنیاسرائیل رسید آنها را نیز فراگیرد، زیرا سنت الله یکی است و هرگز تبدیل و تغییر نمیپذیرد.
﴿عَسَىٰ رَبُّكُمۡ أَن يَرۡحَمَكُمۡۚ وَإِنۡ عُدتُّمۡ عُدۡنَاۚ وَجَعَلۡنَا جَهَنَّمَ لِلۡكَٰفِرِينَ حَصِيرًا٨ إِنَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ يَهۡدِي لِلَّتِي هِيَ أَقۡوَمُ وَيُبَشِّرُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمۡ أَجۡرٗا كَبِيرٗا٩ وَأَنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ أَعۡتَدۡنَا لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا١٠ وَيَدۡعُ ٱلۡإِنسَٰنُ بِٱلشَّرِّ دُعَآءَهُۥ بِٱلۡخَيۡرِۖ وَكَانَ ٱلۡإِنسَٰنُ عَجُولٗا١١ وَجَعَلۡنَا ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ ءَايَتَيۡنِۖ فَمَحَوۡنَآ ءَايَةَ ٱلَّيۡلِ وَجَعَلۡنَآ ءَايَةَ ٱلنَّهَارِ مُبۡصِرَةٗ لِّتَبۡتَغُواْ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّكُمۡ وَلِتَعۡلَمُواْ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلۡحِسَابَۚ وَكُلَّ شَيۡءٖ فَصَّلۡنَٰهُ تَفۡصِيلٗا١٢ وَكُلَّ إِنسَٰنٍ أَلۡزَمۡنَٰهُ طَٰٓئِرَهُۥ فِي عُنُقِهِۦۖ وَنُخۡرِجُ لَهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ كِتَٰبٗا يَلۡقَىٰهُ مَنشُورًا١٣ ٱقۡرَأۡ كِتَٰبَكَ كَفَىٰ بِنَفۡسِكَ ٱلۡيَوۡمَ عَلَيۡكَ حَسِيبٗا١٤ مَّنِ ٱهۡتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهۡتَدِي لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيۡهَاۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۗ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبۡعَثَ رَسُولٗا١٥ وَإِذَآ أَرَدۡنَآ أَن نُّهۡلِكَ قَرۡيَةً أَمَرۡنَا مُتۡرَفِيهَا فَفَسَقُواْ فِيهَا فَحَقَّ عَلَيۡهَا ٱلۡقَوۡلُ فَدَمَّرۡنَٰهَا تَدۡمِيرٗا١٦ وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِنَ ٱلۡقُرُونِ مِنۢ بَعۡدِ نُوحٖۗ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِۦ خَبِيرَۢا بَصِيرٗا١٧ ﴾ [الإسراء: ۸-۱۷].
(۸) - ای بنیاسرائیل- امید است که اگر بهسوی پروردگارتان توبه کنید، و اعمالتان را نیک گردانید، پس از این انتقام شدید بر شما رحم کند، و اگر برای بار سوم یا بیشتر به فسادکاری بازگردید ما هم برای انتقام از شما بازمیگردیم، و جهنم را برای کافران به الله بستر و گهوارهای قرار دادهایم که از آن رهایی نمییابند.
(۹) بهراستیکه این قرآن نازلشده بر محمد ج بر نیکوترین راهها که همان راه اسلام است راهنمایی میکند، و مؤمنان به الله را که اعمال صالح انجام میدهند به آنچه خشنودشان میسازد، یعنی به اینکه پاداش بزرگی از جانب الله دارند خبر میدهد.
(۱۰) و کسانی را که به روز قیامت ایمان ندارند به آنچه آنها را اندوهگین میسازد خبر میدهد، یعنی به اینکه عذابی رنجآور در روز قیامت برایشان آماده ساختهایم.
(۱۱) و انسان همانگونه که خیر را برای خودش فرامیخواند، از روی جهلی که دارد هنگام خشم، بدیها را برای خود و فرزند و مالش فرامیخواند، پس اگر دعایش به بدی را اجابت کنیم بهطور قطع خودش، و مالش و فرزندش نابود خواهند شد، و انسان بر عجله آفریده شده است؛ از این رو، گاهی در آنچه به ضررش است شتاب میکند.
(۱۲) و شب و روز را دو نشانۀ دلالتکننده بر یگانگی و قدرت الله آفریدیم؛ چون در طولانیبودن و کوتاهی و گرما و سرما با هم اختلاف دارند، یعنی شب را تاریک برای استراحت و خواب، و روز را روشن قرار دادیم که مردم در آن میبینند و برای معاش خویش تلاش میکنند، به این امید که با از پی یکدیگر آمدن شب و روز، شمار سالها، و حساب ماهها و روزها و ساعتها را که به آن نیاز دارید را یاد بگیرید، و برای تشخیص اشیا، هر چیزی را واضح بیان کردیم، تا حقگو از یاوهگو آشکار گردد.
(۱۳) و عمل صادرشده از هر انسانی را مانند گردنبند، پیوست او قرار دادهایم، که از او جدا نمیشود تا بر آن مورد محاسبه قرار گیرد، و در روز قیامت نامهای برایش درمیآوریم که تمام اعمال خیر و شری را که انجام داده است، گشوده و مبسوط در برابر خویش میبیند.
(۱۴) و در آن روز به او میگوییم: - ای انسان- نامهات را بخوان، و حساب خود بر اعمال خویش را به عهده بگیر، که در روز قیامت خودت حسابرس خویش باشی.
(۱۵) هرکس به ایمان راه یافته، پاداش هدایتش برای خودش است، و هرکس گمراه شده کیفر گمراهیاش بر خودش است، و هیچکس گناه دیگری را به دوش نمیکشد، و ما هیچ قومی را تا اینکه با فرستادن رسولان ‡ بهسویشان، حجت را بر آنها اقامه نکنیم عذاب نمیکنیم.
(۱۶) و چون نابودی قریهای را به خاطر ظلمش اراده کنیم کسانی از آنها را که از نعمت سرمست شدهاند به طاعت فرمان دهیم اما آنها اطاعت نمیکنند، بلکه نافرمانی میکنند و از طاعت خارج میشوند، آنگاه وعدۀ عذاب ریشهکن کننده بر آنها واقع شده، و آنها را از بیخ برمیکنیم.
(۱۷) و چه بسیار امتهای تکذیبکنندهای مانند عاد و ثمود که پس از نوح ÷ آنها را نابود کردیم! و – ای رسول- پروردگارت به گناهان بندگانش دانا و بیناست، و ذرهای از گناهانشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال گناهانشان مجازات خواهد کرد.
برخی فواید آیات:
• هرکس به هدایت قرآن راه یابد، در تمام امورش کاملترین و استوارترین و هدایتیافتهترین مردم است.
• ترساندن از دعای بد بر خویشتن و فرزندان.
• اختلاف شب و روز با افزایش و کاهش و از پی یکدیگر آمدن این دو، و روشنایی روز و تاریکی شب، تمام این موارد بر یگانگی و وجود و کمال علم و قدرت الله دلالت دارند.
• آیات فوق، مبدأ مسؤولیت شخصی را، از روی عدالت و رحمت الله به بندگانش بیان میکند.
﴿مَّن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعَاجِلَةَ عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ ثُمَّ جَعَلۡنَا لَهُۥ جَهَنَّمَ يَصۡلَىٰهَا مَذۡمُومٗا مَّدۡحُورٗا١٨ وَمَنۡ أَرَادَ ٱلۡأٓخِرَةَ وَسَعَىٰ لَهَا سَعۡيَهَا وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ كَانَ سَعۡيُهُم مَّشۡكُورٗا١٩ كُلّٗا نُّمِدُّ هَٰٓؤُلَآءِ وَهَٰٓؤُلَآءِ مِنۡ عَطَآءِ رَبِّكَۚ وَمَا كَانَ عَطَآءُ رَبِّكَ مَحۡظُورًا٢٠ ٱنظُرۡ كَيۡفَ فَضَّلۡنَا بَعۡضَهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ وَلَلۡأٓخِرَةُ أَكۡبَرُ دَرَجَٰتٖ وَأَكۡبَرُ تَفۡضِيلٗا٢١ لَّا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتَقۡعُدَ مَذۡمُومٗا مَّخۡذُولٗا٢٢ ۞وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا٢٣ وَٱخۡفِضۡ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحۡمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرۡحَمۡهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرٗا٢٤ رَّبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمۡۚ إِن تَكُونُواْ صَٰلِحِينَ فَإِنَّهُۥ كَانَ لِلۡأَوَّٰبِينَ غَفُورٗا٢٥ وَءَاتِ ذَا ٱلۡقُرۡبَىٰ حَقَّهُۥ وَٱلۡمِسۡكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرۡ تَبۡذِيرًا٢٦ إِنَّ ٱلۡمُبَذِّرِينَ كَانُوٓاْ إِخۡوَٰنَ ٱلشَّيَٰطِينِۖ وَكَانَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لِرَبِّهِۦ كَفُورٗا٢٧ ﴾ [الإسراء: ۱۸-۲۷].
(۱۸) هرکس اعمال صالح را، به قصد کسب زندگی دنیا انجام دهد، و به آخرت ایمان نیاورد و اهمیت ندهد، به زودی نعمتی را که ما بخواهیم نه نعمتی را که خودش بخواهد در دنیا به او میدهیم، سپس جهنم را برایش قرار میدهیم و در روز قیامت در آن درمیآید که از گرمایش رنج میبرد، و به خاطر انتخاب دنیا و کفر به آخرت مورد مؤاخذه قرار میگیرد، و از رحمت الله رانده میشود.
(۱۹) و هرکس با انجام اعمال نیک، پاداش آخرت را بخواهد، و بدون ریا و طلب شهرت برای پاداش آخرت بکوشد، درحالیکه به آنچه الله ایمان به آن را واجب گردانیده است ایمان دارد، تلاش اینها که صفات مذکور را دارند نزد الله پذیرفتهشده است، و بهزودی جزای تلاششان را به آنها خواهد داد.
(۲۰) - ای رسول- از عطای پروردگارت بدون وقفه برای هر دوی این گروه بدکار و نیکوکار میافزاییم، و عطای او تعالی در دنیا از هیچکس بازداشته شده نیست، چه نیکوکار باشد و چه بدکار.
(۲۱) - ای رسول- بیندیش که چگونه در دنیا بعضی از آنها را بر بعضی دیگر در روزی و مراتب، برتری دادیم، و بهطور قطع درجات نعمتها در آخرت از زندگی دنیا بزرگتر و بهتر است، پس مؤمن باید بر آن اشتیاق ورزد.
(۲۲) - ای بنده- همراه الله معبودی دیگر قرار نده تا او را عبادت کنی، که در این صورت نزد الله مورد مؤاخذه قرار میگیری، و نزد بندگان صالح او تعالی هیچ ستایشگری نخواهی داشت، و از یاری الله محروم میمانی و هیچ یاوری نخواهی داشت.
(۲۳) و – ای بنده- پروردگارت فرمان داده و واجب گردانیده که غیر او عبادت نشود، و به نیکی به پدر و مادر بهخصوص هنگام رسیدن به سالخوردگی فرمان داده، که اگر یکی از پدر و مادر یا هر دو نزدت به سالخوردگی رسیدند، با گفتن آنچه که بر خستگی دلالت دارد از آن دو خسته و زده نشو، و بر آن دو پرخاش نکن، و سخن درشت بر آنها نگو، و سخنی نیکو همراه با نرمی و مهربانی به آنها بگو.
(۲۴) و از روی فروتنی و مهربانی به آن دو در برابرشان فروتنی کن، و بگو: پروردگارا، چون مرا در کودکی تربیت کردند بر آنها رحمت بفرست.
(۲۵) - ای مردم- پروردگارتان به اخلاص برای او در عبادت و اعمال نیک، و نیکی به پدر و مادر که در نهان شماست آگاهتر است، پس اگر نیات شما در عبادت و رفتار با پدر و مادر و دیگران صالح باشد همانا او سبحانه برای کسانیکه با توبه بهسوی او بازمیگردند آمرزنده است، پس هرکس از کوتاهی گذشتۀ خویش در فرمانبرداری از پروردگارش یا پدر و مادرش توبه کند الله او را میبخشد.
(۲۶) و – ای مؤمن- حق خویشاوند در برقراری رابطۀ خویشاوندی را به او بده، و به فقیر نیازمند عطا کن، و به مسافری که توشهاش تمام شده عطا کن، و مالت را در گناهی، یا اسرافکارانه انفاق نکن.
(۲۷) بهراستی کسانیکه اموالشان را در گناهان خرج میکنند، و در خرج کردن، اسراف میکنند برادران شیاطین هستند، که در ولخرجی و اسراف که شیاطین به آنها فرمان میدهند از آنها اطاعت میکنند، و شیطان ناسپاس پروردگارش است، پس جز به آنچه که گناهی در آن باشد عمل نمیکند، و جز به آنچه که پروردگارش را خشمگین میسازد امر نمیکند.
برخی فواید آیات:
• سزاوار است که انسان هر خیری را که میتواند انجام دهد و انجام هر خیری را که توانایی انجام آن را ندارد نیت کند؛ تا پاداش آن را ببرد.
• سزاوار نیست که نعمتهای دنیایی ملاک رضایت الله تعالی قرار گیرند؛ زیرا گاهی نعمتهای دنیا حاصل میشود اما سرانجامِ آن، بازگشت به عذاب الله است.
• نیکی کردن به پدر و مادر فرض و لازم و واجب است، و الله بهدلیل لطف و محبت زیاد پدر و مادر، سپاسگزاری از آن دو را در کنار سپاسگزاری از خویش آورده است.
• اسلام اسراف را که عبارت است از انفاق مال در غیر حقش، حرام کرده است.
﴿وَإِمَّا تُعۡرِضَنَّ عَنۡهُمُ ٱبۡتِغَآءَ رَحۡمَةٖ مِّن رَّبِّكَ تَرۡجُوهَا فَقُل لَّهُمۡ قَوۡلٗا مَّيۡسُورٗا٢٨ وَلَا تَجۡعَلۡ يَدَكَ مَغۡلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبۡسُطۡهَا كُلَّ ٱلۡبَسۡطِ فَتَقۡعُدَ مَلُومٗا مَّحۡسُورًا٢٩ إِنَّ رَبَّكَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّهُۥ كَانَ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرَۢا بَصِيرٗا٣٠ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُمۡ خَشۡيَةَ إِمۡلَٰقٖۖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُهُمۡ وَإِيَّاكُمۡۚ إِنَّ قَتۡلَهُمۡ كَانَ خِطۡٔٗا كَبِيرٗا٣١ وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلزِّنَىٰٓۖ إِنَّهُۥ كَانَ فَٰحِشَةٗ وَسَآءَ سَبِيلٗا٣٢ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۗ وَمَن قُتِلَ مَظۡلُومٗا فَقَدۡ جَعَلۡنَا لِوَلِيِّهِۦ سُلۡطَٰنٗا فَلَا يُسۡرِف فِّي ٱلۡقَتۡلِۖ إِنَّهُۥ كَانَ مَنصُورٗا٣٣ وَلَا تَقۡرَبُواْ مَالَ ٱلۡيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ أَشُدَّهُۥۚ وَأَوۡفُواْ بِٱلۡعَهۡدِۖ إِنَّ ٱلۡعَهۡدَ كَانَ مَسُۡٔولٗا٣٤ وَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ إِذَا كِلۡتُمۡ وَزِنُواْ بِٱلۡقِسۡطَاسِ ٱلۡمُسۡتَقِيمِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلٗا٣٥ وَلَا تَقۡفُ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٌۚ إِنَّ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡبَصَرَ وَٱلۡفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَٰٓئِكَ كَانَ عَنۡهُ مَسُۡٔولٗا٣٦ وَلَا تَمۡشِ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَحًاۖ إِنَّكَ لَن تَخۡرِقَ ٱلۡأَرۡضَ وَلَن تَبۡلُغَ ٱلۡجِبَالَ طُولٗا٣٧ كُلُّ ذَٰلِكَ كَانَ سَيِّئُهُۥ عِندَ رَبِّكَ مَكۡرُوهٗا٣٨ ﴾ [الإسراء: ۲۸-۳۸].
(۲۸) و اگر به دلیل نداشتن چیزی که به آنها عطا کنی از عطا کردن به اینها خودداری میکنی و در انتظار رزق و روزی هستی که الله بر تو بگشاید، سخنی نرم و ملایم به آنها بگو، مثلا روزیِ گسترده را برایشان دعا کن، یا به آنها وعده بده که اگر الله مالی به تو روزی داد به آنها عطا کنی.
(۲۹) و دستت را از انفاق بازندار، و در انفاق زیادهروی نکن، که اگر دستت را از انفاق بازداری مورد سرزنش قرار میگیری و مردم تو را به خاطر بخلی که داری سرزنش میکنند، و اگر زیادهروی کنی از انفاق بازمیمانی، آنگاه چیزی نمییابی تا انفاق کنی.
(۳۰) به تحقیق پروردگارت از روی حکمتی برتر، روزی را بر هرکس بخواهد میگشاید، و آن را برای هرکس بخواهد تنگ میگرداند، زیرا او تعالی نسبت به بندگانش دانا و بیناست، و چیزی از آنها بر او پوشیده نمیماند، پس امرش را در میان آنها به گونهای که بخواهد به انجام میرساند.
(۳۱) و فرزندانتان را از ترس فقر در آینده وقتیکه بر آنها انفاق کنید نکشید، ما هستیم که روزیِ آنها، و روزیِ خود شما را برعهده میگیریم، بهراستیکه قتل آنها گناهی بزرگ است؛ چون نه گناهی دارند و نه سببی وجود داد که موجب قتلشان شود.
(۳۲) و از زنا بپرهیزید، و از آنچه سبب زنا میشود دوری کنید؛ زیرا بینهایت زشت است، و به دلیل اینکه به در هم آمیخته شدن نَسَبها و عذاب الله منجر میشود راه بسیار بدی است.
(۳۳) و نفسی را که الله خونش را با ایمان یا امان محفوظ داشته است نکشید مگر اینکه بهسبب ارتداد، یا زنا به شرط تأهُّل، یا قصاص سزاوار کشته شدن باشد. و هرکس مظلومی را بدون سببی که قتلش را اجازه دهد بکشد کسی از وارثانش را که کارش را سرپرستی میکند بر قاتلش مسلط گردانیدهایم، یعنی میتواند از طریق قصاص کشتن قاتل را بخواهد، و میتواند بدون عوض عفو کند، و میتواند در برابر دریافت دیه عفو کند، پس نباید با مُثله کردن قاتل، یا کشتن او به غیر آنچه که با آن مرتکب قتل شده است، یا قتل غیر قاتل، از حدی که الله برایش اجازه داده است بگذرد؛ زیرا تقویت و یاری شده است.
(۳۴) و در مال طفلی که پدرش مرده است تصرف نکنید مگر آنگونه که برای رشد و نگهداری مالش بهتر باشد تا اینکه به عقل و رشد کامل خویش برسد، و به پیمانهایی که میان شما و پروردگارتان، و پیمانهایی که میان شما و بندگانش است بدون شکستن یا کاستن وفا کنید، زیرا الله در روز قیامت از پیمان دهنده میپرسد: آیا به عهدش وفا کرده است تا به او پاداش دهد یا وفا نکرده است تا او را مجازات کند.
(۳۵) و وقتی برای دیگران پیمانه میکنید پیمانه را کامل کنید و زیان نرسانید، و با ترازوی درستی که ذرهای نمیکاهد وزن کنید، اینگونه پیمانه و وزن کردن برایتان در دنیا و آخرت بهتر است، و سرانجام بهتری از کمفروشی با کاستن پیمانهها و ترازوها دارد.
(۳۶) و – ای فرزند آدم- از آنچه به آن علم نداری پیروی نکن، تا گمانها و حدس را پیروی کنی، زیرا انسان در هر خیر یا شری که گوش و چشم و دلش را بهکار میگیرد مورد سوال قرار میگیرد، پس در برابر خیر پاداش میگیرد، و در برابر شر کیفر میشود.
(۳۷) و در روی زمین با غرور و تکبر راه نرو، زیرا اگر با تکبر بر روی آن راه روی هرگز نخواهی توانست با راهرفتن زمین را بپیمایی، و هرگز قامتت به طول و ارتفاعی که کوهها رسیدهاند نخواهد رسید، پس در این صورت چرا تکبر؟!
(۳۸) - ای انسان- تمام موارد بدی که بیان شد نزد پروردگارت ممنوع است، و الله از مرتکب آنها راضی نمیشود، بلکه بر او خشم میگیرد.
برخی فواید آیات:
• ادب والا همان عطاکردن به خویشاوندان با مهربانی، و وعده نیکو به بخشش و انفاق هنگام گشایش، و پوزشخواهی از آنها آنگونه که مورد پذیرش واقع شود است.
• الله از پدر و مادر فرزندان هم به آنها مهربانتر است؛ زیرا پدر و مادر را نهی کرده است از اینکه فرزندانشان را از ترس فقر و تهیدستی بکشند، و روزیِ همگی را برعهده گرفته است.
• در آیات فوق، دلیلی است بر اینکه حق در قتل برای ولی است، یعنی قصاص صورت نمیگیرد مگر به اذن او، و با عفو او نیز قصاص ساقط میشود.
• الله از روی لطف و مهربانی به یتیم به اولیایش فرمان داده از او و مالش نگهداری کنند و آن را رشد و گسترش دهند تا به سن بلوغ برسد.
﴿ذَٰلِكَ مِمَّآ أَوۡحَىٰٓ إِلَيۡكَ رَبُّكَ مِنَ ٱلۡحِكۡمَةِۗ وَلَا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتُلۡقَىٰ فِي جَهَنَّمَ مَلُومٗا مَّدۡحُورًا٣٩ أَفَأَصۡفَىٰكُمۡ رَبُّكُم بِٱلۡبَنِينَ وَٱتَّخَذَ مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنَٰثًاۚ إِنَّكُمۡ لَتَقُولُونَ قَوۡلًا عَظِيمٗا٤٠ وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَا فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لِيَذَّكَّرُواْ وَمَا يَزِيدُهُمۡ إِلَّا نُفُورٗا٤١ قُل لَّوۡ كَانَ مَعَهُۥٓ ءَالِهَةٞ كَمَا يَقُولُونَ إِذٗا لَّٱبۡتَغَوۡاْ إِلَىٰ ذِي ٱلۡعَرۡشِ سَبِيلٗا٤٢ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوّٗا كَبِيرٗا٤٣ تُسَبِّحُ لَهُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ ٱلسَّبۡعُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهِنَّۚ وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفۡقَهُونَ تَسۡبِيحَهُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ حَلِيمًا غَفُورٗا٤٤ وَإِذَا قَرَأۡتَ ٱلۡقُرۡءَانَ جَعَلۡنَا بَيۡنَكَ وَبَيۡنَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ حِجَابٗا مَّسۡتُورٗا٤٥ وَجَعَلۡنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ أَكِنَّةً أَن يَفۡقَهُوهُ وَفِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَقۡرٗاۚ وَإِذَا ذَكَرۡتَ رَبَّكَ فِي ٱلۡقُرۡءَانِ وَحۡدَهُۥ وَلَّوۡاْ عَلَىٰٓ أَدۡبَٰرِهِمۡ نُفُورٗا٤٦ نَّحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَا يَسۡتَمِعُونَ بِهِۦٓ إِذۡ يَسۡتَمِعُونَ إِلَيۡكَ وَإِذۡ هُمۡ نَجۡوَىٰٓ إِذۡ يَقُولُ ٱلظَّٰلِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلٗا مَّسۡحُورًا٤٧ ٱنظُرۡ كَيۡفَ ضَرَبُواْ لَكَ ٱلۡأَمۡثَالَ فَضَلُّواْ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ سَبِيلٗا٤٨ وَقَالُوٓاْ أَءِذَا كُنَّا عِظَٰمٗا وَرُفَٰتًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ خَلۡقٗا جَدِيدٗا٤٩ ﴾ [الإسراء: ۳۹-۴۹].
(۳۹) این اوامر و نواهی و احکام که توضیح دادیم از مواردی است که پروردگارت به تو وحی کرده است، و – ای انسان- همراه الله معبودی دیگر نگیر، تا روز قیامت ملامتشده درحالیکه نفست تو را سرزنش میکند و مردم تو را سرزنش میکنند، و از هر خیری راندهشده هستی در جهنم افکنده شوی.
(۴۰) ای کسانیکه ادعا میکنید فرشتگان ‡ دختران الله هستند، - ای مشرکان- آیا پروردگارتان فرزندان پسر را برای شما اختصاص داده، و فرشتگان ‡ را دخترانی برای خودش انتخاب کرده است؟ الله از آنچه که میگویید برتر است، به تحقیق که شما سخنی بسیار زشت در مورد الله سبحانه میگویید چون به او تعالی فرزند نسبت میدهید، و برای زیادهروی در کفر به او ادعا میکنید که دختران از آنِ او هستند.
(۴۱) و به تحقیق که در این قرآن احکام و اندرزها و مَثَلها را توضیح دادهایم تا مردم از آنها پند بگیرند، آنگاه راهی که به آنها نفع میرساند بپیمایند، و آنچه را به آنها زیان میرساند ترک کنند، حال آنکه این موارد برای بعضی از آنها که فطرتشان سرنگون شده است جز بر دوری و کراهیت از حق نمیافزاید.
(۴۲) - ای رسول- به این مشرکان بگو: اگر چنانکه به دروغ و افترا میگویید همراه الله تعالی معبودهایی میبود، آنگاه این معبودهایِ ادعایی، راهی بهسوی اللهِ صاحب عرش میجستند تا او را بر فرمانرواییاش مغلوب کنند و در مورد آن با او تنازع کنند.
(۴۳) الله سبحانه از آنچه مشرکان با آن او را توصیف میکنند منزه و پاک است، و از آنچه در مورد او میگویند بسیار برتر است.
(۴۴) آسمانها و زمین و هر مخلوقی که در آسمانها و زمین است تسبیح الله را میگویند، و هیچچیز نیست مگر در کنار اینکه الله را میستاید او را منزه میشمرد، اما شما چگونگی تسبیح آنها را نمیفهمید، زیرا شما فقط تسبیح کسی را که به زبان خودتان تسبیح بگوید میفهمید، بهراستیکه او تعالی بردباری است که کیفر را به تعجیل نمیاندازد، و هرکس را که بهسوی او توبه کند میآمرزد.
(۴۵) و – ای رسول- هر وقت قرآن بخوانی و بازدارندهها و اندرزهایی که در آن است را بشنوند برای مجازات کسانیکه به روز قیامت ایمان نمیآورند میان تو و میان آنها به خاطر رویگردانیشان حجابی پوشاننده قرار میدهیم که آنها را از فهم قرآن محروم میسازد.
(۴۶) و بر دلهایشان پوششهایی قرار میدهیم تا قرآن را نفهمند، و در گوشهایشان سنگینی قرار میدهیم تا آنگونه که نفع برساند آن را نشنوند، و هرگاه پروردگارت را در قرآن به یگانگی یاد کنی، و معبودهای ادعاییِ آنها را یاد نکنی درحالیکه از اخلاص توحید برای الله دور میشوند پشت میکنند.
(۴۷) ما به روش گوشدادن رؤسایشان به قرآن داناتر هستیم، آنها راهیابی با آن را نمیخواهند، بلکه خوارشمردن و حرفهای بیهوده را هنگام خواندن تو میخواهند، و ما به نجوایی که برای تکذیب و بازداشتن از آن میکنند داناتر هستیم، آنگاه که این ستمکاران به خودشان بهسبب کفر میگویند: - ای مردم- شما جز مردی سحرشده که عقلش تباه شده است را پیروی نمیکنید.
(۴۸) - ای رسول- بیندیش تا تعجب کنی از صفات ناپسند مختلفی که تو را با آن توصیف کردند، و از حق منحرف شدند، و سرگردان ماندند پس به راه حق هدایت نشدند.
(۴۹) و مشرکان برای انکار رستاخیز گفتند: آیا وقتی مُردیم و استخوان شدیم، و بدنهایمان پوسید، آیا از نو برانگیخته میشویم؟ بهراستیکه این امر محال است.
برخی فواید آیات:
• این ادعا که فرشتگان ‡ دختران الله هستند بهتانی بسیار بزرگ و سخنی است که نزد الله گناه بزرگی دارد.
• آیات الله بر بیشتر مردم جز رمیدن نمیافزاید؛ چون از حق کینه دارند و بر باطلی که هستند محبت میورزند.
• هیچ مخلوقی در آسمانها و زمین نیست مگر اینکه به ستایش الله تسبیح میگوید پس برای بنده سزاوار است که مخلوقات در تسبیح از او پیشی نگیرند.
• الله بهسبب بردباری در برابر بندگان خویش کیفرشان را به خاطر غفلت و اعمال بدشان به تعجیل نمیاندازد، زیرا رحمت الله بر خشم او تعالی پیشی گرفته است.
﴿۞قُلۡ كُونُواْ حِجَارَةً أَوۡ حَدِيدًا٥٠ أَوۡ خَلۡقٗا مِّمَّا يَكۡبُرُ فِي صُدُورِكُمۡۚ فَسَيَقُولُونَ مَن يُعِيدُنَاۖ قُلِ ٱلَّذِي فَطَرَكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٖۚ فَسَيُنۡغِضُونَ إِلَيۡكَ رُءُوسَهُمۡ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هُوَۖ قُلۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ قَرِيبٗا٥١ يَوۡمَ يَدۡعُوكُمۡ فَتَسۡتَجِيبُونَ بِحَمۡدِهِۦ وَتَظُنُّونَ إِن لَّبِثۡتُمۡ إِلَّا قَلِيلٗا٥٢ وَقُل لِّعِبَادِي يَقُولُواْ ٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُۚ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ يَنزَغُ بَيۡنَهُمۡۚ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ كَانَ لِلۡإِنسَٰنِ عَدُوّٗا مُّبِينٗا٥٣ رَّبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِكُمۡۖ إِن يَشَأۡ يَرۡحَمۡكُمۡ أَوۡ إِن يَشَأۡ يُعَذِّبۡكُمۡۚ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ وَكِيلٗا٥٤ وَرَبُّكَ أَعۡلَمُ بِمَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَلَقَدۡ فَضَّلۡنَا بَعۡضَ ٱلنَّبِيِّۧنَ عَلَىٰ بَعۡضٖۖ وَءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ زَبُورٗا٥٥ قُلِ ٱدۡعُواْ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُم مِّن دُونِهِۦ فَلَا يَمۡلِكُونَ كَشۡفَ ٱلضُّرِّ عَنكُمۡ وَلَا تَحۡوِيلًا٥٦ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ يَبۡتَغُونَ إِلَىٰ رَبِّهِمُ ٱلۡوَسِيلَةَ أَيُّهُمۡ أَقۡرَبُ وَيَرۡجُونَ رَحۡمَتَهُۥ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُۥٓۚ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحۡذُورٗا٥٧ وَإِن مِّن قَرۡيَةٍ إِلَّا نَحۡنُ مُهۡلِكُوهَا قَبۡلَ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ أَوۡ مُعَذِّبُوهَا عَذَابٗا شَدِيدٗاۚ كَانَ ذَٰلِكَ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مَسۡطُورٗا٥٨ ﴾ [الإسراء: ۵۰-۵۸].
(۵۰) - ای رسول- به آنها بگو: - ای مشرکان- اگر میتوانید به سختیِ سنگ باشید، یا به قدرت آهن باشید، و هرگز چنین نخواهید توانست.
(۵۱) یا آفریدهای بزرگتر از این دو باشید از آنچه که در نظرتان بزرگ است، الله شما را بازمیگرداند همانگونه که ابتدا پدید آورد، و شما را زنده میگرداند همانگونه که بار نخست شما را آفرید. پس این ستیزهجویان خواهند گفت: چه کسی ما را پس از مرگمان زنده بازمیگرداند؟ به آنها بگو: همان ذاتی شما را بازمیگرداند که بار نخست بدون نمونۀ قبلی شما را آفرید، آنگاه سرهایشان را در حال تمسخر پاسخ تو بر آنها تکان خواهند داد، و شگفتزده خواهند گفت: این بازگرداندن چه زمانی است؟! به آنها بگو: شاید نزدیک باشد، زیرا هرچه او تعالی آوردندۀ آن است نزدیک است.
(۵۲) الله در روزی شما را بازمیگرداند که شما را بهسوی صحرای محشر فرامیخواند، آنگاه با تسلیم به فرمانش، و درحالیکه او را ستایش میکنید دعوتش را اجابت میکنید، و گمان میکنید که جز زمان اندکی در زمین نماندهاید.
(۵۳) و – ای رسول- به بندگان مؤمن من بگو: هنگام گفتگو سخن پاکیزه بگویند، و از سخن بد و ناپسند بپرهیزند؛ زیرا شیطان از آن بهرهبردای میکند آنگاه میان آنها با آنچه که زندگی دنیوی و اخرویشان را تباه میسازد میکوشد، زیرا شیطان دشمنی آشکار بر انسان است، پس انسان باید از او بپرهیزد.
(۵۴) - ای مردم- پرودگارتان به شما داناتر است، پس هیچچیز از شما بر او پوشیده نمیماند، اگر بخواهد بر شما رحم کند بر شما رحم میکند به این ترتیب که شما را به ایمان و عمل صالح توفیق میدهد، و اگر بخواهد شما را عذاب کند شما را عذاب میکند به این ترتیب که شما را از ایمان محروم میسازد و بر کفر میمیراند، و – ای رسول- تو را نگهبان آنها مبعوث نکردهایم تا آنها را بر ایمان مجبور سازی، و از کفر بازداری، و اعمالشان را بر آنها برشماری. تو فقط ابلاغکنندهای از جانب الله هستی که آنچه تو را به تبلیغ آن فرمان داده ابلاغ میکنی.
(۵۵) و – ای رسول- پروردگار تو به تمام کسانیکه در آسمان و زمین است داناتر است، و به احوال آنها و به آنچه سزاوارش هستند داناتر است، و برخی از پیامبران را بر برخی دیگر با پیروان زیاد و نزول کتابها برتری دادهایم، و کتابی یعنی زبور به داود ÷ عطا کردیم.
(۵۶) - ای رسول- به این مشرکان بگو: - ای مشرکان- اگر آسیبی به شما نازل شده است کسانی را که ادعا میکنید معبودانی غیر از الله هستند، بهسبب ناتوانیشان مالک دفع آسیب از شما نیستند، و مالک انتقال آن به غیر شما نیز نیستند، و هرکس که ناتوان باشد معبود نیست.
(۵۷) خود فرشتگان ‡ و مانند آنها که اینها آنها را میخوانند اعمال صالحی را که آنها را به الله نزدیک میسازند میجویند، و مسابقه میدهند تا هر یک از آنها با طاعت به او نزدیکتر باشند، و امیدوارند که بر آنها رحم کند، و میترسند از اینکه آنها را عذاب کند، - ای رسول- همانا عذاب پروردگارت از مواردی است که سزاوار است از آن ترسیده شود.
(۵۸) و هیچ قریه یا شهری نیست جز اینکه بهسبب کفرش عذاب و نابودی را در زندگی دنیا بر آن نازل میکنیم، یا آن را بهسبب کفرش به کیفری سخت با قتل یا غیر آن مبتلا میگردانیم، این نابودکردن و عذاب حکمی الهی است که در لوح محفوظ نوشته شده است.
برخی فواید آیات:
• سخن نیکو سببی برای تمام اخلاق نیکو و اعمال صالح است؛ زیرا هرکس مالک زبانش باشد مالک تمام امورش است.
• الله به علم و حکمت خویش برخی از پیامبران را بر برخی دیگر برتری میبخشد.
• الله جز خیر برای بندگانش نمیخواهد، و آنها را جز در آنچه صلاحشان در آن است امر نمیکند.
• نشانۀ محبت الله این است که بنده در هر کاری که او را به الله نزدیک میسازد بکوشد، و با اخلاص و خیرخواهی در تمام اعمال برای الله در نزدیکشدن به او تعالی مسابقه دهد.
﴿وَمَا مَنَعَنَآ أَن نُّرۡسِلَ بِٱلۡأٓيَٰتِ إِلَّآ أَن كَذَّبَ بِهَا ٱلۡأَوَّلُونَۚ وَءَاتَيۡنَا ثَمُودَ ٱلنَّاقَةَ مُبۡصِرَةٗ فَظَلَمُواْ بِهَاۚ وَمَا نُرۡسِلُ بِٱلۡأٓيَٰتِ إِلَّا تَخۡوِيفٗا٥٩ وَإِذۡ قُلۡنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِٱلنَّاسِۚ وَمَا جَعَلۡنَا ٱلرُّءۡيَا ٱلَّتِيٓ أَرَيۡنَٰكَ إِلَّا فِتۡنَةٗ لِّلنَّاسِ وَٱلشَّجَرَةَ ٱلۡمَلۡعُونَةَ فِي ٱلۡقُرۡءَانِۚ وَنُخَوِّفُهُمۡ فَمَا يَزِيدُهُمۡ إِلَّا طُغۡيَٰنٗا كَبِيرٗا٦٠ وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ قَالَ ءَأَسۡجُدُ لِمَنۡ خَلَقۡتَ طِينٗا٦١ قَالَ أَرَءَيۡتَكَ هَٰذَا ٱلَّذِي كَرَّمۡتَ عَلَيَّ لَئِنۡ أَخَّرۡتَنِ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَأَحۡتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُۥٓ إِلَّا قَلِيلٗا٦٢ قَالَ ٱذۡهَبۡ فَمَن تَبِعَكَ مِنۡهُمۡ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَآؤُكُمۡ جَزَآءٗ مَّوۡفُورٗا٦٣ وَٱسۡتَفۡزِزۡ مَنِ ٱسۡتَطَعۡتَ مِنۡهُم بِصَوۡتِكَ وَأَجۡلِبۡ عَلَيۡهِم بِخَيۡلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكۡهُمۡ فِي ٱلۡأَمۡوَٰلِ وَٱلۡأَوۡلَٰدِ وَعِدۡهُمۡۚ وَمَا يَعِدُهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ إِلَّا غُرُورًا٦٤ إِنَّ عِبَادِي لَيۡسَ لَكَ عَلَيۡهِمۡ سُلۡطَٰنٞۚ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ وَكِيلٗا٦٥ رَّبُّكُمُ ٱلَّذِي يُزۡجِي لَكُمُ ٱلۡفُلۡكَ فِي ٱلۡبَحۡرِ لِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ كَانَ بِكُمۡ رَحِيمٗا٦٦ ﴾ [الإسراء: ۵۹-۶۶].
(۵۹) و فروفرستادن نشانههای حسیِ دلالتکننده بر راستیِ رسول مانند زندهگردانیدن مردگان و مانند آن، که مشرکان طلب میکنند را رها نکردیم، مگر برای اینکه آنها را بر امتهای نخستین نازل کردیم اما آنها این نشانهها را تکذیب کردند. چنانکه نشانهای بزرگ و آشکار، یعنی مادهشتر، را به ثمود دادیم، اما آن را تکذیب کردند آنگاه عذابشان را به تعجیل انداختیم، و آیات را بر دستان رسولان ‡ نمیفرستیم مگر برای بیمدادن امتهایشان، تا شاید اسلام بیاورند.
(۶۰) و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که به تو گفتیم: بهراستیکه قدرت پروردگارت بر مردم احاطه دارد، و آنها در قبضۀ او تعالی هستند، و الله تو را در برابر آنها محافظت میکند، پس آنچه را به تبلیغش فرمان یافتهای ابلاغ کن، و آنچه را در شب اسراء آشکارا به تو نمایاندیم جز امتحانی برای مردم قرار ندادیم، که آیا آن را تصدیق میکنند، یا به تکذیب آن میپردازند؟ و آن درخت زقّوم مذکور در قرآن را که از ته جهنم میروید را جز آزمایشی برایشان قرار ندادیم، پس وقتی به این دو نشانه ایمان نیاوردند به غیر آن دو نیز ایمان نخواهند آورد، و ما با فروفرستادن آیات آنها را بیم میدهیم اما ترساندن با فروفرستادن آیات جز بر افزودن در کفر و ماندن در گمراهی برایشان نمیافزاید.
(۶۱) و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که به فرشتگان ‡ گفتیم: برای احترام و نه برای عبادت در برابر آدم ÷ به سجده اُفتید، آنگاه اطاعت امر کردند و همگی در برابر آدم ÷ به سجده افتادند، اما ابلیس از اینکه در برابر او سجده کند از روی تکبر سرباز زد و گفت: آیا برای کسی سجده کنم که او را از گِل آفریدی، درحالیکه مرا از آتش آفریدهای؟! پس من از او شریفتر هستم.
(۶۲) ابلیس به پروردگارش گفت: به من بگو این مخلوقی را که با فرمانت برای من که در برابر او سجده کنم او را بر من برتری دادی؟ اگر مرا تا آخر زندگی دنیا زنده نگه داری بهطور قطع فرزندانش را جذب خواهم کرد و آنها را از راه راست تو گمراه خواهم ساخت جز اندکی از آنها را که تو محفوظ داشتهای، یعنی بندگان مخلصت را.
(۶۳) پروردگارش به او گفت: تو و هرکس که از تو اطاعت کند بروید، که جهنم جزای تو و جزای آنها است، جزایی کامل و کافی در برابر اعمالتان.
(۶۴) و از آنها هرکس را که توانستی با صدای دعوتگر خویش بهسوی گناه از راه حق منحرف کنی منحرف کن، و با سواران و پیادگان دعوتگرت برای طاعت تو بر آنها بانگ بزن، و با آراستن هر کاری که مخالف شریعت است در اموالشان با آنها شریک شو، و در فرزندانشان با مدعیبودن دورغین آنها، و جمعکردن آنها به زنا، و بندهساختنشان برای غیر الله هنگام نامنهادن با آنها شریک شو، و وعدههای دروغین و آرزوهای پوچ را برایشان بیارای، و شیطان جز وعدههای دروغین و فریبکارانه به آنها وعده نمیدهد.
(۶۵) - ای ابلیس- بهراستیکه بر بندگان مؤمن من که در طاعت من کار میکنند تسلطی نداری؛ زیرا الله شر تو را از آنها دفع میکند، و الله به عنوان نگهبان برای کسیکه در امورش بر او توکل کند کافی است.
(۶۶) - ای مردم- پروردگار شما همان ذاتی است که شما را در دریا سوار بر کشتیها به حرکت درمیآورد به این نیّت که با سودهای تجارت و غیر آن رزق او را بجویید، بهراستی او نسبت به شما بسیار مهربان است که این وسایل را برایتان فراهم میآورد.
برخی فواید آیات:
• الله از روی رحمت بر مردم، آنگاه که آیات را تکذیب میکنند، نشانههایی را که تکذیبکنندگان میطلبند فرو نمیفرستد تا کیفرشان را به تعجیل نیندازد.
• الله بندگان را با شیطان که با اقوال و افعالش آنها را به نافرمانی الله فرامیخواند آزموده است.
• یکی از صور مشارکت شیطان با انسان در اموال و فرزندان: نگفتن بسم الله الرحمن الرحیم هنگام خوردن غذا و نوشیدن و جماع، و ادبنکردن فرزندان است.
﴿وَإِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فِي ٱلۡبَحۡرِ ضَلَّ مَن تَدۡعُونَ إِلَّآ إِيَّاهُۖ فَلَمَّا نَجَّىٰكُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ أَعۡرَضۡتُمۡۚ وَكَانَ ٱلۡإِنسَٰنُ كَفُورًا٦٧ أَفَأَمِنتُمۡ أَن يَخۡسِفَ بِكُمۡ جَانِبَ ٱلۡبَرِّ أَوۡ يُرۡسِلَ عَلَيۡكُمۡ حَاصِبٗا ثُمَّ لَا تَجِدُواْ لَكُمۡ وَكِيلًا٦٨ أَمۡ أَمِنتُمۡ أَن يُعِيدَكُمۡ فِيهِ تَارَةً أُخۡرَىٰ فَيُرۡسِلَ عَلَيۡكُمۡ قَاصِفٗا مِّنَ ٱلرِّيحِ فَيُغۡرِقَكُم بِمَا كَفَرۡتُمۡ ثُمَّ لَا تَجِدُواْ لَكُمۡ عَلَيۡنَا بِهِۦ تَبِيعٗا٦٩ ۞وَلَقَدۡ كَرَّمۡنَا بَنِيٓ ءَادَمَ وَحَمَلۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ كَثِيرٖ مِّمَّنۡ خَلَقۡنَا تَفۡضِيلٗا٧٠ يَوۡمَ نَدۡعُواْ كُلَّ أُنَاسِۢ بِإِمَٰمِهِمۡۖ فَمَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ بِيَمِينِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَقۡرَءُونَ كِتَٰبَهُمۡ وَلَا يُظۡلَمُونَ فَتِيلٗا٧١ وَمَن كَانَ فِي هَٰذِهِۦٓ أَعۡمَىٰ فَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ أَعۡمَىٰ وَأَضَلُّ سَبِيلٗا٧٢ وَإِن كَادُواْ لَيَفۡتِنُونَكَ عَنِ ٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ لِتَفۡتَرِيَ عَلَيۡنَا غَيۡرَهُۥۖ وَإِذٗا لَّٱتَّخَذُوكَ خَلِيلٗا٧٣ وَلَوۡلَآ أَن ثَبَّتۡنَٰكَ لَقَدۡ كِدتَّ تَرۡكَنُ إِلَيۡهِمۡ شَيۡٔٗا قَلِيلًا٧٤ إِذٗا لَّأَذَقۡنَٰكَ ضِعۡفَ ٱلۡحَيَوٰةِ وَضِعۡفَ ٱلۡمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيۡنَا نَصِيرٗا٧٥ ﴾ [الإسراء: ۶۷-۷۵].
(۶۷) و – ای مشرکان- هرگاه مصیبت و امر ناگواری در دریا به شما برسد به گونهای که از نابودی بترسید آنچه را که به جای الله عبادت میکردید از خاطرتان پاک میشود، و فقط الله را به یاد میآورید و از او یاری میجویید، اما وقتی شما را در برابر آنچه از آن میترسید یاری رسانَد و نجات دهد، و شما را به خشکی برساند از توحید و خواندن او در دعا به یگانگی، روی میگردانید، و به بتهایتان رجوع میکنید، و انسان همیشه ناسپاس نعمتهای الله است.
(۶۸) - ای مشرکان- آیا آنگاه که شما را بهسوی خشکی رهانید ایمن شدید از اینکه الله شما را در زمین فرو بَرَد؟ یا ایمن شدید از اینکه سنگهایی از آسمان بر شما فرو فرستد که مانند کاری که با قوم لوط انجام داد بر سرتان ببارد، آنگاه هیچ حفاظت کنندهای نیابید که از شما حفاظت کند، و هیچ یاوری نیابید که مانع هلاکتتان شود.
(۶۹) آیا ایمن شدید از اینکه الله دوباره شما را به دریا بازگردانَد، سپس بادی شدید بر شما بفرستد، و شما را بهسبب کفرتان به نعمت الله که شما را برای بار نخست نجات داد غرق گردانَد، آنگاه هیچکس را نمییابید تا برای یاریتان در قبال کاری که با شما انجام دادهایم ما را مواخذه کند.
(۷۰) و به تحقیق که ما فرزندان آدم را با عقل و سجدهکردن فرشتگان ‡ در برابر پدرشان و سایر موارد گرامی داشتیم، و چارپایان و مرکبهایی که در خشکی آنها را حمل میکنند، و کشتیهایی که در دریا آنها را حمل میکنند در تسخیر آنها قرار دادیم، و از خوردنیها و نوشیدنیها و ازدواجهای پاکیزه و سایر پاکیزهها به آنها روزی دادیم، و آنها را بر بسیاری از مخلوقات خویش برتری بزرگی دادیم، پس آنها باید شکر نعمتهای الله بر خویش را به جای آورند.
(۷۱) و - ای رسول- به یاد آور روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان که در دنیا به او اقتدا میکردند ندا میدهیم، پس هرکس نامۀ عمل او به دست راستش قرار داده شود همانها هستند که با خوشحالی نامههایشان را میخوانند، و ذرهای از مزدهایشان کاسته نمیشود، هر چند از نظر کوچکی به اندازۀ رشتهای که در شکاف هسته (خرما) است باشد.
(۷۲) و هرکس در این زندگی دنیا قلبش از پذیرش حق و اذعان به آن کور باشد، در روز قیامت کورترین است، پس به راه بهشت هدایت نمیشود، و گمراهترین راهیافته از هدایت است، و مجازات از جنس عمل است.
(۷۳) و – ای رسول- نزدیک بود که مشرکان تو را از آنچه که از قرآن برایت وحی کردیم منحرف کنند؛ تا غیر آن را از آنچه که موافق هوسهایشان است بر ما ببندی، و اگر آنچه را که از آن میخواستند انجام میدادی بهطور قطع تو را به عنوان دوست برمیگزیدند.
(۷۴) و اگر با استوارسازیات بر حق بر تو منت نبخشیده بودیم بهطور قطع نزدیک بود کمی بهسوی آنها متمایل شوی، آنگاه در آنچه که بر تو پیشنهاد دادهاند با آنها موافقت کنی؛ چون نیرنگبازانی قوی و فریبکارانی نیرومند هستند و تو نیز بر ایمانآوردن آنها زیاد مشتاق بودی، اما تو را از تمایل بهسوی آنها نگه داشتیم.
(۷۵) و اگر در آنچه که به تو پیشنهاد میدادند بهسوی آنها روی میآوردی بهطور قطع عذابی دوچندان در زندگی دنیا و در آخرت برایت میچشاندیم، آنگاه هیچ یاوری نمییافتی که تو را در برابر ما یاری رساند، و عذاب را از تو دفع کند.
برخی فواید آیات:
• انسانها ناسپاس نعمتها هستند مگر کسانیکه الله آنها را هدایت کند.
• هر امتی به دین و کتابش فراخوانده میشود، که آیا به آن عمل کرده است یا نه؟ و الله هیچکس را عذاب نمیکند مگر پس از اقامۀ حجت برایش و مخالفت او با حجت.
• دشمنی آشکار جنایتکاران و تکذیبکنندگان رسولان ‡ و وارثان آنها بهسبب حقیقتی است که آن را حمل میکنند؛ نه به خاطر خودشان.
• الله تعالی پیامبر ج را از اسباب شر و از انسانها محافظت، و به راه راست استوار و هدایت کرده است، و این امر برای وارثان پیامبر ج بر اساس پیروی آنها از او نیز وجود دارد.
﴿وَإِن كَادُواْ لَيَسۡتَفِزُّونَكَ مِنَ ٱلۡأَرۡضِ لِيُخۡرِجُوكَ مِنۡهَاۖ وَإِذٗا لَّا يَلۡبَثُونَ خِلَٰفَكَ إِلَّا قَلِيلٗا٧٦ سُنَّةَ مَن قَدۡ أَرۡسَلۡنَا قَبۡلَكَ مِن رُّسُلِنَاۖ وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحۡوِيلًا٧٧ أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِدُلُوكِ ٱلشَّمۡسِ إِلَىٰ غَسَقِ ٱلَّيۡلِ وَقُرۡءَانَ ٱلۡفَجۡرِۖ إِنَّ قُرۡءَانَ ٱلۡفَجۡرِ كَانَ مَشۡهُودٗا٧٨ وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَتَهَجَّدۡ بِهِۦ نَافِلَةٗ لَّكَ عَسَىٰٓ أَن يَبۡعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامٗا مَّحۡمُودٗا٧٩ وَقُل رَّبِّ أَدۡخِلۡنِي مُدۡخَلَ صِدۡقٖ وَأَخۡرِجۡنِي مُخۡرَجَ صِدۡقٖ وَٱجۡعَل لِّي مِن لَّدُنكَ سُلۡطَٰنٗا نَّصِيرٗا٨٠ وَقُلۡ جَآءَ ٱلۡحَقُّ وَزَهَقَ ٱلۡبَٰطِلُۚ إِنَّ ٱلۡبَٰطِلَ كَانَ زَهُوقٗا٨١ وَنُنَزِّلُ مِنَ ٱلۡقُرۡءَانِ مَا هُوَ شِفَآءٞ وَرَحۡمَةٞ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ ٱلظَّٰلِمِينَ إِلَّا خَسَارٗا٨٢ وَإِذَآ أَنۡعَمۡنَا عَلَى ٱلۡإِنسَٰنِ أَعۡرَضَ وَنََٔا بِجَانِبِهِۦ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ كَانَ ئَُوسٗا٨٣ قُلۡ كُلّٞ يَعۡمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِۦ فَرَبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِمَنۡ هُوَ أَهۡدَىٰ سَبِيلٗا٨٤ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ إِلَّا قَلِيلٗا٨٥ وَلَئِن شِئۡنَا لَنَذۡهَبَنَّ بِٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِۦ عَلَيۡنَا وَكِيلًا٨٦ ﴾ [الإسراء: ۷۶-۸۶].
(۷۶) و نزدیک بود کافران از روی دشمنی، تو را از میان خویش برانند تا تو را از مکه اخراج کنند، اما الله آنها را از اخراج تو بازداشت تا آنگاه که به فرمان پروردگارت هجرت کردی، و اگر تو را اخراج میکردند پس از اخراج تو جز زمان اندکی باقی نمیماندند.
(۷۷) این حکم که پس از تو جز زمان اندکی باقی نمیماندند، سنت جاریشدۀ الله در رسولان پیش از توست، یعنی هر رسولی که قومش او را از میان خویش اخراج کردند الله عذاب را بر آنها فرو فرستاد، و – ای رسول- هیچ تغییری برای سنت ما نخواهی یافت، بلکه آن را ثابت و جاری خواهی یافت.
(۷۸) نماز را با برپایی آن به کاملترین وجه در اوقاتش از زوال خورشید در میان آسمان، که نماز ظهر و عصر را شامل میشود، تا تاریکی شب، که نماز مغرب و عشاء را دربردارد، برپادار، و نماز فجر را برپادار و قرائت را در آن طولانی کن، زیرا فرشتگان شب و فرشتگان روز در نماز صبح حاضر میشوند.
(۷۹) و – ای رسول- شب برخیز و پاسی از آن نماز بگزار تا نماز تو باعث افزودن در بالابردن درجاتت باشد، در طلب اینکه پروردگارت در روز قیامت تو را شفاعتگری برای مردم از مناظر هولناک روز قیامت که در آن هستند برانگیزد، و شفاعت عظمی را که نخستینیان و پسینیان آن را میستایند داشته باشی.
(۸۰) و – ای رسول- بگو: پروردگارا، تمام ورود و خروجهای مرا در طاعت و بر رضایت خودت قرار بده، و از جانب خویش حجتی آشکار برایم قرار بده که با آن مرا در برابر دشمنم یاری رسانی.
(۸۱) و – ای رسول- به این مشرکان بگو: اسلام آمد، و پیروزی الله که آن را وعده داده بود تحقق یافت، و شرک و کفر از بین رفت، بهراستیکه باطل از بینرفتنی و نابودشدنی است و در برابر حق دوام نمیآورد.
(۸۲) و از قرآن آنچه را که مایۀ درمان جهل و کفر و تردید دلهاست، و آنچه را که مایۀ درمان بدنهاست آنگاه که با آن دعا شود، و آنچه را که مایۀ رحمت برای مؤمنان عامل به آن است فرو میفرستیم، اما این قرآن برای کافران جز نابودی نمیافزاید؛ زیرا شنیدن قرآن آنها را خشمگین میسازد، و بر تکذیب و رویگردانی آنها از قرآن میافزاید.
(۸۳) و چون به انسان نعمتی مانند سلامتی و ثروت ارزانی داریم از شکر و طاعت الله روی میگرداند، و بسیار دور میگردد، و چون بیماری یا فقر و مانند این دو را به او برسانیم از رحمت الله بسیار نومید و مأیوس میگردد.
(۸۴) - ای رسول- بگو: هر انسانی بر روش خویش که به حال او در هدایت و گمراهی شباهت دارد عمل میکند، و پروردگارتان بهتر میداند که چه کسی بهسوی حق هدایتیافتهتر است.
(۸۵) و – ای رسول- کفار اهل کتاب در مورد حقیقت روح از تو میپرسند، به آنها بگو: حقیقت روح را کسی جز الله نمیداند، و به شما و تمام مخلوقات از علم جز اندکی در مقایسه با علم الله سبحانه داده نشده است.
(۸۶) و – ای رسول- اگر بردن آنچه که از وحی بر تو نازل کردهایم را با محو آن از سینهها و کتابها بخواهیم بهطور قطع آن را میبریم، آنگاه هیچکس را نمییابی که تو را یاری رساند و بازگرداندن آن را برعهده بگیرد.
برخی فواید آیات:
• در آیات فوق دلیلی است بر نیاز شدید بنده به اینکه الله او را استوار سازد، و اینکه سزاوار است همیشه در برابر پروردگارش اظهار فروتنی کند تا او را بر ایمان استوار گرداند.
• با ظهور حق باطل از بین میرود، و باطل فقط در زمانها و مکانهایی برتری مییابد که پیروان حق تنبلی میکنند.
• شفایی که قرآن دربردارد اعم است از شفای دلها از شبهات، جهالت، نظرات فاسد، زشتیِ انحراف، و اهداف پلید.
• در آیات فوق، دلیلی است بر اینکه اگر از کسی در مورد امری که مصلحت پرسشگر در آن نیست سوال شود بهتر است که از دادن پاسخ به او خودداری کند، و وی را بر آنچه که به آن نیاز دارد راهنمایی، و به آنچه که نفعش در آن است هدایت کند.
﴿إِلَّا رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۚ إِنَّ فَضۡلَهُۥ كَانَ عَلَيۡكَ كَبِيرٗا٨٧ قُل لَّئِنِ ٱجۡتَمَعَتِ ٱلۡإِنسُ وَٱلۡجِنُّ عَلَىٰٓ أَن يَأۡتُواْ بِمِثۡلِ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لَا يَأۡتُونَ بِمِثۡلِهِۦ وَلَوۡ كَانَ بَعۡضُهُمۡ لِبَعۡضٖ ظَهِيرٗا٨٨ وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَا لِلنَّاسِ فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ مِن كُلِّ مَثَلٖ فَأَبَىٰٓ أَكۡثَرُ ٱلنَّاسِ إِلَّا كُفُورٗا٨٩ وَقَالُواْ لَن نُّؤۡمِنَ لَكَ حَتَّىٰ تَفۡجُرَ لَنَا مِنَ ٱلۡأَرۡضِ يَنۢبُوعًا٩٠ أَوۡ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٞ مِّن نَّخِيلٖ وَعِنَبٖ فَتُفَجِّرَ ٱلۡأَنۡهَٰرَ خِلَٰلَهَا تَفۡجِيرًا٩١ أَوۡ تُسۡقِطَ ٱلسَّمَآءَ كَمَا زَعَمۡتَ عَلَيۡنَا كِسَفًا أَوۡ تَأۡتِيَ بِٱللَّهِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ قَبِيلًا٩٢ أَوۡ يَكُونَ لَكَ بَيۡتٞ مِّن زُخۡرُفٍ أَوۡ تَرۡقَىٰ فِي ٱلسَّمَآءِ وَلَن نُّؤۡمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّىٰ تُنَزِّلَ عَلَيۡنَا كِتَٰبٗا نَّقۡرَؤُهُۥۗ قُلۡ سُبۡحَانَ رَبِّي هَلۡ كُنتُ إِلَّا بَشَرٗا رَّسُولٗا٩٣ وَمَا مَنَعَ ٱلنَّاسَ أَن يُؤۡمِنُوٓاْ إِذۡ جَآءَهُمُ ٱلۡهُدَىٰٓ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ أَبَعَثَ ٱللَّهُ بَشَرٗا رَّسُولٗا٩٤ قُل لَّوۡ كَانَ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَلَٰٓئِكَةٞ يَمۡشُونَ مُطۡمَئِنِّينَ لَنَزَّلۡنَا عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَلَكٗا رَّسُولٗا٩٥ قُلۡ كَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدَۢا بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرَۢا بَصِيرٗا٩٦ ﴾ [الإسراء: ۸۷-۹۶].
(۸۷) اما بهسبب رحمتی از جانب پروردگارت آن را نبردیم، و آن را محفوظ نگه داشتیم، همانا لطف پروردگارت بر تو بسیار بزرگ بود که تو را رسولی قرار داد، و پیامبران ‡ را با تو ختم کرد، و قرآن را بر تو فرو فرستاد.
چون مشرکان ادعا میکردند که این قرآن از جنس سخن بشر است، و تبدیل آن را پیشنهاد میدادند الله آنها را با آوردن مانند قرآن به مبارزه طلبید، و فرمود:
(۸۸) - ای رسول- بگو: اگر تمام انسانها و جنها جمع شوند تا مانند این قرآن نازلشده بر تو را در بلاغت، و حسن نظم، و فصاحت سخنش بیاورند، هرگز نخواهند توانست آن را بیاورند، هر چند یاور و پشتیبان یکدیگر باشند.
(۸۹) و در این قرآن هرگونه اندرز و عبرت و امر و نهی و قصهای که از آن پند گرفته میشود را برای مردم بیان کردیم به این نیّت که ایمان بیاورند، اما بیشتر مردم جز انکار و اعتراض بر این قرآن ندارند.
مشرکان چون در این مبارزه ناتوان ماندند پیشنهاداتی به قرار ذیل برای ناتوانکردن ارائه دادند:
(۹۰) مشرکان گفتند: هرگز به تو ایمان نمیآوریم تا اینکه چشمهای جاری که نخشکد از سرزمین مکه برایمان بیرون آوری.
(۹۱) یا باغی با درختان زیاد داشته باشی، رودها به فراوانی در آن جاری باشند.
(۹۲) یا – چنانکه بیان کردی- از آسمان پارهای از عذاب بر ما فرود آید، یا الله و فرشتگان را آشکارا بیاوری تا به صحت آنچه که ادعا میکنی گواهی دهند.
(۹۳) یا خانهای آراسته به طلا و غیر آن داشته باشی، یا در آسمان بالا روی، و حتی اگر به آسمان بالا روی هرگز به تو ایمان نمیآوریم که فرستادهای هستی مگر اینکه کتابی نوشتهشده از جانب الله فرود آوری که در آن بخوانیم تو فرستادۀ الله هستی. – ای رسول- به آنها بگو: پروردگارم منزه است! آیا من جز انسانی فرستادهشده مانند سایر رسولان ‡ هستم، که مالک هیچچیز نیستم، پس چگونه میتوانم موارد پیشنهادی شما را بیاورم؟!
(۹۴) و هیچچیز کافران را از ایمان به الله و رسولش، و عمل به آنچه رسول آورده است بازنداشت مگر اعتراض آنها به اینکه رسول از جنس بشر است، آنگاه که برای اعتراض گفتند: آیا الله رسولی از جنس بشر بهسوی ما برانگیخته است؟!
(۹۵) - ای رسول- در پاسخ به آنها بگو: اگر فرشتگانی بر روی زمین بودند که همانند شما در آن سکونت میکردند و آرام و مطمئن راه میرفتند بهطور قطع رسولی فرشته از جنس خودشان بهسوی آنها میفرستادیم؛ زیرا او میتوانست آنچه را با آن فرستاده شده است برایشان بفهماند، چون خردمندانه نیست که رسول از جنس بشر بهسویشان فرستاده شود، و حالِ شما نیز چنین است.
(۹۶) - ای رسول- بگو: الله برای گواهی میان من و شما در اینکه من فرستادهای بهسوی شما هستم، و اینکه آنچه را با آن بهسوی شما فرستاده شدهام برایتان رساندم، کافی است؛ زیرا او تعالی به احوال بندگانش احاطه دارد، و ذرهای از احوالشان بر او پوشیده نمیماند، و تمام امور نهانِ نفسهایتان را میبیند.
برخی فواید آیات:
• الله به نیّت اینکه مردم ایمان بیاورند از هر پند و عبرت و امر و نهی و قصهای که از آن پند گرفته میشود در قرآن بیان فرموده است.
• قرآن کریم کلام الله و معجزۀ جاویدان پیامبر ج است، و هیچکس نمیتواند مانند آن را بیاورد.
• از مظاهر رحمت الله بر بندگانش این است که انسانی از میان خودشان بهسوی آنها میفرستد، زیرا توان فراگیری از فرشتگان ‡ را ندارند.
• یکی از موارد گواهی الله بر رسولش، آیاتی است که با آنها او را تقویت کرده است، و یاریرساندن او بر کسیکه با او دشمنی و خصومت کند.
﴿وَمَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلۡمُهۡتَدِۖ وَمَن يُضۡلِلۡ فَلَن تَجِدَ لَهُمۡ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِهِۦۖ وَنَحۡشُرُهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمۡ عُمۡيٗا وَبُكۡمٗا وَصُمّٗاۖ مَّأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ كُلَّمَا خَبَتۡ زِدۡنَٰهُمۡ سَعِيرٗا٩٧ ذَٰلِكَ جَزَآؤُهُم بِأَنَّهُمۡ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَقَالُوٓاْ أَءِذَا كُنَّا عِظَٰمٗا وَرُفَٰتًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ خَلۡقٗا جَدِيدًا٩٨ ۞أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ قَادِرٌ عَلَىٰٓ أَن يَخۡلُقَ مِثۡلَهُمۡ وَجَعَلَ لَهُمۡ أَجَلٗا لَّا رَيۡبَ فِيهِ فَأَبَى ٱلظَّٰلِمُونَ إِلَّا كُفُورٗا٩٩ قُل لَّوۡ أَنتُمۡ تَمۡلِكُونَ خَزَآئِنَ رَحۡمَةِ رَبِّيٓ إِذٗا لَّأَمۡسَكۡتُمۡ خَشۡيَةَ ٱلۡإِنفَاقِۚ وَكَانَ ٱلۡإِنسَٰنُ قَتُورٗا١٠٠ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَىٰ تِسۡعَ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖۖ فَسَۡٔلۡ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ إِذۡ جَآءَهُمۡ فَقَالَ لَهُۥ فِرۡعَوۡنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَٰمُوسَىٰ مَسۡحُورٗا١٠١ قَالَ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَآ أَنزَلَ هَٰٓؤُلَآءِ إِلَّا رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ بَصَآئِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَٰفِرۡعَوۡنُ مَثۡبُورٗا١٠٢ فَأَرَادَ أَن يَسۡتَفِزَّهُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ فَأَغۡرَقۡنَٰهُ وَمَن مَّعَهُۥ جَمِيعٗا١٠٣ وَقُلۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِۦ لِبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱسۡكُنُواْ ٱلۡأَرۡضَ فَإِذَا جَآءَ وَعۡدُ ٱلۡأٓخِرَةِ جِئۡنَا بِكُمۡ لَفِيفٗا١٠٤ ﴾ [الإسراء: ۹۷-۱۰۴].
(۹۷) و هرکس که الله به او توفیق هدایت دهد او هدایتیافتۀ واقعی است، و کسانی را که از هدایت محروم گرداند و گمراه سازد – ای رسول- هرگز برایشان کارسازانی نخواهی یافت که آنها را به حق هدایت کنند، و آسیب را از آنها برطرف سازند، و برایشان منفعتی جلب کنند، و در روز قیامت آنها را افتاده بر روی چهرههایشان درحالیکه نمیبینند و سخن نمیگویند و نمیشنوند گرد میآوریم. جایگاهشان که به آن پناه میبرند جهنم است، و هرگاه شعلهاش آرام گیرد آن را شعلهورتر میسازیم.
(۹۸) این عذاب که با آن مواجه میشوند مجازات آنها بهسبب کفرشان به آیات نازلشدۀ ما بر رسولمان، و بهسبب این سخن آنها برای بعیدپنداشتن رستاخیز است که گفتند: آیا وقتی مُردیم و استخوانهایی پوسیده، و اجزایی ریز ریز شدیم آیا پس از این دوباره آفریده میشویم؟
چون آنچه را برای انکار رستاخیز به آن استناد میکردند بیان کردند الله اینگونه به آنها پاسخ داد:
(۹۹) آیا این منکران رستاخیز ندانستهاند الله که آسمانها و زمین را با وجود بزرگیشان آفرید میتواند مانند آنها را بیافریند، زیرا کسیکه میتواند آنچه را که بزرگ است بیافریند بر آفریدن پایینتر از آن نیز تواناست، و الله در دنیا زمانی مشخص برایشان قرار داده است که زندگیشان در آن پایان مییابد، و سررسیدی برای برانگیختنشان تعیین کرده که هیچ تردیدی در آن نیست، اما با وجود ظهور دلایل رستاخیز، مشرکان جز سر انکار رستاخیز با وجود ظهور دلایلش را ندارند.
(۱۰۰) - ای رسول- به این مشرکان بگو: اگر شما مالک گنجینههای رحمت پروردگارم که تمام نمیشود و پایان نمییابد میبودید، بهطور قطع از ترس اینکه مبادا تمام شود و شما فقیر شوید از انفاق آن خودداری میکردید، و انسان به صورت طبیعی بخیل است مگر اینکه مؤمن باشد، که به امید پاداش الله انفاق میکند.
چون پیامبر با تکذیب مشرکان مواجه شد برای دادن آرامش به او، قصۀ موسی ÷ با فرعون و قومش برایش آمد، و فرمود:
(۱۰۱) و به تحقیق برای موسی ÷ نُه دلیل آشکار که برایش گواهی میداد عطا کردیم، یعنی عصا و دست و خشکسالی، و کمبود در میوهها و طوفان و ملخ و کنه و قورباغهها و خون؛ پس – ای رسول- از یهود بپرس آنگاه که موسی ÷ این آیات را برای پیشنیان آنها آورد، و فرعون به او گفت: - ای موسی- به تحقیق که تو را مردی سحرشده میپندارم، زیرا امور شگفتی آوردهای.
(۱۰۲) موسی ÷ در پاسخ او گفت: - ای فرعون- به یقین میدانی که این آیات را جز الله پروردگار آسمانها و زمین فرو نفرستاده است، که آنها را راهنماهایی بر قدرت خویش و بر راستگویی رسولش فرو فرستاده است، اما تو انکار کردی، و – ای فرعون- به یقین میدانم که تو نابودشده و زیانکار هستی.
(۱۰۳) آنگاه فرعون خواست که موسی ÷ و قومش را با اخراجشان از مصر مجازات کند، پس او و لشکریان همراهش، همگی را با غرقکردن نابود کردیم.
(۱۰۴) و پس از نابودی فرعون و لشکریانش، به بنیاسرائیل گفتیم: در سرزمین شام ساکن شوید، و چون روز قیامت فرا رسد همگی شما را برای حسابرسی بهسوی محشر گرد میآوریم.
برخی فواید آیات:
• فقط الله هدایت و گمراه میسازد، پس هرکس را که هدایت گردانَد واقعا هدایت یافته است، و هرکس که الله او را گمراه سازد و دست از یاریاش بکشد هیچ هدایتگری ندارد.
• پناهگاه و جایگاه و مقام کافران جهنم است، و هرگاه آتش جهنم آرام گیرد الله بر آتش آن میافزاید آنگاه شعلهور میشود.
• وجوب متوسلشدن به الله هنگام تهدید ستمکاران و زورگویان.
• ستمکاران و زورگویان هنگام رویارویی با پیروان حق به استفاده از زور و قدرت پناه میبرند؛ زیرا نمیتوانند با دلیل و بیان با آنها روبرو شوند.
﴿وَبِٱلۡحَقِّ أَنزَلۡنَٰهُ وَبِٱلۡحَقِّ نَزَلَۗ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا مُبَشِّرٗا وَنَذِيرٗا١٠٥ وَقُرۡءَانٗا فَرَقۡنَٰهُ لِتَقۡرَأَهُۥ عَلَى ٱلنَّاسِ عَلَىٰ مُكۡثٖ وَنَزَّلۡنَٰهُ تَنزِيلٗا١٠٦ قُلۡ ءَامِنُواْ بِهِۦٓ أَوۡ لَا تُؤۡمِنُوٓاْۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ مِن قَبۡلِهِۦٓ إِذَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ يَخِرُّونَۤ لِلۡأَذۡقَانِۤ سُجَّدٗاۤ١٠٧ وَيَقُولُونَ سُبۡحَٰنَ رَبِّنَآ إِن كَانَ وَعۡدُ رَبِّنَا لَمَفۡعُولٗا١٠٨ وَيَخِرُّونَ لِلۡأَذۡقَانِ يَبۡكُونَ وَيَزِيدُهُمۡ خُشُوعٗا۩١٠٩ قُلِ ٱدۡعُواْ ٱللَّهَ أَوِ ٱدۡعُواْ ٱلرَّحۡمَٰنَۖ أَيّٗا مَّا تَدۡعُواْ فَلَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ وَلَا تَجۡهَرۡ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتۡ بِهَا وَٱبۡتَغِ بَيۡنَ ذَٰلِكَ سَبِيلٗا١١٠ وَقُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي لَمۡ يَتَّخِذۡ وَلَدٗا وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٞ فِي ٱلۡمُلۡكِ وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ وَلِيّٞ مِّنَ ٱلذُّلِّۖ وَكَبِّرۡهُ تَكۡبِيرَۢا١١١ ﴾ [الإسراء: ۱۰۵-۱۱۱].
(۱۰۵) و این قرآن را به حق بر محمد ج نازل کردیم، و به حق بدون تبدیل و بدون تحریف بر او نازل شد، و – ای رسول- تو را جز بشارتدهندهای به بهشت برای پرهیزکاران، و بیمدهندهای از جهنم برای کافران و گناهکاران نفرستادیم.
(۱۰۶) و آن را قرآنی که تفصیل و توضیح دادهایم فرو فرستادیم تا آن را بهطور واضح و با تأنی در تلاوت بر مردم بخوانی؛ زیرا این کار برای فهمیدن و اندیشیدن بهتر است، و آن را بر اساس حوادث و احوال به تدریج و بخشبخش نازل کردیم.
(۱۰۷) - ای رسول- بگو: اگر به آن ایمان بیاورید، ایمان شما ذرهای بر آن نمیافزاید، یا اگر به آن ایمان نیاورید، کفر شما ذرهای از آن نمیکاهد، همانا کسانیکه کتابهای آسمانی پیشین را خواندهاند، و وحی و نبوت را شناختهاند وقتی قرآن بر آنها خوانده شود از روی شکر در برابر الله بر روی چهره به سجده میافتند.
(۱۰۸) و در سجدههایشان میگویند: پروردگار ما، از خُلفِ وعده منزه است، پس بعثت محمد ج را که وعده داده است واقع شد، بهراستیکه وعدۀ پروردگار ما بر این امر و سایر موارد بدون تردید واقعشدنی است.
(۱۰۹) و بر صورتهایشان در برابر الله به سجده میافتند درحالیکه از ترس او میگریند، و شنیدن قرآن و تدبر معانی آن بر فروتنی آنها در برابر الله و ترسیدن آنها از او میافزاید.
(۱۱۰) - ای رسول- به هرکس که بر این دعای تو که میگویی: (یا الله، یا رحمن) اعتراض میکند بگو: الله و رحمن دو نام برای او سبحانه هستند پس به هر یک از این دو یا سایر اسمهای او سبحانه، او را بخوانید، زیرا او – سبحانه- اسمهای نیکی دارد، و این دو از آنهاست، پس با این دو نام یا سایر اسمهای نیکویش او را بخوانید، و قرائت در نمازت را با صدای بلند نخوان تا مشرکان آن را بشنوند، و آن را پنهانی نیز نخوان تا مؤمنان آن را نشنوند، و راهی میانه، بین این دو بجوی.
(۱۱۱) و – ای رسول- بگو: ستایش مخصوص الله است که سزاوار انواع ستایشهاست که از فرزند، و از شریک منزه است، پس هیچ شریکی در فرمانروایی خویش ندارد، و هیچ خواری و ذلتی به او نمیرسد، پس به کسیکه او را یاری رساند و تقویت کند نیازی ندارد، و او را بسیار بزرگ شمار، یعنی نه فرزندی و نه شریکی در فرمانروایی و نه یاوری مددرسان به او نسبت نده.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ عَلَىٰ عَبۡدِهِ ٱلۡكِتَٰبَ وَلَمۡ يَجۡعَل لَّهُۥ عِوَجَاۜ١ قَيِّمٗا لِّيُنذِرَ بَأۡسٗا شَدِيدٗا مِّن لَّدُنۡهُ وَيُبَشِّرَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمۡ أَجۡرًا حَسَنٗا٢ مَّٰكِثِينَ فِيهِ أَبَدٗا٣ وَيُنذِرَ ٱلَّذِينَ قَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ وَلَدٗا٤ ﴾ [الكهف: ۱-۴]
برخی مقاصد سوره:
بیان روش تعامل در مواجهه با فتنهها، و ذکر نمونههایی از آن.
تفسیر:
(۱) ستایش به صفات کمال و جلال، و با نعمتهای آشکار و نهان، فقط از آنِ الله است که قرآن را بر بنده و رسولش محمد ج فرو فرستاد، و هیچ کجی و انحرافی از حق برای این قرآن قرار نداد.
(۲) بلکه آن را مستقیم و بدون تنافض و اختلاف قرار داد؛ تا کافران را از عذابی سخت از جانب الله که در انتظارشان است بترساند، و به مؤمنان که اعمال صالح انجام میدهند آنچه آنها را شاد میگرداند خبر دهد به اینکه پاداشی نیکو و بیهمتا برایشان است.
(۳) که همیشه در این پاداش میمانند، و هرگز از آنها جدا نمیشود.
(۴) و به این هدف که یهود و نصاری و برخی مشرکان را که گفتند: الله فرزندی گرفته است، بترساند.
برخی فواید آیات:
• الله قرآن را دربردارندۀ حق و عدالت و شریعت و حکم برتر فرو فرستاده است.
• جواز گریه از ترس الله تعالی در نماز.
• دعا یا قرائت در نماز به روش متوسطی میان جهر و پنهان کردن است.
• قرآن کریم هر عمل صالحی که منجر به شاد شدن نفسها و شادابی ارواح میشود را دربردارد.
﴿مَّا لَهُم بِهِۦ مِنۡ عِلۡمٖ وَلَا لِأٓبَآئِهِمۡۚ كَبُرَتۡ كَلِمَةٗ تَخۡرُجُ مِنۡ أَفۡوَٰهِهِمۡۚ إِن يَقُولُونَ إِلَّا كَذِبٗا٥ فَلَعَلَّكَ بَٰخِعٞ نَّفۡسَكَ عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِمۡ إِن لَّمۡ يُؤۡمِنُواْ بِهَٰذَا ٱلۡحَدِيثِ أَسَفًا٦ إِنَّا جَعَلۡنَا مَا عَلَى ٱلۡأَرۡضِ زِينَةٗ لَّهَا لِنَبۡلُوَهُمۡ أَيُّهُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلٗا٧ وَإِنَّا لَجَٰعِلُونَ مَا عَلَيۡهَا صَعِيدٗا جُرُزًا٨ أَمۡ حَسِبۡتَ أَنَّ أَصۡحَٰبَ ٱلۡكَهۡفِ وَٱلرَّقِيمِ كَانُواْ مِنۡ ءَايَٰتِنَا عَجَبًا٩ إِذۡ أَوَى ٱلۡفِتۡيَةُ إِلَى ٱلۡكَهۡفِ فَقَالُواْ رَبَّنَآ ءَاتِنَا مِن لَّدُنكَ رَحۡمَةٗ وَهَيِّئۡ لَنَا مِنۡ أَمۡرِنَا رَشَدٗا١٠ فَضَرَبۡنَا عَلَىٰٓ ءَاذَانِهِمۡ فِي ٱلۡكَهۡفِ سِنِينَ عَدَدٗا١١ ثُمَّ بَعَثۡنَٰهُمۡ لِنَعۡلَمَ أَيُّ ٱلۡحِزۡبَيۡنِ أَحۡصَىٰ لِمَا لَبِثُوٓاْ أَمَدٗا١٢ نَّحۡنُ نَقُصُّ عَلَيۡكَ نَبَأَهُم بِٱلۡحَقِّۚ إِنَّهُمۡ فِتۡيَةٌ ءَامَنُواْ بِرَبِّهِمۡ وَزِدۡنَٰهُمۡ هُدٗى١٣ وَرَبَطۡنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ إِذۡ قَامُواْ فَقَالُواْ رَبُّنَا رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ لَن نَّدۡعُوَاْ مِن دُونِهِۦٓ إِلَٰهٗاۖ لَّقَدۡ قُلۡنَآ إِذٗا شَطَطًا١٤ هَٰٓؤُلَآءِ قَوۡمُنَا ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗۖ لَّوۡلَا يَأۡتُونَ عَلَيۡهِم بِسُلۡطَٰنِۢ بَيِّنٖۖ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا١٥ ﴾ [الكهف: ۵-۱۵].
(۵) نه خودِ این افترا زنندگان هیچ دانش یا دلیلی برای نسبت دادن فرزند به الله که ادعا میکنند دارند، و نه پدرانشان که از آنها تقلید کردند در این مورد هیچ دانشی داشتند، این کلمه که بدون تفکر از دهانهایشان خارج میشود بسیار زشت است، و جز سخن دروغی که هیچ اساس و مستندی ندارد نمیگویند.
(۶) و – ای رسول- شاید از اندوه و افسوس اینکه به این قرآن ایمان نیاورند خودت را نابود کنی، پس چنین نکن، زیرا هدایت آنها بر عهدۀ تو نیست، و وظیفۀ تو فقط ابلاغ است.
(۷) بهراستیکه ما مخلوقات روی زمین را مایۀ زیبایی آن قرار دادیم تا آنها را بیازماییم که کدامیک از آنها نیکوترین عملی که الله را راضی میسازد، و کدامیک از آنها بدترین عمل را انجام میدهد، تا هر یک را به آنچه که سزاوارش است جزا دهیم.
(۸) و در حقیقت ما مخلوقاتی را که بر روی زمین است به خاکی بدون گیاه تبدیل خواهیم نمود، و این امر پس از پایان زندگی مخلوقات روی زمین است، پس باید از آن عبرت بگیرند.
(۹) - ای رسول- گمان مکن که قصۀ اصحاب کهف، و لوح آنها که نامهایشان در آن نوشته شده است از آیات شگفت ما هستند، بلکه سایر آیاتِ ما مانند آفرینش آسمانها و زمین شگفتتر هستند.
(۱۰) - ای رسول- به یاد آور آنگاه که جوانان مؤمن در حال فرار به خاطر دینشان پناه جستند، و در دعایشان به پروردگار خویش گفتند: پروردگارا، از جانب خود رحمتی به ما عطا کن به اینکه گناهانمان را بیامرز، و ما را از دشمنانمان نجات بده، و از امر هجرت از کفار و ایمان، هدایتی به راه حق و راستی برایمان قرار بده.
(۱۱) سپس بعد از حرکت و پناهآوردن آنها به غار بر گوشهایشان پردهای از شنیدن صداها زدیم، و سالهای زیادی خواب را بر آنها افکندیم.
(۱۲) سپس بعد از خواب طولانیشان آنها را بیدار ساختیم تا – آشکارا- بدانند کدامیک از دو گروه متنازع درباره مدت ماندنشان در غار، به مقدار آن مدت آگاهتر است.
(۱۳) - ای رسول- ما تو را بر خبر آنها با سخن راستی که هیچ تردیدی به همراه ندارد آگاه میسازیم، آنها جوانانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند، و به طاعت او تعالی عمل کردند، و بر هدایت و استواری آنها بر حق افزودیم.
(۱۴) و دلهایشان را با ایمان و ثبات بر آن، و شکیبایی بر هجرت وطن، تقویت کردیم آنگاه که در مقابل پادشاه کافر ایستادند و ایمانشان را به یگانگیِ الله اعلام کردند، و به او گفتند: پروردگار ما که به او ایمان آوردیم و او را عبادت میکنیم همان پروردگار آسمانها و زمین است، و هرگز غیر او معبودهای ادعایی دروغین را عبادت نخواهیم کرد، که – اگر غیر او را عبادت کنیم- به تحقیق که سخنی ستمکارانه و دور از حق گفتهایم.
(۱۵) سپس به یکدیگر روی آوردند و گفتند: این قوم ما به جای الله معبودهایی گرفتهاند که آنها را عبادت میکنند، درحالیکه بر عبادتشان برهان آشکاری ندارند، پس هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که با نسبت دادن شریک به الله بر او تعالی دروغ بندد.
برخی فواید آیات:
• وظیفۀ دعوتگر بهسوی الله، تبلیغ و تلاش با نهایت آنچه در توانش است، همراه با توکل بر الله در این امر است، پس اگر هدایت یافتند که بسیار خوب، و گرنه دعوتگر نباید اندوهگین شود و افسوس بخورد.
• آگاهی از مدت ماندن اصحاب کهف، سبب دقت در حساب، و شناخت قدرت و حکمت و رحمت کامل الله تعالی است.
• آیات فوق، بر فرار به خاطر دین و هجرت از خانواده و فرزندان و خویشاوندان و دوستان و سرزمین و اموال: به خاطر ترس از فتنه دلالت صریحی دارند.
• ضرورت اهتمام به تربیت جوانان؛ زیرا آنها دلپاکتر و شجاعتر هستند، و قیام مردم بر آنها استوار است.
﴿وَإِذِ ٱعۡتَزَلۡتُمُوهُمۡ وَمَا يَعۡبُدُونَ إِلَّا ٱللَّهَ فَأۡوُۥٓاْ إِلَى ٱلۡكَهۡفِ يَنشُرۡ لَكُمۡ رَبُّكُم مِّن رَّحۡمَتِهِۦ وَيُهَيِّئۡ لَكُم مِّنۡ أَمۡرِكُم مِّرۡفَقٗا١٦ ۞وَتَرَى ٱلشَّمۡسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَٰوَرُ عَن كَهۡفِهِمۡ ذَاتَ ٱلۡيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقۡرِضُهُمۡ ذَاتَ ٱلشِّمَالِ وَهُمۡ فِي فَجۡوَةٖ مِّنۡهُۚ ذَٰلِكَ مِنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِۗ مَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلۡمُهۡتَدِۖ وَمَن يُضۡلِلۡ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ وَلِيّٗا مُّرۡشِدٗا١٧ وَتَحۡسَبُهُمۡ أَيۡقَاظٗا وَهُمۡ رُقُودٞۚ وَنُقَلِّبُهُمۡ ذَاتَ ٱلۡيَمِينِ وَذَاتَ ٱلشِّمَالِۖ وَكَلۡبُهُم بَٰسِطٞ ذِرَاعَيۡهِ بِٱلۡوَصِيدِۚ لَوِ ٱطَّلَعۡتَ عَلَيۡهِمۡ لَوَلَّيۡتَ مِنۡهُمۡ فِرَارٗا وَلَمُلِئۡتَ مِنۡهُمۡ رُعۡبٗا١٨ وَكَذَٰلِكَ بَعَثۡنَٰهُمۡ لِيَتَسَآءَلُواْ بَيۡنَهُمۡۚ قَالَ قَآئِلٞ مِّنۡهُمۡ كَمۡ لَبِثۡتُمۡۖ قَالُواْ لَبِثۡنَا يَوۡمًا أَوۡ بَعۡضَ يَوۡمٖۚ قَالُواْ رَبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِمَا لَبِثۡتُمۡ فَٱبۡعَثُوٓاْ أَحَدَكُم بِوَرِقِكُمۡ هَٰذِهِۦٓ إِلَى ٱلۡمَدِينَةِ فَلۡيَنظُرۡ أَيُّهَآ أَزۡكَىٰ طَعَامٗا فَلۡيَأۡتِكُم بِرِزۡقٖ مِّنۡهُ وَلۡيَتَلَطَّفۡ وَلَا يُشۡعِرَنَّ بِكُمۡ أَحَدًا١٩ إِنَّهُمۡ إِن يَظۡهَرُواْ عَلَيۡكُمۡ يَرۡجُمُوكُمۡ أَوۡ يُعِيدُوكُمۡ فِي مِلَّتِهِمۡ وَلَن تُفۡلِحُوٓاْ إِذًا أَبَدٗا٢٠ ﴾ [الكهف: ۱۶-۲۰].
(۱۶) و چون از قومتان کناره گرفتید، و آنچه را که به جای الله عبادت میکنند رها کردید، جز اللهِ یگانه را عبادت نکنید، پس برای فرار به خاطر دینتان به غار پناه برید تا پروردگارتان سبحانه از رحمت خویش چیزی بر شما بگستراند که شما را از دشمنانتان محافظت و حمایت میکند، و در برابر زندگی در میان قومتان، در کارتان چیزی فراهم آورد تا از آن نفع ببرید.
(۱۷) پس آنچه را به آن فرمان یافته بودند اجرا کردند، و الله آنها را به خواب بُرد، و آنها را از دشمنشان محافظت کرد، و – ای بینندۀ آنها- خورشید را میبینی که وقتی از محل طلوع خویش برمیآید از سمت راست داخل غارشان مایل است، و چون هنگام غروبش فرود آید از سمت چپ آن عقب مینشیند یعنی به آن اصابت نمیکند، در نتیجه آنها در سایهای همیشگی هستند که گرمای خورشید آنها را اذیت نمیکند، و در محل فراخی از غار قرار دارند که هوای مورد نیاز به آنها میرسد، این پناهبردنشان به غار، و افکندن خواب بر آنها، و انحراف خورشید از آنها، و فراخی مکانشان و نجاتیافتن آنها از قومشان که برایشان حاصل شد: از شگفتیهای کار الله است که بر قدرت او تعالی دلالت دارد، هرکس را که الله به راه هدایت توفیق دهد هدایتیافتۀ واقعی است، و هرکس را که الله از راه هدایت محروم گرداند و او را گمراه سازد هرگز برای او یاوری نخواهی یافت تا او را به هدایت توفیق دهد، و به آن راهنمایی کند؛ زیرا هدایت به دست الله است، و به دست شخص نیست.
(۱۸) - ای بینندۀ آنها- به خاطر بازبودن چشمانشان گمان میکنی که بیدار هستند، اما در واقع در خواب هستند، و آنها را در خوابشان گاهی به راست و گاهی به چپ میگردانیم تا زمین بدنهایشان را نخورد، و سگشان که همراهشان است دو دستش را در آستانۀ غار گشوده است، اگر بر آنها اطلاع مییافتی و آنها را مشاهده میکردی بهطور قطع از ترس در حال فرار از آنها پشت میکردی، و نفست از وحشت از آنها لبریز میشد.
(۱۹) و به مانند آنچه از عجایب قدرتمان که بر آنها انجام دادیم و بیان کردیم پس از مدتی طولانی آنها را بیدار کردیم تا در مورد مدتیکه در غار در حال خواب ماندند از یکدیگر بپرسند، آنگاه یکی از آنها پاسخ داد: یک روز یا بخشی از یک روز را در حال خواب ماندهایم، و یکی از آنها از کسانیکه مدت ماندنشان در حال خواب برایش آشکار نشده بود پاسخ داد: پروردگارتان به مدت ماندنتان در حال خواب آگاهتر است، پس علم آن را به او واگذارید، و به سَر و سامانتان مشغول شوید، یعنی یکی از میان خودتان را با پولهای نقرهایتان به شهر شناختهشدهتان بفرستید، تا بنگرد کدامیک از ساکنانش غذا و محل کسب پاکیزهتری دارد، و در ورود و خروج و هنگام معامله دقت به خرج دهد، و هوشیار باشد، و مراقب باشد که هیچکس از مکان شما آگاه نشود؛ زیرا این کار زیان بزرگی در پی دارد.
(۲۰) زیرا اگر قومتان بر شما اطلاع یابند و مکانتان را بدانند با سنگسار شما را میکشند، یا شما را به آیین منحرفشان که قبل از اینکه الله با هدایت به دین حق بر شما منت نهد بر آن بودید بازمیگردانند، و اگر به آن بازگردید هرگز رستگار نخواهید شد، نه در زندگی دنیا و نه در آخرت؛ بلکه بهسبب اینکه دین حق را که الله شما را به آن هدایت کرد ترک کنید، و به آن آیین منحرف بازگردید، در دنیا و آخرت زیان بزرگی خواهید کرد.
برخی فواید آیات:
• الله تعالی به حکمت و قدرت خویش، اصحاب کهف را به آن اندازه که زمین بدنهایشان را فاسد نکند بر پهلوهایشان به راست و چپ میگرداند، و این امر آموزشی از جانب الله برای بندگانش است.
• جواز بکارگیری سگان برای نیاز و شکار و پاسبانی.
• بهرهبرداری انسان از همنشینی با نیکان و درآمیختن با صالحان حتی اگر جایگاه پایینتری از آنها داشته باشد، چنانکه یاد سگ به این دلیل که همنشین اهل فضل بود ماندگار شد.
• آیات فوق بر مشروعیت وکالت، و رفتار خوب و نرم با مردم دلالت دارند.
﴿وَكَذَٰلِكَ أَعۡثَرۡنَا عَلَيۡهِمۡ لِيَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَأَنَّ ٱلسَّاعَةَ لَا رَيۡبَ فِيهَآ إِذۡ يَتَنَٰزَعُونَ بَيۡنَهُمۡ أَمۡرَهُمۡۖ فَقَالُواْ ٱبۡنُواْ عَلَيۡهِم بُنۡيَٰنٗاۖ رَّبُّهُمۡ أَعۡلَمُ بِهِمۡۚ قَالَ ٱلَّذِينَ غَلَبُواْ عَلَىٰٓ أَمۡرِهِمۡ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيۡهِم مَّسۡجِدٗا٢١ سَيَقُولُونَ ثَلَٰثَةٞ رَّابِعُهُمۡ كَلۡبُهُمۡ وَيَقُولُونَ خَمۡسَةٞ سَادِسُهُمۡ كَلۡبُهُمۡ رَجۡمَۢا بِٱلۡغَيۡبِۖ وَيَقُولُونَ سَبۡعَةٞ وَثَامِنُهُمۡ كَلۡبُهُمۡۚ قُل رَّبِّيٓ أَعۡلَمُ بِعِدَّتِهِم مَّا يَعۡلَمُهُمۡ إِلَّا قَلِيلٞۗ فَلَا تُمَارِ فِيهِمۡ إِلَّا مِرَآءٗ ظَٰهِرٗا وَلَا تَسۡتَفۡتِ فِيهِم مِّنۡهُمۡ أَحَدٗا٢٢ وَلَا تَقُولَنَّ لِشَاْيۡءٍ إِنِّي فَاعِلٞ ذَٰلِكَ غَدًا٢٣ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ وَٱذۡكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلۡ عَسَىٰٓ أَن يَهۡدِيَنِ رَبِّي لِأَقۡرَبَ مِنۡ هَٰذَا رَشَدٗا٢٤ وَلَبِثُواْ فِي كَهۡفِهِمۡ ثَلَٰثَ مِاْئَةٖ سِنِينَ وَٱزۡدَادُواْ تِسۡعٗا٢٥ قُلِ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا لَبِثُواْۖ لَهُۥ غَيۡبُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ أَبۡصِرۡ بِهِۦ وَأَسۡمِعۡۚ مَا لَهُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَلِيّٖ وَلَا يُشۡرِكُ فِي حُكۡمِهِۦٓ أَحَدٗا٢٦ وَٱتۡلُ مَآ أُوحِيَ إِلَيۡكَ مِن كِتَابِ رَبِّكَۖ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِهِۦ وَلَن تَجِدَ مِن دُونِهِۦ مُلۡتَحَدٗا٢٧ ﴾ [الكهف: ۲۱-۲۷].
(۲۱) و همانگونه که این کارهای شگفت دلالتکننده بر قدرتمان از به خواب فروبردن آنها در سالهایی طولانی، و بیدارکردنشان پس از آن را با آنها انجام دادیم، ساکنان شهرشان را از حالشان آگاه کردیم تا بدانند وعدۀ الله به پیروزی مؤمنان و رستاخیز حقیقت است، و قیامت بدون تردید آمدنی است، پس آنگاه که کار اصحاب کهف بر آنها آشکار شد و اصحاب کهف مُردند کسانیکه از حالشان آگاهی یافته بودند گفتند: در مورد آنها چه کاری انجام دهند؟ گروهی از آنها گفتند: بر آستانۀ غارشان دیواری بنا کنید تا آنها را بپوشاند و محافظت کند، پروردگارشان به حال آنها آگاهتر است؛ زیرا حال آنها اقتضا میکند که خصوصیتی نزد او تعالی داشته باشند. و افراد بانفوذی که هیچ دانش و دعوت صحیحی نداشتند گفتند: بهطور قطع برای گرامی داشتن آنها و یادآوری جایگاهشان بر این مکان مسجدی برای عبادت خواهیم ساخت.
(۲۲) به زودی برخی از کسانیکه درباره قصۀ اصحاب کهف به گفتگو میپردازند در مورد تعداد آنها خواهند گفت: سه تن بودند و چهارمیشان سگشان بود، و برخی میگویند: پنج تن بودند که ششمیشان سگشان بود، و هرچه هر دو گروه گفتهاند فقط به پیروی از گمانشان بدون دلیل است، و برخی از آنها میگویند: هفت تن بودند که هشتمیشان سگشان بود، - ای رسول- بگو: پروردگارم به تعداد آنها آگاهتر است، شمارشان را جز اندکی از کسانیکه الله آنها را از آن آگاه کرده است نمیداند، پس نه در مورد تعدادشان و نه در مورد سایر احوالشان با اهل کتاب و غیر آنها جز به جدالی ظاهری و بدون عمق نپرداز. یعنی به آنچه در مورد آنها بر تو وحی شده است اکتفا کن، و در مورد جزئیات کارشان از هیچیک از آنها نپرس، زیرا به این امر آگاه نیستند.
(۲۳) و – ای پیامبر- هرگز برای چیزیکه میخواهی فردا انجام دهی نگو: من این کار را فردا انجام میدهم؛ زیرا نمیدانی که آن را انجام میدهی، یا بین تو و بین آن کار حایل ایجاد میشود؟ این راهنمایی برای همه مسلمانان است.
(۲۴) مگر انجام آن را بر ارادۀ الله معلق کنی به این نحو که بگویی: - انشاءالله- فردا آن را انجام خواهم داد، و اینگونه پروردگارت را یاد کن: انشاءالله- اگر فراموش کردی که آن را بگویی- بگو: امیدوارم که پروردگارم مرا به کاری که از این کار به هدایت و توفیق نزدیکتر است راهنمایی کند.
(۲۵) و اصحاب کهف سیصد و نه سال در غارشان ماندند.
(۲۶) - ای رسول- بگو: الله به آنچه در غارشان ماندند آگاهتر است، و ما را از مدت ماندنشان در آن باخبر ساخته است، پس برای هیچکس پس از قول او سبحانه قولی نمیماند، آفرینش و علم آنچه در آسمانها و آنچه در زمین نهان است فقط از آنِ او سبحانه است، چه بیناست او سبحانه! که هر چیزی را میبیند، و چه شنواست! که هر چیزی را میشنود، غیر از او هیچ دوستی ندارند که کارشان را برعهده بگیرد، و هیچکس را در حکم خویش شریک نمیگرداند، زیرا فقط او در حکمکردن یگانه است.
وقتی الله سبحانه بیان کرد که حکم فقط برای اوست به رسولش فرمان داد تا آنچه از حکم پروردگارش بر او وحی شده است را تلاوت و پیروی کند، آنگاه فرمود:
(۲۷) و – ای رسول- آنچه را الله از قرآن برایت وحی کرده است بخوان و به آن عمل کن، که کلماتش را تغییردهندهای نیست؛ زیرا تمام آن راست، و تمام آن عدل است، و غیر از او سبحانه هیچ پناهگاهی نمییابی که به آن پناه ببری، و غیر از او هیچ موضع مستحکمی نیست که به آن روی آوری.
برخی فواید آیات:
• ساختن مساجد بر روی قبور، نماز خواندن در آنها، و ساختن بنا بر روی قبرها؛ در شریعت اسلام جایز نیست.
• در این قصه اقامه حجت بر قدرت الله بر حشر و برانگیختن بدنها از قبرها و حسابرسی صورت گرفته است.
• آیات فوق بر این امر دلالت دارند که جدال پسندیده همان جدال با نیکوترین روش است.
• سنت و ادب شرعی میطلبد که امور آینده به ارادۀ الله تعالی معلق شود.
﴿وَٱصۡبِرۡ نَفۡسَكَ مَعَ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ رَبَّهُم بِٱلۡغَدَوٰةِ وَٱلۡعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجۡهَهُۥۖ وَلَا تَعۡدُ عَيۡنَاكَ عَنۡهُمۡ تُرِيدُ زِينَةَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَا تُطِعۡ مَنۡ أَغۡفَلۡنَا قَلۡبَهُۥ عَن ذِكۡرِنَا وَٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ وَكَانَ أَمۡرُهُۥ فُرُطٗا٢٨ وَقُلِ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكُمۡۖ فَمَن شَآءَ فَلۡيُؤۡمِن وَمَن شَآءَ فَلۡيَكۡفُرۡۚ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلظَّٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمۡ سُرَادِقُهَاۚ وَإِن يَسۡتَغِيثُواْ يُغَاثُواْ بِمَآءٖ كَٱلۡمُهۡلِ يَشۡوِي ٱلۡوُجُوهَۚ بِئۡسَ ٱلشَّرَابُ وَسَآءَتۡ مُرۡتَفَقًا٢٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجۡرَ مَنۡ أَحۡسَنَ عَمَلًا٣٠ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمُ ٱلۡأَنۡهَٰرُ يُحَلَّوۡنَ فِيهَا مِنۡ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٖ وَيَلۡبَسُونَ ثِيَابًا خُضۡرٗا مِّن سُندُسٖ وَإِسۡتَبۡرَقٖ مُّتَّكِِٔينَ فِيهَا عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِۚ نِعۡمَ ٱلثَّوَابُ وَحَسُنَتۡ مُرۡتَفَقٗا٣١ ۞وَٱضۡرِبۡ لَهُم مَّثَلٗا رَّجُلَيۡنِ جَعَلۡنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيۡنِ مِنۡ أَعۡنَٰبٖ وَحَفَفۡنَٰهُمَا بِنَخۡلٖ وَجَعَلۡنَا بَيۡنَهُمَا زَرۡعٗا٣٢ كِلۡتَا ٱلۡجَنَّتَيۡنِ ءَاتَتۡ أُكُلَهَا وَلَمۡ تَظۡلِم مِّنۡهُ شَيۡٔٗاۚ وَفَجَّرۡنَا خِلَٰلَهُمَا نَهَرٗا٣٣ وَكَانَ لَهُۥ ثَمَرٞ فَقَالَ لِصَٰحِبِهِۦ وَهُوَ يُحَاوِرُهُۥٓ أَنَا۠ أَكۡثَرُ مِنكَ مَالٗا وَأَعَزُّ نَفَرٗا٣٤ ﴾ [الكهف: ۲۸-۳۴].
(۲۸) همنشینی با کسانیکه پروردگارشان را در آغاز و پایان روز مخلصانه به عبادت و مسألت میخوانند بر خودت لازم گردان، و دیدگانت را از آنها نگردان، که همنشینی با ثروتمندان و اشراف را بخواهی، و از کسیکه قلبش را با مُهر زدن، از یادمان غافل گردانیدهایم، که تو را به راندن فقرا از مجلست امر میکند، و پیروی از آنچه نفسش میخواهد را بر طاعت پروردگارش مُقَدَّم میکند، و اعمالش تباه شده است اطاعت نکن.
(۲۹) و – ای رسول- به این غافلان از یاد الله به خاطر غفلت دلهایشان بگو: آنچه برایتان آوردهام حق، و از جانب الله است نه از جانب خودم، و من اجابتکنندۀ دعوتتان نیستم که مؤمنان را برانم، پس هر یک از شما که ایمان به این حق را بخواهد به آن ایمان آوَرَد، و بهزودی به پاداش آن شاد خواهد شد، و هر یک از شما که کفر به آن را بخواهد کفر ورزد، و بهزودی به کیفری که در انتظارش است رنجیده خواهد شد، بهراستی برای کسانیکه با انتخاب کفر بر خودشان ستم کردهاند آتشی بزرگ آماده کردهایم که شعلههایش مانند دیواری آنها را احاطه میکند، پس نمیتوانند از آن فرار کنند، و اگر از شدت عطشی که با آن روبرو میشوند آب بخواهند با آبی مانند روغن چرکی و سوزان یاری میشوند، که از شدت گرما صورتهایشان را بریان میکند، چه نوشیدنی بدی است این نوشیدنی که به آن یاری میجویند، چون نه تنها از عطش بینیاز نمیسازد بلکه بر آن میافزاید، و شعلهای را که پوستهایشان را میسوزاند خاموش نمیسازد، و جهنم منزلگاه بدی است که در آن، منزل میگزینند، و جایگاه بدی است که در آن اقامت میکنند.
الله پس از بیان عذابی که برای ستمکاران آماده کرده است پاداشی گرامی که برای مؤمنان آماده ساخته است را بیان فرمود:
(۳۰) همانا کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند و عملشان را نیکو کردهاند پاداش بزرگی دارند، به تحقیق که ما پاداش کسی را که کار نیکویی انجام داده است تباه نمیکنیم، بلکه مزدهایشان را به صورت کامل و بدون کاستی به آنها میدهیم.
(۳۱) اینها که به ایمان و انجام اعمال صالح توصیف شدهاند، برای اقامت بهشتهایی دارند که برای همیشه در آن میمانند، و رودهای گوارای بهشت از زیر منازلشان جاری است، و با دستبندهایی از طلا در آنجا آراسته میشوند، و لباسی سبز از ابریشم نازک و کلفت میپوشند. بر تختهایی آراسته با پردههایی زیبا تکیه میزنند. پاداش آنها چه پاداش نیکویی است، و بهشت چه منزل و مقام نیکویی است که در آن اقامت میکنند.
الله سبحانه پس از بیان جزای ستمکاران و جزای مؤمنان مثالی برای آن دو آورد، و فرمود:
(۳۲) و – ای رسول- دو مرد را مثال بزن: یکی کافر و دیگری مؤمن، که برای کافر دو باغ قرار دادیم، و این دو باغ را با درخت خرما احاطه کردیم، و در فضای خالی این دو باغ کشتزارهایی رویانیدیم.
(۳۳) هر یک از این دو باغ میوهاش از خرما و انگور و کشت را میداد، و چیزی از آن نمیکاست، بلکه آن را کافی و کامل میداد، و میان این دو باغ رودی جاری ساختیم تا به آسانی آبیاری شوند.
(۳۴) و صاحب دو باغ اموال و میوههای دیگری نیز داشت، پس به همنشین مؤمن خویش درحالیکه با غرور او را مورد خطاب قرار میداد تا در او تاثیر گذارد گفت: من از تو اموال بیشتر، و حامیان نیرومندتر، و قبیلۀ قویتری دارم.
برخی فواید آیات:
• فضیلت همنشینی با نیکان، و مجاهدۀ نفس بر همنشینی و معاشرت با آنها هر چند فقیر باشند؛ زیرا همنشینی با نیکان فواید غیر قابل شمارشی دارد.
• ذکر زیاد همراه با حضور قلب سبب برکت در عمرها و زمانهاست.
• دو قاعدۀ پاداش و اساس نجات: ایمان به همراه عمل صالح است؛ زیرا الله پاداش دنیا و آخرت را بر آن دو مترتب کرده است.
﴿وَدَخَلَ جَنَّتَهُۥ وَهُوَ ظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ قَالَ مَآ أَظُنُّ أَن تَبِيدَ هَٰذِهِۦٓ أَبَدٗا٣٥ وَمَآ أَظُنُّ ٱلسَّاعَةَ قَآئِمَةٗ وَلَئِن رُّدِدتُّ إِلَىٰ رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيۡرٗا مِّنۡهَا مُنقَلَبٗا٣٦ قَالَ لَهُۥ صَاحِبُهُۥ وَهُوَ يُحَاوِرُهُۥٓ أَكَفَرۡتَ بِٱلَّذِي خَلَقَكَ مِن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ سَوَّىٰكَ رَجُلٗا٣٧ لَّٰكِنَّا۠ هُوَ ٱللَّهُ رَبِّي وَلَآ أُشۡرِكُ بِرَبِّيٓ أَحَدٗا٣٨ وَلَوۡلَآ إِذۡ دَخَلۡتَ جَنَّتَكَ قُلۡتَ مَا شَآءَ ٱللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِٱللَّهِۚ إِن تَرَنِ أَنَا۠ أَقَلَّ مِنكَ مَالٗا وَوَلَدٗا٣٩ فَعَسَىٰ رَبِّيٓ أَن يُؤۡتِيَنِ خَيۡرٗا مِّن جَنَّتِكَ وَيُرۡسِلَ عَلَيۡهَا حُسۡبَانٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ فَتُصۡبِحَ صَعِيدٗا زَلَقًا٤٠ أَوۡ يُصۡبِحَ مَآؤُهَا غَوۡرٗا فَلَن تَسۡتَطِيعَ لَهُۥ طَلَبٗا٤١ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِۦ فَأَصۡبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيۡهِ عَلَىٰ مَآ أَنفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي لَمۡ أُشۡرِكۡ بِرَبِّيٓ أَحَدٗا٤٢ وَلَمۡ تَكُن لَّهُۥ فِئَةٞ يَنصُرُونَهُۥ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَمَا كَانَ مُنتَصِرًا٤٣ هُنَالِكَ ٱلۡوَلَٰيَةُ لِلَّهِ ٱلۡحَقِّۚ هُوَ خَيۡرٞ ثَوَابٗا وَخَيۡرٌ عُقۡبٗا٤٤ وَٱضۡرِبۡ لَهُم مَّثَلَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا كَمَآءٍ أَنزَلۡنَٰهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ فَٱخۡتَلَطَ بِهِۦ نَبَاتُ ٱلۡأَرۡضِ فَأَصۡبَحَ هَشِيمٗا تَذۡرُوهُ ٱلرِّيَٰحُۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ مُّقۡتَدِرًا٤٥ ﴾ [الكهف: ۳۵-۴۵].
(۳۵) و کافر همراه مؤمن وارد باغش شد تا آن را به او نشان دهد درحالیکه با کفر و خودپسندی به خودش ستم میکرد. کافر گفت: گمان نمیکنم که این باغی که مشاهده میکنی نابود شود؛ چون اسباب بقا را برایش بهکار گرفتهام.
(۳۶) و گمان نمیکنم که قیامت برپا شود، بلکه فقط زندگیای مستمر است، و به فرضِ وقوعِ قیامت، وقتی برانگیخته شوم و بهسوی پروردگارم بازگردم بهطور قطع آنچه پس از رستاخیز به آن بازمیگردم بهتر از این باغم است، چون ثروتمندی من در دنیا میطلبد که پس از رستاخیز نیز ثروتمند باشم.
(۳۷) دوست مؤمنش در جواب سخن او گفت: آیا به ذاتیکه پدرت آدم ÷ را از خاک آفرید، سپس تو را از منی آفرید، سپس تو را مردی گرداند، و اعضایت را برابر ساخت و تو را کامل کرد کفر ورزیدی، پس ذاتیکه بر تمام این امور تواناست بر دوباره زنده ساختن تو نیز توانا خواهد بود.
(۳۸) اما من مانند این سخن تو نمیگویم، بلکه فقط میگویم: او الله سبحانه پروردگار من است که با نعمتهایش بر ما لطف کرده است، و هیچکس را در عبادت شریک او نمیگردانم.
(۳۹) چرا وقتی وارد باغت شدی نگفتی: ماشاءالله، هیچ قدرتی برای هیچکس جز از ناحیه الله نیست؛ زیرا او ذاتی است که آنچه بخواهد انجام میدهد و او تواناست، پس اگر میبینی من از تو فقیرتر و دارای فرزندان کمتری هستم.
(۴۰) انتظار دارم الله بهتر از باغت به من عطا کند، و عذابی از آسمان بر باغت فرو فرستد، آنگاه باغت را به زمینی بدون گیاه که بهسبب نرمی آن گامها میلغزد تبدیل کند.
(۴۱) یا آبش را در زمین فرو بَرَد آنگاه نتوانی با هیچ وسیلهای به آن دست یابی، و اگر آبش از بین برود دیگر بقایی ندارد.
(۴۲) و آنچه را مؤمن انتظار میکشید واقع شد. چنانکه نابودی، میوههای باغ کافر را فراگرفت. آنگاه کافر از شدت حسرت و پشیمانی بر اموالی که در آبادانی و اصلاح آن هزینه کرده بود دستانش را بر هم میزد، درحالیکه باغ بر ستونهایش که شاخههای درختان انگور بر آن گسترده شده بود فرو ریخته بود، و میگفت: کاش به یگانگی پروردگارم ایمان آورده بودم، و هیچکس را در عبادت با او شریک قرار نداده بودم.
(۴۳) و این کافر گروهی نداشت تا کیفری که به او رسیده بود را از او بازدارد، درحالیکه به گروهش افتخار میکرد، و خودش نیز نمیتوانست نابودی باغش توسط الله را از خود بازدارد.
(۴۴) و در این موقعیت، یاری فقط از آنِ الله است، او سبحانه بهترین پاداش برای دوستان مؤمنش است، زیرا پاداش را برایشان دوچندان میکند، و بهترین سرانجام برایشان است.
(۴۵) و – ای رسول- برای فریبخوردگان به دنیا مثالی بزن، پس مثال آن در زوال و سپریشدن سریع، مانند آب بارانی است که از آسمان فرو فرستیم، آنگاه با این آب گیاه زمین بروید و برسد، آنگاه این گیاه خشک و شکسته شود، و باد اجزایش را به نواحی دیگر ببَرَد، و زمین به همان صورت قبلی بازگردد، و الله بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد، پس آنچه بخواهد زنده میگردانَد، و آنچه بخواهد از بین میبَرَد.
برخی فواید آیات:
• مؤمن نباید در برابر شُکوهِ ثروت کافر سست شود، و باید او را به ایمان به الله، و اقرار به یگانگی او تعالی، و شکر نعمتها و بخششهای الله بر او نصیحت و راهنمایی کند.
• برای هر کسیکه از مال یا فرزند خویش به شگفت آید سزاوار است که نعمت را به بخشنده و افزونکنندۀ آن نسبت دهد اینگونه که بگوید: ماشاءَالله، لا قوة إلا بالله (هرچه الله بخواهد، هیچ قدرتی برای هیچکس جز از ناحیه الله نیست).
• هرگاه الله خیری برای بنده بخواهد کیفر او در دنیا را به تعجیل میاندازد.
• جواز دعا به تلف شدن مال کسیکه مال او سبب طغیان و کفر و زیانش شده است.
﴿ٱلۡمَالُ وَٱلۡبَنُونَ زِينَةُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَٱلۡبَٰقِيَٰتُ ٱلصَّٰلِحَٰتُ خَيۡرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابٗا وَخَيۡرٌ أَمَلٗا٤٦ وَيَوۡمَ نُسَيِّرُ ٱلۡجِبَالَ وَتَرَى ٱلۡأَرۡضَ بَارِزَةٗ وَحَشَرۡنَٰهُمۡ فَلَمۡ نُغَادِرۡ مِنۡهُمۡ أَحَدٗا٤٧ وَعُرِضُواْ عَلَىٰ رَبِّكَ صَفّٗا لَّقَدۡ جِئۡتُمُونَا كَمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةِۢۚ بَلۡ زَعَمۡتُمۡ أَلَّن نَّجۡعَلَ لَكُم مَّوۡعِدٗا٤٨ وَوُضِعَ ٱلۡكِتَٰبُ فَتَرَى ٱلۡمُجۡرِمِينَ مُشۡفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَٰوَيۡلَتَنَا مَالِ هَٰذَا ٱلۡكِتَٰبِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةٗ وَلَا كَبِيرَةً إِلَّآ أَحۡصَىٰهَاۚ وَوَجَدُواْ مَا عَمِلُواْ حَاضِرٗاۗ وَلَا يَظۡلِمُ رَبُّكَ أَحَدٗا٤٩ وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ كَانَ مِنَ ٱلۡجِنِّ فَفَسَقَ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِۦٓۗ أَفَتَتَّخِذُونَهُۥ وَذُرِّيَّتَهُۥٓ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِي وَهُمۡ لَكُمۡ عَدُوُّۢۚ بِئۡسَ لِلظَّٰلِمِينَ بَدَلٗا٥٠ ۞مَّآ أَشۡهَدتُّهُمۡ خَلۡقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَا خَلۡقَ أَنفُسِهِمۡ وَمَا كُنتُ مُتَّخِذَ ٱلۡمُضِلِّينَ عَضُدٗا٥١ وَيَوۡمَ يَقُولُ نَادُواْ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُمۡ فَدَعَوۡهُمۡ فَلَمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَهُمۡ وَجَعَلۡنَا بَيۡنَهُم مَّوۡبِقٗا٥٢ وَرَءَا ٱلۡمُجۡرِمُونَ ٱلنَّارَ فَظَنُّوٓاْ أَنَّهُم مُّوَاقِعُوهَا وَلَمۡ يَجِدُواْ عَنۡهَا مَصۡرِفٗا٥٣ ﴾ [الكهف: ۴۶-۵۳].
(۴۶) مال و فرزندان از جمله زینتهای زندگی دنیا هستند، مال در آخرت هیچ نفعی ندارد مگر در راهی که الله را راضی میسازد انفاق شود، و اعمال و سخنان پسندیده نزد الله از تمام زیورهای دنیایی پاداش بهتری دارند، و بهترین چیزی است که انسان آرزو میکند؛ زیرا زینت دنیا فانی و پاداش اعمال و سخنان پسندیده، نزد الله جاویدان است.
(۴۷) و به یاد آور روزیکه کوهها را از جای خودشان محو و نابود میکنیم، و زمین را به خاطر از بینرفتن کوهها و درختان و بناهای روی آن آشکار میبینی، و تمام مخلوقات را گرد میآوریم، به گونهای که هیچیک از آنها را جا نمیگذاریم مگر اینکه او را دوباره زنده میکنیم.
(۴۸) و مردم در صفهایی بر پروردگارت عرضه میشوند آنگاه آنها را مورد محاسبه قرار میدهد، و به آنها گفته میشود: به راستی همانگونه که برای بار نخست شما را آفریدیم یکی پس از دیگری و پابرهنه و لخت و ختنهنشده نزد ما آمدید، بلکه پنداشتید که هرگز دوباره زنده نخواهید شد و ما زمان و مکانی برایتان قرار نخواهیم داد تا شما را در قبال اعمالتان در آن زمان و مکان جزا دهیم.
(۴۹) و نامۀ اعمال فراهم آورده میشود، آنگاه برخی نامهشان را به دست راست، و برخی آن را به دست چپشان میگیرند، و – ای انسان- کافران را میبینی که از آنچه در آن است بیمناک هستند؛ زیرا از کفر و گناهانی که در آن پیش فرستادهاند آگاهند، و میگویند: وای که نابود و بدبخت شدیم! این چه کتابی است که هیچ کوچک و بزرگی از اعمال ما را جا نگذاشته مگر اینکه آن را حفظ کرده و برشمرده است، و گناهانی را که در زندگی دنیایی مرتکب شدهاند نوشتهشده و ثبتشده مییابند، و – ای رسول- پروردگارت بر هیچکس ستم روا نمیدارد، یعنی هیچکس را بیگناه مجازات نمیکند، و ذرهای از مزد طاعت فرمانبردار نمیکاهد.
(۵۰) و - ای رسول- به یاد آور آنگاه که به فرشتگان ‡ گفتیم: برای احترام در برابر آدم ÷ سجده کنید. آنگاه همگی برای اجرای فرمان پروردگارشان به سجده افتادند مگر ابلیس که از جن بود و از فرشتگان ‡ نبود، پس خودداری کرد و از سجده سر باز زد، و از طاعت پروردگارش خارج شد، - ای مردم- آیا او و فرزندانش را دوستانی انتخاب میکنید که آنها را به جای من دوست میدارید درحالیکه آنها دشمنان شما هستند، پس چگونه دشمنانتان را دوستان خود میگیرید؟! چه بد و زشت است کار ستمکارانی که به جای دوستی با الله تعالی شیطان را دوستی برای خویش قرار دادهاند.
(۵۱) اینها که شما آنها را دوستانی به جای من گرفتهاید بندگانی مثل خودتان هستند، که من آنها را نه در آفرینش آسمانها و نه در آفرینش زمین آنگاه که این دو را آفریدم حاضر نکردهام، بلکه اساساً موجود نبودند، و برخی از آنها را در آفرینش برخی دیگر نیز حاضر نکردهام، زیرا من در آفرینش و تدبیر یگانه هستم، و بر آن نیستم که شیاطین گمراه انس و جن را یاورانی برای خودم قرار دهم، زیرا من از یاوران بینیازم.
(۵۲) و – ای رسول- روز قیامت را برایشان یاد کن آنگاه که الله برای کسانیکه در دنیا به او شرک ورزیدهاند میگوید: شریکانم را که ادعا میکردید شریکان من هستند با دعا فراخوانید تا به شما یاری رسانند، پس آنها را با دعا بخوانند اما به دعایشان پاسخ ندهند و به آنها یاری نرسانند، و میان عبادتگزاران و معبودها نابودکنندهای قرار دهیم که در آن مشترک هستند، و آن آتش جهنم است.
(۵۳) و مشرکان جهنم را ببینند، آنگاه کاملا یقین پیدا کنند که در آن میافتند، و برای فرار از آن، مکانی نیابند که بهسوی آن بگریزند.
برخی فواید آیات:
• بنده باید نیکیهایی که آثار ماندگار دارد زیاد انجام دهد، و آن هر گفتار یا رفتار نیکی است که تا قیامت باقی است.
• بنده باید مناظر هولناک قیامت را به یاد آورد، و برای این روز عمل کند تا از مناظر هولناک آن نجات یابد، و از بهشت و رضایت الله بهرهمند گردد.
• الله تعالی پدرمان آدم ÷ و همۀ جنس بشری را اینگونه گرامی داشت که به فرشتگان ‡ فرمان داد در آغاز آفرینش در برابر او سجدۀ احترام و تکریم بگذارند.
• در آیات فوق، تشویق شده بر اینکه شیطان به دشمنی گرفته شود.
﴿وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَا فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لِلنَّاسِ مِن كُلِّ مَثَلٖۚ وَكَانَ ٱلۡإِنسَٰنُ أَكۡثَرَ شَيۡءٖ جَدَلٗا٥٤ وَمَا مَنَعَ ٱلنَّاسَ أَن يُؤۡمِنُوٓاْ إِذۡ جَآءَهُمُ ٱلۡهُدَىٰ وَيَسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّهُمۡ إِلَّآ أَن تَأۡتِيَهُمۡ سُنَّةُ ٱلۡأَوَّلِينَ أَوۡ يَأۡتِيَهُمُ ٱلۡعَذَابُ قُبُلٗا٥٥ وَمَا نُرۡسِلُ ٱلۡمُرۡسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَۚ وَيُجَٰدِلُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِٱلۡبَٰطِلِ لِيُدۡحِضُواْ بِهِ ٱلۡحَقَّۖ وَٱتَّخَذُوٓاْ ءَايَٰتِي وَمَآ أُنذِرُواْ هُزُوٗا٥٦ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِۦ فَأَعۡرَضَ عَنۡهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتۡ يَدَاهُۚ إِنَّا جَعَلۡنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ أَكِنَّةً أَن يَفۡقَهُوهُ وَفِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَقۡرٗاۖ وَإِن تَدۡعُهُمۡ إِلَى ٱلۡهُدَىٰ فَلَن يَهۡتَدُوٓاْ إِذًا أَبَدٗا٥٧ وَرَبُّكَ ٱلۡغَفُورُ ذُو ٱلرَّحۡمَةِۖ لَوۡ يُؤَاخِذُهُم بِمَا كَسَبُواْ لَعَجَّلَ لَهُمُ ٱلۡعَذَابَۚ بَل لَّهُم مَّوۡعِدٞ لَّن يَجِدُواْ مِن دُونِهِۦ مَوۡئِلٗا٥٨ وَتِلۡكَ ٱلۡقُرَىٰٓ أَهۡلَكۡنَٰهُمۡ لَمَّا ظَلَمُواْ وَجَعَلۡنَا لِمَهۡلِكِهِم مَّوۡعِدٗا٥٩ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِفَتَىٰهُ لَآ أَبۡرَحُ حَتَّىٰٓ أَبۡلُغَ مَجۡمَعَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ أَوۡ أَمۡضِيَ حُقُبٗا٦٠ فَلَمَّا بَلَغَا مَجۡمَعَ بَيۡنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَٱتَّخَذَ سَبِيلَهُۥ فِي ٱلۡبَحۡرِ سَرَبٗا٦١ ﴾ [الكهف: ۵۴-۶۱].
(۵۴) و بسیاری از انواع مثالهای گوناگون را در این قرآن نازلشده بر محمد ج توضیح دادهایم تا عبرت و پند بگیرند، اما از انسان – بهخصوص کافر- بیش از هر چیزی، مجادلۀ به ناحَق آشکار میگردد.
(۵۵) و میان کافران ستیزهجو و ایمان به آنچه محمد ج از جانب پروردگارش آورد، و میان آنها و میان طلب آمرزش از الله به خاطر گناهانشان، نقصِ بیان مانع نشد، زیرا مثالها در قرآن برایشان بیان شده است، و دلایل آشکار نزدشان آمده است، بلکه فقط این امر مانع آنها از این امر شد که – با طعنهزدن- خواستند عذاب امتهای پیشین بر آنها واقع شود، و عذابی را که به آنها وعده داده شده بود ببینند.
(۵۶) و رسولانمان را که میفرستیم جز مژدهدهنده به اهل ایمان و طاعت، و هشداردهنده به اهل کفر و گناه نمیفرستیم، و آنها تسلطی بر دلها ندارند که آنها را بر هدایت وادارند، و کسانیکه به الله کفر ورزیدند با وجود آشکاربودن دلیل بر آنها با رسولان ‡ مجادله میکنند؛ تا با باطل خویش حقیقتِ نازلشده بر محمد ج را از بین ببرند، و قرآن و آنچه را که با آن ترسانده شدهاند را اسباب خنده و استهزا قرار دهند.
(۵۷) و هیچکس ستمکارتر از آن کسی نیست که به آیات پروردگارش پند داده شود، اما به تهدید با عذابی که در آن است اهمیتی ندهد، و از پندگیری به آن روی گردانَد، و کفر و گناهانی را که در زندگی دنیایی خویش مرتکب شده فراموش کند و از آنها توبه نکند، بهراستی ما بر دلهای کسانیکه دارای این صفت هستند پوششهایی نهادهایم که آنها را از فهم قرآن بازمیدارد، و در گوشهایشان کریای از فهم قرآن قرار دادهایم، که آنگونه که قبول افتد آن را نمیشنوند، و تا زمانیکه پوششها بر دلهایشان، و کری در گوشهایشان است اگر آنها را به ایمان فراخوانی هرگز آنچه را که آنها را بهسوی آن فرامیخوانی نخواهند پذیرفت.
(۵۸) و به این هدف که پیامبر ج به تعجیل در عذاب کسانیکه او را تکذیب میکردند چشم نداشته باشد، الله به او فرمود: و – ای رسول- پروردگارت گناهان بندگان توبهکارش را میآمرزد، و دارای رحمتی است که همهچیز را فراگرفته است، و از جمله مظاهر رحمت او این است که به گناهکاران مهلت میدهد تا بهسوی او توبه کنند، پس اگر الله تعالی این رویگردانان را مجازات کند بهطور قطع عذابشان در زندگی دنیا به تعجیل خواهد افتاد، اما او تعالی بردبار و مهربان است، و عذابشان را به تأخیر میاندازد تا توبه کنند، بلکه مکان و زمانی مشخص برایشان است که اگر توبه نکنند در آن زمان و مکان در قبال کفر و رویگردانی مجازات میشوند، و جز او هیچ پناهگاهی نخواهند یافت که به آن پناه برند.
(۵۹) و این شهرهای کافر نزدیک به شما مانند شهرهای قوم هود ÷ و صالح ÷ و شعیب ÷ را آنگاه که با کفر و گناهان بر خودشان ستم روا داشتند نابود کردیم، و زمان مشخصی برای نابودیشان قرار دادیم.
(۶۰) و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که موسی ÷ به خادم خویش یوشع بن نون گفت: پیوسته حرکت میکنم تا به محل تلاقی دو دریا برسم، یا زمانی طولانی حرکت میکنم تا با بندۀ صالح دیدار کنم، و از او علم بیاموزم.
(۶۱) پس آن دو به راه افتادند، و وقتی به محل تلاقی دو دریا رسیدند ماهیشان را که آن را برای توشۀ خویش برداشته بودند فراموش کردند، آنگاه الله ماهی را زنده گرداند، و ماهی راهی در دریا مانند تونل زیرزمینی، که آب در آن جمع نمیشد را در پیش گرفت.
برخی فواید آیات:
• عظمت و شکوه و جامع بودن قرآن؛ زیرا تمام راههای رساننده به علوم نافع، و سعادت ابدی، و هر راهی که از شر محافظت میکند در آن وجود دارد.
• از حکمت و رحمت الله این است که آوردن باطلکاران مجادله کنندۀ حق با باطل توسط او تعالی، از بزرگترین اسباب برای آشکار کردن حق، و روشن ساختن باطل و فسادش است.
• در آیات فوق، هشداری است برای کسانیکه حق را رها میکنند با وجود اینکه میدانند اگر میان آنها و حقیقت مانعی ایجاد شود، دیگر بر دستیابی به حق موفق نخواهند شد، و هشدار و بازدارندهای شدیدتر از این نیست.
• فضیلت علم و سفر در طلب علم، و غنیمت شمردن دیدار با فضلا و علما هر چند سرزمین آنها دور باشد.
• حوت بر سَمَک (ماهی) کوچک و بزرگ اطلاق میشود. در قرآن لفظ سَمَک نیامده، بلکه فقط «حوت» و «نون» و «لَحم طَری» آمده است.
﴿فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَىٰهُ ءَاتِنَا غَدَآءَنَا لَقَدۡ لَقِينَا مِن سَفَرِنَا هَٰذَا نَصَبٗا٦٢ قَالَ أَرَءَيۡتَ إِذۡ أَوَيۡنَآ إِلَى ٱلصَّخۡرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ ٱلۡحُوتَ وَمَآ أَنسَىٰنِيهُ إِلَّا ٱلشَّيۡطَٰنُ أَنۡ أَذۡكُرَهُۥۚ وَٱتَّخَذَ سَبِيلَهُۥ فِي ٱلۡبَحۡرِ عَجَبٗا٦٣ قَالَ ذَٰلِكَ مَا كُنَّا نَبۡغِۚ فَٱرۡتَدَّا عَلَىٰٓ ءَاثَارِهِمَا قَصَصٗا٦٤ فَوَجَدَا عَبۡدٗا مِّنۡ عِبَادِنَآ ءَاتَيۡنَٰهُ رَحۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَا وَعَلَّمۡنَٰهُ مِن لَّدُنَّا عِلۡمٗا٦٥ قَالَ لَهُۥ مُوسَىٰ هَلۡ أَتَّبِعُكَ عَلَىٰٓ أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمۡتَ رُشۡدٗا٦٦ قَالَ إِنَّكَ لَن تَسۡتَطِيعَ مَعِيَ صَبۡرٗا٦٧ وَكَيۡفَ تَصۡبِرُ عَلَىٰ مَا لَمۡ تُحِطۡ بِهِۦ خُبۡرٗا٦٨ قَالَ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ صَابِرٗا وَلَآ أَعۡصِي لَكَ أَمۡرٗا٦٩ قَالَ فَإِنِ ٱتَّبَعۡتَنِي فَلَا تَسَۡٔلۡنِي عَن شَيۡءٍ حَتَّىٰٓ أُحۡدِثَ لَكَ مِنۡهُ ذِكۡرٗا٧٠ فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَا رَكِبَا فِي ٱلسَّفِينَةِ خَرَقَهَاۖ قَالَ أَخَرَقۡتَهَا لِتُغۡرِقَ أَهۡلَهَا لَقَدۡ جِئۡتَ شَيًۡٔا إِمۡرٗا٧١ قَالَ أَلَمۡ أَقُلۡ إِنَّكَ لَن تَسۡتَطِيعَ مَعِيَ صَبۡرٗا٧٢ قَالَ لَا تُؤَاخِذۡنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرۡهِقۡنِي مِنۡ أَمۡرِي عُسۡرٗا٧٣ فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَا لَقِيَا غُلَٰمٗا فَقَتَلَهُۥ قَالَ أَقَتَلۡتَ نَفۡسٗا زَكِيَّةَۢ بِغَيۡرِ نَفۡسٖ لَّقَدۡ جِئۡتَ شَيۡٔٗا نُّكۡرٗا٧٤ ﴾ [الكهف: ۶۲-۷۴].
(۶۲) پس وقتی از آن مکان گذشتند، موسی ÷ به خادمش گفت: صبحانهمان را بیاور، بهراستیکه از این سفر بسیار رنج دیدهایم.
(۶۳) آن جوان گفت: دیدی وقتی به آن صخره پناه بردیم چه اتفاقی افتاد؟! همانا من فراموش کردم که موضوع ماهی را به تو بگویم، و جز شیطان کسی از یادم نبرد آن را برایت بیان کنم، که ماهی زنده شد، و راهی شگفت در دریا در پیش گرفت.
(۶۴) موسی ÷ به خادمش گفت: این همان چیزی است که در پیِ آنیم، چون نشانۀ مکانِ بندۀ صالح است، پس با پیگیری آثار گامهایشان بازگشتند؛ تا از راه منحرف نشوند تا اینکه به صخره، و از آنجا به ورودی ماهی برسند.
(۶۵) پس وقتی به مکان ناپدید شدن ماهی رسیدند در آنجا بندهای از بندگان صالح ما (یعنی خَضِر ÷) را دیدند، که رحمتی از جانب خویش به او عطا کرده بودیم، و از جانب خویش علمی را که مردم از آن آگاهی ندارند به او آموخته بودیم، یعنی علمی که این قصه آن را دربردارد.
(۶۶) موسی ÷ با تواضع و فروتنی به او گفت: آیا از تو پیروی کنم به شرط اینکه از دانشی که الله به تو آموخته است و راهیابی بهسوی حق است به من بیاموزی؟
(۶۷) خَضِر ÷ گفت: تو در برابر آنچه از علم من ببینی نمیتوانی صبر کنی؛ زیرا با علمی که نزد توست تفاوت دارد.
(۶۸) و چگونه میتوانی در برابر دیدن اعمالیکه دلیل درستی آن را نمیدانی صبر کنی؛ زیرا تو در مورد این اعمال تا جاییکه میدانی حکم میکنی؟!
(۶۹) موسی ÷ گفت: انشاءالله مرا در برابر افعالی که از تو میبینم شکیبا، و پایبند به فرمانبرداری از خویش خواهی یافت، و در هیچ کاری که مرا به آن امر کنی از تو نافرمانی نخواهم کرد.
(۷۰) خَضِر ÷ به موسی ÷ گفت: اگر از من پیروی کردی، پس از چیزیکه میبینی انجام میدهم سوال نکن تا من خودم دلیل آن را برایت بازگو کنم.
(۷۱) وقتی بر این امر توافق کردند بهسوی ساحل دریا به راه افتادند تا با یک کشتی روبهرو شدند، آنگاه به احترام خَضِر ÷ بدون اجرت در آن سوار شدند، پس خَضِر ÷ آن کشتی را با در آوردن یکی از الواحش سوراخ کرد، آنگاه موسی ÷ به او گفت: آیا کشتی را که ساکنانش ما را بدون اجرت در آن سوار کردند سوراخ کردی تا ساکنانش را غرق کنی؟! به تحقیق که کار بسیار بدی انجام دادی.
(۷۲) خَضِر ÷ به موسی ÷ گفت: آیا به تو نگفتم: هرگز نمیتوانی همراه من در برابر آنچه که از من میبینی صبر کنی؟!
(۷۳) موسی ÷ به خَضِر ÷ گفت: مرا بهسبب اینکه از روی فراموشی پیمان خویش با تو را شکستم مؤاخذه نکن، و در همراهی با خودت بر من تنگ و سخت نگیر.
(۷۴) آنگاه پس از پایین آمدن از کشتی درحالیکه بر ساحل راه میرفتند به راه افتادند، تا اینکه پسرکی را که به سن بلوغ نرسیده بود دیدند که با پسرکان بازی میکرد، پس خَضِر ÷ او را کشت، آنگاه موسی ÷ به او گفت: آیا کسی را که هنوز به سن بلوغ نرسیده است بدون هیچ گناهی کشتی؟! به تحقیق که کار بسیار ناپسندی انجام دادی!
برخی فواید آیات:
• مستحب است که خادم انسان، شخصی زرنگ و باهوش باشد تا کاری را که انسان میخواهد به صورت کامل انجام دهد.
• یاری بر اساس انجام آنچه بر بنده امر شد، بر بنده نازل میشود، و کسیکه موافق فرمان الله عمل کند بهگونهای کمک میشود که دیگران کمک نمیشوند.
• مؤدب بودن در کنار معلم، و خطاب معلم توسط شاگرد با نیکوترین روش.
• فراموشی موجب مؤاخذه نیست، و تحت تکلیف داخل نمیشود، و حکمی نیز به آن تعلق نمیگیرد.
• عالم فاضل علمی را که در آن مهارت ندارد از کسیکه در آن علم مهارت دارد بیاموزد، هر چند (تعلیم دهنده) درجات زیادی در علم از عالمِ فاضل پایینتر باشد.
• نسبت دادن علم و سایر فضیلتها به الله تعالی، و اقرار بر این کار، و شکرگزاری الله به خاطر آن.
﴿۞قَالَ أَلَمۡ أَقُل لَّكَ إِنَّكَ لَن تَسۡتَطِيعَ مَعِيَ صَبۡرٗا٧٥ قَالَ إِن سَأَلۡتُكَ عَن شَيۡءِۢ بَعۡدَهَا فَلَا تُصَٰحِبۡنِيۖ قَدۡ بَلَغۡتَ مِن لَّدُنِّي عُذۡرٗا٧٦ فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَآ أَتَيَآ أَهۡلَ قَرۡيَةٍ ٱسۡتَطۡعَمَآ أَهۡلَهَا فَأَبَوۡاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارٗا يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ فَأَقَامَهُۥۖ قَالَ لَوۡ شِئۡتَ لَتَّخَذۡتَ عَلَيۡهِ أَجۡرٗا٧٧ قَالَ هَٰذَا فِرَاقُ بَيۡنِي وَبَيۡنِكَۚ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأۡوِيلِ مَا لَمۡ تَسۡتَطِع عَّلَيۡهِ صَبۡرًا٧٨ أَمَّا ٱلسَّفِينَةُ فَكَانَتۡ لِمَسَٰكِينَ يَعۡمَلُونَ فِي ٱلۡبَحۡرِ فَأَرَدتُّ أَنۡ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَآءَهُم مَّلِكٞ يَأۡخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصۡبٗا٧٩ وَأَمَّا ٱلۡغُلَٰمُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤۡمِنَيۡنِ فَخَشِينَآ أَن يُرۡهِقَهُمَا طُغۡيَٰنٗا وَكُفۡرٗا٨٠ فَأَرَدۡنَآ أَن يُبۡدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيۡرٗا مِّنۡهُ زَكَوٰةٗ وَأَقۡرَبَ رُحۡمٗا٨١ وَأَمَّا ٱلۡجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَٰمَيۡنِ يَتِيمَيۡنِ فِي ٱلۡمَدِينَةِ وَكَانَ تَحۡتَهُۥ كَنزٞ لَّهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَٰلِحٗا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَن يَبۡلُغَآ أَشُدَّهُمَا وَيَسۡتَخۡرِجَا كَنزَهُمَا رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۚ وَمَا فَعَلۡتُهُۥ عَنۡ أَمۡرِيۚ ذَٰلِكَ تَأۡوِيلُ مَا لَمۡ تَسۡطِع عَّلَيۡهِ صَبۡرٗا٨٢ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَن ذِي ٱلۡقَرۡنَيۡنِۖ قُلۡ سَأَتۡلُواْ عَلَيۡكُم مِّنۡهُ ذِكۡرًا٨٣ ﴾ [الكهف: ۷۵-۸۳].
(۷۵) خَضِر ÷ به موسی ÷ گفت: من به تو گفته بودم که: - ای موسی- تو هرگز نمیتوانی در قبال کاری که من انجام میدهم صبر کنی.
(۷۶) موسی ÷ گفت: اگر پس از این بار در مورد چیزی از تو سوال کردم از من جدا شو، به تحقیق که به نهایتی که در آن بر ترک همراهی با من معذور هستی رسیدهای؛ زیرا من سه مرتبه با تو مخالفت کردهام.
(۷۷) پس به راه افتادند تا اینکه نزد ساکنان شهری رسیدند و از ساکنانش غذا طلب کردند، اما ساکنان شهر از دادن غذا به آنها خودداری کردند، سپس در آن شهر دیواری کج دیدند که نزدیک بود فرو ریزد و ویران شود، خَضِر ÷ آن دیوار را تعمیر کرد تا اینکه راست گردید، آنگاه موسی ÷ به خَضِر ÷ گفت: اگر میخواستی میتوانستی در برابر تعمیر دیوار از آنها مزدی بگیری؛ چون پس از اینکه از مهمان کردن ما خودداری کردند، به آن نیازمندیم.
(۷۸) خَضِر ÷ به موسی ÷ گفت: این اعتراض بر نگرفتن مزدی توسط من در برابر تعمیر دیوار، محل جدایی من و توست، بهزودی تو را از تأویل کارهایی که از من مشاهده کردی و نتوانستی در برابر آنها صبر کنی باخبر خواهم ساخت.
(۷۹) اما کشتی که به خاطر سوراخ کردن آن بر من اعتراض کردی؛ از ضعیفانی بود که در دریا بر آن کار میکردند و توان دفاع از آن را نداشتند، پس با کاری که با آن انجام دادم خواستم آن را معیوب کنم؛ تا پادشاهی که در برابر آنها قرار داشت و هر کشتی درستی را به زور از صاحبانش میگرفت و هر کشتی معیوبی را رها میکرد بر آن مسلط نشود.
(۸۰) اما پسرکی که به خاطر قتلش بر من اعتراض کردی پدر و مادرش مؤمن بودند، و او در علم الله کافر بود، پس ترسیدیم که اگر بالغ شود آن دو را بهسبب محبت زیاد آنها به او یا بهسبب نیاز شدید آنها به او بر کفر به الله و طغیان بکشاند.
(۸۱) پس خواستیم که الله به جای او، فرزندی دیندارتر و صالحتر و پاکتر از گناهان، و مهربانتر به پدر و مادرش بدهد.
(۸۲) اما دیواری که آن را تعمیر کردم و تو به خاطر تعمیر آن بر من اعتراض کردی برای دو بچه در شهری که ما به آنجا رفتیم بود که پدرشان فوت کرده بود، و زیر آن دیوار مالی برایشان دفن شده بود، و پدر این دو صغیر صالح بود، پس – ای موسی- پروردگارت خواست تا آن دو به سن رشد برسند و بزرگ شوند، و مال دفن شدۀ خویش را از زیر آن دیوار درآورند؛ زیرا اگر اکنون دیوار فرو میریخت مالشان آشکار میشد و در معرض نابودی قرار میگرفت، و این تدبیر، رحمتی از جانب پروردگارت به آن دو بود، و آن را به اجتهاد خودم انجام ندادم؛ این بود توضیح آنچه که نتوانستی بر آن صبر کنی.
الله پس از بیان قصۀ خَضِر ÷ قصۀ ذوالقرنین را بهسبب ارتباطی که بین این دو قصه است ذکر کرد؛ زیرا هر یک از این دو برای حمایت ضعیفان کوشیدند، پس فرمود:
(۸۳) و – ای رسول- مشرکان و یهود به هدف امتحان در مورد قصۀ ذوالقرنین از تو میپرسند، بگو: بهزودی بخشی از قصۀ او را که به آن عبرت و پند میگیرید برایتان میخوانم.
برخی فواید آیات:
• وجوب تَأنّی و محکم کاری و شتاب نکردن بر حکم به چیزی.
• احکام امور بر ظاهرشان جاری میشود، و احکام دنیایی در اموال و خونها و سایر موارد به آن بستگی دارد.
• شر بزرگ با ارتکاب شر کوچک دفع میشود، و مصلحت بزرگتر با رها کردن مصلحت کوچکتر حفظ میشود.
• سزاوار است که دوست از دوستش جدا نشود و او را رها نکند تا مورد سرزنش قرار بگیرد و از او پوزش بخواهد.
• بهکارگیری ادب در برابر الله تعالی در الفاظ، با انتساب خیر به او تعالی و عدم انتساب شر به او تعالی.
• الله از بندۀ صالح و فرزندانش محافظت میکند.
﴿إِنَّا مَكَّنَّا لَهُۥ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَءَاتَيۡنَٰهُ مِن كُلِّ شَيۡءٖ سَبَبٗا٨٤ فَأَتۡبَعَ سَبَبًا٨٥ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ مَغۡرِبَ ٱلشَّمۡسِ وَجَدَهَا تَغۡرُبُ فِي عَيۡنٍ حَمِئَةٖ وَوَجَدَ عِندَهَا قَوۡمٗاۖ قُلۡنَا يَٰذَا ٱلۡقَرۡنَيۡنِ إِمَّآ أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّآ أَن تَتَّخِذَ فِيهِمۡ حُسۡنٗا٨٦ قَالَ أَمَّا مَن ظَلَمَ فَسَوۡفَ نُعَذِّبُهُۥ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَىٰ رَبِّهِۦ فَيُعَذِّبُهُۥ عَذَابٗا نُّكۡرٗا٨٧ وَأَمَّا مَنۡ ءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَلَهُۥ جَزَآءً ٱلۡحُسۡنَىٰۖ وَسَنَقُولُ لَهُۥ مِنۡ أَمۡرِنَا يُسۡرٗا٨٨ ثُمَّ أَتۡبَعَ سَبَبًا٨٩ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ مَطۡلِعَ ٱلشَّمۡسِ وَجَدَهَا تَطۡلُعُ عَلَىٰ قَوۡمٖ لَّمۡ نَجۡعَل لَّهُم مِّن دُونِهَا سِتۡرٗا٩٠ كَذَٰلِكَۖ وَقَدۡ أَحَطۡنَا بِمَا لَدَيۡهِ خُبۡرٗا٩١ ثُمَّ أَتۡبَعَ سَبَبًا٩٢ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ بَيۡنَ ٱلسَّدَّيۡنِ وَجَدَ مِن دُونِهِمَا قَوۡمٗا لَّا يَكَادُونَ يَفۡقَهُونَ قَوۡلٗا٩٣ قَالُواْ يَٰذَا ٱلۡقَرۡنَيۡنِ إِنَّ يَأۡجُوجَ وَمَأۡجُوجَ مُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَهَلۡ نَجۡعَلُ لَكَ خَرۡجًا عَلَىٰٓ أَن تَجۡعَلَ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَهُمۡ سَدّٗا٩٤ قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيۡرٞ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجۡعَلۡ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُمۡ رَدۡمًا٩٥ ءَاتُونِي زُبَرَ ٱلۡحَدِيدِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا سَاوَىٰ بَيۡنَ ٱلصَّدَفَيۡنِ قَالَ ٱنفُخُواْۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَعَلَهُۥ نَارٗا قَالَ ءَاتُونِيٓ أُفۡرِغۡ عَلَيۡهِ قِطۡرٗا٩٦ فَمَا ٱسۡطَٰعُوٓاْ أَن يَظۡهَرُوهُ وَمَا ٱسۡتَطَٰعُواْ لَهُۥ نَقۡبٗا٩٧ ﴾ [الكهف: ۸۴-۹۷].
(۸۴) به تحقیق که ما در زمین بر او قدرت بخشیدیم، و از هر چیزیکه خواستهاش به آن بستگی داشت راهی که با آن به مرادش میرسید برایش عطا کردیم.
(۸۵) پس وسایل و راههایی را که برای رسیدن به مطلوبش به او عطا کردیم به کار گرفت، آنگاه به جانب غرب رفت.
(۸۶) و در زمین حرکت کرد تا اینکه به پایان زمین از سمت غروبگاه خورشید رسید که آن را دید گویی در چشمهای داغ و دارای گل سیاه غروب میکند، و نزدیک غروبگاه خورشید مردمی کافر را دید، آنگاه به او اختیار دادیم و گفتیم: ای ذوالقرنین، یا اینها را با قتل یا غیر آن عذاب میکنی، یا به آنها نیکی میکنی.
(۸۷) ذوالقرنین گفت: اما کسیکه پس از اینکه او را بهسوی عبادت الله دعوت کردیم به الله شرک ورزد و بر این کار پافشاری کند بهزودی او را با قتل در دنیا مجازات خواهیم کرد، سپس در روز قیامت بهسوی پروردگارش بازمیگردد که در آنجا به عذابی سهمگین او را عذاب میکند.
(۸۸) اما هرکس از آنها که به الله ایمان آوَرَد و عمل صالح انجام دهد به پاس ایمان و عمل صالح او بهشت از جانب پروردگارش برای اوست؛ و بهزودی فرمانی نرم و آسان در حق او صادر خواهیم کرد.
(۸۹) سپس راهی غیر از راه اول بهسوی محل برآمدن خورشید در پیش گرفت.
(۹۰) و رفت تا اینکه به محلی که خورشید از آنجا برمیآید رسید، و در آنجا خورشید را دید که بر اقوامی طلوع میکند که برایشان خانهها و سایههای درختان را قرار نداده بودیم که آنها را در برابر خورشید بپوشاند.
(۹) کار ذوالقرنین چنین بود، و بهطور قطع علم ما به جزئیات توان و قدرت او احاطه داشت.
(۹۲) سپس راهی غیر از دو راه اول و مخالف مشرق و مغرب پیمود.
(۹۳) و رفت تا اینکه به درهای میان دو کوه رسید و در برابر آن دو مردمی را دید که هیچ زبانی غیر از زبان خودشان را نمیفهمیدند.
(۹۴) گفتند: ای ذوالقرنین، بهراستیکه یأجوج و مأجوج (منظورشان دو امت بزرگ از بنیآدم بود) با قتل و سایر کارهایی که انجام میدهند در زمین فساد برپا میکنند، پس آیا مالی برایت بدهیم تا میان ما و آنها مانعی ایجاد کنی؟
(۹۵) ذوالقرنین گفت: فرمانروایی و قدرتی که پروردگارم بر من ارزانی داشته است از مالی که شما به من میدهید برایم بهتر است، پس با مردان و ابزار به من یاری رسانید تا میان شما و آنها مانعی قرار دهم.
(۹۶) قطعات آهن را بیاورید، پس آنها را آوردند آنگاه شروع به ساختن مانع میان آن دو کوه کرد، تا اینکه بنایش را برابر با دو کوه کرد. به کارگران گفت: آتش بر این قطعات بدمید، تا اینکه قطعات آهن سرخ شد گفت: مس بیاورید تا روی آن بریزم.
(۹۷) پس یأجوج و مأجوج نتوانستند به خاطر ارتفاع مانع از آن بالا روند، و به خاطر سختی آن نتوانستند آن را از پایین سوراخ کنند.
برخی فواید آیات:
• ذوالقرنین یکی از پادشاهان مؤمنی است که در دنیا پادشاهی کردند و بر ساکنانش تسلط داشتند، زیرا الله پادشاهی گستردهای به او عطا کرده بود، و حکمت و هیبت و علمی نافع به او بخشیده بود.
• یکی از وظایف پادشاه یا حاکم این است که حمایت مردم از اموالشان را در حفظ سرزمینشان و اصلاح مرزهای آنها برپا دارد.
• صالحان و مخلصان بر اجرای اعمال، در طلب رضایت الله مشتاق هستند.
﴿قَالَ هَٰذَا رَحۡمَةٞ مِّن رَّبِّيۖ فَإِذَا جَآءَ وَعۡدُ رَبِّي جَعَلَهُۥ دَكَّآءَۖ وَكَانَ وَعۡدُ رَبِّي حَقّٗا٩٨ ۞وَتَرَكۡنَا بَعۡضَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ يَمُوجُ فِي بَعۡضٖۖ وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَجَمَعۡنَٰهُمۡ جَمۡعٗا٩٩ وَعَرَضۡنَا جَهَنَّمَ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡكَٰفِرِينَ عَرۡضًا١٠٠ ٱلَّذِينَ كَانَتۡ أَعۡيُنُهُمۡ فِي غِطَآءٍ عَن ذِكۡرِي وَكَانُواْ لَا يَسۡتَطِيعُونَ سَمۡعًا١٠١ أَفَحَسِبَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَن يَتَّخِذُواْ عِبَادِي مِن دُونِيٓ أَوۡلِيَآءَۚ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا جَهَنَّمَ لِلۡكَٰفِرِينَ نُزُلٗا١٠٢ قُلۡ هَلۡ نُنَبِّئُكُم بِٱلۡأَخۡسَرِينَ أَعۡمَٰلًا١٠٣ ٱلَّذِينَ ضَلَّ سَعۡيُهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَهُمۡ يَحۡسَبُونَ أَنَّهُمۡ يُحۡسِنُونَ صُنۡعًا١٠٤ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ وَلِقَآئِهِۦ فَحَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فَلَا نُقِيمُ لَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَزۡنٗا١٠٥ ذَٰلِكَ جَزَآؤُهُمۡ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُواْ وَٱتَّخَذُوٓاْ ءَايَٰتِي وَرُسُلِي هُزُوًا١٠٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ كَانَتۡ لَهُمۡ جَنَّٰتُ ٱلۡفِرۡدَوۡسِ نُزُلًا١٠٧ خَٰلِدِينَ فِيهَا لَا يَبۡغُونَ عَنۡهَا حِوَلٗا١٠٨ قُل لَّوۡ كَانَ ٱلۡبَحۡرُ مِدَادٗا لِّكَلِمَٰتِ رَبِّي لَنَفِدَ ٱلۡبَحۡرُ قَبۡلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَٰتُ رَبِّي وَلَوۡ جِئۡنَا بِمِثۡلِهِۦ مَدَدٗا١٠٩ قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يُوحَىٰٓ إِلَيَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ فَمَن كَانَ يَرۡجُواْ لِقَآءَ رَبِّهِۦ فَلۡيَعۡمَلۡ عَمَلٗا صَٰلِحٗا وَلَا يُشۡرِكۡ بِعِبَادَةِ رَبِّهِۦٓ أَحَدَۢا١١٠ ﴾ [الكهف: ۹۸-۱۱۰].
(۹۸) ذوالقرنین گفت: این سد رحمتی از جانب پروردگارم است که میان یأجوج و مأجوج و فساد نمودن در روی زمین مانع میشود و آنها را از این کار بازمیدارد، پس هرگاه زمانیکه الله برای خروج آنها قبل از برپایی قیامت مشخص کرده است فرا رسد آن را با زمین یکسان میگرداند، و وعدۀ الله به یکسان کردن آن با زمین و خروج یأجوج و مأجوج ثابت است و هیچ خلافی در آن نیست.
(۹۹) و در آخر الزمان مخلوقات را رها میکنیم تا با یکدیگر زد و خورد کنند و درآمیزند، و در صور دمیده شود آنگاه تمام مخلوقات را برای حسابرسی و جزا گرد خواهیم آوریم.
(۱۰۰) و جهنم را برای کافران بدون هیچ ابهامی نشان خواهیم داد تا آشکارا آن را مشاهده کنند.
(۱۰۱) آن را برای کافران که در دنیا از یاد الله کور بودند آشکار کنیم؛ چون پوششی بر چشمانشان بود که مانع از این کار میشد، و آیات الله را آنگونه که قبول کنند نمیتوانستند بشنوند.
(۱۰۲) آیا کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند پنداشتهاند که بندگانم از فرشتگان و رسولان و شیاطین را معبودانی به جای من بگیرند؟! بهراستیکه ما جهنم را منزلی برای اقامت کافران آماده کردهایم.
(۱۰۳) - ای رسول- بگو: - ای مردم- آیا شما را از زیانکارترین مردم باخبر سازم؟
(۱۰۴) همان کسانیکه روز قیامت میبینند تلاش آنها که در دنیا آن را به خرج میدادند تباه شده است، درحالیکه گمان میکردند تلاش نیکی انجام میدهند و بهزودی از اعمالشان نفع خواهند برد؛ اما واقعیت، برخلاف آن بود.
(۱۰۵) اینها همان کسانی هستند که به آیات پروردگارشان که بر توحیدش دلالت میکنند کفر ورزیدهاند، و به دیدار او کافر شدهاند، پس به خاطر این کفرشان، اعمالشان تباه شده است، و در روز قیامت ارزشی نزد الله ندارند.
(۱۰۶) این مجازات آماده شده برای آنها همان جهنم است؛ بهسبب اینکه به الله کفر ورزیدند، و آیات نازل شده و رسولانم را به ریشخند گرفتند.
الله پس از بیان جزای کافران، جزای مؤمنان را بیان کرده و میفرماید:
(۱۰۷) همانا برای گرامی داشتن کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، بالاترین مراتب بهشت جایگاهشان است.
(۱۰۸) که برای همیشه در آنها میمانند، و هرگز درخواست انتقال از آنجا را نمیکنند؛ چون هیچ پاداشی با آن برابری نمیکند.
(۱۰۹) - ای رسول- بگو: همانا کلمات پروردگارم بسیار است، چنانکه اگر دریا برای نوشتن آن جوهر شود بهطور قطع قبل از اینکه کلمات او سبحانه پایان یابد آب دریا پایان خواهد یافت، و حتی اگر دریاهای دیگری نیز بیاوریم بهطور قطع پایان خواهند یافت.
(۱۱۰) - ای رسول- بگو: من فقط انسانی مثل خودتان هستم، که به من وحی میشود. معبود برحق شما معبودی یگانه است که هیچ شریکی ندارد، و همان الله است، پس هرکس از دیدار پروردگارش میترسد باید عملی موافق با شریعت او تعالی را خالصانه برای پروردگارش انجام دهد، و هیچکس را در عبادت پروردگارش شریک نگرداند.
برخی فواید آیات:
• اثبات رستاخیز و حشر و جمع آوری جنها و انسانها در میادین قیامت با دمیدن دوم در صور.
• زیانکارترین مردم در روز قیامت همان کسانی هستند که تلاش آنها در دنیا تباه شده است، درحالیکه گمان میکردند در عبادت غیر الله کار خوبی انجام میدهند.
• شمارش کلمات و علم و حکمت و اسرار الله تعالی امکان ندارد، هر چند دریاها و اقیانوسها و مانند آنها بدون حد و مرز برای نوشتن جوهر شوند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿كٓهيعٓصٓ١ ذِكۡرُ رَحۡمَتِ رَبِّكَ عَبۡدَهُۥ زَكَرِيَّآ٢ إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥ نِدَآءً خَفِيّٗا٣ قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ ٱلۡعَظۡمُ مِنِّي وَٱشۡتَعَلَ ٱلرَّأۡسُ شَيۡبٗا وَلَمۡ أَكُنۢ بِدُعَآئِكَ رَبِّ شَقِيّٗا٤ وَإِنِّي خِفۡتُ ٱلۡمَوَٰلِيَ مِن وَرَآءِي وَكَانَتِ ٱمۡرَأَتِي عَاقِرٗا فَهَبۡ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيّٗا٥ يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنۡ ءَالِ يَعۡقُوبَۖ وَٱجۡعَلۡهُ رَبِّ رَضِيّٗا٦ يَٰزَكَرِيَّآ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَٰمٍ ٱسۡمُهُۥ يَحۡيَىٰ لَمۡ نَجۡعَل لَّهُۥ مِن قَبۡلُ سَمِيّٗا٧ قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَٰمٞ وَكَانَتِ ٱمۡرَأَتِي عَاقِرٗا وَقَدۡ بَلَغۡتُ مِنَ ٱلۡكِبَرِ عِتِيّٗا٨ قَالَ كَذَٰلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٞ وَقَدۡ خَلَقۡتُكَ مِن قَبۡلُ وَلَمۡ تَكُ شَيۡٔٗا٩ قَالَ رَبِّ ٱجۡعَل لِّيٓ ءَايَةٗۖ قَالَ ءَايَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ ٱلنَّاسَ ثَلَٰثَ لَيَالٖ سَوِيّٗا١٠ فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوۡمِهِۦ مِنَ ٱلۡمِحۡرَابِ فَأَوۡحَىٰٓ إِلَيۡهِمۡ أَن سَبِّحُواْ بُكۡرَةٗ وَعَشِيّٗا١١ ﴾ [مريم: ۱-۱۱].
برخی مقاصد سوره:
بیان مظاهر رحمت الله به دوستانش؛ مانند بخشیدن فرزند صالح، و منزه دانستن او تعالی از فرزند و یاور، برای رد بر افترا زنندگان.
تفسیر:
(۱) ﴿كٓهيعٓصٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
(۲) این یادِ رحمتِ پروردگارت به بندهاش زکریا است، که آن را به هدف پند گرفتن از آن برایت حکایت میکنیم.
(۳) آنگاه که پروردگاش سبحانه را آهسته خواند تا برای اجابت نزدیکتر باشد.
(۴) گفت: پروردگارا، استخوانم سست گردیده، و سفیدی موی سرم زیاد شده، و در دعای خویش به تو هرگز ناامید نبودهام، زیرا هرگاه تو را خواندم دعایم را اجابت کردی.
(۵) و من میترسم که پس از مرگم خویشاوندان من بهسبب مشغول شدن به دنیا حق دین را ادا نکنند، و زنم نازا است و بچه نمیآورد، پس از جانب خویش فرزندی یاور برایم عطا کن.
(۶) که نبوت را از من، و از خاندان یعقوب ÷ به ارث ببرد، و – پروردگارا- او را در دین و اخلاق و علم پسندیده گردان.
(۷) پس الله دعایش را اجابت کرد، و بر او ندا داد: ای زکریا، به تحقیق تو را از چیزی باخبر میسازیم که تو را راضی میسازد، به اینکه دعایت را اجابت کردیم، و پسری که نامش یحیی است، و قبل از او این نام را برای هیچکس قرار ندادهایم برایت عطا کردیم.
(۸) زکریا ÷ با تعجب از قدرت الله گفت: چگونه فرزندی برایم متولد میشود درحالیکه همسرم نازا است و بچه نمیآورد، و خودم نیز با سالخوردگی و سستیِ استخوانها، به پایان عمر رسیدهام؟!
(۹) فرشته گفت: این امر چنانکه گفتم در صورتی است که زنت بچه نمیآورد، و خودت با سالخوردگی و سستی استخوانها به پایان عمر رسیدهای، اما پروردگارت فرمود: آفرینش یحیی از مادری نازا و از پدری که به پایان عمر رسیده توسط پروردگارت آسان است، و – ای زکریا- قبل از آن تو را درحالیکه چیزی قابل بیان نبودی آفریده است؛ زیرا هیچ بودی.
(۱۰) زکریا ÷ گفت: پروردگارا، برایم نشانهای قرار بده تا با آن اطمینان یابم که بر حصول آنچه فرشتگان به من بشارت دادند دلالت کند، فرمود: نشانۀ تو بر حصول آنچه به آن بشارت داده شدهای این است که سه روز بدون عیب و درحالیکه صحیح و سالم هستی نمیتوانی با مردم سخن بگویی.
(۱۱) آنگاه زکریا ÷ از مصلایش بر قوم خویش درآمد، و بدون کلام به آنها اشاره کرد که: الله سبحانه را در آغاز و پایان روز بستایید.
برخی فواید آیات:
• ضعف و ناتوانی از دوست داشتنیترین وسایل توسل بهسوی الله است؛ زیرا بر عدم قدرت و تواناییِ شخص، و وابستگی قلب به قدرت و توانایی الله دلالت دارد.
• مستحب است که شخص در دعای خویش نعمتهای الله بر خودش، و آنچه را که مناسب فروتنی است به یاد آورد.
• اشتیاق بر مصلحت دین و مُقَدَّم کردن آن بر سایر مصالح.
• برگزیدن نامهایی دارای معانی نیکو مستحب است.
﴿يَٰيَحۡيَىٰ خُذِ ٱلۡكِتَٰبَ بِقُوَّةٖۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡحُكۡمَ صَبِيّٗا١٢ وَحَنَانٗا مِّن لَّدُنَّا وَزَكَوٰةٗۖ وَكَانَ تَقِيّٗا١٣ وَبَرَّۢا بِوَٰلِدَيۡهِ وَلَمۡ يَكُن جَبَّارًا عَصِيّٗا١٤ وَسَلَٰمٌ عَلَيۡهِ يَوۡمَ وُلِدَ وَيَوۡمَ يَمُوتُ وَيَوۡمَ يُبۡعَثُ حَيّٗا١٥ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مَرۡيَمَ إِذِ ٱنتَبَذَتۡ مِنۡ أَهۡلِهَا مَكَانٗا شَرۡقِيّٗا١٦ فَٱتَّخَذَتۡ مِن دُونِهِمۡ حِجَابٗا فَأَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرٗا سَوِيّٗا١٧ قَالَتۡ إِنِّيٓ أَعُوذُ بِٱلرَّحۡمَٰنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيّٗا١٨ قَالَ إِنَّمَآ أَنَا۠ رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَٰمٗا زَكِيّٗا١٩ قَالَتۡ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَٰمٞ وَلَمۡ يَمۡسَسۡنِي بَشَرٞ وَلَمۡ أَكُ بَغِيّٗا٢٠ قَالَ كَذَٰلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٞۖ وَلِنَجۡعَلَهُۥٓ ءَايَةٗ لِّلنَّاسِ وَرَحۡمَةٗ مِّنَّاۚ وَكَانَ أَمۡرٗا مَّقۡضِيّٗا٢١ ۞فَحَمَلَتۡهُ فَٱنتَبَذَتۡ بِهِۦ مَكَانٗا قَصِيّٗا٢٢ فَأَجَآءَهَا ٱلۡمَخَاضُ إِلَىٰ جِذۡعِ ٱلنَّخۡلَةِ قَالَتۡ يَٰلَيۡتَنِي مِتُّ قَبۡلَ هَٰذَا وَكُنتُ نَسۡيٗا مَّنسِيّٗا٢٣ فَنَادَىٰهَا مِن تَحۡتِهَآ أَلَّا تَحۡزَنِي قَدۡ جَعَلَ رَبُّكِ تَحۡتَكِ سَرِيّٗا٢٤ وَهُزِّيٓ إِلَيۡكِ بِجِذۡعِ ٱلنَّخۡلَةِ تُسَٰقِطۡ عَلَيۡكِ رُطَبٗا جَنِيّٗا٢٥ ﴾ [مريم: ۱۲-۲۵].
(۱۲) پس یحیی ÷ برایش متولد شد، و چون به سنی که در آن سن مورد خطاب قرار میگیرد رسید به او گفتیم: ای یحیی، تورات را به جد و جهد بگیر. و در کودکی به او فهم و علم و جد و عزم عطا کردیم.
(۱۳) و به رحمتی از جانب خویش به او مهربانی کردیم، و او را از گناهان پاک نمودیم، و پرهیزکاری بود که اوامر الله را به جای میآورد، و نواهی او تعالی را ترک میکرد.
(۱۴) و نسبت به پدر و مادرش مهربان، خوشبرخورد و نیکوکار بود، و در طاعت پروردگارش و طاعت آن دو متکبر نبود، و نافرمان پروردگارش یا پدر و مادرش نیز نبود.
(۱۵) و سلام و امنیت از جانب الله بر اوست روزیکه متولد شد، و روزیکه میمیرد و از این دنیا خارج میشود، و آنگاه که روز قیامت زنده برانگیخته میشود، و این موارد سهگانه وحشتناکترین مواضعی است که انسان از آنها میگذرد، پس اگر در این مواضع ایمن باشد در سایر مواضع ترسی بر او نیست.
(۱۶) و – ای رسول- در قرآن نازلشده بر خودت قصۀ مریم را یاد کن آنگاه که از اهل خویش کناره گرفت، و در مکانی به سمت شرق از آنها خلوت گزید.
(۱۷) آنگاه در برابر آنها پردهای برای خود گرفت که او را میپوشاند تا او را در حالت عبادت پروردگارش نبینند، پس جبریل ÷ را بهسوی او فرستادیم، که در صورت انسانی خوشاندام بر او نمایان شد، و مریم ترسید که قصد بدی به او داشته باشد.
(۱۸) وقتی مریم جبریل ÷ را دید که در شکل انسانی خوشاندام بهسویش میرود گفت: - ای مرد- بهراستیکه من از تو به رحمان پناه میبرم از اینکه آسیبی به من برسانی اگر پرهیزکاری هستی که از الله میترسی.
(۱۹) جبریل ÷ گفت: من انسانی نیستم، بلکه فرستادهای از جانب پروردگارت هستم که مرا بهسویت فرستاده تا برایت فرزندی گرامی و پاکیزه ببخشم.
(۲۰) مریم با تعجب گفت: چگونه میتوانم فرزندی داشته باشم حال آنکه نه شوهری و نه هیچکس دیگری با من نزدیکی نکرده است، و زناکار نیز نبودهام تا فرزندی داشته باشم؟!
(۲۱) جبریل ÷ به او گفت: امر چنان است که گفتم که هر چند شوهری و غیر آن با تو نزدیکی نکرده است و زناکار نیز نبودهای، اما پروردگارت سبحانه فرموده: آفرینش فرزند بدون پدر بر من آسان است، و به این هدف که فرزند بخشیدهشده به تو، نشانهای برای مردم بر قدرت الله، و رحمتی از جانب ما برای تو و برای کسانیکه به او ایمان آوَرَند باشد، و آفرینش این فرزند تو حکمی از جانب الله است که مقدر شده، و در لوح محفوظ نوشته شده است.
(۲۲) مریم پس از دمیدن فرشته به فرزند باردار شد، آنگاه با او به مکانی دور از مردم کناره گرفت.
(۲۳) پس درد زایمان او را فراگرفت، و بهسوی ساقۀ درخت خرمایی کشاند، مریم گفت: کاش قبل از این روز مرده بودم، و چیزی بیارزش بودم تا گمان بد به من نمیشد.
(۲۴) پس عیسی ÷ از زیر پاهایش بر او ندا داد: اندوه مدار، که پروردگارت زیر پای تو جوی آبی قرار داده است تا از آن بنوشی.
(۲۵) و تنۀ درخت خرما را بگیر و بتکان، خرمایی تازه که در همان لحظه ثمر داده برایت میریزد.
برخی فواید آیات:
• صبر بر انجام تکالیف شرعی مطلوب است.
• منزلت و جایگاه بالای نیکی به پدر و مادر نزد الله، زیرا الله آن را در کنار شکر خویش قرار داده است.
• با وجود قدرت کامل الله در آیات آشکارش که برای مریم ظاهر کرد، مریم را واداشت که برای رسیدن به میوۀ درخت خرما اسباب را بهکار گیرد.
﴿فَكُلِي وَٱشۡرَبِي وَقَرِّي عَيۡنٗاۖ فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ ٱلۡبَشَرِ أَحَدٗا فَقُولِيٓ إِنِّي نَذَرۡتُ لِلرَّحۡمَٰنِ صَوۡمٗا فَلَنۡ أُكَلِّمَ ٱلۡيَوۡمَ إِنسِيّٗا٢٦ فَأَتَتۡ بِهِۦ قَوۡمَهَا تَحۡمِلُهُۥۖ قَالُواْ يَٰمَرۡيَمُ لَقَدۡ جِئۡتِ شَيۡٔٗا فَرِيّٗا٢٧ يَٰٓأُخۡتَ هَٰرُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ ٱمۡرَأَ سَوۡءٖ وَمَا كَانَتۡ أُمُّكِ بَغِيّٗا٢٨ فَأَشَارَتۡ إِلَيۡهِۖ قَالُواْ كَيۡفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِي ٱلۡمَهۡدِ صَبِيّٗا٢٩ قَالَ إِنِّي عَبۡدُ ٱللَّهِ ءَاتَىٰنِيَ ٱلۡكِتَٰبَ وَجَعَلَنِي نَبِيّٗا٣٠ وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيۡنَ مَا كُنتُ وَأَوۡصَٰنِي بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱلزَّكَوٰةِ مَا دُمۡتُ حَيّٗا٣١ وَبَرَّۢا بِوَٰلِدَتِي وَلَمۡ يَجۡعَلۡنِي جَبَّارٗا شَقِيّٗا٣٢ وَٱلسَّلَٰمُ عَلَيَّ يَوۡمَ وُلِدتُّ وَيَوۡمَ أَمُوتُ وَيَوۡمَ أُبۡعَثُ حَيّٗا٣٣ ذَٰلِكَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَۖ قَوۡلَ ٱلۡحَقِّ ٱلَّذِي فِيهِ يَمۡتَرُونَ٣٤ مَا كَانَ لِلَّهِ أَن يَتَّخِذَ مِن وَلَدٖۖ سُبۡحَٰنَهُۥٓۚ إِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٣٥ وَإِنَّ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٣٦ فَٱخۡتَلَفَ ٱلۡأَحۡزَابُ مِنۢ بَيۡنِهِمۡۖ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن مَّشۡهَدِ يَوۡمٍ عَظِيمٍ٣٧ أَسۡمِعۡ بِهِمۡ وَأَبۡصِرۡ يَوۡمَ يَأۡتُونَنَاۖ لَٰكِنِ ٱلظَّٰلِمُونَ ٱلۡيَوۡمَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٣٨ ﴾ [مريم: ۲۶-۳۸]
(۲۶) و از خرما بخور، و از آب بنوش، و به نوزدات شاد باشد و اندوه مدار، و اگر از مردم کسی را دیدی که در مورد خبر نوزاد از تو سوال کرد به او بگو: من سکوت از سخن را برای پروردگارم بر خودم واجب کردهام، پس امروز با هیچیک از مردم سخن نخواهم گفت.
(۲۷) پس مریم پسرش را که در بغل داشت نزد قومش آورد، قومش با اعتراضی سخت به او گفتند: ای مریم، به تحقیق که کار بسیار ناپسندی را مرتکب شدهای، چون فرزندی بدون پدر آوردهای.
(۲۸) ای شبیه هارون در عبادت (هارون مرد صالحی بود) پدرت زناکار نبود، و مادرت نیز زنی زناکار نبود، یعنی تو از خانوادهای پاک و معروف به صلاح هستی، پس چگونه فرزندی بدون پدر آوردی؟!
(۲۹) آنگاه بهسوی پسرش عیسی ÷ که در گهواره بود اشاره کرد، پس قومش با تعجب به او گفتند: چگونه با کودکی که در گهواره است سخن بگوییم؟!
(۳۰) عیسی ÷ گفت: همانا من بندۀ الله هستم، که انجیل را به من عطا کرده، و مرا یکی از پیامبرانش قرار داده است.
(۳۱) و مرا هرجا که باشم بسیار فایدهرسان به بندگان قرار داده، و مرا به ادای نماز و پرداخت زکات در طول زندگیام فرمان داده است.
(۳۲) و مرا نسبت به مادرم نیکوکار کرده، و مرا متکبر از طاعت پروردگارم، و نیز نافرمان او قرار نداده است.
(۳۳) و امنیت از شیطان و دستیارانش برای من است روز تولدم و روز مرگم و روز برانگیختنم به صورت زنده در روز قیامت، یعنی شیطان در این مواضع وحشتناک سهگانه مرا آزرده نمیسازد.
(۳۴) این موصوف به صفات مذکور همان عیسی ÷ پسر مریم است، و این کلام همان سخن حق در مورد اوست، نه سخن گمراهانی که در مورد او تردید دارند و جدال میکنند.
(۳۵) سزاوار الله نیست که فرزندی بگیرد، از این کار پاک و منزه است، هرگاه کاری را اراده کند، فقط کافی است که او سبحانه به آن کار بگوید: (کُن، موجود باش)، بهناگاه و بدون تردید واقع میشود، پس ذاتیکه چنین باشد از فرزند منزه است.
(۳۶) و همانا الله سبحانه پروردگار من و پروردگار همگی شماست، پس عبادت را فقط برای او خالص بگردانید، این را که برایتان بیان کردم همان راه مستقیمی است که منجر به رضایت الله میشود.
(۳۷) پس اختلافکنندگان در مورد عیسی ÷ اختلاف کردند و به گروههایی پراکنده از میان قومش تبدیل شدند، آنگاه برخی از آنها به او ایمان آوردند و گفتند: او رسولی است، و دیگران مانند یهودیان به او کافر شدند، چنانکه گروههایی در مورد او غلو کردند و برخی از آنها گفتند: او الله است، و دیگران گفتند: او پسر الله است، الله از این امر بسیار برتر است، پس وای بر اختلافکنندگان در مورد عیسی ÷ از مشاهدۀ روز بزرگ قیامت به مناظر و حسابرسی و کیفری که در آن است.
(۳۸) در آن روز چه خوب میشنود و چه خوب میبینند. زمانی میشنوند که شنیدن هرگز به آنها نفع نمیرساند، و زمانی میبینند که دیدن هرگز نفعی برایشان نمیرساند، اما ستمکاران در زندگی دنیا در گمراهی آشکاری از راه راست هستند، از این رو برای آخرت آماده نمیشوند تا اینکه ناگهان و درحالیکه بر ستمشان هستند آنها را فراگیرد.
برخی فواید آیات:
• در امر کردن مریم به سکومت از سخنگفتن، دلیلی بر فضیلت خاموشی در برخی مواضع است.
• نذر سکوت در شریعت اسلام جایز نیست.
• آنچه قرآن در چگونگی آفرینش عیسی ÷ خبر داده است، حقیقت قاطعی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، و غیر از آن، سایر سخنان باطل سزاوار رسولان ‡ نیست.
• کافر در دنیا از شنیدن و دیدن حق کر و کور است، اما در آخرت، آنگاه که عذاب را ببیند حق را خواهد دید و خواهد شنید، و این امر هرگز سودی برایش نخواهد داشت.
﴿وَأَنذِرۡهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡحَسۡرَةِ إِذۡ قُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ وَهُمۡ فِي غَفۡلَةٖ وَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٣٩ إِنَّا نَحۡنُ نَرِثُ ٱلۡأَرۡضَ وَمَنۡ عَلَيۡهَا وَإِلَيۡنَا يُرۡجَعُونَ٤٠ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ إِبۡرَٰهِيمَۚ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقٗا نَّبِيًّا٤١ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ يَٰٓأَبَتِ لِمَ تَعۡبُدُ مَا لَا يَسۡمَعُ وَلَا يُبۡصِرُ وَلَا يُغۡنِي عَنكَ شَيۡٔٗا٤٢ يَٰٓأَبَتِ إِنِّي قَدۡ جَآءَنِي مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَمۡ يَأۡتِكَ فَٱتَّبِعۡنِيٓ أَهۡدِكَ صِرَٰطٗا سَوِيّٗا٤٣ يَٰٓأَبَتِ لَا تَعۡبُدِ ٱلشَّيۡطَٰنَۖ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ كَانَ لِلرَّحۡمَٰنِ عَصِيّٗا٤٤ يَٰٓأَبَتِ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يَمَسَّكَ عَذَابٞ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ فَتَكُونَ لِلشَّيۡطَٰنِ وَلِيّٗا٤٥ قَالَ أَرَاغِبٌ أَنتَ عَنۡ ءَالِهَتِي يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُۖ لَئِن لَّمۡ تَنتَهِ لَأَرۡجُمَنَّكَۖ وَٱهۡجُرۡنِي مَلِيّٗا٤٦ قَالَ سَلَٰمٌ عَلَيۡكَۖ سَأَسۡتَغۡفِرُ لَكَ رَبِّيٓۖ إِنَّهُۥ كَانَ بِي حَفِيّٗا٤٧ وَأَعۡتَزِلُكُمۡ وَمَا تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَأَدۡعُواْ رَبِّي عَسَىٰٓ أَلَّآ أَكُونَ بِدُعَآءِ رَبِّي شَقِيّٗا٤٨ فَلَمَّا ٱعۡتَزَلَهُمۡ وَمَا يَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَهَبۡنَا لَهُۥٓ إِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَۖ وَكُلّٗا جَعَلۡنَا نَبِيّٗا٤٩ وَوَهَبۡنَا لَهُم مِّن رَّحۡمَتِنَا وَجَعَلۡنَا لَهُمۡ لِسَانَ صِدۡقٍ عَلِيّٗا٥٠ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مُوسَىٰٓۚ إِنَّهُۥ كَانَ مُخۡلَصٗا وَكَانَ رَسُولٗا نَّبِيّٗا٥١ ﴾ [مريم: ۳۹-۵۱].
(۳۹) و – ای رسول- مردم را از روز پشیمانی بترسان، آنگاه که گناهکار از گناهکاریاش، و نیکوکار از اینکه طاعت بیشتری انجام نداده است پشیمان میشود، آنگاه که طومار بندگان در هم پیچیده میشود، و حسابرسیشان پایان مییابد، و هرکس به آنچه که از پیش فرستاده است میرسد، آنها در زندگی دنیایشان به آن فریب خوردهاند، و از آخرت غافلند، و به روز قیامت ایمان نمیآورند.
(۴۰) به تحقیق که ما پس از نابودی مخلوقات باقی هستیم، و زمین و هرکس را که بر روی زمین است بهسبب نابودی آنها و بقای ما پس از آنها به ارث میبریم، و بر آنها فرمانروایی میکنیم، و به آنچه که بخواهیم در مورد آنها تصرف میکنیم، و در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی ما بازگردانیده میشوند.
(۴۱) و – ای رسول- در قرآن نازلشده بر خودت قصۀ ابراهیم ÷ را به یاد آور، بهراستیکه او بسیار راستگو و تصدیقکنندۀ آیات الله، و پیامبری از جانب الله بود.
(۴۲) آنگاه که به پدرش آذر گفت: ای پدرم، چرا به جای الله تندیسی را عبادت میکنی که اگر او را بخوانی دعایت را نمیشنود، و آنگاه که او را عبادت کنی عبادتت را نمیبیند، و نه آسیبی از تو برطرف میسازد، و نه نفعی برایت جلب میکند؟!
(۴۳) ای پدرم، همانا علمی از طریق وحی برایم آمده است که برای تو نیامده است، پس از من پیروی کن تا تو را به راه راست راهنمایی کنم.
(۴۴) ای پدرم، شیطان را با فرمانبرداری از او عبادت نکن، زیرا شیطان نافرمان رحمان است، آنجا که او را به سجده در برابر آدم ÷ فرمان داد اما او سجده نکرد.
(۴۵) ای پدرم، من میترسم از اینکه اگر در حال کفر بمیری عذابی از جانب رحمان به تو برسد، آنگاه بهسبب دوستداشتن شیطان توسط تو همنشین او در عذاب باشی.
(۴۶) آزر به پسرش ابراهیم ÷ گفت: ای ابراهیم آیا تو از معبودهایم که آنها را عبادت میکنم روی میگردانی؟! اگر از دشنام معبودهای من دست نکشی بهطور قطع تو را سنگسار خواهم کرد، و زمانی طولانی از من دور شو و با من سخن مگوی، و با من یکجا نشو.
(۴۷) ابراهیم ÷ به پدرش گفت: از جانب من سلامتی بر توست، و آنچه که نمیپسندی از جانب من به تو نمیرسد، بهزودی از جانب پروردگارم مغفرت و هدایت برایت میخواهم، او سبحانه به من لطف زیادی دارد.
(۴۸) شما و معبودهایتان را که غیر از الله عبادت میکنید ترک میکنم و فقط پروردگارم را در دعایم میخوانم و با او کسی را شریک نمیگردانم. امید است مرا هنگامیکه او را در دعا بخوانم محروم نسازد، که با عدم پذیرش دعایم توسط او از سیَه روزان و بیچارهها میشوم.
(۴۹) پس چون آنها و معبودهایشان را که آنها را به جای الله عبادت میکردند رها کرد، در عوض نبودِ اهلش، پسرش اسحاق ÷ را به او بخشیدیم، و نوهاش یعقوب ÷ را برایش بخشیدیم، و هر یک از این دو را پیامبر قرار دادیم.
(۵۰) و از رحمت خویش افزون بر نبوت، خیر زیادی به آنها عطا کردیم، و یادی نیک و همیشگی بر زبانهای بندگان برایشان قرار دادیم.
(۵۱) و – ای رسول- در قرآن نازلشده بر تو قصۀ موسی ÷ را به یاد آور، بهراستیکه او انتخابشده و برگزیده، و رسولی پیامبر بود.
برخی فواید آیات:
• چون ساره در کنارهگیری ابراهیم ÷ از قومش با او همراه بود، مناسب بود که هدیۀ مشترک و نوۀ آن دو ذکر شود، سپس یاد اسماعیل ÷ به صورت مستقل بیاید درحالیکه الله اسماعیل ÷ را قبل از اسحاق ÷ به او بخشید.
• باادب بودن و نرمی و مهربانی در گفتگو با پدر و مادر و انتخاب بهترین نامها در صدا زدن آن دو.
• گناهان، بنده را از رحمت الله محروم میسازند، و ابواب رحمت را به رویش میبندند، چنانکه طاعت، بزرگترین سبب برای رسیدن به رحمت او تعالی است.
• الله به هر نیکوکاری وعده داده است که بر اساس نیکوکاری او، ستایشی راستین برایش منتشر میکند، و ابراهیم ÷ و فرزندانش از پیشوایان نیکوکاران هستند.
﴿وَنَٰدَيۡنَٰهُ مِن جَانِبِ ٱلطُّورِ ٱلۡأَيۡمَنِ وَقَرَّبۡنَٰهُ نَجِيّٗا٥٢ وَوَهَبۡنَا لَهُۥ مِن رَّحۡمَتِنَآ أَخَاهُ هَٰرُونَ نَبِيّٗا٥٣ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ إِسۡمَٰعِيلَۚ إِنَّهُۥ كَانَصَادِقَ ٱلۡوَعۡدِ وَكَانَ رَسُولٗا نَّبِيّٗا٥٤ وَكَانَ يَأۡمُرُ أَهۡلَهُۥ بِٱلصَّلَوٰةِوَٱلزَّكَوٰةِ وَكَانَ عِندَ رَبِّهِۦ مَرۡضِيّٗا٥٥ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ إِدۡرِيسَۚ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقٗا نَّبِيّٗا٥٦ وَرَفَعۡنَٰهُ مَكَانًا عَلِيًّا٥٧ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّۧنَ مِن ذُرِّيَّةِ ءَادَمَ وَمِمَّنۡ حَمَلۡنَا مَعَ نُوحٖ وَمِن ذُرِّيَّةِ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡرَٰٓءِيلَ وَمِمَّنۡ هَدَيۡنَا وَٱجۡتَبَيۡنَآۚ إِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُ ٱلرَّحۡمَٰنِ خَرُّواْۤ سُجَّدٗاۤ وَبُكِيّٗا۩٥٨ ۞فَخَلَفَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ خَلۡفٌ أَضَاعُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَٱتَّبَعُواْ ٱلشَّهَوَٰتِۖ فَسَوۡفَ يَلۡقَوۡنَ غَيًّا٥٩ إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ وَلَا يُظۡلَمُونَ شَيۡٔٗا٦٠ جَنَّٰتِ عَدۡنٍ ٱلَّتِي وَعَدَ ٱلرَّحۡمَٰنُ عِبَادَهُۥ بِٱلۡغَيۡبِۚ إِنَّهُۥ كَانَ وَعۡدُهُۥ مَأۡتِيّٗا٦١ لَّا يَسۡمَعُونَ فِيهَا لَغۡوًا إِلَّا سَلَٰمٗاۖ وَلَهُمۡ رِزۡقُهُمۡ فِيهَا بُكۡرَةٗ وَعَشِيّٗا٦٢ تِلۡكَ ٱلۡجَنَّةُ ٱلَّتِي نُورِثُ مِنۡ عِبَادِنَا مَن كَانَ تَقِيّٗا٦٣ وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمۡرِ رَبِّكَۖ لَهُۥ مَا بَيۡنَ أَيۡدِينَا وَمَا خَلۡفَنَا وَمَا بَيۡنَ ذَٰلِكَۚ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيّٗا٦٤ ﴾ [مريم: ۵۲-۶۴].
(۵۲) و او را از جانب راست کوه نسبت به موقعیت موسی ÷ ندا دادیم، و درحالیکه با او راز گفتیم او را به خود نزدیک ساختیم، چون الله کلامش را به او شنواند.
(۵۳) و – از رحمت و نعمتبخشی خویش بر او- با استجابت دعای او برادرش هارون ÷ را مقام پیامبری عطا کردیم؛ آنگاه که این امر را از پروردگارش خواست.
(۵۴) و – ای رسول- در قرآن نازلشده بر خودت قصۀ اسماعیل ÷ را یاد کن، بهراستیکه او درستوعده بود، و هیچ وعدهای نمیداد مگر به آن وفا میکرد، و رسولی پیامبر بود.
(۵۵) و خانوادهاش را به برپایی نماز، و پرداخت زکات امر میکرد، و نزد پروردگارش پسندیده بود.
(۵۶) و – ای رسول- در قرآن نازلشده بر خود قصۀ ادریس ÷ را به یادآور، بهراستیکه او بسیار راستگو و تصدیقکنندۀ آیات پروردگارش بود، و یکی از پیامبران الله بود.
(۵۷) و با نبوتی که به او بخشیدیم یادش را بالا بردیم، پس والامقام بود.
(۵۸) افراد مذکور در این سوره که با زکریا ÷ آغاز و با ادریس ÷ پایان یافت، همان کسانی از پسران آدم ÷، و از پسران کسانیکه همراه نوح ÷ در کشتی سوار کردیم، و از پسران ابراهیم ÷ و پسران یعقوب ÷ هستند که الله نبوت را به آنها ارزانی داشت، و از کسانی بودند که آنها را به هدایت به اسلام توفیق دادیم، و آنها را برگزیدیم و پیامبرانی قرار دادیم، و هرگاه آیات الله را که خوانده میشد میشنیدند در برابر الله گریهکنان از ترس او به سجده میافتادند.
(۵۹) آنگاه پس از این پیامبران برگزیده، گناهکاران و گمراهانی آمدند، که نماز را تباه ساختند، یعنی آن را به وجه مطلوب ادا نکردند، و گناهانی مانند زنا را که نفسهایشان میخواست مرتکب شدند، پس به زودی با زیان و نومیدی در جهنم روبرو خواهند شد.
(۶۰) مگر کسانیکه از تقصیر و کوتاهی خویش توبه کرده، و به الله ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند که افراد موصوف به این صفات، وارد بهشت میشوند، و ذرهای هر چند اندک از مزد اعمالشان کاسته نمیشود.
(۶۱) بهشتهایی آرام و جاویدان که رحمان به بندگان نیکوکارش به غیب وعده داده که آنها را در آن بهشتها درمیآورد، و آنها درحالیکه این بهشتها را ندیدهاند به آن ایمان آوردند، زیرا وعدۀ الله به بهشت – هر چند غیب است- بدون تردید آمدنی است.
(۶۲) در آنجا نه سخن بیجایی میشنوند، و نه سخن زشتی، بلکه سلام خودشان بر یکدیگر، و سلام فرشتگان بر آنها را میشنوند، و در آنجا صبح و شام هر غذایی که خواسته باشند برایشان آورده میشود.
(۶۳) این بهشت موصوف به صفات مذکور همان بهشتی است که آن را کسانی از بندگان ما به ارث میبرند که اجرا کنندۀ اوامر، و اجتناب کننده از نواهی باشند.
الله سبحانه پس از بیان پاداش تقواپیشگان بیان کرد که تقوا به معنای ایستادگی و پایداری بر امر او تعالی است، پس فرمود:
(۶۴) و – ای جبریل- به محمد ج بگو: فرشتگان ‡ از جانب خودشان فرود نمیآیند، بلکه فقط به فرمان الله فرود میآیند، امر آخرت که پیش رو داریم، و امر دنیا که پشت سر گذاشتهایم، و آنچه میان دنیا و آخرت است از آنِ الله است، و – ای رسول- پروردگارت هیچچیزی را فراموش نمیکند.
برخی فواید آیات:
• نیاز همیشگی دعوتگر به یارانی که او را در دعوتش یاری میرسانند.
• اثبات صفت کلام الله تعالی.
• وفادار بودن به وعده، پسندیده و از اخلاق پیامبران و رسولان است، و ضد آن یعنی خلف وعده، نکوهیده و مذموم است.
• فرشتگان ‡ فرستادگانِ الله با وحی هستند که جز به فرمان الله بر هیچیک از پیامبران و رسولان نازل نمیشوند.
﴿رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا فَٱعۡبُدۡهُ وَٱصۡطَبِرۡ لِعِبَٰدَتِهِۦۚ هَلۡ تَعۡلَمُ لَهُۥ سَمِيّٗا٦٥ وَيَقُولُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَءِذَا مَا مِتُّ لَسَوۡفَ أُخۡرَجُ حَيًّا٦٦ أَوَ لَا يَذۡكُرُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَنَّا خَلَقۡنَٰهُ مِن قَبۡلُ وَلَمۡ يَكُ شَيۡٔٗا٦٧ فَوَرَبِّكَ لَنَحۡشُرَنَّهُمۡ وَٱلشَّيَٰطِينَ ثُمَّ لَنُحۡضِرَنَّهُمۡ حَوۡلَ جَهَنَّمَ جِثِيّٗا٦٨ ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمۡ أَشَدُّ عَلَى ٱلرَّحۡمَٰنِ عِتِيّٗا٦٩ ثُمَّ لَنَحۡنُ أَعۡلَمُ بِٱلَّذِينَ هُمۡ أَوۡلَىٰ بِهَا صِلِيّٗا٧٠ وَإِن مِّنكُمۡ إِلَّا وَارِدُهَاۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتۡمٗا مَّقۡضِيّٗا٧١ ثُمَّ نُنَجِّي ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّنَذَرُ ٱلظَّٰلِمِينَ فِيهَا جِثِيّٗا٧٢ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَيُّ ٱلۡفَرِيقَيۡنِ خَيۡرٞ مَّقَامٗا وَأَحۡسَنُ نَدِيّٗا٧٣ وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّن قَرۡنٍ هُمۡ أَحۡسَنُ أَثَٰثٗا وَرِءۡيٗا٧٤ قُلۡ مَن كَانَ فِي ٱلضَّلَٰلَةِ فَلۡيَمۡدُدۡ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ مَدًّاۚ حَتَّىٰٓ إِذَا رَأَوۡاْ مَا يُوعَدُونَ إِمَّا ٱلۡعَذَابَ وَإِمَّا ٱلسَّاعَةَ فَسَيَعۡلَمُونَ مَنۡ هُوَ شَرّٞ مَّكَانٗا وَأَضۡعَفُ جُندٗا٧٥ وَيَزِيدُ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ٱهۡتَدَوۡاْ هُدٗىۗ وَٱلۡبَٰقِيَٰتُ ٱلصَّٰلِحَٰتُ خَيۡرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابٗا وَخَيۡرٞ مَّرَدًّا٧٦ ﴾ [مريم: ۶۵-۷۶].
(۶۵) آفریدگار و مالک آسمانها و زمین و تدبیرکنندۀ کار آن دو، و نیز آفریدگار و مالک و تدبیرکنندۀ آنچه بین این دو وجود دارد است، پس تنها او را عبادت کن، زیرا او سزاوار عبادت است، و بر عبادتش استوار باش، زیرا او تعالی هیچ مانند و نظیری ندارد تا در عبادت با او شریک شود.
(۶۶) و کافر منکر رستاخیز، از روی استهزا میگوید: آیا وقتی بمیرم دوباره از قبرم زنده بیرون آورده میشوم؟! بهراستیکه این امر بعید است.
(۶۷) آیا این منکر رستاخیز به یاد نمیآورد که ما او را قبل از اینکه هیچچیز نبود آفریدیم؟! تا بر آفرینش اول برای آفرینش دوم راهنمایی بگیرد، با وجود اینکه آفرینش دوم آسانتر و سادهتر است.
(۶۸) پس – ای رسول- به پروردگارت سوگند آنها را همراه با شیاطینشان که آنها را گمراه ساختند از قبرهایشان بهسوی محشر در خواهیم آورد، سپس درحالیکه بر زانوهایشان درآمدهاند آنها را خوار و ذلیل بهسوی درهای جهنم خواهیم کشاند.
(۶۹) سپس به شدت و زور از هر یک از طایفههای گمراه کسانی را که سرکشتر بودهاند، یعنی سردمداران آنها را بیرون خواهیم کشید.
(۷۰) آنگاه خود ما به کسانیکه به ورود به جهنم و تحمل و رنج بردن از گرمایش سزاوارترند داناتریم.
(۷۱) و – ای مردم- هیچکس از شما نیست مگر اینکه از بالای صراط که روی جهنم نصب شده عبور خواهد کرد، این عبور حکمی قطعی است که الله آن را حکم کرده است، و حکم او تعالی هیچ بازگردانندهای ندارد.
(۷۲) سپس بعد از عبور روی صراط کسانی را که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردند نجات میدهیم، و ستمکاران را درحالیکه بر زانوهایشان درآمدهاند رها میکنیم، و نمیتوانند از آن فرار کنند.
(۷۳) و چون آیات آشکار نازل شدۀ ما بر رسولمان بر مردم خوانده شود کافران به مؤمنان میگویند: کدامیک از ما دو گروه، جایگاه و مسکن بهتر، و مجلس و اجتماع نیکوتری دارد: گروه ما یا گروه شما؟!.
(۷۴) و چه بسیار امتهایی قبل از این کافران که به برتری مادی خویش افتخار میکنند را گمراه ساختیم، درحالیکه اموالی نیکوتر، و به خاطر گرانی لباسهایشان و در رفاه بودنِ بدنهایشان، ظاهری زیباتر از اینها داشتند.
(۷۵) - ای رسول- بگو: هرکس در گمراهی خویش بماند رحمان به او مهلت خواهد داد تا بر گمراهی بیفزاید، تا آنگاه که عذابِ به تعجیل افتاده در دنیا یا عذاب مدتدار در قیامت را که به آن وعده داده میشدند ببینند. آنگاه خواهند دانست که چه کسی جایگاه بدتر و یاوران کمتری دارد، گروه آنها یا گروه مؤمنان؟
(۷۶) و در برابرِ مهلت دادن به اینها که بر گمراهی بیفزایند، الله بر ایمان و طاعت کسانیکه هدایت یافتهاند میافزاید، و – ای رسول- اعمال صالحِ رساننده به سعادت ابدی نزد پروردگارت پاداشی سودمندتر، و سرانجامِ بهتری دارد.
برخی فواید آیات:
• مؤمنان باید به آنچه به آن فرمان یافتهاند مشغول شوند و در حد توان بر آن ایستادگی کنند.
• ورود تمام مخلوقات بر جهنم- یعنی: عبور بر صراط، نه ورود در جهنم- امری واقع شدنی و بدون تردید است.
• معیارها و مفاهیم صحیح دین با تصورات جاهلان و عوام متفاوت است.
• هرکس که غرق در گمراهی و ریشهدار در کفر باشد الله او را در طغیان جهل و کفرش رها میکند، تا بیشتر فریب بخورد، و به این ترتیب کیفرش سختتر شود.
• الله به پاداش مؤمنان آنها را بر هدایت استوار میسازد، و بر توفیق و یاری آنها میافزاید، و آیاتی را فرو میفرستد که بر یقینشان میافزاید.
﴿أَفَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي كَفَرَ بَِٔايَٰتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالٗا وَوَلَدًا٧٧ أَطَّلَعَ ٱلۡغَيۡبَ أَمِ ٱتَّخَذَ عِندَ ٱلرَّحۡمَٰنِ عَهۡدٗا٧٨ كَلَّاۚ سَنَكۡتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُۥ مِنَ ٱلۡعَذَابِ مَدّٗا٧٩ وَنَرِثُهُۥ مَا يَقُولُ وَيَأۡتِينَا فَرۡدٗا٨٠ وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةٗ لِّيَكُونُواْ لَهُمۡ عِزّٗا٨١ كَلَّاۚ سَيَكۡفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمۡ وَيَكُونُونَ عَلَيۡهِمۡ ضِدًّا٨٢ أَلَمۡ تَرَ أَنَّآ أَرۡسَلۡنَا ٱلشَّيَٰطِينَ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ تَؤُزُّهُمۡ أَزّٗا٨٣ فَلَا تَعۡجَلۡ عَلَيۡهِمۡۖ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمۡ عَدّٗا٨٤ يَوۡمَ نَحۡشُرُ ٱلۡمُتَّقِينَ إِلَى ٱلرَّحۡمَٰنِ وَفۡدٗا٨٥ وَنَسُوقُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ وِرۡدٗا٨٦ لَّا يَمۡلِكُونَ ٱلشَّفَٰعَةَ إِلَّا مَنِ ٱتَّخَذَ عِندَ ٱلرَّحۡمَٰنِ عَهۡدٗا٨٧ وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَلَدٗا٨٨ لَّقَدۡ جِئۡتُمۡ شَيًۡٔا إِدّٗا٨٩ تَكَادُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ يَتَفَطَّرۡنَ مِنۡهُ وَتَنشَقُّ ٱلۡأَرۡضُ وَتَخِرُّ ٱلۡجِبَالُ هَدًّا٩٠ أَن دَعَوۡاْ لِلرَّحۡمَٰنِ وَلَدٗا٩١ وَمَا يَنۢبَغِي لِلرَّحۡمَٰنِ أَن يَتَّخِذَ وَلَدًا٩٢ إِن كُلُّ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ إِلَّآ ءَاتِي ٱلرَّحۡمَٰنِ عَبۡدٗا٩٣ لَّقَدۡ أَحۡصَىٰهُمۡ وَعَدَّهُمۡ عَدّٗا٩٤ وَكُلُّهُمۡ ءَاتِيهِ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَرۡدًا٩٥ ﴾ [مريم: ۷۷-۹۵].
(۷۷) - ای رسول- آیا دیدی کسی را که به حجتهای ما کفر ورزید، و تهدید ما را انکار کرد، و گفت: اگر بمیرم، و برانگیخته شوم بهطور قطع مال و اولاد زیادی به من داده خواهد شد.
(۷۸) آیا از غیب آگاه شده و این سخن را از روی دلیل زد؟! یا نزد پروردگارش عهدی بسته که او را وارد بهشت خواهد کرد، و مال و اولادی به او خواهد داد؟!
(۷۹) امر چنانکه ادعا میکند نیست، بهزودی آنچه را که میگوید و آنچه را که عمل میکند مینویسیم، و بهسبب دروغی که ادعا میکند عذابی بر عذابش خواهیم افزود.
(۸۰) و پس از اینکه او را نابود ساختیم مال و فرزندی را که به جا میگذارد به ارث خواهیم برد، و در روز قیامت تنها و در حالی نزد ما میآید که مال و جایگاهی که از آن بهرهمند بود از او گرفته شده است.
(۸۱) و مشرکان به جای الله معبودهایی برای خودشان گرفتند؛ تا پشتیبان و یاورشان باشند و از آنها یاری بگیرند.
(۸۲) امر چنانکه ادعا کردند نیست، زیرا این معبودهایی که آنها را به جای الله عبادت میکنند، عبادت مشرکان برای خودشان را در روز قیامت انکار خواهند کرد، و از آنها بیزاری خواهند جست، و دشمنان آنها خواهند شد.
(۸۳) - ای رسول- آیا ندیدهای که ما شیاطین را برانگیختیم، و آنها را بر کفار مسلط گرداندیم تا آنها را بر انجام گناهان و بازداشتن از دین الله به شدت تحریک کنند؟
(۸۴) پس – ای رسول- به شتاب از الله نخواه که نابودیشان را به تعجیل اندازد، همانا ما عمرهایشان را به دقت برمیشماریم، تا وقتیکه زمان مهلت دادنشان پایان یافت آنها را به آنچه سزاوارش هستند مجازات کنیم.
(۸۵) و – ای رسول- روز قیامت را به یاد آور. روزیکه افرادی را که تقوای پروردگارشان را – با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی- رعایت میکردند را بهسوی پروردگارشان، به صورت محترمانه و گرامی، گروه گروه گرد میآوریم.
(۸۶) و کافران را تشنه بهسوی جهنم میرانیم.
(۸۷) این کافران، مالک شفاعتی برای یکدیگر نیستند مگر کسیکه با ایمان به الله و رسولانش در دنیا پیمانی نزد الله گرفته باشد.
(۸۸) و یهود و نصاری و برخی مشرکان گفتند: رحمان فرزندی گرفته است.
(۸۹) - ای گویندگان این سخن- به تحقیق که چیز بسیار زشتی آوردهاید.
(۹۰) نزدیک است که از این سخن زشت آسمانها بشکافد، و زمین دو قسمت شود، و کوهها ویران شده فرو ریزند.
(۹۱) تمام این امور به خاطر این است که فرزندی برای رحمان نسبت دادند، الله از این امر بسیار برتر است.
(۹۲) و سزاوار نیست که رحمان فرزندی برگزیند زیرا از این کار منزه است.
(۹۳) جز این نیست که تمام فرشتگان و انسانها و جنهای آسمان در روز قیامت با فروتنی نزد پروردگارشان میآیند.
(۹۴) و به تحقیق که علم او تعالی بر آنها احاطه یافته، و آنها را به دقت برشمرده است، پس هیچچیز از آنها بر او پوشیده نمیماند.
(۹۵) و هر یک از آنها در روز قیامت تنها و درحالیکه هیچ یاور و مالی ندارد نزد او تعالی میآید.
برخی فواید آیات:
• آیات فوق، بر کمخردی کافر و تفکُّر بچهگانهاش، و آرزوهای پوچ او، درحالیکه نقیض آنها را به صورت کامل در روز آخرت خواهد دید دلالت دارند.
• الله شیاطین را بر کافران با فریفتن و وسوسه انگیزی با شر، و اخراج از طاعت بهسوی معصیت مسلط کرده است.
• اشخاص فاضل و علما و صالحان در روز قیامت به اذن الله شفاعت میکنند.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَيَجۡعَلُ لَهُمُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وُدّٗا٩٦ فَإِنَّمَا يَسَّرۡنَٰهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ ٱلۡمُتَّقِينَ وَتُنذِرَ بِهِۦ قَوۡمٗا لُّدّٗا٩٧ وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّن قَرۡنٍ هَلۡ تُحِسُّ مِنۡهُم مِّنۡ أَحَدٍ أَوۡ تَسۡمَعُ لَهُمۡ رِكۡزَۢا٩٨ ﴾ [مريم: ۹۶-۹۸].
(۹۶) همانا کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح و پسندیده نزد الله انجام دادهاند، بهزودی الله محبتی برایشان قرار میدهد به اینکه خودش آنها را دوست میدارد، و آنها را نزد بندگانش نیز محبوب میگرداند.
(۹۷) – ای رسول- به تحقیق که ما این قرآن را با فرو فرستادن آن بر زبانت به این خاطر آسان ساختیم تا با آن، پرهیزکاران را که اوامر من را اجرا میکنند و از نواهی من پرهیز میکنند مژده دهی، و با آن مردمی را که در خصومت و لجبازی در اذعان حق سرسخت هستند بترسانی.
(۹۸) و چه بسیار امتهایی را که قبل از قوم تو نابود کردیم، آیا امروزه یکی از آن امتها را احساس میکنی؟! و آیا صدایی آهسته از آنها میشنوی؟! پس مصیبتی که به آنها رسید شاید آنگاه که الله اذن میدهد به دیگران نیز برسد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿طه١ مَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡقُرۡءَانَ لِتَشۡقَىٰٓ٢ إِلَّا تَذۡكِرَةٗ لِّمَن يَخۡشَىٰ٣ تَنزِيلٗا مِّمَّنۡ خَلَقَ ٱلۡأَرۡضَ وَٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلۡعُلَى٤ ٱلرَّحۡمَٰنُ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱسۡتَوَىٰ٥ لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا وَمَا تَحۡتَ ٱلثَّرَىٰ٦ وَإِن تَجۡهَرۡ بِٱلۡقَوۡلِ فَإِنَّهُۥ يَعۡلَمُ ٱلسِّرَّ وَأَخۡفَى٧ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ لَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ٨ وَهَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ مُوسَىٰٓ٩ إِذۡ رَءَا نَارٗا فَقَالَ لِأَهۡلِهِ ٱمۡكُثُوٓاْ إِنِّيٓ ءَانَسۡتُ نَارٗا لَّعَلِّيٓ ءَاتِيكُم مِّنۡهَا بِقَبَسٍ أَوۡ أَجِدُ عَلَى ٱلنَّارِ هُدٗى١٠ فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِيَ يَٰمُوسَىٰٓ١١ إِنِّيٓ أَنَا۠ رَبُّكَ فَٱخۡلَعۡ نَعۡلَيۡكَ إِنَّكَ بِٱلۡوَادِ ٱلۡمُقَدَّسِ طُوٗى١٢ ﴾ [طه: ۱-۱۲].
برخی مقاصد سوره:
تقویت پیامبر برای حمل رسالت و صبر بر آن.
تفسیر:
(۱) ﴿طه ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) - ای رسول- این قرآن را بر تو نازل نکردیم که به خاطر افسوس بر اینکه قومت از ایمان به تو روی میگردانند نفست را از پای آورد.
(۳) آن را نازل نکردیم جز به این هدف که یادآوری باشد برای کسیکه الله او را بر ترس خویش توفیق داده است.
(۴)الله که زمین، و آسمانهای مرتفع را آفریده آن را نازل کرده است، پس قرآنی بزرگ است؛ چون از جانب بزرگی نازل شده است.
(۵) رحمان بالا رفت و بر عرش ارتفاع یافت آنگونه که سزاوار جلال او است.
(۶) آفرینش و فرمانروایی و تدبیر تمام مخلوقاتی که در آسمانها و در زمین و زیر زمین هستند فقط از آنِ او سبحانه است.
(۷) و – ای رسول- اگر سخن را آشکار کنی، یا آن را مخفی داری او سبحانه تمام آن را میداند، زیرا راز و آنچه از راز مخفیتر است مانند آنچه به دل میافتد را میداند، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۸) الله که هیچ معبود برحقی جز او نیست، و اسمهای رسیده به نیکویی کامل فقط از آنِ اوست.
چون پیامبر ج از رویگردانی قوم رنج میبرد، با قصۀ موسی ÷ تسکین داده شد، و او سبحانه فرمود:
(۹) و – ای رسول- به تحقیق که قصۀ موسی ÷ پسر عمران به تو رسیده است.
(۱۰) آنگاه که در سفرش آتشی دید، و به خانوادهاش گفت: در جاییکه هستید بمانید، بهراستی من آتشی دیدم، امید است که از این آتش شعلهای برایتان بیاورم، یا کسی را بیابم که مرا به راه راهنمایی کند.
(۱۱) پس آنگاه که کنار آتش آمد الله سبحانه اینگونه به او ندا داد: ای موسی.
(۱۲) همانا این منم پروردگارت. پس برای آماده شدن برای مناجات من کفشت را درآر؛ چون تو در وادی پاک (طُوَی) هستی.
برخی فواید آیات:
• نزول قرآن برای به زحمت انداختن نفس در عبادت، و چشاندن مشقت سخت به نفس نیست، بلکه فقط کتابی یادآور است که کسانیکه از پروردگارشان میترسند از آن بهره میبرند.
• الله آفرینش و امر را یکجا قرار داد، زیرا چنانکه آفرینش از حکمت خارج نمیشود، الله متعال امر و نهی نیز نمیکند مگر به آنچه که عینِ عدل و حکمت است.
• انفاق غذا و پوشاک و مسکن و وسایل گرمایشی هنگام سرما برای همسر برعهدۀ شوهر واجب است.
﴿وَأَنَا ٱخۡتَرۡتُكَ فَٱسۡتَمِعۡ لِمَا يُوحَىٰٓ١٣ إِنَّنِيٓ أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدۡنِي وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكۡرِيٓ١٤ إِنَّ ٱلسَّاعَةَ ءَاتِيَةٌ أَكَادُ أُخۡفِيهَا لِتُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۢ بِمَا تَسۡعَىٰ١٥ فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنۡهَا مَن لَّا يُؤۡمِنُ بِهَا وَٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ فَتَرۡدَىٰ١٦ وَمَا تِلۡكَ بِيَمِينِكَ يَٰمُوسَىٰ١٧ قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّؤُاْ عَلَيۡهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَىٰ غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مََٔارِبُ أُخۡرَىٰ١٨ قَالَ أَلۡقِهَا يَٰمُوسَىٰ١٩ فَأَلۡقَىٰهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٞ تَسۡعَىٰ٢٠ قَالَ خُذۡهَا وَلَا تَخَفۡۖ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا ٱلۡأُولَىٰ٢١ وَٱضۡمُمۡ يَدَكَ إِلَىٰ جَنَاحِكَ تَخۡرُجۡ بَيۡضَآءَ مِنۡ غَيۡرِ سُوٓءٍ ءَايَةً أُخۡرَىٰ٢٢ لِنُرِيَكَ مِنۡ ءَايَٰتِنَا ٱلۡكُبۡرَى٢٣ ٱذۡهَبۡ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ إِنَّهُۥ طَغَىٰ٢٤ قَالَ رَبِّ ٱشۡرَحۡ لِي صَدۡرِي٢٥ وَيَسِّرۡ لِيٓ أَمۡرِي٢٦ وَٱحۡلُلۡ عُقۡدَةٗ مِّن لِّسَانِي٢٧ يَفۡقَهُواْ قَوۡلِي٢٨ وَٱجۡعَل لِّي وَزِيرٗا مِّنۡ أَهۡلِي٢٩ هَٰرُونَ أَخِي٣٠ ٱشۡدُدۡ بِهِۦٓ أَزۡرِي٣١ وَأَشۡرِكۡهُ فِيٓ أَمۡرِي٣٢ كَيۡ نُسَبِّحَكَ كَثِيرٗا٣٣ وَنَذۡكُرَكَ كَثِيرًا٣٤ إِنَّكَ كُنتَ بِنَا بَصِيرٗا٣٥ قَالَ قَدۡ أُوتِيتَ سُؤۡلَكَ يَٰمُوسَىٰ٣٦ وَلَقَدۡ مَنَنَّا عَلَيۡكَ مَرَّةً أُخۡرَىٰٓ٣٧ ﴾ [طه: ۱۳-۳۷].
(۱۳) و – ای موسی- من تو را برای تبلیغ رسالتم برگزیدهام، پس به آنچه به تو وحی میکنم گوش فرا ده.
(۱۴) همانا من الله هستم که معبود برحقی جز من نیست، پس تنها مرا عبادت کن، و نماز را به کاملترین وجه برپادار تا در آن مرا یاد کنی.
(۱۵) به تحقیق و بدون تردید که قیامت آمدنی و تحقق یافتنی است، میخواهم آن را مخفی دارم تا هیچ مخلوقی وقتش را نداند، اما نشانههای قیامت را با خبر دادن پیامبر به آنها میشناسند؛ تا هر نفسی به آنچه که عمل میکند، خیر باشد یا شر، جزا داده شود.
(۱۶) پس هرگز نباید کسی از کافران که به آن ایمان نمیآورد، و محرماتی را که نفسش میخواهد پیروی کرده است تو را از تصدیق به آن و آماده شدن برای آن با انجام عمل صالح بازدارد، که بهسبب این کار نابود میشوی.
(۱۷) و ای موسی در دست راست تو چیست؟
(۱۸) موسی ÷ گفت: این عصای من است؛ که هنگام راه رفتن بر آن تکیه میکنم، و با آن درخت را میتکانم تا برگهایش برای گوسفندانم بریزد، و منافع دیگری غیر از آنچه بیان کردم برایم دارد.
(۱۹) الله فرمود: ای موسی آن را بیفکن.
(۲۰) پس موسی ÷ آن را افکند، ناگهان ماری شد که تیز و سریع راه میرفت.
(۲۱) الله به موسی ÷ فرمود: عصا را بگیر، و از تبدیل آن به مار نترس، وقتی آن را بگیری آن را به حالت اولش باز خواهیم گرداند.
(۲۲) و دست خویش را بر پهلویت قرار بده تا سفید بدون پیسی درآید، این نشانۀ دوم توست.
(۲۳) - ای موسی- این دو نشانه را برایت نشان دادیم تا از آیات بزرگ و دلالت کنندۀ ما بر قدرت خویش و بر اینکه تو رسولی از جانب الله هستی برایت بنمایانیم.
(۲۴) - ای موسی- بهسوی فرعون برو، که در کفر و سرکشی در برابر الله از حد گذشته است.
(۲۵) موسی ÷ گفت: پروردگارا، سینهام را برایم بگشای تا آزار را تحمل کنم.
(۲۶) و کارم را بر من آسان گردان.
(۲۷) و مرا بر گفتن کلام فصیح توانا گردان.
(۲۸) تا آنگاه که رسالت تو را برایشان میرسانم سخنم را بفهمند.
(۲۹) و از خانوادهام یاوری برایم قرار بده تا در امورم به من یاری رساند.
(۳۰) برادرم هاورن پسر عمران را.
(۳۱) پشتم را به او قوی گردان.
(۳۲) و او را شریک من در رسالت قرار بده.
(۳۳) تا بسیار تسبیح تو را بگوییم.
(۳۴) و تو را فراوان یاد کنیم.
(۳۵) بهراستیکه تو نسبت به ما بینا هستی، و ذرهای از کار ما بر تو پوشیده نمیماند.
(۳۶) الله فرمود: ای موسی آنچه خواستی به تو دادیم.
(۳۷) و به تحقیق که بار دیگر بر تو نعمت بخشیدیم.
برخی فواید آیات:
• وجوب درست شنیدن در امور مهم، که مهمترین آنها وحی نازل شده از جانب الله است.
• آغاز وحی به موسی ÷ مشتمل بر دو اصل در عقیده، یعنی: اقرار به توحید الله، و ایمان به قیامت بود، و دربردارنده مهمترین فریضه پس از ایمان یعنی نماز بود.
• همکاری میان دعوتگران برای دستیابی به هدف ضروری است؛ چنانکه الله برای موسی ÷ برادرش هارون ÷ را پیامبری قرار داد تا او را در ادای رسالت یاری رساند.
• اهمیت مهارت دعوتگر برای فهماندن به مدعوین.
﴿إِذۡ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ أُمِّكَ مَا يُوحَىٰٓ٣٨ أَنِ ٱقۡذِفِيهِ فِي ٱلتَّابُوتِ فَٱقۡذِفِيهِ فِي ٱلۡيَمِّ فَلۡيُلۡقِهِ ٱلۡيَمُّ بِٱلسَّاحِلِ يَأۡخُذۡهُ عَدُوّٞ لِّي وَعَدُوّٞ لَّهُۥۚ وَأَلۡقَيۡتُ عَلَيۡكَ مَحَبَّةٗ مِّنِّي وَلِتُصۡنَعَ عَلَىٰ عَيۡنِيٓ٣٩ إِذۡ تَمۡشِيٓ أُخۡتُكَ فَتَقُولُ هَلۡ أَدُلُّكُمۡ عَلَىٰ مَن يَكۡفُلُهُۥۖ فَرَجَعۡنَٰكَ إِلَىٰٓ أُمِّكَ كَيۡ تَقَرَّ عَيۡنُهَا وَلَا تَحۡزَنَۚ وَقَتَلۡتَ نَفۡسٗا فَنَجَّيۡنَٰكَ مِنَ ٱلۡغَمِّ وَفَتَنَّٰكَ فُتُونٗاۚ فَلَبِثۡتَ سِنِينَ فِيٓ أَهۡلِ مَدۡيَنَ ثُمَّ جِئۡتَ عَلَىٰ قَدَرٖ يَٰمُوسَىٰ٤٠ وَٱصۡطَنَعۡتُكَ لِنَفۡسِي٤١ ٱذۡهَبۡ أَنتَ وَأَخُوكَ بَِٔايَٰتِي وَلَا تَنِيَا فِي ذِكۡرِي٤٢ ٱذۡهَبَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ إِنَّهُۥ طَغَىٰ٤٣ فَقُولَا لَهُۥ قَوۡلٗا لَّيِّنٗا لَّعَلَّهُۥ يَتَذَكَّرُ أَوۡ يَخۡشَىٰ٤٤ قَالَا رَبَّنَآ إِنَّنَا نَخَافُ أَن يَفۡرُطَ عَلَيۡنَآ أَوۡ أَن يَطۡغَىٰ٤٥ قَالَ لَا تَخَافَآۖ إِنَّنِي مَعَكُمَآ أَسۡمَعُ وَأَرَىٰ٤٦ فَأۡتِيَاهُ فَقُولَآ إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرۡسِلۡ مَعَنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَلَا تُعَذِّبۡهُمۡۖ قَدۡ جِئۡنَٰكَ بَِٔايَةٖ مِّن رَّبِّكَۖ وَٱلسَّلَٰمُ عَلَىٰ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلۡهُدَىٰٓ٤٧ إِنَّا قَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡنَآ أَنَّ ٱلۡعَذَابَ عَلَىٰ مَن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ٤٨ قَالَ فَمَن رَّبُّكُمَا يَٰمُوسَىٰ٤٩ قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِيٓ أَعۡطَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ خَلۡقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ٥٠ قَالَ فَمَا بَالُ ٱلۡقُرُونِ ٱلۡأُولَىٰ٥١ ﴾ [طه: ۳۸-۵۱].
(۳۸) آنگاه که آنچه را باید به مادرت الهام میشد الهام کردیم از آنچه که الله تو را با آن از مکر فرعون حفظ کرد.
(۳۹) به تحقیق هنگام الهام به او، بر او امر کردیم که: او را پس از ولادتش در صندوق بگذار، و صندوق را در دریا بینداز، که دریا به فرمان ما او را به ساحل خواهد انداخت، آنگاه دشمن من و دشمن او، یعنی فرعون او را میگیرد، و محبتی از جانب خودم بر تو قرار دادم، تا مردم تو را دوست بدارند، و برای اینکه در برابر دیده و در حفظ و توجه من پرورش یابی.
(۴۰) آنگاه که خواهرت خارج شد و حرکت میکرد و هرجا که تابوت میرفت آن را دنبال میکرد، پس به کسانیکه آن را گرفتند گفت: آیا شما را به کسیکه از او محافظت کند و او را شیر و پرورش دهد راهنمایی کنم؟ آنگاه با بازگردان تو بهسوی مادرت بر تو نعمت ارزانی داشتیم تا با بازگشت تو بهسوی خویش شاد گردد، و به خاطر تو اندوه نخورَد؛ و قبطیای که بر او مشت زدی را کُشتی، آنگاه با نجات دادن تو از کیفر بر تو نعمت ارزانی داشتیم، و بارها تو را از هر امتحانی که با آن روبهرو شدی رهایی دادیم، پس خارج شدی و چند سال در میان اهل مدین ماندی، سپس ای موسی در زمانیکه برایت مقدر شده بود که در آن وقت برای سخن گفتنت با من میآیی آمدی.
(۴۱) و تو را برگزیدم که رسولی از جانب من باشی تا آنچه را به تو وحی میکنم به مردم ابلاغ کنی.
(۴۲) - ای موسی- تو و برادرت هارون آیات دلالت کنندۀ ما بر قدرت و یگانگی الله را ببرید، و از یاد من و از دعوت بهسوی من سستی نکنید.
(۴۳) بهسوی فرعون بروید، که او در کفر و نافرمانیِ الله از حد گذشته است.
(۴۴) پس سخنی نرم و بدون تندی به او بگویید؛ امید است که پند پذیرد، و از الله بترسد آنگاه توبه کند.
(۴۵) موسی ÷ و هارون ÷ گفتند: بهراستی ما میترسیم از اینکه قبل از تمام شدن دعوتش در کیفر عجله کند، یا با قتل یا غیر آن در ستم به ما از حد بگذرد.
(۴۶) الله به آن دو فرمود: نترسید؛ بهراستیکه من با یاری و تأیید همراه شما هستم، و آنچه را که میان شما و او رخ میدهد میشنوم و میبینم.
(۴۷) پس بهسویش بروید، و به او بگویید: - ای فرعون- در حقیقت ما دو رسول پروردگارت هستیم پس بنیاسرائیل را همراه ما بفرست، و آنها را با کشتن پسرانشان، و زنده نگهداشتن زنانشان شکنجه نکن، بهراستیکه ما برهانی از جانب پروردگارت بر راستگویی خویش آوردهایم، و نجات از عذاب الله برای کسی است که ایمان آورد، و از هدایت الله پیروی کند.
(۴۸) بهراستیکه الله بر ما وحی کرده که عذاب در دنیا و آخرت برای کسی است که آیات الله را تکذیب کند، و از آنچه رسولان ‡ آوردهاند روی بگرداند.
(۴۹) فرعون با انکار آنچه آن دو آورده بودند گفت: ای موسی پروردگار شما دو نفر که ادعا میکنید او شما را بهسوی من فرستاده است کیست؟
(۵۰) موسی ÷ گفت: پروردگار ما همان ذاتی است که به هر چیزی صورت و شکل مناسب خودش را داد، سپس مخلوقات را به آنچه برایش آفریده شده بودند هدایت کرد.
(۵۱) فرعون گفت: پس امتهای پیشین که بر کفر بودند چه وضعیتی دارند؟
برخی فواید آیات:
• توجه کامل الله به کلیمِ خویش موسی ÷ و پیامبران و رسولان ‡، و وارثان آنها نیز بر اساس احوالشان در برابر الله سهمی از این توجه دارند.
• از هدایت عمومی مخلوقات این است که هر مخلوقی برای منافع و دفع زیانها از خودش که برایش آفریده شده است میکوشد.
• بیان فضیلت امر به معروف و نهی از منکر، و اینکه این کار با سخن نرم در برابر کسیکه صاحب قدرت است، و محافظت را در برابر او تأمین میکند صورت گیرد.
• الله همان ذاتی است که علم غیب گذشته و حال و آینده، فقط به او اختصاص دارد.
﴿قَالَ عِلۡمُهَا عِندَ رَبِّي فِي كِتَٰبٖۖ لَّا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنسَى٥٢ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ مَهۡدٗا وَسَلَكَ لَكُمۡ فِيهَا سُبُلٗا وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦٓ أَزۡوَٰجٗا مِّن نَّبَاتٖ شَتَّىٰ٥٣ كُلُواْ وَٱرۡعَوۡاْ أَنۡعَٰمَكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلنُّهَىٰ٥٤ ۞مِنۡهَا خَلَقۡنَٰكُمۡ وَفِيهَا نُعِيدُكُمۡ وَمِنۡهَا نُخۡرِجُكُمۡ تَارَةً أُخۡرَىٰ٥٥ وَلَقَدۡ أَرَيۡنَٰهُ ءَايَٰتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَىٰ٥٦ قَالَ أَجِئۡتَنَا لِتُخۡرِجَنَا مِنۡ أَرۡضِنَا بِسِحۡرِكَ يَٰمُوسَىٰ٥٧ فَلَنَأۡتِيَنَّكَ بِسِحۡرٖ مِّثۡلِهِۦ فَٱجۡعَلۡ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكَ مَوۡعِدٗا لَّا نُخۡلِفُهُۥ نَحۡنُ وَلَآ أَنتَ مَكَانٗا سُوٗى٥٨ قَالَ مَوۡعِدُكُمۡ يَوۡمُ ٱلزِّينَةِ وَأَن يُحۡشَرَ ٱلنَّاسُ ضُحٗى٥٩ فَتَوَلَّىٰ فِرۡعَوۡنُ فَجَمَعَ كَيۡدَهُۥ ثُمَّ أَتَىٰ٦٠ قَالَ لَهُم مُّوسَىٰ وَيۡلَكُمۡ لَا تَفۡتَرُواْ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا فَيُسۡحِتَكُم بِعَذَابٖۖ وَقَدۡ خَابَ مَنِ ٱفۡتَرَىٰ٦١ فَتَنَٰزَعُوٓاْ أَمۡرَهُم بَيۡنَهُمۡ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّجۡوَىٰ٦٢ قَالُوٓاْ إِنۡ هَٰذَٰنِ لَسَٰحِرَٰنِ يُرِيدَانِ أَن يُخۡرِجَاكُم مِّنۡ أَرۡضِكُم بِسِحۡرِهِمَا وَيَذۡهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ ٱلۡمُثۡلَىٰ٦٣ فَأَجۡمِعُواْ كَيۡدَكُمۡ ثُمَّ ٱئۡتُواْ صَفّٗاۚ وَقَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡيَوۡمَ مَنِ ٱسۡتَعۡلَىٰ٦٤ ﴾ [طه: ۵۲-۶۴].
(۵۲) موسی ÷ به فرعون گفت: علم آنچه که آن امتها بر آن بودهاند نزد پروردگارم، در لوح محفوظ ثبت شده است. پروردگارم در آگاهی از آنها مرتکب اشتباه نمیشود و آنچه را از آنها میداند فراموش نمیکند.
(۵۳) نزد همان پروردگارم که زمین را برایتان آماده برای زندگی روی آن ساخت، و در آن برایتان راههای مناسب برای حرکت در آنها قرار داد، و آب باران را از آسمان فرو فرستاد، سپس با آن آب انواع گیاهان مختلف را خارج کردیم.
(۵۴) - ای مردم- از پاکیزههایی که برایتان خارج کردیم بخورید، و دامهایتان را بچرانید، بهراستیکه در این نعمتهای مذکور دلایلی بر قدرت و یگانگی الله برای خردمندان وجود دارد.
(۵۵) از خاک زمین، پدرتان آدم ÷ را آفریدیم، و وقتیکه بمیرید شما را با دفن به آن بازمیگردانیم، و بار دیگر برای برانگیختن در روز قیامت شما را از آن درمیآوریم.
(۵۶) و به تحقیق که ما تمام آیات نهگانۀ خویش را بر فرعون آشکار کردیم، و آنها را مشاهده کرد اما آنها را تکذیب کرد، و از اینکه ایمان به الله را بپذیرد خودداری کرد.
(۵۷) فرعون گفت: - ای موسی- آیا نزدمان آمدهای تا با سحری که آوردهای ما را از مصر خارج کنی تا فرمانروایی آن برای خودت بماند؟
(۵۸) پس – ای موسی- سحری مانند سحر خودت برایت خواهیم آورد، پس میان ما و میان خودت موعدی در زمان معین و مکان مشخصی قرار بده، که نه ما از آن تخلف کنیم و نه تو از آن تخلف ورزی، و باید مکانی هموار و مساوی میان هر دو گروه باشد.
(۵۹) موسی ÷ به فرعون گفت: موعد میان ما و شما روز عید است که مردم هنگام برآمدن آفتاب برای جشن گرفتن عیدِ خویش اجتماع میکنند.
(۶۰) آنگاه فرعون پشت کرد و رفت، و مکر و حیلههایش را گرد آورد، سپس در زمان و مکان مشخص برای زورآزمایی آمد.
(۶۱) موسی ÷ درحالیکه ساحرانِ فرعون را اندرز میداد گفت: بترسید، و با سحری که مردم را با آن فریب میدهید بر الله دروغ نبندید که شما را به عذابی از جانب خویش ریشهکن میکند، و به تحقیق هرکس که بر الله دروغ بندد زیان دیده است.
(۶۲) آنگاه ساحران چون کلام موسی ÷ را شنیدند با یکدیگر به جَرّ و بحث پرداختند، و پنهانی میان یکدیگر نجوا کردند.
(۶۳) ساحران پنهانی به یکدیگر گفتند: بهراستیکه موسی و هارون دو ساحر هستند، و با سحری که آوردهاند میخواهند شما را از مصر برانند، و سنت برتر شما در زندگی، و عقیدۀ والاتر شما را از بین ببرند.
(۶۴) پس کارتان را محکم کنید، و در آن اختلاف نورزید، سپس به صف پیش آیید، و آنچه را که دارید یکباره بیفکنید، و به تحقیق هرکس امروز بر دشمن خویش چیره شود به مطلوب دست یافته است.
برخی فواید آیات:
• درآوردن اصناف گیاهان با انواع و رنگهای مختلف از زمین دلیلی آشکار بر قدرت الله تعالی و وجود آفریدگار است.
• آیات فوق دو دلیل آشکار عقلی بر بازگشت را بیان کردهاند: یکی درآوردن گیاه از زمین پس از مرگش، دومی درآوردن و ایجاد افراد مکلف از زمین.
• کفر فرعون از روی عناد بود؛ زیرا او نشانهها را آشکارا و نه بر اساس خبردادن، مشاهده نمود، و در اعماق نفسش به آنها قانع شد.
• موسی ÷ روز عید را برگزید؛ تا در برابر تمام مردم در اجتماع سالانه، کلمۀ الله برتری یابد، و دینش آشکار شود، و کفر سرنگون گردد تا خبر شایع شود.
﴿قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِمَّآ أَن تُلۡقِيَ وَإِمَّآ أَن نَّكُونَ أَوَّلَ مَنۡ أَلۡقَىٰ٦٥ قَالَ بَلۡ أَلۡقُواْۖ فَإِذَا حِبَالُهُمۡ وَعِصِيُّهُمۡ يُخَيَّلُ إِلَيۡهِ مِن سِحۡرِهِمۡ أَنَّهَا تَسۡعَىٰ٦٦ فَأَوۡجَسَ فِي نَفۡسِهِۦ خِيفَةٗ مُّوسَىٰ٦٧ قُلۡنَا لَا تَخَفۡ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡأَعۡلَىٰ٦٨ وَأَلۡقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلۡقَفۡ مَا صَنَعُوٓاْۖ إِنَّمَا صَنَعُواْ كَيۡدُ سَٰحِرٖۖ وَلَا يُفۡلِحُ ٱلسَّاحِرُ حَيۡثُ أَتَىٰ٦٩ فَأُلۡقِيَ ٱلسَّحَرَةُ سُجَّدٗا قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِرَبِّ هَٰرُونَ وَمُوسَىٰ٧٠ قَالَ ءَامَنتُمۡ لَهُۥ قَبۡلَ أَنۡ ءَاذَنَ لَكُمۡۖ إِنَّهُۥ لَكَبِيرُكُمُ ٱلَّذِي عَلَّمَكُمُ ٱلسِّحۡرَۖ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيۡدِيَكُمۡ وَأَرۡجُلَكُم مِّنۡ خِلَٰفٖ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمۡ فِي جُذُوعِ ٱلنَّخۡلِ وَلَتَعۡلَمُنَّ أَيُّنَآ أَشَدُّ عَذَابٗا وَأَبۡقَىٰ٧١ قَالُواْ لَن نُّؤۡثِرَكَ عَلَىٰ مَا جَآءَنَا مِنَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلَّذِي فَطَرَنَاۖ فَٱقۡضِ مَآ أَنتَ قَاضٍۖ إِنَّمَا تَقۡضِي هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَآ٧٢ إِنَّآ ءَامَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغۡفِرَ لَنَا خَطَٰيَٰنَا وَمَآ أَكۡرَهۡتَنَا عَلَيۡهِ مِنَ ٱلسِّحۡرِۗ وَٱللَّهُ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰٓ٧٣ إِنَّهُۥ مَن يَأۡتِ رَبَّهُۥ مُجۡرِمٗا فَإِنَّ لَهُۥ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحۡيَىٰ٧٤ وَمَن يَأۡتِهِۦ مُؤۡمِنٗا قَدۡ عَمِلَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمُ ٱلدَّرَجَٰتُ ٱلۡعُلَىٰ٧٥ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ وَذَٰلِكَ جَزَآءُ مَن تَزَكَّىٰ٧٦ ﴾ [طه: ۶۵-۷۶].
(۶۵) ساحران به موسی ÷ گفتند: ای موسی، یکی از این دو امر را انتخاب کن: اینکه تو با افکندن سحری که داری آغازگر باشی، یا ما با آن آغاز کنیم.
(۶۶) موسی ÷ گفت: بلکه ابتدا شما آنچه را که دارید بیفکنید، پس آنچه داشتند افکندند، بهناگاه ریسمانها و عصاهایشان که افکندند بر اثر سحرشان در خیال موسی ÷ مارهایی تصور میشدند که به سرعت حرکت میکردند.
(۶۷) آنگاه موسی ÷ بهسبب کاری که کردند ترسی در نفس خویش پنهان کرد.
(۶۸) الله برای آرام کردن موسی ÷ به او گفت: از آنچه که به خیالت آمده نترس، - ای موسی- بهراستیکه تو با غلبه و پیروزی بر آنها برتری.
(۶۹) و عصایی را که در دست راستت است بیفکن تبدیل به ماری میشود و سحری را که آنها ساختند میبلعد، زیرا آنچه آنها ساختند چیزی جز نیرنگی سحری نیست، و ساحر هرجا که باشد به مطلوب دست نمییابد.
(۷۰) پس موسی ÷ عصایش را افکند. بهناگاه تبدیل به ماری شد، و آنچه را که ساحران ساخته بودند بلعید، پس ساحران چون دانستند که آنچه موسی ÷ دارد سحر نیست و فقط از جانب الله است برای الله به سجده افتادند، و گفتند: به پروردگار موسی و هارون، و پروردگار تمام مخلوقات ایمان آوردیم.
(۷۱) فرعون برای اعتراض و تهدید ساحران به خاطر ایمانشان به آنها گفت: آیا به موسی ایمان آوردید پیش از اینکه اجازۀ این کار را به شما بدهم؟! – ای ساحران- همانا موسی رئیس شماست که سحر را به شما آموخته است، بدون تردید از هر یک از شما یک پا و یک دست را به صورت مخالف قطع میکنم، و بدنهایتان را بر تنههای درختان خرما به دار میآویزم تا بمیرید، و عبرتی برای دیگران باشید، و آنگاه بدانید کدامیک از ما عذابی سختتر و بادوامتر دارد: من یا پروردگار موسی؟!
(۷۲) ساحران به فرعون گفتند: - ای فرعون- هرگز پیروی از تو را بر پیروی از نشانههای آشکاری که نزدمان آمده است ترجیح نخواهیم داد، و هرگز تو را بر الله که ما را آفریده برتری نخواهیم داد، پس هر کاری که میتوانی در مورد ما انجام بدهی انجام ده، تو قدرتی جز در این دنیای فانی بر ما نداری، و بهزودی قدرتت از بین خواهد رفت.
(۷۳) همانا ما به پروردگارمان ایمان آوردیم امید است که گناهان پیشین ما از کفر و غیر آن را از ما محو گردانَد، و گناه سحری را که ما را بر آموختن و تمرین آن و شکست موسی ÷ با آن مجبور ساختی از ما پاک کند، و الله از آنچه که تو به ما وعده دادی پاداش بهتری میدهد، و از عذابی که تو ما را به آن تهدید میکنی عذابی بادوامتر میدهد.
(۷۴) بهراستیکه مسأله و نتیجه این است که هرکس در روز قیامت در حالی نزد پروردگارش برود که به او کافر است آتش جهنم برایش است که در آن وارد میشود و برای همیشه در آن میماند، و نه در آن میمیرد تا از عذابش راحت شود، و نه زنده گشته و به زندگیِ پاکی برمیگردد.
(۷۵) و هرکس در روز قیامت در حالی نزد پروردگارش رود که به او مؤمن است و اعمال صالح انجام داده است اینها که صفات بزرگ مذکور را دارند منازلی رفیع و درجاتی والا برایشان است.
(۷۶) این درجات همان بهشتهای جاویدانی است که نهرها از زیر کاخهایشان جاری است و برای همیشه در آن میمانند، و این پاداش مذکور، پاداش هرکسی است که از کفر و گناهان پاک شود.
برخی فواید آیات:
• ساحر هر جایی از زمین برود و هر چارهجوییای که به خرج دهد رستگار نمیشود و نجات نمییابد، و هدفش چه خیر باشد و چه شر با سحر به دست نمیآید.
• ایمان معجزات را میسازد؛ چنانکه ایمان ساحران استوارتر از کوهها بود، که عذاب دنیا بر آنها آسان شد، و به تهدید فرعون اهمیت ندادند.
• عادت ستمکاران، تهدید به عذاب سخت برای پیروان حق و زیادهروی در این کار برای تحقیر و خوار ساختن است.
﴿وَلَقَدۡ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَسۡرِ بِعِبَادِي فَٱضۡرِبۡ لَهُمۡ طَرِيقٗا فِي ٱلۡبَحۡرِ يَبَسٗا لَّا تَخَٰفُ دَرَكٗا وَلَا تَخۡشَىٰ٧٧ فَأَتۡبَعَهُمۡ فِرۡعَوۡنُ بِجُنُودِهِۦ فَغَشِيَهُم مِّنَ ٱلۡيَمِّ مَا غَشِيَهُمۡ٧٨ وَأَضَلَّ فِرۡعَوۡنُ قَوۡمَهُۥ وَمَا هَدَىٰ٧٩ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ قَدۡ أَنجَيۡنَٰكُم مِّنۡ عَدُوِّكُمۡ وَوَٰعَدۡنَٰكُمۡ جَانِبَ ٱلطُّورِ ٱلۡأَيۡمَنَ وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَنَّ وَٱلسَّلۡوَىٰ٨٠ كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡ وَلَا تَطۡغَوۡاْ فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيۡكُمۡ غَضَبِيۖ وَمَن يَحۡلِلۡ عَلَيۡهِ غَضَبِي فَقَدۡ هَوَىٰ٨١ وَإِنِّي لَغَفَّارٞ لِّمَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا ثُمَّ ٱهۡتَدَىٰ٨٢ ۞وَمَآ أَعۡجَلَكَ عَن قَوۡمِكَ يَٰمُوسَىٰ٨٣ قَالَ هُمۡ أُوْلَآءِ عَلَىٰٓ أَثَرِي وَعَجِلۡتُ إِلَيۡكَ رَبِّ لِتَرۡضَىٰ٨٤ قَالَ فَإِنَّا قَدۡ فَتَنَّا قَوۡمَكَ مِنۢ بَعۡدِكَ وَأَضَلَّهُمُ ٱلسَّامِرِيُّ٨٥ فَرَجَعَ مُوسَىٰٓ إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ غَضۡبَٰنَ أَسِفٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَلَمۡ يَعِدۡكُمۡ رَبُّكُمۡ وَعۡدًا حَسَنًاۚ أَفَطَالَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡعَهۡدُ أَمۡ أَرَدتُّمۡ أَن يَحِلَّ عَلَيۡكُمۡ غَضَبٞ مِّن رَّبِّكُمۡ فَأَخۡلَفۡتُم مَّوۡعِدِي٨٦ قَالُواْ مَآ أَخۡلَفۡنَا مَوۡعِدَكَ بِمَلۡكِنَا وَلَٰكِنَّا حُمِّلۡنَآ أَوۡزَارٗا مِّن زِينَةِ ٱلۡقَوۡمِ فَقَذَفۡنَٰهَا فَكَذَٰلِكَ أَلۡقَى ٱلسَّامِرِيُّ٨٧ ﴾ [طه: ۷۷-۸۷].
(۷۷) و در حقیقت به موسی ÷ وحی کردیم: بندگانم را شبانه از مصر حرکت بده تا هیچکس متوجه آنها نشود، و پس از زدن عصا به دریا راهی خشک و ایمن در دریا برایشان قرار بده، که نه از رسیدن فرعون و اشراف او به خودت بترسی، و نه از غرق شدن در دریا بیم داشته باشی.
(۷۸) پس فرعون همراه لشکریانش آنها را دنبال کرد، و دریا او و لشکریانش را آنگونه که باید فرا میگرفت و حقیقت آن را جز الله نمیداند پوشانید، آنگاه همگی غرق و نابود شدند، و موسی ÷ و همراهیانش نجات یافتند.
(۷۹) و فرعون قومش را با کفری که برایشان آراست، و با باطلی که آنها را با آن فریفت گمراه کرد، و هرگز آنها را به راه هدایت راهنمایی نکرد.
(۸۰) و پس از اینکه بنیاسرائیل را از فرعون و لشکریانش رهانیدیم به آنها گفتیم: ای بنیاسرائیل، به تحقیق که شما را از دشمنتان نجات دادیم، و به شما وعده دادیم که در سمت راست درۀ واقع در کنار کوه طور با موسی ÷ سخن بگوییم، و در بیابان تیه که سرگردان بودید از نعمت خویش شرابی شیرین مانند عسل و پرندهای کوچک با گوشت لذیذ شبیه بلدرچین برایتان فرو فرستادیم.
(۸۱) از غذاهای حلال و لذیذی که به شما روزی دادیم بخورید، و از آنچه که برایتان مباح کردهایم به آنچه که برایتان حرام گردانیدیم تجاوز نکنید، که در این صورت خشم من بر شما نازل میشود، و هرکس که خشم من بر او نازل شود به تحقیق که نابود شده است و در دنیا و آخرت بدبخت گشته است.
(۸۲) و بهراستیکه من برای کسیکه بهسوی من توبه کند و ایمان آوَرَد، و عمل صالح انجام دهد، سپس بر حق استقامت ورزد بسیار آمرزنده و بخشنده هستم.
(۸۳) و – ای موسی- چه چیزی تو را به شتاب واداشت که از قومت پیشی گرفتی و آنها را پشت سرت رها کردی؟
(۸۴) موسی ÷ گفت: البته آنها در پی من هستند و بهزودی به من میپیوندند، و از قومم بهسوی تو پیشی گرفتم تا به خاطر شتافتنم بهسوی تو از من راضی گردی.
(۸۵) الله فرمود: بهراستی ما قومت را که آنها را پشت سرت گذاشتی با عبادت گوساله آزمودیم، و سامری آنها را به عبادت گوساله فراخواند، و با آن گمراه ساخت.
(۸۶) آنگاه موسی ÷ خشمگین به خاطر عبادت گوساله توسط قومش و اندوهگین به خاطر آنها نزدشان بازگشت، موسی ÷ گفت: ای قوم من، آیا الله وعدهای نیکو به شما نداد که تورات را بر شما فرو میفرستد، و شما را به بهشت درمیآورد، پس آیا زمانی طولانی بر شما گذشت که فراموش کردید؟ یا با این کارتان خواستید خشمی از جانب پروردگارتان بر شما نازل شود، و عذابش بر شما واقع گردد، و به این منظور با وعدۀ من بر ثبات بر طاعت تا اینکه نزدتان بازگردم مخالفت کردید؟!
(۸۷) قوم موسی ÷ گفتند: - ای موسی- به اختیار خویش با وعدۀ تو مخالفت نکردیم، بلکه به اضطرار این کار را کردیم، بارهای سنگینی از زیورآلات قوم فرعون به دوش کشیده بودیم، پس آنها را در گودالی افکندیم تا از آنها رهایی یابیم، و همانگونه که ما آنها را در گودال افکندیم سامری نیز خاک سم اسب جبریل ÷ را که همراهش بود افکند.
برخی فواید آیات:
• یکی از سنتهای الله انتقام او تعالی از مجرمان است به آنچه که سینههای مؤمنان را شفا میبخشد، و چشمانشان را خنک میگرداند، وخشم دلهایشان را از بین میبرد.
• ستمگر هم بر خودش و هم بر قومش شوم است؛ زیرا آنها را از راه راست گمراه میسازد، و آنها را نه به خیر هدایت میکند و نه به رستگاری.
• نعمتها نگهداری و شکر زیاد را ایجاب میکنند و انکار آنها موجب رسیدن و نزول خشم الله میگردد.
• الله همیشه برای کسیکه از شکر و کفر و گناه توبه کند، و به او تعالی ایمان آورد و اعمال صالح انجام دهد، سپس بر این کار استقامت ورزد تا بر آن بمیرد آمرزنده است.
• شتاب هر چند بهطور کلی مذموم است اما در امر دین ستوده شده است.
﴿فَأَخۡرَجَ لَهُمۡ عِجۡلٗا جَسَدٗا لَّهُۥ خُوَارٞ فَقَالُواْ هَٰذَآ إِلَٰهُكُمۡ وَإِلَٰهُ مُوسَىٰ فَنَسِيَ٨٨ أَفَلَا يَرَوۡنَ أَلَّا يَرۡجِعُ إِلَيۡهِمۡ قَوۡلٗا وَلَا يَمۡلِكُ لَهُمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا٨٩ وَلَقَدۡ قَالَ لَهُمۡ هَٰرُونُ مِن قَبۡلُ يَٰقَوۡمِ إِنَّمَا فُتِنتُم بِهِۦۖ وَإِنَّ رَبَّكُمُ ٱلرَّحۡمَٰنُ فَٱتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوٓاْ أَمۡرِي٩٠ قَالُواْ لَن نَّبۡرَحَ عَلَيۡهِ عَٰكِفِينَ حَتَّىٰ يَرۡجِعَ إِلَيۡنَا مُوسَىٰ٩١ قَالَ يَٰهَٰرُونُ مَا مَنَعَكَ إِذۡ رَأَيۡتَهُمۡ ضَلُّوٓاْ٩٢ أَلَّا تَتَّبِعَنِۖ أَفَعَصَيۡتَ أَمۡرِي٩٣ قَالَ يَبۡنَؤُمَّ لَا تَأۡخُذۡ بِلِحۡيَتِي وَلَا بِرَأۡسِيٓۖ إِنِّي خَشِيتُ أَن تَقُولَ فَرَّقۡتَ بَيۡنَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَلَمۡ تَرۡقُبۡ قَوۡلِي٩٤ قَالَ فَمَا خَطۡبُكَ يَٰسَٰمِرِيُّ٩٥ قَالَ بَصُرۡتُ بِمَا لَمۡ يَبۡصُرُواْ بِهِۦ فَقَبَضۡتُ قَبۡضَةٗ مِّنۡ أَثَرِ ٱلرَّسُولِ فَنَبَذۡتُهَا وَكَذَٰلِكَ سَوَّلَتۡ لِي نَفۡسِي٩٦ قَالَ فَٱذۡهَبۡ فَإِنَّ لَكَ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَۖ وَإِنَّ لَكَ مَوۡعِدٗا لَّن تُخۡلَفَهُۥۖ وَٱنظُرۡ إِلَىٰٓ إِلَٰهِكَ ٱلَّذِي ظَلۡتَ عَلَيۡهِ عَاكِفٗاۖ لَّنُحَرِّقَنَّهُۥ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُۥ فِي ٱلۡيَمِّ نَسۡفًا٩٧ إِنَّمَآ إِلَٰهُكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ وَسِعَ كُلَّ شَيۡءٍ عِلۡمٗا٩٨ ﴾ [طه: ۸۸-۹۸].
(۸۸) پس سامری از آن زیورها پیکر گوسالهای بدون روح، که صدایی مانند صدای گاو داشت برای بنیاسرائیل درآورد، آنگاه کسانی از آنها که به کار سامری فریب خوردند گفتند: این همان معبود شما و معبود موسی ÷ است که آن را فراموش کرد و آن را در اینجا، جا گذاشت.
(۸۹) آیا اینها که به گوساله فریب خوردند و آن را عبادت کردند نمیبینند که گوساله با آنها سخن نمیگوید و پاسخشان را نمیدهد، و نه بر دفع ضرر از آنها و نه از غیرشان، و نه بر جلب منفعت برای خودش و نه برای دیگران توانا نیست.
(۹۰) و به تحقیق که هارون ÷ قبل از بازگشت موسی ÷ به آنها گفته بود: در ساختن گوساله از طلا و صدای آن جز آزمایشی برایتان نیست تا مؤمن از کافر آشکار گردد، و – ای قوم من- همانا پروردگارتان همان ذاتی است که مالک رحمت است؛ نه کسیکه مالک هیچ زیان و نفعی برایتان نیست چه رسد به اینکه بر شما رحم کند. پس در عبادتِ او تعالی به یگانگی از من پیروی کنید، و از فرمانم مبنی بر ترک عبادت غیر او اطاعت کنید.
(۹۱) فریب خوردگان به عبادت گوساله گفتند: پیوسته در عبادت آن برقرار میمانیم تا اینکه موسی ÷ بهسوی ما بازگردد.
(۹۲) موسی ÷ به برادرش هارون ÷ گفت: چه چیزی تو را بازداشت وقتی آنها را دیدی با عبادت گوساله به جای الله گمراه شدند.
(۹۳) که آنها را رها کنی و به من بپیوندی؟! آیا از امر من نافرمانی کردی آنگاه که تو را بر آنها جانشین قرار دادم؟!
(۹۴) و چون موسی ÷ با اعتراض بر کار برادرش ریش و موی سر او را گرفت و بهسوی خود کشید هارون ÷ با دلجویی از برادرش به او گفت: نه ریشم را بگیر و نه موی سرم را، زیرا من برای ماندن همراه آنها معذور هستم، چون ترسیدم که اگر آنها را تنها رها کنم پراکنده شوند، آنگاه بگویی: همانا من بین آنها تفرقه انداختم، و سفارش تو در مورد آنها را نگاه نداشتم.
(۹۵) موسی ÷ به سامری گفت: ای سامری قضیه چیست؟ و چه چیزی تو را واداشت که این کار را انجام دهی؟
(۹۶) سامری به موسی ÷ گفت: چیزی را که آنها ندیدند دیدم، جبریل ÷ را سوار بر اسبی دیدم، آنگاه مشتی خاک از رد پای اسبش گرفتم، و آن را بر زیورهای قالب شده بر شکل گوساله انداختم، آنگاه پیکر گوسالهای صدا دار درست شد، و نیز نفس من آنچه را که انجام دادم برایم آراست.
(۹۷) موسی ÷ به سامری گفت: پس برو که برایت این باشد که تا وقتی زنده هستی بگویی: به کسی دست نمیزنم و کسی به من دست نزند، و کنار گذاشته شده زندگی کنی، و اینکه روز قیامت موعدی برایت باشد که در آن مورد محاسبه قرار میگیری و مجازات میشوی، الله هرگز این موعد را برایت تخلف نخواهد کرد، و به گوسالهات که آن را معبود خویش قرار داده بودی، و به جای الله او را عبادت میکردی بنگر، که آتشی بر آن خواهیم افروخت تا آن را ذوب کند، آنگاه او را در دریا خواهیم افکند بهگونهای که اثری از او باقی نماند.
(۹۸) - ای مردم- تنها معبود برحق شما الله است که معبود برحقی جز او نیست، و علمش بر هر چیزی احاطه دارد، پس علم هیچچیز از یاد او سبحانه نمیرود.
برخی فواید آیات:
• فریفتن مردم با جعل واقعیتها، روش گمراهان است.
• خشم پسندیده، هنگام دست اندازی به محارم الله ایجاد میشود.
• در آیات فوق، دلیلی بر نفی بدعتگزاران و گناهکاران و دوری از آنها، و اینکه با آنها مخالطه صورت نگیرد، وجود دارد.
• در آیات فوق، وجوب تفکر در شناخت الله از خلال تأثیرات او تعالی در هستی به دست میآید.
﴿كَذَٰلِكَ نَقُصُّ عَلَيۡكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ مَا قَدۡ سَبَقَۚ وَقَدۡ ءَاتَيۡنَٰكَ مِن لَّدُنَّا ذِكۡرٗا٩٩ مَّنۡ أَعۡرَضَ عَنۡهُ فَإِنَّهُۥ يَحۡمِلُ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وِزۡرًا١٠٠ خَٰلِدِينَ فِيهِۖ وَسَآءَ لَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ حِمۡلٗا١٠١ يَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِۚ وَنَحۡشُرُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ يَوۡمَئِذٖ زُرۡقٗا١٠٢ يَتَخَٰفَتُونَ بَيۡنَهُمۡ إِن لَّبِثۡتُمۡ إِلَّا عَشۡرٗا١٠٣ نَّحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذۡ يَقُولُ أَمۡثَلُهُمۡ طَرِيقَةً إِن لَّبِثۡتُمۡ إِلَّا يَوۡمٗا١٠٤ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡجِبَالِ فَقُلۡ يَنسِفُهَا رَبِّي نَسۡفٗا١٠٥ فَيَذَرُهَا قَاعٗا صَفۡصَفٗا١٠٦ لَّا تَرَىٰ فِيهَا عِوَجٗا وَلَآ أَمۡتٗا١٠٧ يَوۡمَئِذٖ يَتَّبِعُونَ ٱلدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُۥۖ وَخَشَعَتِ ٱلۡأَصۡوَاتُ لِلرَّحۡمَٰنِ فَلَا تَسۡمَعُ إِلَّا هَمۡسٗا١٠٨ يَوۡمَئِذٖ لَّا تَنفَعُ ٱلشَّفَٰعَةُ إِلَّا مَنۡ أَذِنَ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَرَضِيَ لَهُۥ قَوۡلٗا١٠٩ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِۦ عِلۡمٗا١١٠ ۞وَعَنَتِ ٱلۡوُجُوهُ لِلۡحَيِّ ٱلۡقَيُّومِۖ وَقَدۡ خَابَ مَنۡ حَمَلَ ظُلۡمٗا١١١ وَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَا يَخَافُ ظُلۡمٗا وَلَا هَضۡمٗا١١٢ وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَٰهُ قُرۡءَانًا عَرَبِيّٗا وَصَرَّفۡنَا فِيهِ مِنَ ٱلۡوَعِيدِ لَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ أَوۡ يُحۡدِثُ لَهُمۡ ذِكۡرٗا١١٣ ﴾ [طه: ۹۹-۱۱۳].
(۹۹) - ای رسول- همانگونه که قصۀ موسی ÷ و فرعون، و قصۀ قوم آن دو را برایت حکایت کردیم، قصص پیامبران ‡ و امتهای پیش از تو را برایت حکایت میکنیم تا آرامشی برایت باشد، و از جانب خویش قرآن برایت بخشیدهایم که هرکس پندپذیر باشد از آن پند میپذیرد.
(۱۰۰) هرکس از این قرآن که بر تو نازل شده، روی گردانَد چنانکه به آن ایمان نیاوَرَد، و به آنچه در آن آمده عمل نکند؛ به تحقیق که روز قیامت در حالی میآید که گناه بزرگی به دوش میکشد، و سزاوار عذابی دردآور است.
(۱۰۱) که برای همیشه در آن عذاب میماند، و چه بد است باری که آن را در روز قیامت به دوش میکشند.
(۱۰۲) روزیکه فرشته، بار دوم برای برانگیختن در صور میدمد، و در آن روز کافران را بر اثر تغییر رنگ (پوست) و چشمانشان از سختی مناظر هولناک قیامت که با آن روبهرو شدهاند کبود شده گرد میآوریم.
(۱۰۳) محرمانه با هم اینگونه راز میگویند: پس از مرگ جز ده شب در برزخ نماندیم.
(۱۰۴) ما به آنچه که آنها پنهانی به هم میگویند آگاهتر هستیم، و ذرهای از آن از دست ما نمیرود، آنگاه که خردمندترین آنها میگوید: در برزخ جز یک روز و نه بیشتر نماندید.
(۱۰۵) و – ای رسول- از تو در مورد وضعیت کوهها در روز قیامت میپرسند، به آنها بگو: پروردگارم کوهها را از ریشه برمیکند و و ریز ریز میسازد، آنگاه به گرد و خاک تبدیل میشوند.
(۱۰۶) آنگاه زمین را که کوهها را حمل میکرد مسطح و بدون بنا و بدون گیاه میگذارد.
(۱۰۷) - ای بینندۀ آن- بهسبب مسطح بودن کامل زمین، هیچ انحراف و ارتفاع و پستیای در آن نمیبینی.
(۱۰۸) در آن روز مردم صدای دعوتگر بهسوی محشر را پیروی میکنند، و هیچ بازگردانندهای از پیروی او برایشان نیست، و صداها از ترس برای رحمان خاموش میشوند، پس در آن روز جز صدایی آهسته نمیشنوی.
(۱۰۹) در آن روز بزرگ شفاعت هیچ شفاعتگری نفع نمیرساند مگر شفاعتگری که الله به او اجازه شفاعت دهد، و سخن او در شفاعت را بپسندد.
(۱۱۰) الله سبحانه آنچه از کار قیامت که مردم آن را پیش رو دارند، و آنچه که در دنیایشان پشت سر گذاشتهاند میداند، درحالیکه علم تمام بندگان به ذات و صفات الله احاطه ندارد.
(۱۱۱) و چهرههای بندگان خوار گردد، و برای ذات زندهای که نمیمیرد و امور بندگانش را مدیریت و اداره میکند فروتنی کنند، و هرکس که با قرار دادن خویش در معرض نابودی، گناه به دوش کشد زیان دیده است.
(۱۱۲) و هرکس اعمال صالح انجام دهد درحالیکه به الله و رسولانش ‡ ایمان دارد پاداشی کامل دارد، و از هیچ ستمی نمیترسد که به گناهی که نکرده است عذاب شود، و از هیچ کاستنی برای پاداش عمل صالحش نمیترسد.
(۱۱۳) و همانگونه که قصص پیشینیان را برایت فرو فرستادیم این قرآن را به زبان عربی روشن نازل کردیم، و در آن انواع تهدید و ترساندن را بیان کردیم؛ امید است که از الله بترسند، یا قرآن مایۀ پند و اندرز آنها شود.
برخی فواید آیات:
• تمام قرآن کریم یادآوری و اندرز برای امتها و ملتها و افراد، و شرف و افتخار برای انسانیت است.
• شفاعت هیچکس سودی نمیرساند مگر شفاعت کسیکه رحمان به او اجازه دهد، و سخنش در شفاعت را بپسندد.
• قرآن دربردارندۀ نیکوترین احکامی است که خردها و فطرتها به نیکی و کمال آنها گواهی میدهند.
• یک از آداب تعامل با قرآن روبهرو شدن با آن با قبول و تسلیم و تعظیم، و هدایت یافتن توسط نورش بهسوی راه مستقیم، و روی آوردن بر آن با آموختن و آموزش دادن است.
• مجرمان در روز قیامت از اینکه با رویگردانی از آنچه به آنها نفع میرساند، و روی آوردن به آنچه به آنها ضرر میرساند اوقات زیادی تباه کردهاند، و به غفلت و فراموشی گذراندهاند پشیمان میشوند.
﴿فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡحَقُّۗ وَلَا تَعۡجَلۡ بِٱلۡقُرۡءَانِ مِن قَبۡلِ أَن يُقۡضَىٰٓ إِلَيۡكَ وَحۡيُهُۥۖ وَقُل رَّبِّ زِدۡنِي عِلۡمٗا١١٤ وَلَقَدۡ عَهِدۡنَآ إِلَىٰٓ ءَادَمَ مِن قَبۡلُ فَنَسِيَ وَلَمۡ نَجِدۡ لَهُۥ عَزۡمٗا١١٥ وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰ١١٦ فَقُلۡنَا يَٰٓـَٔادَمُ إِنَّ هَٰذَا عَدُوّٞ لَّكَ وَلِزَوۡجِكَ فَلَا يُخۡرِجَنَّكُمَا مِنَ ٱلۡجَنَّةِ فَتَشۡقَىٰٓ١١٧ إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعۡرَىٰ١١٨ وَأَنَّكَ لَا تَظۡمَؤُاْ فِيهَا وَلَا تَضۡحَىٰ١١٩ فَوَسۡوَسَ إِلَيۡهِ ٱلشَّيۡطَٰنُ قَالَ يَٰٓـَٔادَمُ هَلۡ أَدُلُّكَ عَلَىٰ شَجَرَةِ ٱلۡخُلۡدِ وَمُلۡكٖ لَّا يَبۡلَىٰ١٢٠ فَأَكَلَا مِنۡهَا فَبَدَتۡ لَهُمَا سَوۡءَٰتُهُمَا وَطَفِقَا يَخۡصِفَانِ عَلَيۡهِمَا مِن وَرَقِ ٱلۡجَنَّةِۚ وَعَصَىٰٓ ءَادَمُ رَبَّهُۥ فَغَوَىٰ١٢١ ثُمَّ ٱجۡتَبَٰهُ رَبُّهُۥ فَتَابَ عَلَيۡهِ وَهَدَىٰ١٢٢ قَالَ ٱهۡبِطَا مِنۡهَا جَمِيعَۢاۖ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوّٞۖ فَإِمَّا يَأۡتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدٗى فَمَنِ ٱتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشۡقَىٰ١٢٣ وَمَنۡ أَعۡرَضَ عَن ذِكۡرِي فَإِنَّ لَهُۥ مَعِيشَةٗ ضَنكٗا وَنَحۡشُرُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ أَعۡمَىٰ١٢٤ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرۡتَنِيٓ أَعۡمَىٰ وَقَدۡ كُنتُ بَصِيرٗا١٢٥ ﴾ [طه: ۱۱۴-۱۲۵].
(۱۱۴) پس الله، بلند مرتبه و پاک و باشکوه است، فرمانروایی که پادشاهی هر چیزی از آنِ اوست، ذاتیکه خودش حق و سخنش حق است، برتر از آن چیزی است که مشرکان او را توصیف میکنند. و – ای رسول- با قرائت قرآن همراه جبریل ÷ قبل از اینکه ابلاغش به تو تمام شود شتاب نکن، و بگو: پروردگارا در پرتو آنچه به من آموختی بر دانشم بیفزا.
الله پس از بیان قصۀ موسی ÷ و رویگردانی فرعون و غفلت بنیاسرائیل که این قصه دربردارد، قصۀ آدم ÷ را برای تشویق کسیکه گرفتار فراموشی شده، به بازگشت به طاعت الله بیان کرد و فرمود:
(۱۱۵) و بهراستیکه پیش از این آدم ÷ را به نخوردن از درخت ممنوع سفارش کردیم، و او را از این کار نهی کردیم، و سرانجامِ این کار را برایش توضیح دادیم، اما سفارش را فراموش کرد و از درخت خورد، و در برابر آن صبر نکرد، و برای حفظ آنچه او را به آن سفارش کردیم عزمی راسخ برایش نیافتیم.
(۱۱۶) و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که به فرشتگان ‡ گفتیم: برای احترام در برابر آدم ÷ سجده کنید، آنگاه همگی به سجده افتادند جز ابلیس- که همراهشان بود اما از آنها نبود- از روی تکبر از سجده سر باز زد.
(۱۱۷) پس گفتیم: ای آدم، همانا ابلیس دشمن تو و دشمن همسرت است، پس تو و همسرت را با فرمانبرداری از او در آنچه که به آن وسوسه میکند از بهشت بیرون نکند، تا به سختی و دشواری افتی.
(۱۱۸) همانا برای تو برعهدۀ الله است که در بهشت به تو طعام دهد تا گرسنه نمانی، و تو را بپوشاند تا عریان نمانی.
(۱۱۹) و اینکه تو را سیراب گرداند تا تشنه نشوی، و تو را سایه اندازد تا گرمای خورشید به تو نرسد.
(۱۲۰) پس شیطان آدم ÷ را وسوسه کرد، و به او گفت: آیا تو را به درختی راهنمایی کنم که هرکس از آن بخورد هرگز نمیمیرد، بلکه همیشه زنده باقی میماند، و ملکی همیشگی که قطع نمیگردد و پایان نمییابد به دست میآورد؟!
(۱۲۱) آنگاه آدم ÷ و حوا از آن درخت که از خوردن از آن نهی شده بودند خوردند، آنگاه عورتهایشان پس از اینکه پوشیده بود برایشان آشکار گشت، و به کندن برگهای درختان بهشت، و پوشاندن عورتهایشان با آنها آغاز کردند، و آدم ÷ با فرمان پروردگارش مخالفت کرد چون از فرمان او تعالی مبنی بر پرهیز از خوردن از آن درخت اطاعت نکرد، و به آنچه که برایش جایز نبود تجاوز کرد.
(۱۲۲) سپس الله او را برگزید و توبهاش را پذیرفت، و او را به راه راست هدایت کرد.
(۱۲۳) الله به آدم ÷ و حوا فرمود: شما دو تن و ابلیس از بهشت فرود آیید، که او دشمن شما و شما دشمن او هستید، پس اگر رهنمودی برای راه من از جانب من نزدتان آمد: که هرکس از شما از رهنمودهای من پیروی کند و به آن عمل کند و از آن منحرف نشود، نه از حق گمراه میگردد، و نه در آخرت با عذاب به سختی میافتد، بلکه الله او را به بهشت درمیآورد.
(۱۲۴) و هرکس از یاد من روی بگرداند و آن را نپذیرد، و آن را اجابت نکند، بهراستیکه زندگی تنگی در دنیا و در برزخ خواهد داشت، و در روز قیامت او را بدون چشم و حجت بهسوی محشر میرانیم.
(۱۵) این رویگردان از یاد الله میگوید: پروردگارا، چرا مرا کور محشور کردی، درحالیکه در دنیا بینا بودم.
برخی فواید آیات:
• ادب در رویارویی با علم، و اینکه برای مستمع علم سزاوار است آرامش به خرج دهد و صبر کند تا اینکه املاکننده و معلم از کلامش که بخشهای آن به یکدیگر متصل است فارغ شود.
• آدم ÷ فراموش کرد پس فرزندانش نیز فراموش میکنند، و بر عزم استوار باقی نماند، و آنها نیز چنین هستند، و سریع توبه کرد پس الله او را آمرزید، و هرکس شبیه پدرش باشد ستم نمیبیند.
• فضیلت توبه؛ زیرا آدم ÷ پس از توبه بهتر از قبل توبه بود.
• زندگی تنگ در سرای دنیا، و در سرای برزخ، و در سرای آخرت برای کافران و گمراهان است.
﴿قَالَ كَذَٰلِكَ أَتَتۡكَ ءَايَٰتُنَا فَنَسِيتَهَاۖ وَكَذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمَ تُنسَىٰ١٢٦ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي مَنۡ أَسۡرَفَ وَلَمۡ يُؤۡمِنۢ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِۦۚ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبۡقَىٰٓ١٢٧ أَفَلَمۡ يَهۡدِ لَهُمۡ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّنَ ٱلۡقُرُونِ يَمۡشُونَ فِي مَسَٰكِنِهِمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلنُّهَىٰ١٢٨ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ لَكَانَ لِزَامٗا وَأَجَلٞ مُّسَمّٗى١٢٩ فَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ قَبۡلَ طُلُوعِ ٱلشَّمۡسِ وَقَبۡلَ غُرُوبِهَاۖ وَمِنۡ ءَانَآيِٕ ٱلَّيۡلِ فَسَبِّحۡ وَأَطۡرَافَ ٱلنَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرۡضَىٰ١٣٠ وَلَا تَمُدَّنَّ عَيۡنَيۡكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعۡنَا بِهِۦٓ أَزۡوَٰجٗا مِّنۡهُمۡ زَهۡرَةَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا لِنَفۡتِنَهُمۡ فِيهِۚ وَرِزۡقُ رَبِّكَ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰ١٣١ وَأۡمُرۡ أَهۡلَكَ بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱصۡطَبِرۡ عَلَيۡهَاۖ لَا نَسَۡٔلُكَ رِزۡقٗاۖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُكَۗ وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلتَّقۡوَىٰ١٣٢ وَقَالُواْ لَوۡلَا يَأۡتِينَا بَِٔايَةٖ مِّن رَّبِّهِۦٓۚ أَوَ لَمۡ تَأۡتِهِم بَيِّنَةُ مَا فِي ٱلصُّحُفِ ٱلۡأُولَىٰ١٣٣ وَلَوۡ أَنَّآ أَهۡلَكۡنَٰهُم بِعَذَابٖ مِّن قَبۡلِهِۦ لَقَالُواْ رَبَّنَا لَوۡلَآ أَرۡسَلۡتَ إِلَيۡنَا رَسُولٗا فَنَتَّبِعَ ءَايَٰتِكَ مِن قَبۡلِ أَن نَّذِلَّ وَنَخۡزَىٰ١٣٤ قُلۡ كُلّٞ مُّتَرَبِّصٞ فَتَرَبَّصُواْۖ فَسَتَعۡلَمُونَ مَنۡ أَصۡحَٰبُ ٱلصِّرَٰطِ ٱلسَّوِيِّ وَمَنِ ٱهۡتَدَىٰ١٣٥ ﴾ [طه: ۱۲۶-۱۳۵].
(۱۲۶) الله در پاسخ به او میگوید: مانند کاری است که در دنیا انجام دادی، که آیات ما در دنیا برایت آمد اما از آنها روی گرداندی و رها کردی، و همینطور امروز در عذاب رها میشوی.
(۱۲۷) و مانند این مجازات هرکس را که در شهوات حرام بکوشد، و از ایمان به دلایل آشکار پروردگار روی گردانَد مجازات میکنیم، و بهطور قطع عذاب الله در آخرت رسوا کنندهتر و سختتر و بادوامتر از زندگی تنگ در دنیا و برزخ است.
(۱۲۸) آیا برای مشرکان امتهای زیادی که آنها را پیش از آنها نابود کردیم، و در مسکنهای این امتهای نابود شده راه میروند، و آثار نابودیای که آنها را فرا گرفت میبینند آشکار نشدهاند؟ بهراستیکه در نابودی و ویرانیای که به این امتهای زیاد رسید عبرتی برای خردمندان است.
(۱۲۹) و – ای رسول- اگر فرمانی پیش از این از جانب پروردگارت صادر نشده بود که او تعالی هیچکس را قبل از اقامۀ حجت بر او عذاب نکند، و اگر اجلی مُقَدَّر نزد او برایشان نبود بهطور قطع عذابشان را به تعجیل میانداخت؛ چون استحاق آن را دارند.
(۱۳۰) پس – ای رسول- بر اوصاف باطلی که این تکذیب کنندگان تو میگویند شکیبایی کن، و به ستایش پروردگارت در نماز صبح قبل از طلوع خورشید، و در نماز عصر قبل از غروب خورشید، و در نماز مغرب و عشا از ساعات شب، و در نماز ظهر هنگام زوال پس از پایان طرف اول روز و در نماز مغرب پس از پایان طرف دوم روز تسبیح گوی؛ امید است که نزد الله به پاداشی که به آن راضی میگردی برسی.
(۱۳۱) و به کالاهای گوناگونی از زیور زندگی دنیا که برای این تکذیب کنندگان قرار دادیم تا آنها را بیازماییم منگر، زیرا آنچه از این موارد برایشان قرار دادیم نابود شدنی است، و پاداش پروردگارت که آن را به تو وعده داده است تا راضی شوی از کالاهایی که آنها را در این دنیا بهرهمند ساختیم بهتر و بادوامتر است؛ چون هرگز پایان نمییابد.
(۱۳۲) و – ای رسول- خانوادهات را به ادای نماز امر کن، و خودت بر ادای آن شکیبایی کن، ما نه روزی خودت و نه روزی دیگران را از تو نمیجوییم، بلکه ما روزی تو را برعهده داریم، و سرانجام نیکو در دنیا و آخرت برای تقواپیشگان است که از الله میترسند، و اوامرش را اجرا، و نواهیاش را ترک میکنند.
(۱۳۳) و این کافران تکذیب کنندۀ پیامبر ج گفتند: چرا محمد نشانهای از جانب پروردگارش نمیآورد تا بر راستگویی او و اینکه فرستادهای است دلالت کند، آیا قرآن که تصدیق کنندۀ کتابهای آسمانی پیش از خود است برای این تکذیب کنندگان نیامده است؟!
(۱۳۴) و اگر ما این تکذیب کنندگان پیامبر ج را بهسبب کفر و دشمنی آنها قبل از اینکه رسولی بهسویشان بفرستیم، و کتابی بر آنها نازل کنیم با نزول عذاب بر آنها نابود میساختیم بهطور قطع در روز قیامت با دفاع از کفرشان میگفتند: - ای پروردگار ما- چرا پیش از اینکه خواری و ذلت بهسبب عذابت به ما برسد در دنیا رسولی بهسوی ما نفرستادی، تا به او ایمان آوریم و از آیاتی که آورده است پیروی کنیم؟!
(۱۳۵) - ای رسول- به این تکذیب کنندگان بگو: هر یک از ما و شما منتظر چیزی است که الله در مورد او اجرا میکند، پس – به یقین- بهزودی خواهید دانست که چه کسانی پیرو راه راست، و چه کسانی هدایتیافتگانند: ما یا شما؟
برخی فواید آیات:
• یکی از اسباب یاری رسان بر تحمل آزارهای رویگردانان، بهره بردن از اوقات بافضیلت در تسبیح با ستایش الله است.
• سزاوار است که بنده هرگاه خواهشی بهسوی زینت دنیا و تمایل به آن در نفسش دید میان زیور نابود شدنی دنیا و نعمتهای همیشگی آخرت بهطور دقیق بسنجد تا ببیند کدامیک با ارزشتر است.
• بنده باید نماز را آنگونه که حق برپاییاش است برپا دارد، و هرگاه کاری او را اندوهگین ساخت به پیروی از رسول ج نماز بگذارد و خانوادهاش را به نماز فرمان دهد، و خودش نیز در این کار شکیبایی پیشه کند.
• سرانجامِ زیبا و پسندیده همان بهشت پرهیزکاران است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱقۡتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمۡ وَهُمۡ فِي غَفۡلَةٖ مُّعۡرِضُونَ١ مَا يَأۡتِيهِم مِّن ذِكۡرٖ مِّن رَّبِّهِم مُّحۡدَثٍ إِلَّا ٱسۡتَمَعُوهُ وَهُمۡ يَلۡعَبُونَ٢ لَاهِيَةٗ قُلُوبُهُمۡۗ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّجۡوَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ هَلۡ هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡۖ أَفَتَأۡتُونَ ٱلسِّحۡرَ وَأَنتُمۡ تُبۡصِرُونَ٣ قَالَ رَبِّي يَعۡلَمُ ٱلۡقَوۡلَ فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٤ بَلۡ قَالُوٓاْ أَضۡغَٰثُ أَحۡلَٰمِۢ بَلِ ٱفۡتَرَىٰهُ بَلۡ هُوَ شَاعِرٞ فَلۡيَأۡتِنَا بَِٔايَةٖ كَمَآ أُرۡسِلَ ٱلۡأَوَّلُونَ٥ مَآ ءَامَنَتۡ قَبۡلَهُم مِّن قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَآۖ أَفَهُمۡ يُؤۡمِنُونَ٦ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا قَبۡلَكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِمۡۖ فَسَۡٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٧ وَمَا جَعَلۡنَٰهُمۡ جَسَدٗا لَّا يَأۡكُلُونَ ٱلطَّعَامَ وَمَا كَانُواْ خَٰلِدِينَ٨ ثُمَّ صَدَقۡنَٰهُمُ ٱلۡوَعۡدَ فَأَنجَيۡنَٰهُمۡ وَمَن نَّشَآءُ وَأَهۡلَكۡنَا ٱلۡمُسۡرِفِينَ٩ لَقَدۡ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ كِتَٰبٗا فِيهِ ذِكۡرُكُمۡۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٠ ﴾ [الأنبياء: ۱-۱۰].
برخی مقاصد سوره:
بیان وحدت رسالتها از خلال یاد آوری وضعیت رسولان ‡ و دعوت واحد آنها برای عبادت الله به یگانگی.
تفسیر:
(۱) حسابرسی بر اعمال مردم در روز قیامت برایشان نزدیک شده است، درحالیکه آنها با مشغول شدن به دنیا در بیخبری از آخرت رویگردانند.
(۲) و هیچ نزول تازهای از قرآن از جانب پروردگارشان بر آنها نیامد مگر اینکه بیفایده و بلکه بازیکنان و بدون اینکه به آن اهمیتی قائل شوند آن را شنیدند.
(۳) آن را شنیدند درحالیکه دلهایشان از آن بیخبر بود، و ستمکاران کفر جدیدی را که در مورد آن اینگونه نجوا میکردند مخفی داشتند: آیا این کسیکه ادعا میکند رسولی است جز بشری مانند خودتان است، که هیچ امتیازی بر شما ندارد؟! و آنچه آورده سحر است، آیا از او پیروی میکنید درحالیکه میدانید او انسانی مثل خودتان است، و آنچه آورده سحر است؟!
(۴) رسول ج گفت: پروردگارم سخنی را که پنهان کردید میداند، زیرا او تعالی هر سخنی را که در آسمانها و زمین از هرکسی سر بزند میشنود، و او نسبت به سخنان بندگانش شنوا، و نسبت به اعمالشان آگاه است، و بهزودی آنها را در قبال سخنان و اعمالشان جزا خواهد داد.
(۵) بلکه در مورد آنچه محمد ج آورد تردید کردند، چنانکه گاهی گفتند: خوابهایی در هم آمیخته است که هیچ تعبیری ندارد، و گاهی گفتند: نه، بلکه آن را بدون دلیل ساخته است، و گاهی گفتند: او شاعر است، و اگر در ادعایش صادق است باید معجزهای مانند رسولان پیشین که معجزات آوردند بیاورد، مانند عصای موسی ÷، و ماده شتر صالح ÷.
(۶) پیش از این پیشنهاد دهندگان هیچ شهری که نزول نشانهها را پیشنهاد دادند و طبق پیشنهادشان به آنها داده شد ایمان نیاوردند، بلکه معجزات را تکذیب کردند آنگاه آنها را نابود کردیم، آیا اینها ایمان میآورند؟!
(۷) و – ای رسول- پیش از تو جز مردانی از جنس بشر که به آنها وحی میکردیم نفرستادیم، و آنها را به صورت فرشتگان نفرستادیم، پس اگر این امر را نمیدانید از اهل کتاب پیش از خودتان بپرسید.
(۸) و رسولانی را که میفرستیم بدنهایی ندادیم که غذا نخورند، بلکه همانند دیگران میخورند، و در دنیا جاویدان نیز نبودند که نمیرند.
(۹) سپس آنچه را که به رسولانمان ‡ وعده دادیم برایشان تحقق پیدا کرد چون آنها و کسانی از مؤمنان را که میخواستیم از نابودی نجات دادیم، و کسانی را که با کفر به الله و ارتکاب گناهان از حد گذشتند نابود ساختیم.
(۱۰) به تحقیق قرآن را بهسوی شما فرو فرستادیم که شرف و افتخارتان در آن است اگر آن را تصدیق کنید، و به آنچه در آن است عمل کنید، پس آیا در این امر نمیاندیشید، تا شتابان به آن ایمان آورید و به آنچه دربردارد عمل کنید؟!
برخی فواید آیات:
• نزدیکی قیامت از جمله مواردی است که آماده شدن برای آن را ایجاب میکند.
• مشغول شدن به سرگرمی دلها را از حق بازمیدارد.
• احاطۀ علم الله به گفتار یا رفتاری که از بندگان سر میزند.
• اختلاف موضع مشرکان در برابر پیامبر ج بر خطا و اضطراب آنها دلالت دارد.
• الله با تأیید و یاری بر دشمنان، همراه رسولانش ‡ و مؤمنان است.
• قرآن شرف و افتخاری است برای کسیکه به آن ایمان آورد و بر اساس آن عمل کند.
﴿وَكَمۡ قَصَمۡنَا مِن قَرۡيَةٖ كَانَتۡ ظَالِمَةٗ وَأَنشَأۡنَا بَعۡدَهَا قَوۡمًا ءَاخَرِينَ١١ فَلَمَّآ أَحَسُّواْ بَأۡسَنَآ إِذَا هُم مِّنۡهَا يَرۡكُضُونَ١٢ لَا تَرۡكُضُواْ وَٱرۡجِعُوٓاْ إِلَىٰ مَآ أُتۡرِفۡتُمۡ فِيهِ وَمَسَٰكِنِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُسَۡٔلُونَ١٣ قَالُواْ يَٰوَيۡلَنَآ إِنَّا كُنَّا ظَٰلِمِينَ١٤ فَمَا زَالَت تِّلۡكَ دَعۡوَىٰهُمۡ حَتَّىٰ جَعَلۡنَٰهُمۡ حَصِيدًا خَٰمِدِينَ١٥ وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَآءَ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا لَٰعِبِينَ١٦ لَوۡ أَرَدۡنَآ أَن نَّتَّخِذَ لَهۡوٗا لَّٱتَّخَذۡنَٰهُ مِن لَّدُنَّآ إِن كُنَّا فَٰعِلِينَ١٧ بَلۡ نَقۡذِفُ بِٱلۡحَقِّ عَلَى ٱلۡبَٰطِلِ فَيَدۡمَغُهُۥ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٞۚ وَلَكُمُ ٱلۡوَيۡلُ مِمَّا تَصِفُونَ١٨ وَلَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَنۡ عِندَهُۥ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَلَا يَسۡتَحۡسِرُونَ١٩ يُسَبِّحُونَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ لَا يَفۡتُرُونَ٢٠ أَمِ ٱتَّخَذُوٓاْ ءَالِهَةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ هُمۡ يُنشِرُونَ٢١ لَوۡ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلَّا ٱللَّهُ لَفَسَدَتَاۚ فَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلۡعَرۡشِ عَمَّا يَصِفُونَ٢٢ لَا يُسَۡٔلُ عَمَّا يَفۡعَلُ وَهُمۡ يُسَۡٔلُونَ٢٣ أَمِ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗۖ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡۖ هَٰذَا ذِكۡرُ مَن مَّعِيَ وَذِكۡرُ مَن قَبۡلِيۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ ٱلۡحَقَّۖ فَهُم مُّعۡرِضُونَ٢٤ ﴾ [الأنبياء: ۱۱-۲۴].
(۱۱) و چه بسیار شهرهایی که آنها را بهسبب ستمشان با کفر نابود ساختیم، و پس از آنها مردمی دیگر را آفریدیم!
(۱۲) پس وقتی نابود شدگان عذاب ریشهکن کننده ما را دیدند، بیدرنگ برای فرار از نابودی از شهرشان میگریختند.
(۱۳) آنگاه از روی مسخره ندا زده میشدند که: نگریزید، و به رفاهی که در خواستههایتان قرار داشتید، و به مساکنتان بازگردید؛ شاید در مورد دنیایتان کمکی از شما خواسته شود.
(۱۴) این ستمکاران با اعتراف به گناهانشان گفتند: وای که نابود شدیم و زیان کردیم، بهراستیکه بهسبب کفر به الله ستمکار بودیم.
(۱۵) پیوسته به گناهانشان اعتراف میکنند و به تکرار خواستار نابودی خویش بودند تا اینکه آنها را مانند کِشتِ درو شده، و مردگانی که هیچ حرکتی ندارند قرار دادیم.
(۱۶) و آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را بازیچه و بیهوده نیافریدیم، بلکه آن دو را برای دلالت بر قدرتمان آفریدیم.
(۱۷) اگر گرفتن همسر یا فرزندی میخواستیم بهطور قطع او را از آنچه نزد خودمان است انتخاب میکردیم، و بهسبب پاکی ما از این امر آن را انجام ندادیم.
(۱۸) بلکه حقی که آن را به رسولمان ج وحی میکنیم بر باطل کافران میافکنیم، پس آن را بیاعتبار میکند، و بهناگاه باطلشان از بین میرود و فنا میشود، و – ای کسانیکه بر گرفتن همسر و فرزند برای الله قائل هستید- بهسبب اینکه او تعالی را به آنچه سزاوارش نیست توصیف کردید نابودی برایتان است.
و چون انتخاب زن و فرزند از نیازمندی نشأت میگیرد، او سبحانه بیان فرمود که مالک تمام هستی است، پس فرمود:
(۱۹) و فرمانروایی آسمانها و زمین، تنها از آنِ او سبحانه است، و فرشتگانی که نزدش هستند نه از عبادت او تکبر میورزند، و نه از این کار خسته میشوند.
(۲۰) همیشه بر تسبیح الله مواظبت میکنند، و از این کار خسته نمیشوند.
(۲۱) بلکه مشرکان معبودهایی به جای الله گرفتند، که مردگان را زنده نمیکنند، پس چگونه کسی را که از این کار ناتوان است عبادت میکنند؟!
(۲۲) اگر در آسمانها و زمین معبودهای متعددی بود بهطور قطع بهسبب کشمکش و درگیری معبودها در فرمانروایی، آسمانها و زمین تباه میشد، اما واقعیت خلاف این امر است، پس اللهِ صاحب عرش از آنچه که مشرکان به دروغ او را توصیف میکنند که شریکانی دارد منزه است.
(۲۳) و الله در فرمانروایی و حکم خویش یگانه است، و هیچکس از آنچه که آن را مقدر و به آن حکم میکند از او نمیپرسد، بلکه او از بندگانش در مورد اعمالشان میپرسد، و آنها را در قبال اعمالشان جزا میدهد.
(۲۴) بلکه به جای الله معبودهایی گرفتند، - ای رسول- به این مشرکان بگو: دلیلتان را برای استحقاق این معبودها برای عبادت بیاورید، زیرا در این کتاب نازل شده بر من، و کتابهای نازل شده بر رسولان ‡ هیچ دلیلی برایتان نیست، بلکه بیشتر مشرکان فقط به جهل و تقلید استناد میکنند، و از قبول حق رویگردانند.
برخی فواید آیات:
• ظلم، سبب نابودیِ سازش و نظامِ افراد و جماعات است.
• الله هیچچیز را بیهوده نیافریده است؛ زیرا او سبحانه از بیهودگی منزه است.
• چیرگی حق و سرکوب باطل سنتی الهی است.
• ابطال عقیدۀ شرک به دلیل ناممکن بودن (و محال بودن وجود شریک برای الله متعال).
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِيٓ إِلَيۡهِ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدُونِ٢٥ وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَلَدٗاۗ سُبۡحَٰنَهُۥۚ بَلۡ عِبَادٞ مُّكۡرَمُونَ٢٦ لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ٢٧ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡ وَلَا يَشۡفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ٱرۡتَضَىٰ وَهُم مِّنۡ خَشۡيَتِهِۦ مُشۡفِقُونَ٢٨ ۞وَمَن يَقُلۡ مِنۡهُمۡ إِنِّيٓ إِلَٰهٞ مِّن دُونِهِۦ فَذَٰلِكَ نَجۡزِيهِ جَهَنَّمَۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلظَّٰلِمِينَ٢٩ أَوَ لَمۡ يَرَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ كَانَتَا رَتۡقٗا فَفَتَقۡنَٰهُمَاۖ وَجَعَلۡنَا مِنَ ٱلۡمَآءِ كُلَّ شَيۡءٍ حَيٍّۚ أَفَلَا يُؤۡمِنُونَ٣٠ وَجَعَلۡنَا فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِهِمۡ وَجَعَلۡنَا فِيهَا فِجَاجٗا سُبُلٗا لَّعَلَّهُمۡ يَهۡتَدُونَ٣١ وَجَعَلۡنَا ٱلسَّمَآءَ سَقۡفٗا مَّحۡفُوظٗاۖ وَهُمۡ عَنۡ ءَايَٰتِهَا مُعۡرِضُونَ٣٢ وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ فِي فَلَكٖ يَسۡبَحُونَ٣٣ وَمَا جَعَلۡنَا لِبَشَرٖ مِّن قَبۡلِكَ ٱلۡخُلۡدَۖ أَفَإِيْن مِّتَّ فَهُمُ ٱلۡخَٰلِدُونَ٣٤ كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۗ وَنَبۡلُوكُم بِٱلشَّرِّ وَٱلۡخَيۡرِ فِتۡنَةٗۖ وَإِلَيۡنَا تُرۡجَعُونَ٣٥ ﴾ [الأنبياء: ۲۵-۳۵].
(۲۵) و – ای رسول- پیش از تو رسولی را نفرستادیم مگر اینکه به او وحی کردیم که معبود برحقی جز من نیست پس تنها مرا عبادت کنید، و هیچچیز را با من شریک نگردانید.
(۲۶) و مشرکان گفتند: الله فرشتگان ‡ را دخترانی گرفته است، او سبحانه از دروغی که میگویند منزه و پاک است، بلکه فرشتگان ‡ بندگانی برای الله هستند، که از جانب او گرامی میباشند، و مقرب او هستند.
(۲۷) در سخن بر پروردگارشان پیشی نمیگیرند، یعنی سخنی نمیگویند تا اینکه به آنها فرمان دهد، و آنها به فرمان او کار میکنند، پس با فرمان او مخالفت نمیکنند.
(۲۸) اعمال گذشته و آیندۀ آنها را میداند، و شفاعت را جز به اذن او برای کسیکه شفاعت را برایش برگزیند نمیخواهند، و آنها از ترس او سبحانه در هراسند، پس در هیچ امر و نهیی از او مخالفت نمیکنند.
(۲۹) و به فرض اینکه هر یک از فرشتگان ‡ بگوید: من معبودی به جای الله هستم، به تحقیق که او را در قبال سخنش به عذاب جهنم در روز قیامت که همیشه در آن میماند مجازات میکنیم، و به مانند همین مجازات، کسانیکه با کفر و شرک به الله ظلم میکنند را مجازات میکنیم.
(۳۰) آیا کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند ندانستهاند که آسمانها و زمین به هم چسبیده بودند، و هیچ فاصلهای میان آن دو نبود، تا باران از آن نازل شود، سپس آن دو را از هم جدا ساختیم، و از آب نازل شده از آسمان بهسوی زمین هر حیوان یا گیاهی را قرار دادیم، پس آیا از این امر پند نمیگیرند، و به یگانگیِ الله ایمان نمیآورند؟!
(۳۱) و کوههایی استوار در زمین پدید آوردیم تا کسانیکه بر روی آن هستند را نجنبانَد، و مسیرها و راههای وسیع در آن قرار دادیم تا در سفرهایشان بهسوی مقاصدشان راه یابند.
(۳۲) و آسمان را سقفی بدون ستون قرار دادیم که از سقوط و استراق سمع محفوظ است، و مشرکان از آیاتی که در آسمان است – مانند خورشید و ماه- رویگردان هستند و پند نمیگیرند.
(۳۳) و اللهِ یگانه همان ذاتی است که شب را برای استراحت، و روز را برای کسب معاش آفرید، و خورشید را نشانهای بر روز، و ماه را نشانهای بر شب آفرید، هر یک از خورشید و ماه در مدار مخصوص به خودش در جریان است، و از آن منحرف و مایل نمیشوند.
(۳۴) و – ای رسول- پیش از تو هیچ بشری را در این دنیا، جاویدان قرار ندادیم. پس آیا اگر اجل تو در این دنیا سپری شود و بمیری اینها پس از تو باقی میمانند؟! خیر.
(۳۵) هر نفسی مؤمن باشد یا کافر؛ مرگ را در دنیا میچشد، و – ای مردم- در این دنیا شما را با تکالیف و نعمتها و مصیبتها میآزماییم، سپس پس از مرگتان فقط بهسوی ما، نه بهسوی غیر ما بازگردانیده میشوید، تا شما را در قبال اعمالتان جزا دهیم.
برخی فواید آیات:
• منزه دانستن الله از فرزند.
• جایگاه فرشتگان ‡ نزد الله این است که آنها بندگانی هستند که آنها را برای طاعت خویش آفریده است، و به مرد بودن یا زن بودن توصیف نمیشوند، بلکه بندگانی گرامی هستند.
• آسمانها و زمین براساس سنت تدریجی بودن آفریده شدهاند، چنانکه چسبیده به هم آفریده شدند، سپس از هم جدا شدند.
• همانگونه که آزمایش به شر صورت میگیرد به خیر نیز صورت میگیرد.
﴿وَإِذَا رَءَاكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَٰذَا ٱلَّذِي يَذۡكُرُ ءَالِهَتَكُمۡ وَهُم بِذِكۡرِ ٱلرَّحۡمَٰنِ هُمۡ كَٰفِرُونَ٣٦ خُلِقَ ٱلۡإِنسَٰنُ مِنۡ عَجَلٖۚ سَأُوْرِيكُمۡ ءَايَٰتِي فَلَا تَسۡتَعۡجِلُونِ٣٧ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣٨ لَوۡ يَعۡلَمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَن وُجُوهِهِمُ ٱلنَّارَ وَلَا عَن ظُهُورِهِمۡ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٣٩ بَلۡ تَأۡتِيهِم بَغۡتَةٗ فَتَبۡهَتُهُمۡ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ٤٠ وَلَقَدِ ٱسۡتُهۡزِئَ بِرُسُلٖ مِّن قَبۡلِكَ فَحَاقَ بِٱلَّذِينَ سَخِرُواْ مِنۡهُم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٤١ قُلۡ مَن يَكۡلَؤُكُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ مِنَ ٱلرَّحۡمَٰنِۚ بَلۡ هُمۡ عَن ذِكۡرِ رَبِّهِم مُّعۡرِضُونَ٤٢ أَمۡ لَهُمۡ ءَالِهَةٞ تَمۡنَعُهُم مِّن دُونِنَاۚ لَا يَسۡتَطِيعُونَ نَصۡرَ أَنفُسِهِمۡ وَلَا هُم مِّنَّا يُصۡحَبُونَ٤٣ بَلۡ مَتَّعۡنَا هَٰٓؤُلَآءِ وَءَابَآءَهُمۡ حَتَّىٰ طَالَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡعُمُرُۗ أَفَلَا يَرَوۡنَ أَنَّا نَأۡتِي ٱلۡأَرۡضَ نَنقُصُهَا مِنۡ أَطۡرَافِهَآۚ أَفَهُمُ ٱلۡغَٰلِبُونَ٤٤ ﴾ [الأنبياء: ۳۶-۴۴].
(۳۶) و – ای رسول- چون این مشرکان تو را ببینند برای دور ساختن پیروانشان جز تو را با این سخن به مسخره نمیگیرند: آیا این همان کسی است که معبودهایتان که آنها را عبادت میکنید دشنام میدهد؟! درحالیکه خودشان با وجود اینکه تو را مسخره میکنند به قرآن که الله بر آنها نازل کرده و به نعمتهایی که به آنها بخشیده است کافرند؛ پس آنها خود بهسبب اینکه تمام بدیها را یکجا دارند به عیب سزاوارترند.
(۳۷) انسان بر عجله آفریده شده است، یعنی قبل از وقوع اشیا، آنها را به شتاب میخواهد؛ از جمله به شتاب خواستن عذاب توسط مشرکان. - ای کسانیکه خواستار تعجیل در عذاب من هستید- بهزودی آنچه را که در آن عجله میکنید به شما نشان میدهم، پس خواستار تعجیل آن نباشید.
(۳۸) و کافران منکر رستاخیز با درخواست تعجیل در کار میگویند: - ای مسلمانان- رستاخیز که آن را به ما وعده میدهید چه زمانی است اگر در وقوع آن که ادعا میکنید راستگو هستید؟!
(۳۹) اگر این کافران منکر رستاخیز بدانند آنگاه که نه چهرههایشان و نه پشتشان از آتش بازگردانده نمیشود، و نه یاوری دارند که با دفع عذابشان به آنها یاری رساند، اگر بر این امر یقین داشتند عذاب را به شتاب نمیخواستند.
(۴۰) این آتش که با آن عذاب میشوند درحالیکه از آن آگاه هستند بر آنها وارد نمیشود، بلکه ناگهانی آنها را فرا میگیرد، پس نمیتوانند آن را از خودشان بازگردانند، و به آنها مهلت نیز داده نمیشود تا توبه کنند و رحمت به آنها برسد.
چون رسولالله ج از استهزای قومش به او و تکذیب او توسط آنها رنج دید، الله اینگونه او را تسلی داد:
(۴۱) و اگر قومت تو را مسخره کنند، تو اولین مسخره شونده نیستی؛ زیرا – ای رسول- رسولان پیش از تو مورد تمسخر قرار گرفتند. پس کافران را که پیامبران ‡ را مسخره میکردند عذابی فراگرفت که آن را در دنیا وقتیکه رسولانشان ‡ آنها را به آن میترساندند مسخره میکردند.
(۴۲) - ای رسول- به اینها که خواستار تعجیل در عذاب هستند بگو: چه کسی شما را شب و روز در برابر نزول عذاب و نابودیتان که رحمان برایتان میخواهد محافظت میکند؟ بلکه آنها بهسبب جهل و نادانی، از ذکر پندها و دلایل پروردگارشان رویگردان هستند، و ذرهای در آنها نمیاندیشند.
(۴۳) آیا معبودهایی دارند که آنها را در برابر عذاب ما محافظت کنند؟ آنها نمیتوانند نه با دفع ضرر از خویش و نا به جلب منفعت برای خویش به خودشان یاری رسانند، و کسیکه به خودش نتواند یاری رساند پس چگونه به دیگران یاری میرساند؟! و خود آنها از عذاب ما نجات نمییابند.
(۴۴) بلکه این کافران و پدرانشان را برای نزدیک کردن تدریجی به عذاب، با نعمتهایمان که بر آنها گستراندیم بهرهمند ساختیم، تا اینکه زمانی طولانی بر آنها گذشت پس به آن فریب خوردند، و بر کفرشان ماندند، آیا این فریب خوردگان به نعمتهای ما که خواستار تعجیل در عذاب ما هستند نمیبینند که به زمین میآییم و آن را با قهر و غلبۀ خویش بر ساکنانش از کنارههایش میکاهیم، که از آن پند گیرند تا آنچه بر دیگران واقع شد بر آنها واقع نشود؟! پس آنها پیروز نیستند، بلکه خود، مغلوب هستند.
برخی فواید آیات:
• بیان کفر کسیکه رسول ج را مسخره میکند؛ با سخن یا عمل یا اشاره فرقی نمیکند.
• عجله کردن از طبیعت انسان است، و شکیبایی اخلاقی برگزیده است.
• جز الله از عذاب او تعالی محافظت نمیکند.
• سرانجام باطل، زوال و سرانجام حق، بقا است.
﴿قُلۡ إِنَّمَآ أُنذِرُكُم بِٱلۡوَحۡيِۚ وَلَا يَسۡمَعُ ٱلصُّمُّ ٱلدُّعَآءَ إِذَا مَا يُنذَرُونَ٤٥ وَلَئِن مَّسَّتۡهُمۡ نَفۡحَةٞ مِّنۡ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَٰوَيۡلَنَآ إِنَّا كُنَّا ظَٰلِمِينَ٤٦ وَنَضَعُ ٱلۡمَوَٰزِينَ ٱلۡقِسۡطَ لِيَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَلَا تُظۡلَمُ نَفۡسٞ شَيۡٔٗاۖ وَإِن كَانَ مِثۡقَالَ حَبَّةٖ مِّنۡ خَرۡدَلٍ أَتَيۡنَا بِهَاۗ وَكَفَىٰ بِنَا حَٰسِبِينَ٤٧ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ ٱلۡفُرۡقَانَ وَضِيَآءٗ وَذِكۡرٗا لِّلۡمُتَّقِينَ٤٨ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُم بِٱلۡغَيۡبِ وَهُم مِّنَ ٱلسَّاعَةِ مُشۡفِقُونَ٤٩ وَهَٰذَا ذِكۡرٞ مُّبَارَكٌ أَنزَلۡنَٰهُۚ أَفَأَنتُمۡ لَهُۥ مُنكِرُونَ٥٠ ۞وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَآ إِبۡرَٰهِيمَ رُشۡدَهُۥ مِن قَبۡلُ وَكُنَّا بِهِۦ عَٰلِمِينَ٥١ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦ مَا هَٰذِهِ ٱلتَّمَاثِيلُ ٱلَّتِيٓ أَنتُمۡ لَهَا عَٰكِفُونَ٥٢ قَالُواْ وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا لَهَا عَٰبِدِينَ٥٣ قَالَ لَقَدۡ كُنتُمۡ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُمۡ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٥٤ قَالُوٓاْ أَجِئۡتَنَا بِٱلۡحَقِّ أَمۡ أَنتَ مِنَ ٱللَّٰعِبِينَ٥٥ قَالَ بَل رَّبُّكُمۡ رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ ٱلَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا۠ عَلَىٰ ذَٰلِكُم مِّنَ ٱلشَّٰهِدِينَ٥٦ وَتَٱللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصۡنَٰمَكُم بَعۡدَ أَن تُوَلُّواْ مُدۡبِرِينَ٥٧ ﴾ [الأنبياء: ۴۵-۵۷]
(۴۵) - ای رسول- بگو: - ای مردم- همانا من بهوسیلۀ وحیی که پروردگارم بر من وحی میکند شما را از عذاب الله میترسانم، و کران از حق، آنگاه که از عذاب الله بیم داده شوند آنچه که به آن فراخوانده میشوند را به نیت قبول کردن نمیشنوند.
(۴۶) و – ای رسول- اگر قسمتی از عذاب پروردگارت به اینها که خواستار تعجیل در عذاب هستند برسد آنگاه بهطور قطع خواهند گفت: وای که نابود شدیم و زیان کردیم، بهراستیکه ما با شرک به الله و تکذیب آنچه محمد ج آورده بود ستمکار بودیم.
(۴۷) و ترازوهای درست را برای اهل قیامت نصب میکنیم تا اعمالشان با آنها سنجیده شود، پس در آن روز هیچکس با کاستن از نیکیهایش یا افزودن بر بدیهایش مورد ستم قرار نمیگیرد، حتی اگر چیز قابل سنجش بسیار کوچکی به وزن دانۀ خردلی باشد آن را میآوریم، و ما برای حساب کافی هستیم تا اعمال بندگانمان را مورد حسابرسی قرار دهیم.
(۴۸) و به تحقیق که تورات را جدا کنندۀ حق و باطل و حلال و حرام به موسی ÷ و هارون ÷ دادیم، و هدایتی برای کسانیکه به آن ایمان آوردند، و یاد آوری برای کسانیکه به خاطر پروردگارشان پرهیزکاری میکنند.
(۴۹) همان کسانیکه از کیفر پروردگارشان که به آن ایمان دارند میترسند هر چند آن را ندیده باشند، و همانها که از قیامت بیمناک هستند.
(۵۰) و این قرآن نازل شده بر محمد ج، تذکری است برای کسیکه بخواهد از آن پند و اندرز گیرد، و منفعت و خیر زیادی دارد، پس آیا باز هم آن را انکار میکنید؟! و به آنچه در آن آمده اقرار ندارید، و به آن عمل نمیکنید؟!
(۵۱) و بهراستیکه در کودکیِ ابراهیم ÷، حجتی در برابر قومش به او دادیم و ما به او دانا بودیم، و حجتی بر قومش که در علم ما شایستگی آن را داشت به او دادیم.
(۵۲) آنگاه که به پدرش آزر و قومش گفت: این تندیسها که با دستانتان ساختهاید، و آنها را عبادت میکنید چه هستند؟
(۵۳) قومش به او گفتند: پدرانمان را دیدیم که آنها را عبادت میکنند، پس به پیروی از پدرانمان آنها را عبادت میکنیم.
(۵۴) ابراهیم ÷ به آنها گفت: - ای پیروان- به تحقیق که شما و پدران پیشوایتان در گمراهی از راه آشکار حق هستید.
(۵۵) قومش به او گفتند: آیا آنچه را که گفتی جدی برایمان آوردی، یا شوخی میکنی؟
(۵۶) ابراهیم ÷ گفت: بلکه جدی و نه به شوخی برایتان آوردم، زیرا پروردگار شما همان پروردگار آسمانها و زمین است که آنها را بدون نمونۀ قبلی آفرید، و من بر اینکه او پروردگار شما و پروردگار آسمانها و زمین است از گواهانم، و تندیسهای شما هیچ سهمی در آن ندارند.
(۵۷) و ابراهیم ÷ بهگونهای که قومش نشنوند گفت: به الله سوگند پس از اینکه برای برگزاری عیدتان از نزد تندیسهایتان رفتید کاری را که نمیپسندید برای تندیسهایتان خواهم اندیشید.
برخی فواید آیات:
• سود اقرار به گناه مشروط است به وجود توبه قبل از گذشت فرصت آن.
• اثبات عدالت برای الله، و نفی ظلم از او تعالی.
• اهمیت نیروی استدلال در دعوت بهسوی الله.
• ضرر تقلید کورکورانه.
• تدریجی بودن تغییر منکر، و شروع به ترتیب آسانی، چنانکه ابراهیم ÷ تغییر منکر قومش را با قول و آشکار ساختن با دلیل آغاز کرد، سپس به تغییر با فعل روی آورد.
﴿فَجَعَلَهُمۡ جُذَٰذًا إِلَّا كَبِيرٗا لَّهُمۡ لَعَلَّهُمۡ إِلَيۡهِ يَرۡجِعُونَ٥٨ قَالُواْ مَن فَعَلَ هَٰذَا بَِٔالِهَتِنَآ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥٩ قَالُواْ سَمِعۡنَا فَتٗى يَذۡكُرُهُمۡ يُقَالُ لَهُۥٓ إِبۡرَٰهِيمُ٦٠ قَالُواْ فَأۡتُواْ بِهِۦ عَلَىٰٓ أَعۡيُنِ ٱلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَشۡهَدُونَ٦١ قَالُوٓاْ ءَأَنتَ فَعَلۡتَ هَٰذَا بَِٔالِهَتِنَا يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُ٦٢ قَالَ بَلۡ فَعَلَهُۥ كَبِيرُهُمۡ هَٰذَا فَسَۡٔلُوهُمۡ إِن كَانُواْ يَنطِقُونَ٦٣ فَرَجَعُوٓاْ إِلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ فَقَالُوٓاْ إِنَّكُمۡ أَنتُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٦٤ ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَىٰ رُءُوسِهِمۡ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَا هَٰٓؤُلَآءِ يَنطِقُونَ٦٥ قَالَ أَفَتَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكُمۡ شَيۡٔٗا وَلَا يَضُرُّكُمۡ٦٦ أُفّٖ لَّكُمۡ وَلِمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٦٧ قَالُواْ حَرِّقُوهُ وَٱنصُرُوٓاْ ءَالِهَتَكُمۡ إِن كُنتُمۡ فَٰعِلِينَ٦٨ قُلۡنَا يَٰنَارُ كُونِي بَرۡدٗا وَسَلَٰمًا عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ٦٩ وَأَرَادُواْ بِهِۦ كَيۡدٗا فَجَعَلۡنَٰهُمُ ٱلۡأَخۡسَرِينَ٧٠ وَنَجَّيۡنَٰهُ وَلُوطًا إِلَى ٱلۡأَرۡضِ ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَا لِلۡعَٰلَمِينَ٧١ وَوَهَبۡنَا لَهُۥٓ إِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ نَافِلَةٗۖ وَكُلّٗا جَعَلۡنَا صَٰلِحِينَ٧٢ ﴾ [الأنبياء: ۵۸-۷۲].
(۵۸) پس ابراهیم ÷ تندیسهایشان را در هم شکست تا ریز ریز شدند، و بزرگترشان را باقی گذاشت به این نیت که بهسویش بازگردند و در مورد کسیکه آنها را خرد کرده است بپرسند.
(۵۹) پس چون برگشتند و تندیسهایشان را دیدند که در هم شکسته شده است از یکدیگر پرسیدند: چه کسی معبودهایمان را درهم شکسته است؟ در حقیقت هرکس آنها را در هم شکسته از ستمکاران است، چون چیزی را که سزاوار تعظیم و تقدیس است خوار و زبون کرده است.
(۶۰) برخی از آنها گفتند: شنیدیم جوانی از آنها به بدی یاد میکرد و بر آنها عیب وارد میساخت که ابراهیم نامیده میشود، شاید او همان کسی باشد که آنها را درهم شکسته است.
(۶۱) سرانشان گفتند: ابراهیم ÷ را در برابر دیدگان و منظر مردم بیاورید؛ باشد که آنها بر اقرار او به کاری که انجام داده گواهی دهند، و اقرارش حجتی برای آنها علیه او باشد.
(۶۲) پس ابراهیم ÷ را آوردند و از او پرسیدند: ای ابراهیم آیا تو این کار زشت را با تندیسهای ما انجام دادی؟!
(۶۳) ابراهیم ÷ - برای عیبجویی بر آنها، و آشکار ساختن ناتوانی تندیسهایشان در برابر دیدگان مردم- گفت: من این کار را انجام ندادم، بلکه تندیس بزرگ این کار را انجام داد، پس از تندیسهایتان بپرسید اگر سخن میگویند.
(۶۴) آنگاه با تفکر و تأمل به خودشان بازگشتند، و برایشان مشخص شد که تندیسهایشان نه نفع میرسانند و نه زیان میرسانند، پس آنها ستمکار هستند که تندیسها را به جای الله عبادت کردند.
(۶۵) سپس به ستیز و انکار بازگشتند، و گفتند: - ای ابراهیم- به تحقیق که تو یقین داری این تندیسها سخن نمیگویند، پس چگونه به ما امر میکنی از آنها بپرسیم؟ خواستند که این امر دلیلی به نفعشان باشد، اما دلیلی به ضررشان شد.
(۶۶) ابراهیم ÷ – با اعتراض بر آنها - گفت: پس آیا به جای الله تندیسهایی را عبادت میکنید که نه هیچ نفعی به شما میرسانند و نه زیانی به شما میرسانند، زیرا آنها از دفع ضرر از خودشان، یا جلب منفعت برای خودشان ناتوانند.
(۶۷) زشتی بر شما، و زشتی بر این تندیسهایی که آنها را به جای الله عبادت میکنید درحالیکه نه نفع میرسانند و نه زیان، آیا در این امر نمیاندیشید، و از عبادت آنها دست نمیکشید؟!
(۶۸) پس چون از رویارویی با دلیل در برابر ابراهیم ÷ ناتوان شدند به زور پناه بردند، و گفتند: برای یاری رساندن به تندیسهایتان که ابراهیم آنها را ویران کرد و در هم شکست او را در آتش بسوزانید اگر میخواهید کیفری بازدارنده در مورد او اجرا کنید.
(۶۹) آنگاه آتشی برافروختند و ابراهیم ÷ را در آن افکندند، پس گفتیم: ای آتش، برای ابراهیم ÷ خنک و ایمن باش. پس چنین شد، و آسیبی به او نرساند.
(۷۰) و قوم ابراهیم ÷ خواستند نیرنگی به او بزنند که او را بسوزانند، اما نیرنگشان را باطل کردیم، و آنها را از نابود شدگان شکست خورده قرار دادیم.
(۷۱) و او و لوط ÷ را نجات دادیم، و آن دو را بهسوی سرزمین شام بیرون آوردیم؛ همان سرزمینی که با پیامبرانی که در آنجا مبعوث گردانیدیم و با نیکیهایی که در آنجا برای مخلوقات پراکندیم در آن برکت نهادیم.
(۷۲) و وقتی پروردگارش را خواند تا فرزندی به او ارزانی دارد اسحاق ÷ را به او بخشیدیم، و افزون بر آن یعقوب ÷ را به او بخشیدیم، و هر یک از ابراهیم ÷ و دو پسرش اسحاق ÷ و یعقوب ÷ را از صالحان و فرمانبرداران الله قرار دادیم.
برخی فواید آیات:
• جواز بهکارگیری حیله برای آشکار ساختن حق و ابطال باطل.
• وابستگی پیروان باطل به دلایلی که گمان میکنند به نفعشان است، حال آنکه به ضررشان است.
• خشونت در سخن، یکی از وسایل تغییر منکر است به شرط اینکه ضرری بزرگتر بر آن مترتب نگردد.
• پناه بردن به استفاده از قدرت دلیلی بر ناتوانی در مواجهه با حجت است.
• یاری الله برای بندگان مؤمنش، و نجات دادن آنها توسط او تعالی از مصیبتها از جاییکه گمان نمیکنند.
﴿وَجَعَلۡنَٰهُمۡ أَئِمَّةٗ يَهۡدُونَ بِأَمۡرِنَا وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡهِمۡ فِعۡلَ ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَإِقَامَ ٱلصَّلَوٰةِ وَإِيتَآءَ ٱلزَّكَوٰةِۖ وَكَانُواْ لَنَا عَٰبِدِينَ٧٣ وَلُوطًا ءَاتَيۡنَٰهُ حُكۡمٗا وَعِلۡمٗا وَنَجَّيۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡقَرۡيَةِ ٱلَّتِي كَانَت تَّعۡمَلُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمَ سَوۡءٖ فَٰسِقِينَ٧٤ وَأَدۡخَلۡنَٰهُ فِي رَحۡمَتِنَآۖ إِنَّهُۥ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٧٥ وَنُوحًا إِذۡ نَادَىٰ مِن قَبۡلُ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ فَنَجَّيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥ مِنَ ٱلۡكَرۡبِ ٱلۡعَظِيمِ٧٦ وَنَصَرۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمَ سَوۡءٖ فَأَغۡرَقۡنَٰهُمۡ أَجۡمَعِينَ٧٧ وَدَاوُۥدَ وَسُلَيۡمَٰنَ إِذۡ يَحۡكُمَانِ فِي ٱلۡحَرۡثِ إِذۡ نَفَشَتۡ فِيهِ غَنَمُ ٱلۡقَوۡمِ وَكُنَّا لِحُكۡمِهِمۡ شَٰهِدِينَ٧٨ فَفَهَّمۡنَٰهَا سُلَيۡمَٰنَۚ وَكُلًّا ءَاتَيۡنَا حُكۡمٗا وَعِلۡمٗاۚ وَسَخَّرۡنَا مَعَ دَاوُۥدَ ٱلۡجِبَالَ يُسَبِّحۡنَ وَٱلطَّيۡرَۚ وَكُنَّا فَٰعِلِينَ٧٩ وَعَلَّمۡنَٰهُ صَنۡعَةَ لَبُوسٖ لَّكُمۡ لِتُحۡصِنَكُم مِّنۢ بَأۡسِكُمۡۖ فَهَلۡ أَنتُمۡ شَٰكِرُونَ٨٠ وَلِسُلَيۡمَٰنَ ٱلرِّيحَ عَاصِفَةٗ تَجۡرِي بِأَمۡرِهِۦٓ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَاۚ وَكُنَّا بِكُلِّ شَيۡءٍ عَٰلِمِينَ٨١ ﴾ [الأنبياء: ۷۳-۸۱].
(۷۳) و آنها را پیشوایانی قرار دادیم که مردم توسط آنها به خیر هدایت میشدند، و مردم را به توحید در عبادت الله، با فرمانی از جانب او تعالی دعوت میکردند و به آنها وحی کردیم که کارهای نیک انجام دهید، و نماز را به کاملترین وجه برپا دارید، و زکات را بپردازید، و در برابر ما تسلیم بودند.
(۷۴) و به لوط ÷ دانش قضاوت میان نزاع کنندگان دادیم، و دانشی در مورد امر دینش به او دادیم، و او را از عذابی که بر شهرش (سَدوم) فرو فرستادیم نجات دادیم، همان شهری که ساکنانش کار فاحشه را انجام میدادند. بهراستیکه آنها قومی منحرف و خارج از طاعت پروردگارشان بودند.
(۷۵) و او را به رحمت خویش درآوردیم آنگاه که او را از عذابی که به قومش رسید نجات دادیم، بهراستی او از صالحانی بود که امر ما را اجرا میکنند، و از نهی ما دست میکشند.
(۷۶) و – ای رسول- قصۀ نوح ÷ را به یاد آور، آنگاه که پیش از ابراهیم ÷ و لوط ÷ الله را خواند، و با دادن آنچه طلب کرد دعایش را استجابت کردیم، پس او و افراد مؤمن او را از اندوه بزرگ رهانیدیم.
(۷۷) و او را از مکر آن قوم نجات دادیم که آیات دلالت کننده بر راستگوییاش که با آنها او را تقویت کردیم را تکذیب کردند. بهراستیکه آنها مردمی منحرف و شر بودند، پس همگی آنها را با غرق نابود ساختیم.
(۷۸) و – ای رسول- قصۀ داود ÷ و پسرش سلیمان ÷ را به یاد آور آنگاه که در قضیهای که در مورد دو نزاع کننده به آنها ارجاع داده شد حکم میکردند؛ که گوسفندان یکی از این دو نزاع کننده شبانه در کشت دیگری پراکنده شده و آن را تباه ساخته بود، و ما شاهد حکم داود ÷ و سلیمان ÷ بودیم، و ذرهای از حکم آن دو بر ما پوشیده نماند.
(۷۹) آنگاه قضیه را به سلیمان ÷ بدون پدرش داود ÷ فهماندیم، و به هر یک از داود ÷ و سلیمان ÷ نبوت و علم به احکام شرع دادیم، و آن را فقط مخصوص سلیمان ÷ قرار ندادیم، کوهها و پرندگان را به تسخیر داود ÷ در آوردیم که با تسبیح او تسبیح میگفتند، و ما انجام دهندۀ این تفهیم و اعطای حکم و علم و تسخیر بودیم.
(۸۰) و به داود ÷ بدون سلیمان ÷ ساختن زرهها را برای حفاظت شما از حملۀ سلاح به بدنهایتان آموختیم، پس – ای مردم- آیا شکرگزار این نعمتی که الله با آن بر شما نعمت بخشید هستید؟!
(۸۱) و تند باد را رام سلیمان ÷ کردیم که به فرمان او به جریان میافتاد آنگاه که آن را بهسوی سرزمین شام فرمان داد.همان سرزمینی که با برانگیختن پیامبران ‡ در آنجا، و با پراکنده ساختن نیکیها در آنجا در آن برکت نهادیم ، و ما بر هر چیزی دانا هستیم، و هیچچیز بر ما پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• کار خیر و نماز و زکات، از جمله مواردی است که شرایع آسمانی در آن اتفاق دارند.
• ارتکاب فواحش یکی از اسباب وقوع عذاب نابودگر است.
• اعمال نیک سبب ورود در رحمت الله است.
• دعا سبب نجات از اندوه است.
﴿وَمِنَ ٱلشَّيَٰطِينِ مَن يَغُوصُونَ لَهُۥ وَيَعۡمَلُونَ عَمَلٗا دُونَ ذَٰلِكَۖ وَكُنَّا لَهُمۡ حَٰفِظِينَ٨٢ ۞وَأَيُّوبَ إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥٓ أَنِّي مَسَّنِيَ ٱلضُّرُّ وَأَنتَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ٨٣ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ فَكَشَفۡنَا مَا بِهِۦ مِن ضُرّٖۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ أَهۡلَهُۥ وَمِثۡلَهُم مَّعَهُمۡ رَحۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَا وَذِكۡرَىٰ لِلۡعَٰبِدِينَ٨٤ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِدۡرِيسَ وَذَا ٱلۡكِفۡلِۖ كُلّٞ مِّنَ ٱلصَّٰبِرِينَ٨٥ وَأَدۡخَلۡنَٰهُمۡ فِي رَحۡمَتِنَآۖ إِنَّهُم مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٨٦ وَذَا ٱلنُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَٰضِبٗا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقۡدِرَ عَلَيۡهِ فَنَادَىٰ فِي ٱلظُّلُمَٰتِ أَن لَّآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنتَ سُبۡحَٰنَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٨٧ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ وَنَجَّيۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡغَمِّۚ وَكَذَٰلِكَ نُۨجِي ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٨٨ وَزَكَرِيَّآ إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥ رَبِّ لَا تَذَرۡنِي فَرۡدٗا وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلۡوَٰرِثِينَ٨٩ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ وَوَهَبۡنَا لَهُۥ يَحۡيَىٰ وَأَصۡلَحۡنَا لَهُۥ زَوۡجَهُۥٓۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَيَدۡعُونَنَا رَغَبٗا وَرَهَبٗاۖ وَكَانُواْ لَنَا خَٰشِعِينَ٩٠ ﴾ [الأنبياء: ۸۲-۹۰].
(۸۲) و شیاطینی به تسخیر او درآوردیم که در دریاها برای او غواصی میکردند و مروارید و غیر آن را استخراج میکردند، و کارهایی دیگر مانند بنایی انجام میدادند، و ما مراقب تعداد و اعمالشان بودیم، و ذرهای از این امر از ما پنهان نبود.
(۸۳) و – ای رسول- قصۀ ایوب ÷ را به یاد آور، آنگاه که چون آسیبی به او رسید پروردگارش سبحانه را چنین خواند: پروردگارا، من به بیماری گرفتار شدهام و خانوادهام را از دست دادهام، تو مهربانترین تمام مهربانان هستی، پس آسیبی را که به من رسیده است از من دور گردان.
(۸۴) پس دعوتش را اجابت کردیم، و آسیبی را که به او رسیده بود برطرف ساختیم، و اهل و فرزندانش را که از دست داده بود، و همراه آنها مثل آن را به او دادیم، تمام این کارها را به رحمتی از جانب خویش انجام دادیم، و برای یادآوری هرکسیکه با عبادت، تسلیم الله است؛ تا همانند ایوب ÷ شکیبایی پیشه کند.
(۸۵) و – ای رسول- اسماعیل ÷ و ادریس ÷ و ذوالکفل ÷ را به یاد آور، که هر یک از آنها در برابر مصیبت، و بر انجام آنچه الله آنها را به آن مکلف کرده بود از شکیبایان بودند.
(۸۶) و آنها را به رحمت خویش درآوردیم، پس آنها را پیامبرانی قرار دادیم، و به بهشت درآوردیم، چون از بندگان صالح الله بودند که از پروردگارشان فرمانبرداری کردند، و امور نهان و آشکارشان را اصلاح کردند.
(۸۷) و – ای رسول- قصۀ صاحب ماهی، یونس ÷ را به یاد آور، آنگاه که خشمگین از قومش به خاطر ثابت ماندن آنها در نافرمانی، بدون اِذن پروردگارش رفت، و گمان کرد که ما به کیفرِ رفتنش، بر او تنگ نخواهیم گرفت، اما با تنگی و حبس شدید آنگاه که ماهی او را بلعید آزمایش شد، آنگاه در تاریکیهای شکم ماهی و دریا و شب، با اقرار به گناهش و توبه بهسوی الله دعا کرد، و گفت: معبود برحقی جز تو نیست، منزه و مقدس هستی، بهراستیکه من از ستمکاران بودم.
(۸۸) پس دعایش را اجابت کردیم، و او را از اندوه سختی با درآوردن از تاریکیها، و از شکم ماهی نجات دادیم، و همانند نجات دادن یونس ÷ از این اندوه، مؤمنان را آنگاه که در اندوه گرفتار آیند و الله را بخوانند نجات میدهیم.
(۸۹) و – ای رسول- قصۀ زکریا ÷ را به یاد آور آنگاه که پروردگارش سبحانه را چنین خواند: پروردگارا، مرا تنها و بدون فرزند مگذار، درحالیکه تو از میان آنچه باقی میمانَد بهترین هستی، پس فرزندی به من روزی دِه تا پس از من باقی بماند.
(۹۰) پس دعایش را اجابت کردیم، و یحیی ÷ را فرزندی به او دادیم، و همسرش را شفا دادیم، آنگاه پس از اینکه فرزند نمیآورد زاینده شد. بهراستیکه زکریا ÷ و همسر و پسرش بر انجام نیکیها میشتافتند، و با رغبت در پاداشی که نزد ماست، و ترسان از کیفری که نزد ماست ما را میخواندند، و در برابر ما فروتن بودند.
برخی فواید آیات:
• اعمال نیک یکی از اسباب رحمت است.
• پناه بردن به الله وسیلهای برای برطرف ساختن غم و اندوههاست.
• فضیلتِ طلب فرزند؛ تا پس از مرگ برای انسان بماند.
• اقرار به گناه، و احساس نیاز شدید به الله و دادخواهی نزد او، و طاعت او تعالی در آسانی یکی از اسباب اجابت دعا و برطرف شدن آسیب است.
﴿وَٱلَّتِيٓ أَحۡصَنَتۡ فَرۡجَهَا فَنَفَخۡنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا وَجَعَلۡنَٰهَا وَٱبۡنَهَآ ءَايَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ٩١ إِنَّ هَٰذِهِۦٓ أُمَّتُكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَأَنَا۠ رَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُونِ٩٢ وَتَقَطَّعُوٓاْ أَمۡرَهُم بَيۡنَهُمۡۖ كُلٌّ إِلَيۡنَا رَٰجِعُونَ٩٣ فَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَا كُفۡرَانَ لِسَعۡيِهِۦ وَإِنَّا لَهُۥ كَٰتِبُونَ٩٤ وَحَرَٰمٌ عَلَىٰ قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَآ أَنَّهُمۡ لَا يَرۡجِعُونَ٩٥ حَتَّىٰٓ إِذَا فُتِحَتۡ يَأۡجُوجُ وَمَأۡجُوجُ وَهُم مِّن كُلِّ حَدَبٖ يَنسِلُونَ٩٦ وَٱقۡتَرَبَ ٱلۡوَعۡدُ ٱلۡحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَٰخِصَةٌ أَبۡصَٰرُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يَٰوَيۡلَنَا قَدۡ كُنَّا فِي غَفۡلَةٖ مِّنۡ هَٰذَا بَلۡ كُنَّا ظَٰلِمِينَ٩٧ إِنَّكُمۡ وَمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمۡ لَهَا وَٰرِدُونَ٩٨ لَوۡ كَانَ هَٰٓؤُلَآءِ ءَالِهَةٗ مَّا وَرَدُوهَاۖ وَكُلّٞ فِيهَا خَٰلِدُونَ٩٩ لَهُمۡ فِيهَا زَفِيرٞ وَهُمۡ فِيهَا لَا يَسۡمَعُونَ١٠٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ سَبَقَتۡ لَهُم مِّنَّا ٱلۡحُسۡنَىٰٓ أُوْلَٰٓئِكَ عَنۡهَا مُبۡعَدُونَ١٠١ ﴾ [الأنبياء: ۹۱-۱۰۱].
(۹۱) و – ای رسول- قصۀ مریم را به یاد آور که خودش را از زنا پاک نگه داشت، پس الله جبریل ÷ را بهسوی او فرستاد، آنگاه در او دمید و به عیسی ÷ باردار شد، و او و پسرش عیسی ÷ نشانهای برای مردم بر قدرت الله باشند، و اینکه هیچچیز او تعالی را ناتوان نمیسازد چون عیسی ÷ را بدون پدر آفرید.
(۹۲) - ای مردم- بهراستیکه این آیین شما، آیینی یگانه است، و همان توحیدی است که دین اسلام است، و من پروردگار شما هستم، پس عبادت را خالص فقط برای من انجام دهید.
(۹۳) و مردم پراکنده شدند، آنگاه به مُوَحّد و مشرک و کافر و مؤمن تقسیم گشتند، و تمام این پراکنده شدگان در روز قیامت فقط بهسوی ما بازگردانده میشوند، آنگاه آنها را در قبال اعمالشان جزا میدهیم.
(۹۴) پس هر یک از آنها که اعمال صالح انجام داده باشد درحالیکه به الله و رسولانش ‡ و روز آخرت ایمان دارد عمل صالحش ناسپاسی نمیشود، بلکه الله پاداش او را برایش قدر میداند و آن را برایش میافزاید، و آن را در نامۀ اعمالش در روزیکه برانگیخته میشود مییابد، و به آن شاد میشود.
(۹۵) و برای ساکنان شهری که آنها را بهسبب کفرشان نابود ساختیم محال است که به دنیا بازگردانده شوند؛ تا توبه کنند و توبهشان پذیرفته شود.
(۹۶) هرگز بازگردانده نمیشوند تا اینکه سد یأجوج و مأجوج گشوده شود، و آنها در آن روز از هر زمین مرتفعی به سرعت خارج شوند.
(۹۷) و با خروج آنها قیامت نزدیک شود، و مناظر هولناک و سختیهایش آشکار گردد، بهناگاه چشمهای کافران از ترس زیادِ آن گشوده شود و بگویند: وای که نابود شدیم، به تحقیق که در دنیا در سرگرمی و سرگردانی از آمادگی برای این روز بزرگ بودیم، بلکه با کفر و ارتکاب گناهان ستمکار بودیم.
(۹۸) - ای مشرکان- بهراستیکه شما و نمادهایی که به جای الله عبادت میکردید، و تمام انسانها و جنهایی که به عبادت شدن خویش توسط شما راضی میشوند- هیزم جهنمی هستید؛ که شما و معبودهایتان در آن وارد خواهید شد.
(۹۹) اگر این معبودها اِلههایی بودند که به حق عبادت میشدند همراه کسانیکه آنها را عبادت کردند وارد آتش نمیشدند، و تمام این عبادتگزاران و معبودها در جهنم هستند، که برای همیشه در آن میمانند و از آن خارج نمیگردند.
(۱۰۰) در آنجا – از شدت دردهایی که با آن روبهرو میشوند- تنفس شدیدی دارند، و در جهنم از شدت ترسِ مهیبی که به آنها میرسد صداها را نمیشنوند.
(۱۰۱) و چون مشرکان گفتند: (عیسی و فرشتگانی که عبادت شدند وارد جهنم خواهند شد) الله فرمود: در حقیقت کسانی مانند عیسی ÷ که در علم ازلی الله رستگار هستند از جهنم دور نگه داشته میشوند.
برخی فواید آیات:
• ستایش و بیان فضیلت پاکدامنی.
• مطابقت و همانندی رسالتهای آسمانی در توحید و پایههای عبادات.
• شکافتن سد یأجوج و مأجوج یکی از نشانههای قیامت کبری است.
• غفلت از آمادگی برای روز قیامت سبب رنج کشیدن از مناظر هولناک آن است.
﴿لَا يَسۡمَعُونَ حَسِيسَهَاۖ وَهُمۡ فِي مَا ٱشۡتَهَتۡ أَنفُسُهُمۡ خَٰلِدُونَ١٠٢ لَا يَحۡزُنُهُمُ ٱلۡفَزَعُ ٱلۡأَكۡبَرُ وَتَتَلَقَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ هَٰذَا يَوۡمُكُمُ ٱلَّذِي كُنتُمۡ تُوعَدُونَ١٠٣ يَوۡمَ نَطۡوِي ٱلسَّمَآءَ كَطَيِّ ٱلسِّجِلِّ لِلۡكُتُبِۚ كَمَا بَدَأۡنَآ أَوَّلَ خَلۡقٖ نُّعِيدُهُۥۚ وَعۡدًا عَلَيۡنَآۚ إِنَّا كُنَّا فَٰعِلِينَ١٠٤ وَلَقَدۡ كَتَبۡنَا فِي ٱلزَّبُورِ مِنۢ بَعۡدِ ٱلذِّكۡرِ أَنَّ ٱلۡأَرۡضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ ٱلصَّٰلِحُونَ١٠٥ إِنَّ فِي هَٰذَا لَبَلَٰغٗا لِّقَوۡمٍ عَٰبِدِينَ١٠٦ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا رَحۡمَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ١٠٧ قُلۡ إِنَّمَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ فَهَلۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ١٠٨ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُلۡ ءَاذَنتُكُمۡ عَلَىٰ سَوَآءٖۖ وَإِنۡ أَدۡرِيٓ أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٞ مَّا تُوعَدُونَ١٠٩ إِنَّهُۥ يَعۡلَمُ ٱلۡجَهۡرَ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ وَيَعۡلَمُ مَا تَكۡتُمُونَ١١٠ وَإِنۡ أَدۡرِي لَعَلَّهُۥ فِتۡنَةٞ لَّكُمۡ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٖ١١١ قَٰلَ رَبِّ ٱحۡكُم بِٱلۡحَقِّۗ وَرَبُّنَا ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلۡمُسۡتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ١١٢ ﴾ [الأنبياء: ۱۰۲-۱۱۲].
(۱۰۲) صدای جهنم به گوش آنها نمیرسد، و در نعمتها و خوشیهایی که میخواهند ماندگار هستند، و نعمتهایشان هرگز قطع نمیشود.
(۱۰۳) ترس بزرگی آنگاه که جهنم بر روی ساکنانش بسته شود آنها را نمیترساند، و فرشتگان ‡ با شاد باش اینگونه از آنها استقبال میکنند: این همان روزی است که در دنیا به آن وعده داده میشدید، و به نعمتهایی که در آنجا میبینند شاد میگردند.
(۱۰۴) و روزیکه آسمان را مانند در هم پیچیدن کاغذی، به همراه آنچه در آن است در هم میپیچیم، و مخلوقات را به همان شکلی که بار نخست با آن آفریده شدند گرد میآوریم، و آن را وعدهای که خلافی در آن نیست وعده دادیم، و بهراستیکه ما آنچه را وعده دهیم اجرا میکنیم.
(۱۰۵) و به تحقیق در کتابهایی که بر رسولان ‡ فرو فرستادیم پس از اینکه آن را در لوح محفوظ ثبت کردیم نوشتیم: زمین را بندگان صالح الله و عامل به طاعت او، یعنی امت محمد ج به ارث میبرند.
(۱۰۶) همانا در اندرزی که فرو فرستادیم ابلاغی است برای مردمی که پروردگارشان را به آنچه برایشان تشریع کرده است عبادت میکنند، زیرا آنها هستند که از آن بهره میبرند.
(۱۰۷) و – ای محمد- تو را به عنوان رسول، جز رحمتی برای تمام مخلوقات نفرستادیم؛ چون بر هدایت مردم و نجات آنها از عذاب الله مشتاق هستی.
(۱۰۸) - ای رسول- بگو: جز این نیست که از جانب پروردگارم به من وحی میشود که مبعود برحق شما معبودی یگانه است، که هیچ شریکی ندارد و او الله است، پس با ایمان به او و عمل به طاعتش گردن نهید.
(۱۰۹) پس اگر اینها از آنچه برایشان آوردی روی گرداندند، - ای رسول- به آنها بگو: به شما اعلام کردم که من و شما در فاصلۀ یکسانی از یکدیگر قرار داریم، و نمیدانم چه زمانی عذاب الله که آن را به شما وعده داده است بر شما نازل میشود.
(۱۱۰) در حقیقت الله از سخنهایتان که آشکار و پنهان میکنید آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۱۱۱) و نمیدانم شاید این مهلت و تأخیر در عذاب شما، آزمایش و سببی برای نزدیک کردن تدریجی شما به عذاب، و برایتان بهرهمند شدن تا مدتیکه در علم الله اندازهگیری شده است باشد؛ تا در کفر و گمراهی خویش ثابت بمانید.
(۱۱۲) رسول الله ج اینگونه پروردگارش را خواند: پروردگارا، میان ما و میان قوم ما که بر کفر اصرار ورزیدند به حکم حق داوری کن، و در برابر کفر و تکذیبی که میگویید از پروردگار بخشندۀ خویش یاری میجوییم.
برخی فواید آیات:
• اعمال نیک سبب قدرت یافتن در زمین است.
• بعثت و شریعت و سنت پیامبر ج رحمتی برای جهانیان است.
• رسول ج غیب نمیداند.
• الله به سخنانی که از بندگانش سر میزند آگاه است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمۡۚ إِنَّ زَلۡزَلَةَ ٱلسَّاعَةِ شَيۡءٌ عَظِيمٞ١ يَوۡمَ تَرَوۡنَهَا تَذۡهَلُ كُلُّ مُرۡضِعَةٍ عَمَّآ أَرۡضَعَتۡ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمۡلٍ حَمۡلَهَا وَتَرَى ٱلنَّاسَ سُكَٰرَىٰ وَمَا هُم بِسُكَٰرَىٰ وَلَٰكِنَّ عَذَابَ ٱللَّهِ شَدِيدٞ٢ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُجَٰدِلُ فِي ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيۡطَٰنٖ مَّرِيدٖ٣ كُتِبَ عَلَيۡهِ أَنَّهُۥ مَن تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُۥ يُضِلُّهُۥ وَيَهۡدِيهِ إِلَىٰ عَذَابِ ٱلسَّعِيرِ٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّنَ ٱلۡبَعۡثِ فَإِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ مِن مُّضۡغَةٖ مُّخَلَّقَةٖ وَغَيۡرِ مُخَلَّقَةٖ لِّنُبَيِّنَ لَكُمۡۚ وَنُقِرُّ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ مَا نَشَآءُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى ثُمَّ نُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡۖ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡلَا يَعۡلَمَ مِنۢ بَعۡدِ عِلۡمٖ شَيۡٔٗاۚ وَتَرَى ٱلۡأَرۡضَ هَامِدَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡ وَأَنۢبَتَتۡ مِن كُلِّ زَوۡجِۢ بَهِيجٖ٥ ﴾ [الحج: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
بیان بزرگداشت و تسلیم شدن برای الله از خلال ارایۀ مناظر عظمت و قدرت الهی.
تفسیر:
(۱) ای مردم، از پروردگارتان با اجرای آنچه به شما فرمان داده، و خودداری از آنچه شما را از آن نهی کرده بترسید، بهراستیکه زلزلۀ زمین و سایر مناظر هولناکی که قیامت به همراه دارد امری عظیم است، که آمادگی برای آن با عمل به آنچه الله را راضی میسازد میطلبد.
(۲)روزیکه میبینید از ترس زیاد، هر شیردهندهای از شیرخوارش فراموش میکند، و هر زن بارداری بچهاش را سقط میکند، و مردم را به خاطر پریدن هوش از سرشان از هراس زیادِ جایگاه، مانند افراد مست میبینی، درحالیکه از شرب خمر مست نیستند، بلکه عذاب الله شدید است، که عقلهایشان را ربوده است.
الله پس از بیان مناظر هولناکی که برپایی قیامت به همراه دارد به منکران قیامت و رستاخیز اینگونه پاسخ داد:
(۳) و برخی مردم بدون هیچ دانشی که به آن استناد کنند در مورد قدرت الله بر برانگیختن مردگان مجادله میکنند، و در اعتقاد و سخن خویش از هر شیطان و پیشوای گمراهی که در برابر پروردگارش سرکش است پیروی میکنند.
(۴) بر این شیاطین سرکشِ انسانی و یا جنی، مقرر شده است که هرکس از او پیروی کند و او را تصدیق کند او را از راه حق گمراه میسازد، و بهوسیله کفر و گناهانی که او را به آن راهنمایی میکند بهسوی عذاب جهنم میکشاند.
(۵) ای مردم، اگر در قدرت ما بر برانگیختن شما پس از مرگ تردید دارید، در آفرینش خودتان بیندیشید؛ که پدرتان آدم ÷ را از خاک آفریدهایم، سپس فرزندانش را از منیای که مرد در رحم زن میریزد آفریدیم، سپس منی به خونی بسته تبدیل میشود، سپس خون بسته به یک تکه گوشت شبیه تکه گوشت جویده شده تبدیل میشود، سپس آن تکه گوشت یا به آفرینش سالم و تندرست که در رحم میماند تا نوزادی زنده خارج شود، یا به آفرینشی ناتمام که رحم آن را سقط میکند تبدیل میشود؛ تا قدرت خویش بر آفرینش مرحلهای شما را برایتان آشکار سازیم، و جنینهایی را که بخواهیم در رحمها قرار میدهیم تا در مدت مشخصی که نُه ماه است متولد شوند، سپس شما را به صورت طفل از شکمهای مادرانتان بیرون میآوریم، سپس تا اینکه به قدرت و عقل کامل برسید، و برخی از شما قبل از این مرحله میمیرند، و برخی از شما تا سن پیری که قدرت و عقل ضعیف میشود زندگی میکند، تا اینکه به حالتی بدتر از حالت کودک میرسد، که هیچچیز از آنچه میدانست نمیداند. و زمین را میبینی که بدون گیاه خشکیده است، و چون آب باران را بر آن فرو فرستیم گیاه برمیآورد، و بهسبب رشد گیاهانش ارتفاع مییابد، و از هر گونهای از گیاهان منظری زیبا میسازد.
برخی فواید آیات:
• وجوب آمادگی برای روز قیامت با توشۀ تقوی.
• ترس و وحشتهای قیامت چنانکه زن شیرده طفلش را فراموش و باردار حملش را سقط میکند و عقلهای مردم تباه میشود.
• آفرینش تدریجی، سنتی الهی است.
• دلالت آفرینش اول بر امکان رستاخیز.
• پدیدۀ باران و در پی آن روییدن گیاهانِ زمین دلیلی ملموس بر برانگیختن مردگان است.
﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّهُۥ يُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَأَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٦ وَأَنَّ ٱلسَّاعَةَ ءَاتِيَةٞ لَّا رَيۡبَ فِيهَا وَأَنَّ ٱللَّهَ يَبۡعَثُ مَن فِي ٱلۡقُبُورِ٧ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُجَٰدِلُ فِي ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَلَا هُدٗى وَلَا كِتَٰبٖ مُّنِيرٖ٨ ثَانِيَ عِطۡفِهِۦ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۖ لَهُۥ فِي ٱلدُّنۡيَا خِزۡيٞۖ وَنُذِيقُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ٩ ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتۡ يَدَاكَ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَيۡسَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ١٠ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَعۡبُدُ ٱللَّهَ عَلَىٰ حَرۡفٖۖ فَإِنۡ أَصَابَهُۥ خَيۡرٌ ٱطۡمَأَنَّ بِهِۦۖ وَإِنۡ أَصَابَتۡهُ فِتۡنَةٌ ٱنقَلَبَ عَلَىٰ وَجۡهِهِۦ خَسِرَ ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةَۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡخُسۡرَانُ ٱلۡمُبِينُ١١ يَدۡعُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُۥ وَمَا لَا يَنفَعُهُۥۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلضَّلَٰلُ ٱلۡبَعِيدُ١٢ يَدۡعُواْ لَمَن ضَرُّهُۥٓ أَقۡرَبُ مِن نَّفۡعِهِۦۚ لَبِئۡسَ ٱلۡمَوۡلَىٰ وَلَبِئۡسَ ٱلۡعَشِيرُ١٣ إِنَّ ٱللَّهَ يُدۡخِلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يُرِيدُ١٤ مَن كَانَ يَظُنُّ أَن لَّن يَنصُرَهُ ٱللَّهُ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ فَلۡيَمۡدُدۡ بِسَبَبٍ إِلَى ٱلسَّمَآءِ ثُمَّ لۡيَقۡطَعۡ فَلۡيَنظُرۡ هَلۡ يُذۡهِبَنَّ كَيۡدُهُۥ مَا يَغِيظُ١٥ ﴾ [الحج: ۶-۱۵].
(۶) این امر- یعنی آغاز آفرینشتان و مراحل آفرینش و احوال کسی از شما که متولد میشود را به این خاطر برایتان بیان کردیم تا ایمان آورید به اینکه الله که شما را آفرید همان حقی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، برخلاف نمادهایتان که آنها را عبادت میکنید، و به این هدف که ایمان آورید به اینکه او تعالی مردگان را زنده میگرداند، و او تعالی بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۷) و به این هدف که ایمان آورید قیامت بدون هیچ تردیدی آمدنی است، و اینکه الله مردگان را از قبرهایشان برمیانگیزد تا آنها را در قبال اعمالشان جزا دهد.
الله سبحانه پس از بیان حال گمراهی بهسبب تقلید در آیۀ سوم، حال گمراهی سران کفر را در آیۀ ذیل اینگونه بیان میفرماید:
(۸) و برخی از کفار بدون هیچ دانشی که با آن به حق برسند، و بدون پیروی از هدایتگری که آنها را به حق راهنمایی کند، و بدون هیچ کتاب روشنگر و نازل شدهای از جانب الله که آنها را به حق هدایت گرداند در توحید الله مجادله میکنند.
(۹) متکبرانه گردنهایشان را کج میکنند تا مردم را از ایمان و ورود در دین الله بازدارند، کسیکه این صفت را دارد با کیفری که به او میرسد در دنیا خوار میشود، و در آخرت عذاب آتش سوزان را به او میچشانیم.
(۱۰) و به او گفته میشود: این عذابی که چشیدی بهسبب کفر و گناهانی است که کسب کردهای، و الله هیچیک از مخلوقاتش را بیگناه عذاب نمیکند.
(۱۱) و از مردم کسی است که مضطرب است و الله را با تردید عبادت میکند، یعنی اگر خیری از سلامتی و ثروت به او برسد بر ایمان و عبادتش برای الله باقی میماند، و اگر به بیماری و فقری مبتلا شود فال بد به دینش میزند و از آن بازمیگردد، دنیای او تباه شده است، زیرا کفر او سهمی از دنیا که برایش نوشته نشده است را برایش نخواهد افزود، و آخرتش با عذاب الله که با آن روبهرو میشود تباه شده است، این همان تباهی آشکار است.
(۱۲) به جای الله نمادهایی را عبادت میکند که اگر از آنها نافرمانی کند به او زیانی نمیرسانند، و اگر از آنها اطاعت کند نفعی به او نمیرسانند، این خواندن نمادهایی که نه زیان میرسانند و نه نفع، همان گمراهی دور از حق است.
(۱۳) این کافر که نمادها را عبادت میکند کسی را میخوانَد که ضررِ قطعی او از نفعِ نداشتهاش نزدیکتر است، چه بد معبودی است آن که زیانش نزدیکتر از نفعش است، و چه بد یاوری است برای کسیکه از او یاری بجوید، و چه بد دوستی است برای کسیکه او را به دوستی بگیرد.
(۱۴) در حقیقت الله کسانی را که به او ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند به بهشتهایی درمیآورد که نهرها از زیر کاخهایش جاری است، همانا الله آنچه را بخواهد انجام میدهد؛ چه رحمتی باشد برای کسیکه بر او رحم کند، و چه کیفری باشد برای کسیکه او را کیفر کند، و او سبحانه هیچ اجبارکنندهای ندارد.
(۱۵) هرکس گمان میکند الله پیامبرش ج را در دنیا و آخرت یاری نمیرساند، طنابی به سقف خانهاش بیاوزید، آنگاه با جدا کردن خویش از زمین خودش را با آن طناب خفه کند، آنگاه بنگرد آیا این کار خشمی را که در خویش مییابد از بین میبرد؛ زیرا مخالف، بخواهد یا نخواهد الله یاور پیامبرش ج است.
برخی فواید آیات:
• اسباب هدایت یا علمی است که با آن به حق رسیده میشود، یا هدایتگری است که آنها را به حق راهنمایی میکند، یا کتابی مورد اعتماد است که آنها را به حق هدایت میکند.
• غرور، اخلاقی است که از راهیابی به حق محروم میسازد.
• از عدالت الله این است که جز در قبال گناه کیفر نمیدهد.
• الله یاور پیامبر ج و دینش است هر چند کافران نپسندند.
﴿وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَٰهُ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖ وَأَنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يُرِيدُ١٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱلَّذِينَ هَادُواْ وَٱلصَّٰبِِٔينَ وَٱلنَّصَٰرَىٰ وَٱلۡمَجُوسَ وَٱلَّذِينَ أَشۡرَكُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡصِلُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ١٧ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يَسۡجُدُۤ لَهُۥۤ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ وَٱلنُّجُومُ وَٱلۡجِبَالُ وَٱلشَّجَرُ وَٱلدَّوَآبُّ وَكَثِيرٞ مِّنَ ٱلنَّاسِۖ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيۡهِ ٱلۡعَذَابُۗ وَمَن يُهِنِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن مُّكۡرِمٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يَشَآءُ۩١٨ ۞هَٰذَانِ خَصۡمَانِ ٱخۡتَصَمُواْ فِي رَبِّهِمۡۖ فَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ قُطِّعَتۡ لَهُمۡ ثِيَابٞ مِّن نَّارٖ يُصَبُّ مِن فَوۡقِ رُءُوسِهِمُ ٱلۡحَمِيمُ١٩ يُصۡهَرُ بِهِۦ مَا فِي بُطُونِهِمۡ وَٱلۡجُلُودُ٢٠ وَلَهُم مَّقَٰمِعُ مِنۡ حَدِيدٖ٢١ كُلَّمَآ أَرَادُوٓاْ أَن يَخۡرُجُواْ مِنۡهَا مِنۡ غَمٍّ أُعِيدُواْ فِيهَا وَذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ٢٢ إِنَّ ٱللَّهَ يُدۡخِلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ يُحَلَّوۡنَ فِيهَا مِنۡ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٖ وَلُؤۡلُؤٗاۖ وَلِبَاسُهُمۡ فِيهَا حَرِيرٞ٢٣ ﴾ [الحج: ۱۶-۲۳].
(۱۶) و همانگونه که دلایل آشکار بر رستاخیز را برایتان توضیح دادیم، قرآن را به صورت آیاتی آشکار بر محمد ج نازل کردیم، و الله به فضل خویش هرکس را بخواهد به راه هدایت و راستی توفیق میدهد.
(۱۷) همانا کسانی از این امت که به الله ایمان آوردهاند، و یهودیان، و صابئیها (گروهی از پیروان برخی پیامبران ‡)، و مسیحیان، و عبادت کنندگان آتش، و عبادت کنندگان نمادها - الله در روز قیامت میان آنها داوری میکند آنگاه مؤمنان را به بهشت، و دیگران را به جهنم درمیآورد، همانا الله بر تمام سخنان و اعمال بندگانش گواه است، و ذرهای از سخنان و اعمالشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۱۸) - ای رسول- آیا ندانستهای تمام فرشتگانی که در آسمان هستند، و تمام انسانها و جنهای مؤمنی که در زمین هستند برای طاعت در برابر الله سجده میکنند، و خورشید و ماه و ستارگان در آسمان، و کوهها و درختان و جنبندگان زمین از روی تسلیم برای او تعالی سجده میکنند؛ و بسیاری از مردم از روی طاعت در برابر او سجده میکنند، و بسیاری از روی طاعت از سجده برای او خودداری میکنند، پس عذاب الله به خاطر کفرشان بر آنها لازم شده است، و هرکس که الله بهسبب کفر او به خواری و پستی برایش حکم کند هیچکس را نخواهد داشت که او را گرامی دارد، بهراستیکه الله آنچه را بخواهد انجام میدهد، زیرا او سبحانه هیچ اجبارکنندهای ندارد.
الله در پی بیان کسانیکه از روی طاعت در برابر او تعالی سجده میکنند و کسانیکه از این کار خودداری میورزند، سرانجامِ هر یک از این دو گروه را ذکر نمود و فرمود:
(۱۹) این دو، دو گروه هستند که در مورد پروردگارشان مجادله میکنند که کدامیک برحق است: گروه ایمان، و گروه کفر؛ پس جهنم کافران را مانند لباسی که شخص میپوشد احاطه میکند، و از بالای سرشان آبی که در نهایت درجه حرارت است پاشیده میشود.
(۲۰) از شدت حرارت این آب رودههای شکمشان ذوب میشود، و به پوستهایشان میرسد و آنها را ذوب میکند.
(۲۱) و در جهنم چکشهای آهنین برای آنها است که فرشتگان ‡ با آنها بر سرهایشان میکوبند.
(۲۲) هربار که از سختی اندوهی که با آن روبهرو شدهاند بکوشند از جهنم خارج شوند به آن بازگردانده شوند، و به آنها گفته شود: عذاب جهنم سوزان را بچشید.
(۲۳) اما گروه ایمان و همان کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، الله آنها را در بهشتهایی درمیآورد که رودها از زیر کاخها و درختهایشان جاری است، و الله آنها را با آراستن با دستبندهای طلایی و با مروارید زینت میدهد، و لباسشان در آنجا ابریشم است.
برخی فواید آیات:
• هدایت به دست الله است که آن را به هر یک از بندگانش که بخواهد میبخشد.
• مراقبت الله بر تمام اعمال و احوال بندگانش.
• خضوع تمام مخلوقات از روی تقدیر برای الله، و خضوع مؤمنان از روی طاعت برای او تعالی.
• عذاب بر کافران و گناهکاران نازل میشود، و رحمت برای مؤمنان و طاعتگران ثابت است.
﴿وَهُدُوٓاْ إِلَى ٱلطَّيِّبِ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ وَهُدُوٓاْ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡحَمِيدِ٢٤ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ ٱلَّذِي جَعَلۡنَٰهُ لِلنَّاسِ سَوَآءً ٱلۡعَٰكِفُ فِيهِ وَٱلۡبَادِۚ وَمَن يُرِدۡ فِيهِ بِإِلۡحَادِۢ بِظُلۡمٖ نُّذِقۡهُ مِنۡ عَذَابٍ أَلِيمٖ٢٥ وَإِذۡ بَوَّأۡنَا لِإِبۡرَٰهِيمَ مَكَانَ ٱلۡبَيۡتِ أَن لَّا تُشۡرِكۡ بِي شَيۡٔٗا وَطَهِّرۡ بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡقَآئِمِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ٢٦ وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ٢٧ لِّيَشۡهَدُواْ مَنَٰفِعَ لَهُمۡ وَيَذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ فِيٓ أَيَّامٖ مَّعۡلُومَٰتٍ عَلَىٰ مَا رَزَقَهُم مِّنۢ بَهِيمَةِ ٱلۡأَنۡعَٰمِۖ فَكُلُواْ مِنۡهَا وَأَطۡعِمُواْ ٱلۡبَآئِسَ ٱلۡفَقِيرَ٢٨ ثُمَّ لۡيَقۡضُواْ تَفَثَهُمۡ وَلۡيُوفُواْ نُذُورَهُمۡ وَلۡيَطَّوَّفُواْ بِٱلۡبَيۡتِ ٱلۡعَتِيقِ٢٩ ذَٰلِكَۖ وَمَن يُعَظِّمۡ حُرُمَٰتِ ٱللَّهِ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّهُۥ عِندَ رَبِّهِۦۗ وَأُحِلَّتۡ لَكُمُ ٱلۡأَنۡعَٰمُ إِلَّا مَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡۖ فَٱجۡتَنِبُواْ ٱلرِّجۡسَ مِنَ ٱلۡأَوۡثَٰنِ وَٱجۡتَنِبُواْ قَوۡلَ ٱلزُّورِ٣٠ ﴾ [الحج: ۲۴-۳۰].
(۲۴) و الله آنها را در زندگی دنیا به سخنان پاکیزه مانند گواهی بر اینکه هیچ مبعود برحقی جز الله نیست، و تکبیر، و تحمید، و به راه اسلام پسندیده راهنمایی کرده است.
(۲۵) همانا کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند، و دیگران را از ورود در اسلام برمیگردانند، و مردم را از مسجدالحرام بازمیدارند، چنانکه مشرکان در سال حدیبیه انجام دادند به زودی عذاب دردناکی را به آنها میچشانیم. در این مسجد که آن را قبلۀ مردم در نماز و یکی از مناسک حج و عمره قرار دادیم، و در آنجا مکی مقیم آن و مسافران غیر ساکن مکه یکسان هستند، و هرکس در آنجا بخواهد با وقوع گناهی از روی عمد از حق منحرف شود عذابی دردآور به او میچشانیم.
(۲۶) و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که مکان و حدود این خانه را پس از اینکه ناشناخته بود برای ابراهیم ÷ مشخص کردیم، و به او وحی کردیم که هیچچیز را در عبادت من شریک مگردان، بلکه تنها مرا عبادت کن، و خانهام را از نجاستهای حسی و معنوی برای طوافگزاران آن، و نمازگزاران در آن پاکیزه گردان.
(۲۷) و به عنوان دعوتگرِ مردم بهسوی حج این خانه که تو را به ساخت آن فرمان دادیم در میان آنها ندا بده؛ تا پیاده یا سوار بر هر شتر لاغری که مسیری جانکاه را پیموده بهسوی تو بیایند، و شتران، آنها را سوار بر خویش از هر راه دوری بیاورند.
(۲۸) تا منفعتی را که از آمرزش گناهان، و رسیدن به پاداش، و توحید کلمه و سایر منافع به آنها بازمیگردد به چشم خویش ببینند، و برای اینکه به سپاس از الله در قبال شتر و گاو و گوسفندانی که به آنها ارزانی داشته است نام او تعالی را بر قربانیهایی که در روزهای مشخص یعنی دهم ذوالحجه و سه روز پس از آن ذبح میکنند یاد کنند؛ آنگاه از این قربانیها بخورید و از آنها به کسانیکه فقر شدیدی دارند اطعام کنید.
(۲۹) سپس باید سایر مناسک حج خویش را برپا دارند، و با تراشیدن سرهایشان و کوتاهکردن ناخنهایشان و برطرفکردن چرک متراکم بر آنها بهسبب احرام از احرام درآیند، و باید به حج یا عمره یا قربانیای که بر خود واجب گردانیدهاند وفا کنند، و باید طواف افاضه به خانهای که الله آن را از تسلط طغیانگران بر آن آزاد ساخت انجام دهند.
(۳۰) این موارد که به آن فرمان یافتید- از مُحلل شدن با تراشیدن سر و کوتاه کردن ناخنها و برطرف ساختن چرکها، و وفا به نذر و طواف خانه- الله آنها را بر شما واجب کرده است، پس آنچه را الله بر شما واجب کرده است بزرگ شمارید، و هرکس برای بزرگداشت حدود الله از اینکه در آنها واقع شود و بزرگداشت حرماتش که آنها را حلال شمارد از آنچه که الله به ترک آن در حال احرامش فرمان داده است بپرهیزد، در دنیا و آخرت نزد پروردگار سبحانه برایش بهتر است. و – ای مردم- حیوانات شتر و گاو و گوسفند برایتان مباح شده است، پس از میان آنها نه حامی و نه بحیره و نه وصیله برایتان حرام نشده است، و چیزی از آنها حرام نشده است مگر حرمت مردار و خون و سایر موارد که در قرآن مییابید، پس از پلیدی که همان معبودهای باطل هستند دوری کنید، و از هر سخن باطل و دروغی بر الله یا بر مخلوقاتش دوری گزینید.
برخی فواید آیات:
• حرمت بیت الحرام، احتیاط از گناهان را در آن بیشتر از سایر اماکن میطلبد.
• بیت الله الحرام پناهگاه دلهای مؤمنان در هر زمان و مکانی است.
• هم منافع دنیوی و هم منافع اخروی حج به مردم بازمیگردد.
• شکر نعمتها ترحم بر ضعیفان را ایجاب میکند.
﴿حُنَفَآءَ لِلَّهِ غَيۡرَ مُشۡرِكِينَ بِهِۦۚ وَمَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ ٱلسَّمَآءِ فَتَخۡطَفُهُ ٱلطَّيۡرُ أَوۡ تَهۡوِي بِهِ ٱلرِّيحُ فِي مَكَانٖ سَحِيقٖ٣١ ذَٰلِكَۖ وَمَن يُعَظِّمۡ شَعَٰٓئِرَ ٱللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقۡوَى ٱلۡقُلُوبِ٣٢ لَكُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى ثُمَّ مَحِلُّهَآ إِلَى ٱلۡبَيۡتِ ٱلۡعَتِيقِ٣٣ وَلِكُلِّ أُمَّةٖ جَعَلۡنَا مَنسَكٗا لِّيَذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَىٰ مَا رَزَقَهُم مِّنۢ بَهِيمَةِ ٱلۡأَنۡعَٰمِۗ فَإِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ فَلَهُۥٓ أَسۡلِمُواْۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُخۡبِتِينَ٣٤ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَٱلصَّٰبِرِينَ عَلَىٰ مَآ أَصَابَهُمۡ وَٱلۡمُقِيمِي ٱلصَّلَوٰةِ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣٥ وَٱلۡبُدۡنَ جَعَلۡنَٰهَا لَكُم مِّن شَعَٰٓئِرِ ٱللَّهِ لَكُمۡ فِيهَا خَيۡرٞۖ فَٱذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهَا صَوَآفَّۖ فَإِذَا وَجَبَتۡ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنۡهَا وَأَطۡعِمُواْ ٱلۡقَانِعَ وَٱلۡمُعۡتَرَّۚ كَذَٰلِكَ سَخَّرۡنَٰهَا لَكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٣٦ لَن يَنَالَ ٱللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَآؤُهَا وَلَٰكِن يَنَالُهُ ٱلتَّقۡوَىٰ مِنكُمۡۚ كَذَٰلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمۡ لِتُكَبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمۡۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٣٧ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يُدَٰفِعُ عَنِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٖ كَفُورٍ٣٨ ﴾ [الحج: ۳۱-۳۸].
(۳۱) از این موارد بپرهیزید درحالیکه از هر دینی غیر از دین الله که نزد او پسندیده است رویگردان باشید، و هیچکس را در عبادت شریک او تعالی نگردانید، و هرکس به الله شرک ورزد گویی از آسمان سقوط کرده، و پرندگان گوشت و استخوانهایش را قاپیدهاند، یا باد او را به مکانی دور افکنده است.
(۳۲) این است توحید الله و اخلاص برای او، و پرهیز از معبودهای باطل و پرهیز از سخن دروغ که الله شما را به آن فرمان داد. و هرکس مَعالِم دین – از جمله هدی (قربانی) و مناسک حج را بزرگ شمارد، همانا بزرگداشت آن نشان از تقوای دلها برای پروردگارشان است.
(۳۳) در قربانیهایی که در کنار این خانه، آنها را ذبح میکنید برایتان منافعی مانند سوارشدن و پشم و تولید مثل و شیر است، تا مدت مشخصی برای ذبح آن هنگام نزدیکشدن به بیت الله که آن را از تسلط طغیانگران آزاد ساخته است.
(۳۴) و برای هر یک از امتهای پیشین منسکی برای ریختن خون قربانی برای الله قرار دادیم؛ تا به پاس شکر الله بر شتر و گاو و گوسفندانی که به آنها روزی داده است، نام الله را هنگام ذبح بر این قربانیها یاد کنند؛ پس – ای مردم- معبود برحق شما معبود یگانهای است که هیچ شریکی ندارد، پس با اذعان و طاعت فقط در برابر او گردن نهید، و – ای رسول- خشوع کنندگان مخلص را به آنچه آنها را شاد میگرداند خبر دِه.
(۳۵) همان کسانیکه هرگاه الله یاد شود از کیفرش بترسند، آنگاه از مخالفت با امرش دوری کنند، و نماز را کامل برپا دارند، و اگر آسیبی به آنها رسید شیکیبایی میکنند، و از آنچه الله به آنها روزی داده است در نیکیها انفاق میکنند.
(۳۶) شتران و گاوهایی که بهسوی این خانه آورده میشوند را از شعائر و نشانههای دین برایتان قرار دادیم، و منافع دینی و دنیوی در آنها برایتان است، پس هنگام قربانی کردن آنها، بعد از اینکه برپا ایستادهاند و یکی از دستانشان بسته شده تا فرار نکنند بگویید: (بِاسمِ الله)، و پس از ذبح چون به پهلو افتادند – ای آورندگان قربانی- از آنها بخورید و به فقیری که از سوال خویشتنداری میکند، و به فقیری که درخواست میکند از آن بدهید. همانگونه که قربانیها را در باربری و سوارشدن رام شما قرار دادیم در رفتن بهسوی قربانگاه نیز به اطاعت شما درآوردیم؛ تا به الله نزدیکی جویید. باشد که در برابر نعمت رامکردن آنها در برابر خویش شکر الله را به جای آورید.
(۳۷) هرگز گوشت و خون قربانیهایی که پیش میفرستید به الله نمیرسد، و بهسوی او تعالی بالا نمیرود، بلکه تقوای الهی شما در آنها به اینکه در طاعت خویش مخلصانه با آنها بهسوی الله نزدیکی بجویید، بهسوی او تعالی بالا میرود؛ الله اینگونه آنها را برایتان رام کرد تا الله را به شکرانۀ حقی که شما را بر آن توفیق داد به بزرگی یاد کنید. و – ای رسول- به نیکوکاران در عبادت برای پروردگارشان و در تعامل با مخلوقاتش به آنچه که آنها را شاد میگرداند خبر دِه.
(۳۸) بهراستی الله از کسانیکه به او تعالی ایمان آوردهاند شر دشمنانشان را دفع میکند، همانا الله هیچ خیانتکار در امانت، و ناسپاس نعمتهای الله را که شکر او تعالی را بر نعمتها به جای نمیآورد دوست ندارد، بلکه بر او خشم میگیرد.
برخی فواید آیات:
• بیان مثل برای نزدیککردن تصاویر معنوی با قراردادن آن در لباس حسی، هدف تربیتی بزرگی است.
• فضیلت تواضع و فروتنی.
• احسان یکی از اسباب سعادت است.
• ایمان سبب دفاع الله از بنده و توجه او تعالی بر اوست.
﴿أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَٰتَلُونَ بِأَنَّهُمۡ ظُلِمُواْۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ نَصۡرِهِمۡ لَقَدِيرٌ٣٩ ٱلَّذِينَ أُخۡرِجُواْ مِن دِيَٰرِهِم بِغَيۡرِ حَقٍّ إِلَّآ أَن يَقُولُواْ رَبُّنَا ٱللَّهُۗ وَلَوۡلَا دَفۡعُ ٱللَّهِ ٱلنَّاسَ بَعۡضَهُم بِبَعۡضٖ لَّهُدِّمَتۡ صَوَٰمِعُ وَبِيَعٞ وَصَلَوَٰتٞ وَمَسَٰجِدُ يُذۡكَرُ فِيهَا ٱسۡمُ ٱللَّهِ كَثِيرٗاۗ وَلَيَنصُرَنَّ ٱللَّهُ مَن يَنصُرُهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ٤٠ ٱلَّذِينَ إِن مَّكَّنَّٰهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَمَرُواْ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَنَهَوۡاْ عَنِ ٱلۡمُنكَرِۗ وَلِلَّهِ عَٰقِبَةُ ٱلۡأُمُورِ٤١ وَإِن يُكَذِّبُوكَ فَقَدۡ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَعَادٞ وَثَمُودُ٤٢ وَقَوۡمُ إِبۡرَٰهِيمَ وَقَوۡمُ لُوطٖ٤٣ وَأَصۡحَٰبُ مَدۡيَنَۖ وَكُذِّبَ مُوسَىٰۖ فَأَمۡلَيۡتُ لِلۡكَٰفِرِينَ ثُمَّ أَخَذۡتُهُمۡۖ فَكَيۡفَ كَانَ نَكِيرِ٤٤ فَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَا وَهِيَ ظَالِمَةٞ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا وَبِئۡرٖ مُّعَطَّلَةٖ وَقَصۡرٖ مَّشِيدٍ٤٥ أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَتَكُونَ لَهُمۡ قُلُوبٞ يَعۡقِلُونَ بِهَآ أَوۡ ءَاذَانٞ يَسۡمَعُونَ بِهَاۖ فَإِنَّهَا لَا تَعۡمَى ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَلَٰكِن تَعۡمَى ٱلۡقُلُوبُ ٱلَّتِي فِي ٱلصُّدُورِ٤٦ ﴾ [الحج: ۳۹-۴۶].
پس از اینکه الله فرمود از مؤمنان دفاع میکند، و دلهایشان آرام گرفت، اجازۀ قتال با کافران را به آنها داد و فرمود:
(۳۹) الله به مؤمنانی که مشرکان با آنها میجنگند، بهسبب ستم دشمنانشان که بر آنها واقع شده است اجازه قتال داده است، و بهراستیکه الله بر پیروزی مؤمنان بر دشمنان آنها بدون قتال هم تواناست، اما حکمت او تعالی اقتضا کرده که مؤمنان را با قتال کافران بیازماید.
(۴۰) همان کسانیکه کافران آنها را ستمکارانه از خانههایشان راندند، بدون اینکه جرمی مرتکب شده باشند مگر اینکه گفتند: پروردگار ما الله است، پروردگاری جز او نداریم. و اگر الله قتالی را که برای پیامبران و مؤمنان تشریع کرده تشریع نکرده بود بهطور قطع بر اماکن عبادت تجاوز میکردند، آنگاه صومعههای راهبهها، و کنیسههای نصاری، و معابد یهودیان، و مساجد مسلمانان که برای نماز آماده شده است، و در آنها مسلمانان الله را بسیار یاد میکنند ویران میکردند، و بهطور قطع الله بر کسیکه دین و پیامبرش را یاری رساند یاری میکند، زیرا الله بر یاری کسیکه دینش را یاری رساند تواناست، و ذات شکستپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیگردد.
(۴۱) اینها که وعدۀ یاری به آنها داده شده است همان کسانی هستند که اگر آنها را با پیروزی بر دشمنانشان در زمین قدرت دهیم نماز را به کاملترین وجه برپا میدارند، و زکات اموالشان را میدهند، و به آنچه که شریعت به آن امر کرده امر میکنند، و از آنچه که شریعت از آن نهی کرده نهی میکنند، و مرجع کارها در پاداش و کیفر بر آنها فقط از آنِ الله است.
(۴۲) و – ای رسول- اگر قومت تو را تکذیب کنند، شکیبایی کن زیرا تو نخستین رسولی نیستی که قومش او را تکذیب کردند، و قبل از قوم تو قوم نوح، نوح ÷ را، و قوم عاد هود ÷ را، و قوم ثمود صالح ÷ را تکذیب کردهاند.
(۴۳) و قوم ابراهیم، ابراهیم ÷ را و قوم لوط، لوط ÷ را تکذیب کردند.
(۴۴) و اصحاب مدین شعیب ÷ را، و فرعون و قومش موسی ÷ را تکذیب کردند، آنگاه کیفر اقوامشان را برای نزدیک ساختنِ تدریجی آنها به عذاب به تأخیر انداختم، سپس آنها را به عذاب گرفتم، پس بیندیش چگونه کارشان را نپسندیدم، که آنها را بهسبب کفرشان نابود کردهام.
(۴۵) پس چه بسیار شهرهایی را – درحالیکه بهسبب کفرشان ستمکار بودند- با عذابی ریشهکن نابود کردیم، و خانههایشان ویران و خالی از سکنه است، و چه بسیار پیرامونِ چاههایی که از آبآورانش که نابود شدهاند خالی است، و چه بسیار کاخهای مرتفع و مجللی که ساکنانش از عذاب محفوظ نماندند.
(۴۶) آیا اینها که آنچه را رسول ج آورده است تکذیب میکنند در زمین نگشتهاند؛ تا آثار این شهرهای نابودشده را ببینند، آنگاه با عقلهایشان بیندیشند و پند بگیرند، و قصههایشان را آنگونه که قبول افتد بشنوند، زیرا کوری واقعی کوری چشم نیست، بلکه کوری کشنده و نابودگر، همان کوری بصیرت است، بهگونهای که صاحبش عبرتگیری و پندآموزی نداشته باشد.
برخی فواید آیات:
• اثبات دو صفت قدرت و عزت برای الله.
• اثبات مشروعیت جهاد؛ برای حفظ اماکن عبادت.
• برپایی دین سبب یاریرساندن الله به بندگان مؤمنش است.
• کوری دلها مانع عبرتگیری از آیات الله است.
﴿وَيَسۡتَعۡجِلُونَكَ بِٱلۡعَذَابِ وَلَن يُخۡلِفَ ٱللَّهُ وَعۡدَهُۥۚ وَإِنَّ يَوۡمًا عِندَ رَبِّكَ كَأَلۡفِ سَنَةٖ مِّمَّا تَعُدُّونَ٤٧ وَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ أَمۡلَيۡتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٞ ثُمَّ أَخَذۡتُهَا وَإِلَيَّ ٱلۡمَصِيرُ٤٨ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّمَآ أَنَا۠ لَكُمۡ نَذِيرٞ مُّبِينٞ٤٩ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٥٠ وَٱلَّذِينَ سَعَوۡاْ فِيٓ ءَايَٰتِنَا مُعَٰجِزِينَ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ٥١ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رَّسُولٖ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّآ إِذَا تَمَنَّىٰٓ أَلۡقَى ٱلشَّيۡطَٰنُ فِيٓ أُمۡنِيَّتِهِۦ فَيَنسَخُ ٱللَّهُ مَا يُلۡقِي ٱلشَّيۡطَٰنُ ثُمَّ يُحۡكِمُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٥٢ لِّيَجۡعَلَ مَا يُلۡقِي ٱلشَّيۡطَٰنُ فِتۡنَةٗ لِّلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ وَٱلۡقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمۡۗ وَإِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ لَفِي شِقَاقِۢ بَعِيدٖ٥٣ وَلِيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَيُؤۡمِنُواْ بِهِۦ فَتُخۡبِتَ لَهُۥ قُلُوبُهُمۡۗ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهَادِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٥٤ وَلَا يَزَالُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي مِرۡيَةٖ مِّنۡهُ حَتَّىٰ تَأۡتِيَهُمُ ٱلسَّاعَةُ بَغۡتَةً أَوۡ يَأۡتِيَهُمۡ عَذَابُ يَوۡمٍ عَقِيمٍ٥٥ ﴾ [الحج: ۴۷-۵۵].
(۴۷) و – ای رسول- کافران قومت به شتاب از تو خواستار عذاب به تعجیلافتاده در دنیا و عذاب مدتدار در آخرت بهخاطر آنچه که به این دو انذار شدهاند هستند، اما الله در آنچه از این دو عذاب به آنها وعده داده است خلاف نمیکند، و یک نمونه از عذاب به تعجیلافتاده آن است که در روز بدر به آنها رسید، و همانا یک روز عذاب در آخرت بهسبب عذابی که در آن هستند مانند هزار سال از سالهای دنیاست که برمیشمارند.
(۴۸) و چه بسیار شهرهایی که عذاب ساکنانش را به تأخیر انداختم درحالیکه بهسبب کفرشان ستمگر بودند، و برای نزدیک ساختن تدریجی آنها به عذاب، عذابشان را به تعجیل نینداختم. سپس آنها را با عذابی ریشهکن برگرفتم، و بازگشت آنها در روز قیامت فقط بهسوی من است، آنگاه آنها را بهسبب کفرشان به عذابی همیشگی جزا میدهم.
(۴۹) ای مردم، من فقط انذاردهندهای برایتان هستم که آنچه را برای آن فرستاده شدهام آشکارا ابلاغ میکنم.
(۵۰) پس برای کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند از جانب پروردگارشان آمرزشی برای گناهانشان، و روزیای گرامی در بهشت که هرگز قطع نمیشود دارند.
(۵۱) و کسانیکه در تکذیب آیات ما میکوشند به این پندار که خواهند توانست الله را ناتوان سازند و از دست او بگریزند و آنها را عذاب نمیکند، آنها ساکنان آتش جهنم هستند که همانند دوستی، همنشین آن هستند.
(۵۲) و – ای رسول- هیچ رسول و هیچ پیامبری را پیش از تو نفرستادهایم مگر وقتیکه کتاب الله را میخواند شیطان در قرائت او چیزی را که آن را بر مردم مشتبه میکرد از وحی است القا میکرد، اما الله آنچه را شیطان از القای خویش القا میکند تباه میسازد، و آیاتش را استوار میگرداند، و الله بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز بر او پوشیده نمیماند و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار داناست.
(۵۳) شیطان در قرائت پیامبر القا میکند تا الله آنچه را او القا میکند امتحانی برای منافقان و مشرکانی که دلهایشان سخت شده است قرار دهد، و همانا ستمکارانِ منافق و مشرک در دشمنی با الله و رسولش و دوری از حق و راه راست قرار دارند.
(۵۴) و برای اینکه آنها که الله علم به آنها عطا کرده است به یقین بدانند قرآن نازل شده بر محمد ج همان حقیقتی است که – ای رسول- الله آن را بر تو وحی کرد تا با آن بر ایمان خویش بیفزایند، و دلهایشان در برابر آن خاضع و فروتن گردد، و بهراستی الله کسانی را که به او ایمان آوردهاند به پاداش فروتنی آنها در برابر او تعالی، بهسوی راه حق و راستی که هیچ انحرافی ندارد هدایت میکند.
(۵۵) و کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند و رسولش را تکذیب کردهاند پیوسته در قرآن که الله بر تو نازل کرده است در تردید هستند، و بر این کار ادامه میدهند تا اینکه قیامت به صورت ناگهانی و درحالیکه بر این وضعیت هستند آنها را فرا گیرد، یا عذاب روزیکه هیچ رحمت و خیری در آن روز برایشان نیست، یعنی روز قیامت آنها را فراگیرد.
برخی فواید آیات:
• نزدیک ساختن تدریجی ستمگر به عذاب تا اینکه به ستمش ادامه دهد سنتی الهی است.
• الله کتاب خویش را از تبدیل و تحریف حفظ کرده و نیرنگهای دستیاران شیطان را از آن بازداشته است.
• نفاق و سختی دلها دو بیماری کشنده هستند.
• ایمان ثمرۀ علم، و خشوع و خضوع در برابر اوامر الله، ثمرۀ ایمان است.
﴿ٱلۡمُلۡكُ يَوۡمَئِذٖ لِّلَّهِ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡۚ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٥٦ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا فَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ٥٧ وَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوٓاْ أَوۡ مَاتُواْ لَيَرۡزُقَنَّهُمُ ٱللَّهُ رِزۡقًا حَسَنٗاۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهُوَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ٥٨ لَيُدۡخِلَنَّهُم مُّدۡخَلٗا يَرۡضَوۡنَهُۥۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٞ٥٩ ۞ذَٰلِكَۖ وَمَنۡ عَاقَبَ بِمِثۡلِ مَا عُوقِبَ بِهِۦ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيۡهِ لَيَنصُرَنَّهُ ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٞ٦٠ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِ وَأَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٞ٦١ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ٦٢ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَتُصۡبِحُ ٱلۡأَرۡضُ مُخۡضَرَّةًۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٞ٦٣ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٦٤ ﴾ [الحج: ۵۶-۶۴].
(۵۶) فرمانروایی روز قیامت- روزیکه عذابی که به اینها وعده داده میشد آنها را فراگیرد- فقط برای الله است، و هیچ نزاع کنندهای در آن روز ندارد، او سبحانه میان مؤمنان و کافران داوری میکند، آنگاه به هر یک از آنها به آنچه که استحقاقش را دارند حکم میکند، یعنی برای کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند پاداشی بزرگ است که همان بهشتهای پرنعمت و جاویدانی است که پایان نمیپذیرد.
(۵۷) و برای کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند و آیات نازل شدۀ ما بر رسولمان را تکذیب کردهاند، عذابی خوار کننده است که الله در جهنم با آن آنها را خوار میکند.
(۵۸) و کسانیکه خانهها و وطنهایشان را برای طلب رضای الله و تقویت دینش رها کردهاند، سپس در جهاد در راه الله کشته شده، یا مردهاند، بهطور قطع الله آنها را در بهشت به رزقی نیکو و همیشگی که پایان نمیپذیرد روزی خواهد داد، و بهراستیکه الله سبحانه بهترین روزی دهندگان است.
(۵۹) بهطور قطع الله آنها را به مکانی که آن را میپسندند یعنی بهشت درخواهد آورد، و بهراستیکه الله از افعال و نیات آنها آگاه است، و بسیار بردبار است که کیفر آنها را به خاطر آنچه در آن کوتاهی کردند به تعجیل نینداخته است.
(۶۰) افزون بر این مورد یعنی وارد ساختن مهاجران در راه الله به بهشت، اِذن مقابله با متجاوز به مانند تجاوزی که کرده است نیز میباشد چنانکه در این مورد گناهی بر ستمدیده نیست. اما اگر متجاوز دوباره ستم کند الله بهطور قطع ستمدیده را یاری میرساند. همانا الله گناهان مؤمنان را میبخشد، و برایشان آمرزنده است.
(۶۱) این یاری به ستمدیده به این سبب است که الله بر آنچه بخواهد تواناست. یکی از مظاهر قدرت او تعالی، درآوردن شب در روز، و روز در شب با افزودن یکی از آنها و کاستن از دیگری است. و اینکه الله سخنان بندگانش را میشنود، و از کارهایشان آگاه است و ذرهای از سخنان و کارهایشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۶۲) این درآوردن شب در روز، و روز در شب توسط الله؛ به این سبب است که الله عین حق است، پس دین او حق است، و وعدۀ او حق است، و یاری رساندن او به مؤمنان حق است، و به این سبب معبودهایی را که مشرکان به جای الله عبادت میکنند همان باطلی است که هیچ اساسی ندارد، و به این سبب الله بر مخلوقاتش از نظر ذات و اندازه و قدرت برتر است، و ذات بزرگی است که کبریا و عظمت و جلال از آنِ اوست.
(۶۳) - ای رسول- آیا ندیدهای که الله از آسمان بارانی فرو فرستاد، آنگاه زمین پس از نزول باران بر آن با گیاهانی که رویاند سبز شد، همانا الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است که باران را برایشان فرو فرستاد، و گیاهان زمین را برایشان رویاند، و نسبت به مصالح آنها بسیار داناست، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۶۴) فرمانروایی آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، تنها از آنِ او است، و بهراستیکه الله همان ذات بینیازی است که به هیچیک از مخلوقاتش نیازی ندارد، و در هر حال ستوده شده است.
برخی فواید آیات:
• جایگاه و بیان فضیلت هجرت در اسلام.
• جواز مقابله به مثل در کیفر.
• الله در دنیا و آخرت به ستمدیده یاری میرساند.
• اثبات صفات برتر برای الله به آنچه سزاوار جلال او تعالی است؛ مانند علم و شنیدن و دیدن و برتری.
﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱلۡفُلۡكَ تَجۡرِي فِي ٱلۡبَحۡرِ بِأَمۡرِهِۦ وَيُمۡسِكُ ٱلسَّمَآءَ أَن تَقَعَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِٱلنَّاسِ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ٦٥ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَحۡيَاكُمۡ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يُحۡيِيكُمۡۗ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَكَفُورٞ٦٦ لِّكُلِّ أُمَّةٖ جَعَلۡنَا مَنسَكًا هُمۡ نَاسِكُوهُۖ فَلَا يُنَٰزِعُنَّكَ فِي ٱلۡأَمۡرِۚ وَٱدۡعُ إِلَىٰ رَبِّكَۖ إِنَّكَ لَعَلَىٰ هُدٗى مُّسۡتَقِيمٖ٦٧ وَإِن جَٰدَلُوكَ فَقُلِ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا تَعۡمَلُونَ٦٨ ٱللَّهُ يَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ٦٩ أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ٧٠ وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ سُلۡطَٰنٗا وَمَا لَيۡسَ لَهُم بِهِۦ عِلۡمٞۗ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِن نَّصِيرٖ٧١ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ تَعۡرِفُ فِي وُجُوهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلۡمُنكَرَۖ يَكَادُونَ يَسۡطُونَ بِٱلَّذِينَ يَتۡلُونَ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِنَاۗ قُلۡ أَفَأُنَبِّئُكُم بِشَرّٖ مِّن ذَٰلِكُمُۚ ٱلنَّارُ وَعَدَهَا ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٧٢ ﴾ [الحج: ۶۵-۷۲].
(۶۵) - ای رسول- آیا ندیدهای که الله جنبندگان و جماداتی را که در زمین است برای منافع و رفع نیازهای شما رامِ تو و مردم کرد، و کشتیهایی را که در دریا به امر و تسخیر او از یک سرزمین به سرزمینی دیگر در حرکت هستند برای شما رام گرداند، و آسمان را نگه میدارد تا بر روی زمین جز به اِذن او سقوط نکند، زیرا اگر به آسمان اجازه دهد که بر زمین سقوط کند بهطور قطع این اتفاق خواهد افتاد، همانا الله نسبت به مردم بسیار مهربان و بخشنده است، که با وجود ستمی که دارند این اشیا را در تسخیر آنها قرار داده است.
(۶۶) و الله همان ذاتی است که شما را زنده گرداند آنگاه که شما را از نیستی پدید آورد، سپس وقتی عمرهایتان پایان یابد شما را میمیراند، سپس شما را پس از مرگتان زنده میگرداند تا شما را در قبال اعمالتان مورد محاسبه قرار دهد، و در قبال آن جزا دهد، بهراستیکه انسان با عبادت دیگران همراه الله، نسبت به نعمتهای الله – با وجود اینکه آشکار هستند- بسیار ناسپاس است.
(۶۷) برای پیروان هر ملتی شریعتی قرار دادیم، که به شریعت خودشان عمل میکنند، پس – ای رسول- مشرکان و پیروان ادیان دیگر نباید در شریعت تو با تو منازعه کنند، زیرا به حق که تو از آنها برتر هستی؛ و آنها اصحاب باطل هستند، و مردم را به اخلاص توحید برای الله فراخوان، زیرا تو بر راه راستی که هیچ انحرافی ندارد قرار داری.
(۶۸) و اگر خودداری کردند مگر اینکه پس از ظهور حجت با تو مجادله کنند پس کارشان را به الله واگذار و برای تهدید بگو: الله به تمام اعمالیکه انجام میدهید آگاهتر است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی در قبال آن شما را جزا خواهد داد.
(۶۹) الله میان بندگان مؤمن و کافر خویش در روز قیامت در آنچه از امر دین که در دنیا در آن اختلاف داشتند داوری میکند.
(۷۰) - ای رسول- آیا ندانستهای که الله آنچه در آسمان، و آنچه در زمین است را میداند، و ذرهای از آنچه در این دو است بر او پوشیده نمیماند، زیرا علم آن در لوح محفوظ ثبت شده است، بهراستیکه تمام آن بر الله آسان است.
(۷۱) و مشرکان به جای الله معبودهایی را عبادت میکنند که الله هیچ حجتی بر عبادت آنها در کتابهایش نازل نکرده است، و هیچ دلیل علمی هم بر آن ندارند، بلکه تنها مستند آنها تقلید کورکورانه از پدرانشان است، و ستمکاران هیچ یاوری ندارند که آنچه از عذاب الله به آنها میرسد از آنها بازدارد.
(۷۲) و هرگاه آیات آشکار ما در قرآن بر آنها خوانده میشود در چهرۀ کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند نپسندیدن این آیات را از گرفتگی چهرههایشان هنگام شنیدن آیات میشناسی، و نزدیک است که از شدت خشم به کسانیکه آیات ما را بر آنها میخوانی حملهور شوند، - ای رسول- به آنها بگو: آیا شما را به آنچه که از خشم و گرفتگی چهرههایتان بدتر است باخبر سازم؟ یعنی همان جهنمی که الله به کافران وعده داده آنها را در آن درمیآورد، و چه بد مقصدی است که به آن میرسند.
برخی فواید آیات:
• یکی از نعمتهای الله بر مردم این است که آنچه در آسمانها و زمین است را در تسخیر آنها قرار داده است.
• اثبات دو صفت ترحم و مهربانی برای الله تعالی.
• احاطۀ علم الله به آنچه در آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد.
• تقلید کورکورانه سبب تمسک مشرکان در شرک به الله تعالی است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٞ فَٱسۡتَمِعُواْ لَهُۥٓۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَن يَخۡلُقُواْ ذُبَابٗا وَلَوِ ٱجۡتَمَعُواْ لَهُۥۖ وَإِن يَسۡلُبۡهُمُ ٱلذُّبَابُ شَيۡٔٗا لَّا يَسۡتَنقِذُوهُ مِنۡهُۚ ضَعُفَ ٱلطَّالِبُ وَٱلۡمَطۡلُوبُ٧٣ مَا قَدَرُواْ ٱللَّهَ حَقَّ قَدۡرِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ٧٤ ٱللَّهُ يَصۡطَفِي مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلٗا وَمِنَ ٱلنَّاسِۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٞ٧٥ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٧٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱرۡكَعُواْ وَٱسۡجُدُواْۤ وَٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمۡ وَٱفۡعَلُواْ ٱلۡخَيۡرَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ۩٧٧ وَجَٰهِدُواْ فِي ٱللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِۦۚ هُوَ ٱجۡتَبَىٰكُمۡ وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖۚ مِّلَّةَ أَبِيكُمۡ إِبۡرَٰهِيمَۚ هُوَ سَمَّىٰكُمُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ مِن قَبۡلُ وَفِي هَٰذَا لِيَكُونَ ٱلرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيۡكُمۡ وَتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِۚ فَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱعۡتَصِمُواْ بِٱللَّهِ هُوَ مَوۡلَىٰكُمۡۖ فَنِعۡمَ ٱلۡمَوۡلَىٰ وَنِعۡمَ ٱلنَّصِيرُ٧٨ ﴾ [الحج: ۷۳-۷۸].
(۷۳) ای مردم، مَثلی زده شده است پس به آن گوش دهید و از آن پند بگیرید، همانا معبودها و سایر چیزهایی را که به جای الله عبادت میکنید بهسبب ناتوانیشان هرگز نمیتوانند مگسی را با وجود کوچکی آن بیافرینند. حتی اگر همگی آنها بر این کار جمع شوند باز هم نخواهند توانست آن را بیافرینند. و اگر مگس چیزی از آنچه که برایشان گوارا و لذیذ است و شبیه آن را برباید نمیتوانند آن را از مگس بازپس بگیرند، و از ناتوانی آنها در آفرینش مگس، و بازپسگرفتن اشیائشان از آن؛ ناتوانی آنها از کاری بزرگتر از این کار آشکار میگردد. حال - با وجود ناتوانی آنها- چگونه آنها را به جای الله عبادت میکنید؟! هم این طالب یعنی همان نمادِ معبود که نمیتواند آنچه را که مگس از او به زور گرفته است بازپس گیرد ناتوان است، و هم این مطلوب که همان مگس است ناتوان است.
(۷۴) الله را آنگونه که حق بزرگداشت اوست بزرگ نداشتند آنگاه که برخی مخلوقاتش را به همراه او عبادت کردند، همانا الله تواناست، و یکی از مظاهر قدرت و توانایی او تعالی آفرینش آسمانها و زمین و هر که در این دو وجود دارد است، و ذات شکستناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیگردد برخلاف معبودهای مشرکان که ضعیف و خوار هستند و هیچچیز را نمیآفرینند.
(۷۵) الله از میان فرشتگان رسولانی برمیگزیند، و از میان مردم نیز رسولانی برمیگزیند، یعنی برخی فرشتگان را بهسوی پیامبران میفرستد چنانکه جبریل ÷ را بهسوی رسولانی از بشر فرستاد، و رسولان بشر را بهسوی مردم میفرستد، همانا الله شنوایی است که آنچه را مشرکان در مورد رسولانش میگویند میشنود، و نسبت به کسیکه او را برای رسالتش برمیگزیند بیناست.
(۷۶) او سبحانه تمام آنچه را که رسولانش از جنس فرشتگان و انسانها، قبل از آفرینش و پس از مرگشان بر آن هستند میداند، و تمام امور در روز قیامت فقط بهسوی الله بازمیگردد، آنگاه که بندگانش را برمیانگیزد و آنها را در قبال اعمالیکه از پیش فرستادهاند جزا میدهد.
(۷۷) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و به آنچه برایتان تشریع کرده است عمل کردهاید، در نمازتان فقط برای الله رکوع و سجده کنید، و کارهای نیکِ صدقه و ارتباط خویشاوندی را به جای آورید؛ امید است که به مطلوب برسید، و از ترس و هلاکت نجات یابید.
(۷۸) و در راه الله خالص برای وجه او جهاد کنید، اوست که شما را برگزید و دینتان را آسان و بدون تنگی و سختگیری قرار داد، این آیین آسان همان آیین پدرتان ابراهیم ÷ است. و الله شما را در کتابهای پیشین و در قرآن مسلمان نامیده است، تا رسول ج بر شما گواه باشد که آنچه را به تبلیغ آن فرمان یافته بود به شما رساند، و برای اینکه شما گواهانی بر امتهای پیشین باشید که رسولانشان به آنها ابلاغ کردند. پس در قبال این امر با ادای نماز به کاملترین وجه شکر الله را به جای آورید، و زکات اموالتان را بپردازید، و بهسوی الله پناه آورید، و در کارهایتان بر او توکل کنید، زیرا او سبحانه برای مؤمنانی که او را به دوستی بگیرند بهترین دوست و کارساز است، و برای مؤمنانی که از او یاری بجویند بهترین یاور است، پس او را به دوستی بگیرید تا به شما دوستی کند، و از او یاری بجویید تا به شما یاری رساند.
برخی فواید آیات:
• اهمیت بیان مَثَلها برای توضیح معانی، و اینکه یک راه تربیتی ارزشمند است.
• ناتوانی معبودها از آفرینش کوچکترین چیز، دلیلی بر ناتوانی آنها در آفرینش سایر مخلوقات است.
• سبب شرکورزی به الله، عدم بزرگداشت الله است.
• اثبات دو صفت قدرت و عزت برای الله، و اهمیت اینکه مؤمن معانی این صفات را به یاد آوَرَد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي صَلَاتِهِمۡ خَٰشِعُونَ٢ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَنِ ٱللَّغۡوِ مُعۡرِضُونَ٣ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِلزَّكَوٰةِ فَٰعِلُونَ٤ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِفُرُوجِهِمۡ حَٰفِظُونَ٥ إِلَّا عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِهِمۡ أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَإِنَّهُمۡ غَيۡرُ مَلُومِينَ٦ فَمَنِ ٱبۡتَغَىٰ وَرَآءَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡعَادُونَ٧ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِأَمَٰنَٰتِهِمۡ وَعَهۡدِهِمۡ رَٰعُونَ٨ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَوَٰتِهِمۡ يُحَافِظُونَ٩ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡوَٰرِثُونَ١٠ ٱلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلۡفِرۡدَوۡسَ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ١١ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن طِينٖ١٢ ثُمَّ جَعَلۡنَٰهُ نُطۡفَةٗ فِي قَرَارٖ مَّكِينٖ١٣ ثُمَّ خَلَقۡنَا ٱلنُّطۡفَةَ عَلَقَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡعَلَقَةَ مُضۡغَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡمُضۡغَةَ عِظَٰمٗا فَكَسَوۡنَا ٱلۡعِظَٰمَ لَحۡمٗا ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقِينَ١٤ ثُمَّ إِنَّكُم بَعۡدَ ذَٰلِكَ لَمَيِّتُونَ١٥ ثُمَّ إِنَّكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ تُبۡعَثُونَ١٦ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا فَوۡقَكُمۡ سَبۡعَ طَرَآئِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ ٱلۡخَلۡقِ غَٰفِلِينَ١٧ ﴾ [المؤمنون: ۱-۱۷].
برخی مقاصد سوره:
ذکر ایمان و حقیقت و ثمراتش و آثار مخالفت با آن و سرزنش کافران؛ به همین منظور، سوره با رستگاری مؤمنان و عدم رستگاری کافران شروع شده است.
تفسیر:
(۱) به تحقیق که مؤمنان به الله، و عاملان به شریعت او تعالی با دستیابی به آنچه که میطلبند، و نجات از آنچه از آن میترسند رستگار شدهاند.
(۲) همان کسانیکه در نماز خویش فروتن هستند، و اعضای آنها در نماز آرام گرفته، و دلهایشان از سرگرمیها خالی شده است.
(۳) و همانها که از باطل و بیهوده و سخنان و کارهایی که گناه در آن است رویگردانند.
(۴) و آنها که نفسهایشان را از رذیلتها، و اموالشان را با خارج کردن زکاتش پاک میگردانند.
(۵) و آنها که عورتهایشان را با دور نگه داشتن از زنا و لواط و گناهان زشت حفظ میکنند، که آنها پاکدامنان و پاکان هستند.
(۶) مگر بر همسرانشان یا کنیزکانی که مالک آنها هستند، که در بهرهگیری از آنها با آمیزش و غیر آن سرزنش نمیشوند.
(۷) پس هرکسی بهرهگرفتن به غیر از همسران یا کنیزکانی که مالک است را بجوید با تجاوز از بهرهای که الله برایش حلال کرده است و استفاده از بهرهای که برایش حرام کرده است متجاوز از حدود الله است.
(۸) و همانها که بر آنچه الله آنها را بر آن امین قرار داده، یا بندگانش آنها را امین قرار دادهاند، و از پیمانهایشان مراقبت میکنند و آنها را تباه نمیسازند، بلکه به آنها وفا میکنند.
(۹) و همان کسانیکه بر نمازهایشان با مداومت بر آن، و ادای آن در اوقاتش با ارکان و واجبات و مستحباتش مراقبت میکنند.
(۱۰) اینها که صفات مذکور را دارند وارث هستند.
(۱۱) وارثهایی هستند که بالاترین جای بهشت را به ارث میبرند که برای همیشه در آن میمانند، و نعمتهایشان در آنجا پایان نمیپذیرد.
(۱۲) و به تحقیق که ما پدر بشر، آدم ÷ را از گِلی، که خاکش از عصارهای که از آب مختلط با خاک زمین آماده شد آفریدیم.
(۱۳) سپس فرزندانش را نسل در نسل از نطفهای که تا زمان ولادت در رحم جای میگیرد آفریدیم.
(۱۴) بعد از آن نطفۀ مستقر در رحم، تودۀ خونی قرمزی آفریدیم، سپس آن توده خون قرمز را مانند تکه گوشتی جویده شده قرار دادیم، آنگاه آن تکه گوشت را استخوانی سخت آفریدیم، سپس بر آن استخوان گوشت پوشانیدیم، سپس با دمیدن روح در آن، و درآوردنش به زندگی، به آفرینشی دیگر آن را پدید آوردیم، پس برتر و مقدس است الله که بهترین آفریدگاران است.
(۱۵) - ای مردم- سپس پس از اینکه مراحل مذکور را پشت سر گذاشتید با سپریشدن مدت مشخص عمرتان خواهید مُرد.
(۱۶) سپس بعد از مرگتان در روز قیامت از قبرهایتان برانگیخته میشوید؛ تا در قبال اعمالیکه از پیش فرستادهاید مورد محاسبه قرار گیرید.
(۱۷) و – ای مردم- به تحقیق که بر فراز شما هفت آسمان روی هم آفریدهایم، و ما از کار آفرینش خویش غافل نبودهایم و آن را فراموش نکردهایم.
برخی فواید آیات:
• رستگاری اسباب گوناگونی دارد که شناخت و اشتیاق بر آنها شایسته است.
• تدریج در آفرینش و شریعت، سنتی الهی است.
• احاطۀ علم الله به مخلوقاتش.
﴿وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءَۢ بِقَدَرٖ فَأَسۡكَنَّٰهُ فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَإِنَّا عَلَىٰ ذَهَابِۢ بِهِۦ لَقَٰدِرُونَ١٨ فَأَنشَأۡنَا لَكُم بِهِۦ جَنَّٰتٖ مِّن نَّخِيلٖ وَأَعۡنَٰبٖ لَّكُمۡ فِيهَا فَوَٰكِهُ كَثِيرَةٞ وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ١٩ وَشَجَرَةٗ تَخۡرُجُ مِن طُورِ سَيۡنَآءَ تَنۢبُتُ بِٱلدُّهۡنِ وَصِبۡغٖ لِّلۡأٓكِلِينَ٢٠ وَإِنَّ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَنۡعَٰمِ لَعِبۡرَةٗۖ نُّسۡقِيكُم مِّمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ كَثِيرَةٞ وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ٢١ وَعَلَيۡهَا وَعَلَى ٱلۡفُلۡكِ تُحۡمَلُونَ٢٢ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ فَقَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ٢٣ فَقَالَ ٱلۡمَلَؤُاْ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيۡكُمۡ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَأَنزَلَ مَلَٰٓئِكَةٗ مَّا سَمِعۡنَا بِهَٰذَا فِيٓ ءَابَآئِنَا ٱلۡأَوَّلِينَ٢٤ إِنۡ هُوَ إِلَّا رَجُلُۢ بِهِۦ جِنَّةٞ فَتَرَبَّصُواْ بِهِۦ حَتَّىٰ حِينٖ٢٥ قَالَ رَبِّ ٱنصُرۡنِي بِمَا كَذَّبُونِ٢٦ فَأَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡهِ أَنِ ٱصۡنَعِ ٱلۡفُلۡكَ بِأَعۡيُنِنَا وَوَحۡيِنَا فَإِذَا جَآءَ أَمۡرُنَا وَفَارَ ٱلتَّنُّورُ فَٱسۡلُكۡ فِيهَا مِن كُلّٖ زَوۡجَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِ وَأَهۡلَكَ إِلَّا مَن سَبَقَ عَلَيۡهِ ٱلۡقَوۡلُ مِنۡهُمۡۖ وَلَا تُخَٰطِبۡنِي فِي ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ إِنَّهُم مُّغۡرَقُونَ٢٧ ﴾ [المؤمنون: ۱۸-۲۷].
(۱۸) و آب باران را به اندازۀ نیاز، نه زیاد که خرابی به بار آورد و نه کم که کفایت نکند، از آسمان فرو فرستادیم، سپس آن را در زمین جای دادیم تا مردم و حیوانات از آن برخوردار شوند، و بهراستیکه ما توانا هستیم آن را ببریم تا از آن برخوردار نشوند.
(۱۹) سپس با آن آب باغهایی از درختان خرما و انگور برایتان پدید آوردیم، که میوههایی با اشکال و رنگهای متعدد، مانند انجیر و انگور و سیب، برایتان دارد و شما از آنها میخورید.
(۲۰) و از آن، درخت زیتون را که از منطقۀ کوه سینا برمیآید و روغنی که از میوهاش خارج میگردد که از آن روغن و خورِش گرفته میشود برایتان پدید آوردیم.
(۲۱) و – ای مردم- بهطور قطع در دامها (شتر، گاو و گوسفند) برایتان عبرت و راهنمایی است که با آنها بر قدرت الله و لطف او تعالی به خودتان راهنمایی شوید. از آنچه در بدن این دامهاست شیری خالص و گوارا برای نوشندگان مینوشانیم، و منافع زیادی برایتان دارند که از آنها بهره میبرید؛ مانند سوارشدن، و پشم و کرک و مو، و از گوشتشان میخورید.
(۲۲) و از میان دامها بر روی شتر در خشکی، و بر کشتیها در دریا جابجا میشوید.
(۲۳) و به تحقیق که نوح ÷ را بهسوی قومش فرستادیم که آنها را بهسوی الله فرا میخواند، آنگاه برایشان گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، که معبود برحقی جز او سبحانه ندارید، پس آیا با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه نمیکنید؟!
(۲۴) آنگاه بزرگان و سران قومش که به الله کفر ورزیدند به پیروان و عامیان خویش گفتند: این کسیکه ادعا میکند فرستادهای است جز انسانی مانند خودتان نیست که ریاست و سروری بر شما را میخواهد؛ زیرا اگر الله میخواست رسولی بهسوی ما بفرستد بهطور قطع او را از میان فرشتگان انتخاب میکرد؛ نه از میان انسانها. مانند ادعای او نزد پشینیان خویش که قبل از ما بودهاند نشنیدهایم.
(۲۵) و او کسی نیست جز مردی که دچار جنون شده، و اهمیت نمیدهد چه میگوید، پس به او مهلت دهید تا کارش بر مردم آشکار گردد.
(۲۶) نوح ÷ گفت: پروردگارا مرا در برابر آنها یاری رسان، اینگونه که چون مرا تکذیب کردند انتقام مرا از آنها بگیر.
(۲۷) پس به او وحی کردیم که کشتی را زیر نظر و آموزش ما به تو که چگونه بسازی بساز، آنگاه که فرمان ما به نابودساختن آنها فرا رسید، و آب به شدت از مکانی که در آن نان پخت میشد جوشید، از تمام زندگان یک نر و ماده در آن وارد کن تا نسل ادامه یابد، و خانوادهات را جز کسیکه سخن الله بر نابودی آنها پیشی گرفته است مانند همسر و پسرت سوار کن، و برای طلب نجات و نابود نکردن کسانیکه با کفر ستم ورزیدهاند مرا مورد خطاب قرار نده؛ زیرا آنها – بدون تردید، با غرقشدن در آب طوفان از نابودشدگان هستند.
برخی فواید آیات:
• لطف الله به بندگانش با فروفرستادن باران و آسانسازی بهرهبرداری از آن آشکار است.
• اشاره به جایگاه درخت زیتون.
• اعتقاد مشرکان به الوهیت سنگ، و تکذیب نبوت انسان از سوی آنها، بر کمعقلیشان دلالت دارد.
• یاری الله به رسولانش ‡ آنگاه که امتهایشان آنها را تکذیب کنند ثابت است.
﴿فَإِذَا ٱسۡتَوَيۡتَ أَنتَ وَمَن مَّعَكَ عَلَى ٱلۡفُلۡكِ فَقُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي نَجَّىٰنَا مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٢٨ وَقُل رَّبِّ أَنزِلۡنِي مُنزَلٗا مُّبَارَكٗا وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلۡمُنزِلِينَ٢٩ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ وَإِن كُنَّا لَمُبۡتَلِينَ٣٠ ثُمَّ أَنشَأۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِمۡ قَرۡنًا ءَاخَرِينَ٣١ فَأَرۡسَلۡنَا فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡهُمۡ أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ٣٢ وَقَالَ ٱلۡمَلَأُ مِن قَوۡمِهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِلِقَآءِ ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَتۡرَفۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يَأۡكُلُ مِمَّا تَأۡكُلُونَ مِنۡهُ وَيَشۡرَبُ مِمَّا تَشۡرَبُونَ٣٣ وَلَئِنۡ أَطَعۡتُم بَشَرٗا مِّثۡلَكُمۡ إِنَّكُمۡ إِذٗا لَّخَٰسِرُونَ٣٤ أَيَعِدُكُمۡ أَنَّكُمۡ إِذَا مِتُّمۡ وَكُنتُمۡ تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَنَّكُم مُّخۡرَجُونَ٣٥ ۞هَيۡهَاتَ هَيۡهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ٣٦ إِنۡ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنۡيَا نَمُوتُ وَنَحۡيَا وَمَا نَحۡنُ بِمَبۡعُوثِينَ٣٧ إِنۡ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا وَمَا نَحۡنُ لَهُۥ بِمُؤۡمِنِينَ٣٨ قَالَ رَبِّ ٱنصُرۡنِي بِمَا كَذَّبُونِ٣٩ قَالَ عَمَّا قَلِيلٖ لَّيُصۡبِحُنَّ نَٰدِمِينَ٤٠ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّيۡحَةُ بِٱلۡحَقِّ فَجَعَلۡنَٰهُمۡ غُثَآءٗۚ فَبُعۡدٗا لِّلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٤١ ثُمَّ أَنشَأۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِمۡ قُرُونًا ءَاخَرِينَ٤٢ ﴾ [المؤمنون: ۲۸-۴۲].
(۲۸) پس چون تو و کسانی از مؤمنان نجاتیافته که همراه تو هستند بر کشتی بالا رفتید، بگو: تمام ستایشها مخصوص الله است همان ذاتیکه ما را از قوم کافر نجات داد و آنها را نابود کرد.
(۲۹) و بگو: پروردگارا مرا در زمین پرخیر و برکتی فرود آور، و تو بهترین فرود آورندگان هستی.
(۳۰) بهراستیکه در این امر یعنی نجاتیافتن نوح ÷ و مؤمنان همراهش، و نابود شدن کافران؛ دلالتهای آشکاری است بر قدرت ما بر یاری رسولانمان و نابودکردن تکذیب کنندگان آنها، و به تحقیق که ما با ارسال نوح ÷ بهسوی قومش آنها را آزمودیم تا مؤمن از کافر و فرمانبردار از نافرمان مشخص گردد.
(۳۱) سپس بعد از نابودی قوم نوح امتی دیگر پدید آوردیم.
(۳۲) آنگاه در میان آنها رسولی از خودشان ارسال کردیم که آنها را بهسوی الله فرا میخواند، و به آنها گفت: فقط الله را عبادت کنید که معبود برحقی جز او سبحانه ندارید، پس آیا با اجتناب از نواهی، و اجرای اوامر الله تقوای او تعالی را پیشه نمیکنید؟!
(۳۳) و بزرگان و سران قومش که به الله کفر ورزیده، و آخرت و پاداش و عذاب آن را تکذیب کرده بودند، و از نعمتهایی که در زندگی دنیا برایشان گسترانده بودیم طغیان کرده بودند، به پیروان و عامیان خویش گفتند: این نیست جز انسانی مانند خودتان که از آنچه شما میخورید میخورَد، و از آنچه شما مینوشید مینوشد، پس او امتیازی بر شما ندارد تا به عنوان رسول بهسوی شما فرستاده شود.
(۳۴) و اگر از انسانی مانند خودتان اطاعت کنید در این صورت بهطور قطع بهسبب بهره نبردن از طاعتش به خاطر اینکه معبودهایتان را رها کردهاید، و از کسیکه فضیلتی بر شما ندارد پیروی کردهاید زیانکار خواهید بود.
(۳۵) آیا این کسیکه ادعا میکند رسولی است به شما وعده میدهد که وقتی مُردید و خاک و استخوانهایی پوسیده شدید زنده از قبرهایتان در آورده میشوید؟! آیا این کار عاقلانه است؟!
(۳۶) درآوردن شما از قبرهایتان به صورت زنده پس از مرگ، درحالیکه سرانجام به خاک و استخوانهای پوسیده تبدیل شدهاید بسیار بعید است.
(۳۷) زندگیای جز زندگی دنیا نیست، زندگی آخرتی وجود ندارد، زندگان ما میمیرند و زنده نمیشوند، و دیگران متولد و زنده میشوند، و پس از مرگمان در روز قیامت برای حسابرسی بیرون آورده نمیشویم.
(۳۸) این شخص که ادعا میکند رسولی بهسوی شماست، کسی نیست جز مردی که با این ادعا بر الله دروغ بسته است، و ما به او ایمان نمیآوریم.
(۳۹) رسول ÷ گفت: پروردگارا مرا در برابر آنها یاری رسان. اینگونه که چون من را تکذیب کردند انتقام مرا از آنها بگیر.
(۴۰) آنگاه الله اینگونه به او پاسخ داد: پس از زمانی اندک بهزودی اینها که آنچه را آوردهای تکذیب میکنند از تکذیبی که از آنها سرزده است پشیمان خواهند شد.
(۴۱) پس بهسبب استحقاق آنها به عذاب در اثر سرسختیشان صدایی شدید و مرگبار آنها را فراگرفت، آنگاه مانند کف روی سیل نابود گشتند، پس نابود باد قوم ستمکار.
(۴۲) سپس بعد از نابودکردن آنها، اقوام و امتهایی دیگر مانند قوم لوط، قوم شعیب، و قوم یونس را پدید آوردیم.
برخی فواید آیات:
• وجوب سپاسگزاری از الله به خاطر نعمتها.
• رفاه در دنیا، یکی از اسباب غفلت یا گردنکشی در برابر حق است.
• سرانجامِ کافر پشیمانی و تباهی است.
• ستم سبب دوری از رحمت الله است.
﴿مَا تَسۡبِقُ مِنۡ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسۡتَٔۡخِرُونَ٤٣ ثُمَّ أَرۡسَلۡنَا رُسُلَنَا تَتۡرَاۖ كُلَّ مَا جَآءَ أُمَّةٗ رَّسُولُهَا كَذَّبُوهُۖ فَأَتۡبَعۡنَا بَعۡضَهُم بَعۡضٗا وَجَعَلۡنَٰهُمۡ أَحَادِيثَۚ فَبُعۡدٗا لِّقَوۡمٖ لَّا يُؤۡمِنُونَ٤٤ ثُمَّ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ وَأَخَاهُ هَٰرُونَ بَِٔايَٰتِنَا وَسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ٤٥ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ فَٱسۡتَكۡبَرُواْ وَكَانُواْ قَوۡمًا عَالِينَ٤٦ فَقَالُوٓاْ أَنُؤۡمِنُ لِبَشَرَيۡنِ مِثۡلِنَا وَقَوۡمُهُمَا لَنَا عَٰبِدُونَ٤٧ فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُواْ مِنَ ٱلۡمُهۡلَكِينَ٤٨ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ لَعَلَّهُمۡ يَهۡتَدُونَ٤٩ وَجَعَلۡنَا ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَأُمَّهُۥٓ ءَايَةٗ وَءَاوَيۡنَٰهُمَآ إِلَىٰ رَبۡوَةٖ ذَاتِ قَرَارٖ وَمَعِينٖ٥٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلرُّسُلُ كُلُواْ مِنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَٱعۡمَلُواْ صَٰلِحًاۖ إِنِّي بِمَا تَعۡمَلُونَ عَلِيمٞ٥١ وَإِنَّ هَٰذِهِۦٓ أُمَّتُكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَأَنَا۠ رَبُّكُمۡ فَٱتَّقُونِ٥٢ فَتَقَطَّعُوٓاْ أَمۡرَهُم بَيۡنَهُمۡ زُبُرٗاۖ كُلُّ حِزۡبِۢ بِمَا لَدَيۡهِمۡ فَرِحُونَ٥٣ فَذَرۡهُمۡ فِي غَمۡرَتِهِمۡ حَتَّىٰ حِينٍ٥٤ أَيَحۡسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِۦ مِن مَّالٖ وَبَنِينَ٥٥ نُسَارِعُ لَهُمۡ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِۚ بَل لَّا يَشۡعُرُونَ٥٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ هُم مِّنۡ خَشۡيَةِ رَبِّهِم مُّشۡفِقُونَ٥٧ وَٱلَّذِينَ هُم بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ يُؤۡمِنُونَ٥٨ وَٱلَّذِينَ هُم بِرَبِّهِمۡ لَا يُشۡرِكُونَ٥٩ ﴾ [المؤمنون: ۴۳-۵۹].
(۴۳) هیچیک از این امتهای تکذیبکننده با وجود هر وسایلی که داشتند از وقت تعیینشده برای آمدن نابودیاش نه پیشی گرفته است، و نه از آن عقب افتاده است.
(۴۴) سپس رسولانمان را پیاپی و یکی پس از دیگری مبعوث کردیم، هرگاه نزد یکی از این امتها رسولش که بهسوی آنها مبعوث شده بود آمد او را تکذیب کردند، آنگاه آنها را یکی پس از دیگری نابود کردیم، و اثری از آنها جز سخنان مردم در مورد آنها باقی نماند، پس نابود باد قومی که به آنچه رسولان آنها از جانب پروردگارشان آوردند ایمان نمیآورند.
(۴۵) سپس موسی ÷ و برادرش هارون ÷ را با آیات هفتگانۀ خویش: (عصا، دست، ملخ، شپش، قورباغهها، خون، طوفان، خشکسالی، کمشدن میوهها)، و با حجتی آشکار فرستادیم.
(۴۶) آن دو را بهسوی فرعون و سران قومش فرستادیم اما آنها تکبر ورزیدند، و برای ایمان به آن دو گردن ننهادند، و قومی بودند که با زور و ستم بر مردم برتری میجستند.
(۴۷) پس گفتند: آیا به دو انسان مانند خودمان که هیچ امتیازی بر ما ندارند، و قوم آن دو (بنیاسرائیل) مطیع و فرمانبردار ما هستند ایمان بیاوریم؟!
(۴۸) آنگاه آن دو را در آنچه از جانب الله آورده بودند تکذیب کردند، پس بهسبب تکذیبشان از نابودشدگان با غرقشدن بودند.
(۴۹) و به تحقیق تورات را به موسی ÷ دادیم تا قومش با آن به حق راه یابند، و به آن عمل کنند.
(۵۰) و عیسی ÷ پسر مریم و مادرش مریم را نشانهای دلالتکننده بر قدرت خویش قرار دادیم، چون مریم به عیسی ÷ بدون پدر باردار شد، و آن دو را در مکان مرتفعی از زمین که مسطح و مناسب اقامت بود، و آبی جاری و تازه داشت پناه دادیم.
(۵۱) ای رسولان، از آنچه که برایتان حلال شده است و خوردن آن برایتان گواراست بخورید، و عمل صالح موافق با شریعت انجام دهید، زیرا من به تمام اعمال شما آگاه هستم، و ذرهای از اعمالتان بر من پوشیده نمیماند.
(۵۲) و – ای رسولان- همانا آیین شما آیینی یگانه یعنی اسلام است، و من پروردگارتان هستم که هیچ پروردگاری جز من ندارید، پس با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهیام از من بترسید.
(۵۳) اما پس از آنها پیروانشان در دین پراکنده گشتند، و به گروهها و احزاب تقسیم شدند، که هر حزب به آنچه که ایمان داشت شاد بود با این تفکر که همان دین پسندیده نزد الله است، و به آنچه که نزد دیگران بود توجهی نداشت.
(۵۴) پس – ای رسول- آنها را در جهل و سرگردانیشان تا هنگام نزول عذاب بر آنها واگذار.
(۵۵) (۵۶) آیا این احزاب به آنچه دارند شادمانند که اموال و فرزندانی که در زندگی دنیا به آنها میدهیم به تعجیلانداختن خیری است که استحقاقش را دارند؟! امر چنانکه گمان کردند نیست، جز این نیست که این موارد را برای مهلتدادن و نزدیکساختن تدریجی آنها بهسوی عذاب برایشان میدهیم، اما این امر را احساس نمیکنند.
(۵۷) بهراستی کسانیکه با وجود ایمان و نیکوکاری از پروردگارشان میترسند.
(۵۸) و همانها که به آیات کتابش ایمان دارند.
(۵۹) و همانها که پروردگارشان را یگانه میدانند و هیچچیز را با او شریک نمیگردانند.
برخی فواید آیات:
• برتری خواهی مانع راهیافتن به حق است.
• لقمۀ حلال در اصلاح قلب و عمل تأثیر دارد.
• توحید، آیین و دعوت تمام پیامبران ‡ است.
• نعمتدادن بر فاجر، اکرام برای او به شمار نمیرود، بلکه نزدیک کردن تدریجی او بهسوی عذاب است.
﴿وَٱلَّذِينَ يُؤۡتُونَ مَآ ءَاتَواْ وَّقُلُوبُهُمۡ وَجِلَةٌ أَنَّهُمۡ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ رَٰجِعُونَ٦٠ أُوْلَٰٓئِكَ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَهُمۡ لَهَا سَٰبِقُونَ٦١ وَلَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۚ وَلَدَيۡنَا كِتَٰبٞ يَنطِقُ بِٱلۡحَقِّ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٦٢ بَلۡ قُلُوبُهُمۡ فِي غَمۡرَةٖ مِّنۡ هَٰذَا وَلَهُمۡ أَعۡمَٰلٞ مِّن دُونِ ذَٰلِكَ هُمۡ لَهَا عَٰمِلُونَ٦٣ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذۡنَا مُتۡرَفِيهِم بِٱلۡعَذَابِ إِذَا هُمۡ يَجَۡٔرُونَ٦٤ لَا تَجَۡٔرُواْ ٱلۡيَوۡمَۖ إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ٦٥ قَدۡ كَانَتۡ ءَايَٰتِي تُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ فَكُنتُمۡ عَلَىٰٓ أَعۡقَٰبِكُمۡ تَنكِصُونَ٦٦ مُسۡتَكۡبِرِينَ بِهِۦ سَٰمِرٗا تَهۡجُرُونَ٦٧ أَفَلَمۡ يَدَّبَّرُواْ ٱلۡقَوۡلَ أَمۡ جَآءَهُم مَّا لَمۡ يَأۡتِ ءَابَآءَهُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ٦٨ أَمۡ لَمۡ يَعۡرِفُواْ رَسُولَهُمۡ فَهُمۡ لَهُۥ مُنكِرُونَ٦٩ أَمۡ يَقُولُونَ بِهِۦ جِنَّةُۢۚ بَلۡ جَآءَهُم بِٱلۡحَقِّ وَأَكۡثَرُهُمۡ لِلۡحَقِّ كَٰرِهُونَ٧٠ وَلَوِ ٱتَّبَعَ ٱلۡحَقُّ أَهۡوَآءَهُمۡ لَفَسَدَتِ ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهِنَّۚ بَلۡ أَتَيۡنَٰهُم بِذِكۡرِهِمۡ فَهُمۡ عَن ذِكۡرِهِم مُّعۡرِضُونَ٧١ أَمۡ تَسَۡٔلُهُمۡ خَرۡجٗا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيۡرٞۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ٧٢ وَإِنَّكَ لَتَدۡعُوهُمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٧٣ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ عَنِ ٱلصِّرَٰطِ لَنَٰكِبُونَ٧٤ ﴾ [المؤمنون: ۶۰-۷۴].
(۶۰) و همانها که در کارهای نیک میکوشند، و با اعمال صالح بهسوی الله نزدیکی میجویند و با این وجود میترسند که در روز قیامت که بهسوی الله بازگردند الله انفاق و اعمال صالحشان را از آنها نپذیرد.
(۶۱) اینها که صفات بزرگ مذکور را دارند بر انجام اعمال صالح شتاب میورزند، و پیشی میگیرند، و از دیگران سبقت میگیرند.
(۶۲) و هیچکس را جز به اندازۀ عملی که در توانش است مکلف نمیکنیم، و نزد ما کتابی است که عمل هر عاملی را در آن ثبت کردهایم، و به حقی که هیچ تردیدی در آن نیست سخن میگوید، و آنها نه با کاستن نیکیهایشان، و نه با افزودن بر بدیهایشان مورد ستم قرار نمیگیرند.
(۶۳) بلکه دلهای کافران از این کتاب که به حق سخن میگوید، و کتابی که بر آنها نازل کردیم در بیخبری است، و آنها غیر از کفری که بر آن هستند اعمال دیگری دارند که انجام میدهند.
(۶۴) تا زمانیکه افراد مُرَفَّهشان در دنیا را با عذاب روز قیامت کیفر دهیم آنگاه صداهایشان را برای طلب یاری بالا میبرند.
(۶۵) آنگاه برای نومیدساختن آنها از رحمت الله به آنها گفته میشود: امروز فریاد نکشید و یاری نجویید، زیرا هیچ یاوری ندارید که شما را در برابر الله محافظت کند.
(۶۶) در دنیا آیات الله بر شما خوانده میشد، اما شما وقتی آنها را میشنیدید چون مورد پسند شما نبود به آنها پشت میکردید.
(۶۷) این کار را با برتریجویی بر مردم به آنچه که گمان میکردید شما اهل حرم هستید انجام میدادید درحالیکه اهل حرم نیستید؛ چون اهل حرم همان پرهیزگاران هستند، و شما در گفتگوهای شبانهتان سخن ناسزا در مورد قرآن میگویید، و آن را مقدس نمیدانید.
(۶۸) آیا این مشرکان در آنچه از قرآن که الله نازل کرده نینیدیشیدهاند تا به آن ایمان بیاورند، و به آنچه در آن است عمل کنند، یا چیزی برایشان آمده است که پیش از آنها برای پیشینیانشان نیامده بود، که از آن روی گرداندند و آن را تکذیب کردند.
(۶۹) یا اینکه محمد ج را که الله او را بهسوی آنها فرستاد نشناخته بودند، که او را انکار کردند؟! به تحقیق که او و راستگویی و امانتداریاش را شناخته بودند.
(۷۰) بلکه میگویند: او دیوانه است، بهراستیکه دروغ گفتند، بلکه حقی که هیچ شکی در آن نیست که از جانب الله است نزدشان آمد، و بیشتر آنها از روی حسادت و تعصبی که به باطل خویش دارند حق را نمیپسندند، و از آن به خشم میآیند.
(۷۱) و اگر الله امور را بر وفق آنچه نفسهایشان میخواهد به جریان میانداخت و اداره میکرد، بهطور قطع آسمانها و زمین و کسانیکه در آسمانها و زمین هستند تباه میشد چون به سرانجام امور، و تدبیر صحیح و فاسد جاهل هستند.
(۷۲) - ای رسول- آیا مزدی از اینها در قبال آنچه که برایشان آوردهای طلب کردی، و این کار، آنها را به ترک دعوت واداشت؟! این کار از سوی تو رخ نداده است، زیرا پاداش و مزد پروردگارت از پاداش اینها و دیگران بهتر است، و او – سبحانه- بهترین روزی دهندگان است.
(۷۳) و – ای رسول- همانا تو اینها و دیگران را به راه راستی که هیچ انحرافی ندارد، یعنی همان راه اسلام فرا میخوانی.
(۷۴) و همانا کسانیکه به آخرت و حسابرسی و کیفر و پاداشی که در آن است ایمان نمیآورند از راه اسلام بهسوی راههای دیگر که کج و رساننده به جهنم میباشند گمراه هستند.
برخی فواید آیات:
• ترس مؤمن از پذیرفته نشدن عمل صالحش.
• سقوط تکلیف خارج از توان، رحمتی به بندگان است.
• رفاه یکی از موانع استقامت و سبب نابودی است.
• ناتوانی عقل بشر از ادراک بسیاری مصالح.
﴿۞وَلَوۡ رَحِمۡنَٰهُمۡ وَكَشَفۡنَا مَا بِهِم مِّن ضُرّٖ لَّلَجُّواْ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ٧٥ وَلَقَدۡ أَخَذۡنَٰهُم بِٱلۡعَذَابِ فَمَا ٱسۡتَكَانُواْ لِرَبِّهِمۡ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ٧٦ حَتَّىٰٓ إِذَا فَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَابٗا ذَا عَذَابٖ شَدِيدٍ إِذَا هُمۡ فِيهِ مُبۡلِسُونَ٧٧ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفِۡٔدَةَۚ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ٧٨ وَهُوَ ٱلَّذِي ذَرَأَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَإِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٧٩ وَهُوَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ وَلَهُ ٱخۡتِلَٰفُ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٨٠ بَلۡ قَالُواْ مِثۡلَ مَا قَالَ ٱلۡأَوَّلُونَ٨١ قَالُوٓاْ أَءِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ٨٢ لَقَدۡ وُعِدۡنَا نَحۡنُ وَءَابَآؤُنَا هَٰذَا مِن قَبۡلُ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٨٣ قُل لِّمَنِ ٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهَآ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٨٤ سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٨٥ قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبۡعِ وَرَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ٨٦ سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ٨٧ قُلۡ مَنۢ بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيۡهِ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٨٨ ﴾ [المؤمنون: ۷۵-۸۸].
(۷۵) و اگر بر آنها رحم کنیم و قحطی و گرسنگیای که به آنها رسیده است را برطرف سازیم بهطور قطع حیران و آشفته در گمراهی خویش از حق ادامه خواهند داد.
(۷۶) و به تحقیق که آنها را با انواع مصیبتها آزمودهایم، اما در برابر پروردگارشان فروتنی و تواضع نکردند، و فروتنانه او را نخواندند تا مصیبتها را هنگامیکه نازل میشوند از آنها برطرف سازد.
(۷۷) تا اینکه دری از عذاب سخت را بر رویشان گشودیم ناگهان از هر گشایش و خیری ناامید شدند.
چون انکار رستاخیز از سوی کسیکه از گوش و چشم و عقلش نفع میبرد سر نمیزند، الله آنچه را از این موارد به آنها ارزانی داشته بود برایشان یادآوری کرد، و فرمود:
(۷۸) و – ای تکذیبکنندگان رستاخیز- الله سبحانه همان ذاتی است که گوش برایتان آفرید تا با آن بشنوید، و چشمانی تا با آنها ببینید، و دلهایی تا با آنها بفهمید، و با این وجود جز اندکی شکر او تعالی را در برابر این نعمتها به جای نمیآورید.
(۷۹) و – ای مردم- او تعالی همان ذاتی است که شما را در زمین آفرید، و در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او گردآورده میشوید.
(۸۰) و او سبحانه تنها ذاتی است که زنده میگرداند یعنی زنده گردانندهای جز او نیست، و او تنها ذاتی است که میمیراند یعنی میرانندهای جز او نیست، و اندازهگیری اختلاف شب و روز از نظر تاریکی و روشنایی و بلندی و کوتاهی، فقط به او بازمیگردد، پس آیا در قدرت، و یگانگی او در آفرینش و تدبیر نمیاندیشید؟!
(۸۱) بلکه سخنانی همانند سخنان کفرآمیز پدران و پیشینیان خویش گفتند.
(۸۲) با بعید پنداشتن و از روی انکار گفتند: آیا چون مُردیم و خاک و استخوانهای پوسیده گشتیم آیا برای حسابرسی، زنده برانگیخته میشویم؟!
(۸۳) به تحقیق که قبلاً این وعده – یعنی رستاخیز پس از مرگ- به ما و پیشینیان ما وعده داده شده است، و این وعده را تحقق یافته ندیدهایم، و جز سخنان باطل و دروغهای پیشینیان نیست.
(۸۴) - ای رسول- به این کافران منکر رستاخیز بگو: اگر دانشی دارید این زمین، و هرکس که بر روی آن است از آنِ کیست؟
(۸۵) خواهند گفت: زمین و هرکس که بر روی آن است برای الله است، پس به آنها بگو: آیا متذکر نمیشوید کسیکه زمین و هرکس بر روی آن است برایش باشد بر زنده کردن شما پس از مرگتان تواناست؟
(۸۶) به آنها بگو: پروردگار آسمانهای هفتگانه کیست؟ و پروردگار عرش بزرگ که مخلوقی بزرگتر از آن یافت نمیشود کیست؟
(۸۷) خواهند گفت: آسمانهای هفتگانه و عرش بزرگ ملک الله است، آنگاه به آنها بگو: پس آیا با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از او تعالی نمیترسید تا از عذابش رهایی یابید؟
(۸۸) به آنها بگو: کیست آنکه فرمانروایی هر چیزی به دست اوست، و هیچچیز از فرمانروایی او جدا نمیشود، و او به هر یک از بندگانش که بخواهد یاری میرساند، و هیچکس نمیتواند از کسیکه او بدی برایش بخواهد دفاع کند، و عذاب را از او برطرف سازد، اگر دانشی دارید؟
(۸۹) خواهند گفت: فرمانروایی هر چیزی به دست او سبحانه است، آنگاه به آنها بگو: پس چگونه عقلهایتان تباه شده است، و با وجود این اقرارتان غیر او تعالی را عبادت میکنید؟!
برخی فواید آیات:
• پند نگرفتن کافران از نعمتها یا مصیبتهایی که بر آنها واقع میشود بر فساد فطرتشان دلالت دارد.
• ناسپاسی نعمتها یکی از صفات کافران است.
• تمسک به تقلید کورکورانه مانع رسیدن به حق است.
• اقرار به ربوبیت تا زمانیکه با اقرار به الوهیت همراه نباشد صاحبش را نجات نمیدهد.
﴿بَلۡ أَتَيۡنَٰهُم بِٱلۡحَقِّ وَإِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ٩٠ مَا ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ مِن وَلَدٖ وَمَا كَانَ مَعَهُۥ مِنۡ إِلَٰهٍۚ إِذٗا لَّذَهَبَ كُلُّ إِلَٰهِۢ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ٩١ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٩٢ قُل رَّبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ٩٣ رَبِّ فَلَا تَجۡعَلۡنِي فِي ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٩٤ وَإِنَّا عَلَىٰٓ أَن نُّرِيَكَ مَا نَعِدُهُمۡ لَقَٰدِرُونَ٩٥ ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ ٱلسَّيِّئَةَۚ نَحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَا يَصِفُونَ٩٦ وَقُل رَّبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنۡ هَمَزَٰتِ ٱلشَّيَٰطِينِ٩٧ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَن يَحۡضُرُونِ٩٨ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَهُمُ ٱلۡمَوۡتُ قَالَ رَبِّ ٱرۡجِعُونِ٩٩ لَعَلِّيٓ أَعۡمَلُ صَٰلِحٗا فِيمَا تَرَكۡتُۚ كَلَّآۚ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَاۖ وَمِن وَرَآئِهِم بَرۡزَخٌ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ١٠٠ فَإِذَا نُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَلَآ أَنسَابَ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ وَلَا يَتَسَآءَلُونَ١٠١ فَمَن ثَقُلَتۡ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ١٠٢ وَمَنۡ خَفَّتۡ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فِي جَهَنَّمَ خَٰلِدُونَ١٠٣ تَلۡفَحُ وُجُوهَهُمُ ٱلنَّارُ وَهُمۡ فِيهَا كَٰلِحُونَ١٠٤ ﴾ [المؤمنون: ۹۰-۱۰۴].
(۹۰) امر چنانکه ادعا میکنید نیست، بلکه حقیکه هیچ تردیدی در آن نیست نزدتان آمده است، و بهراستیکه شما در قراردادن شریک و فرزندی که برای الله ادعا میکنید دروغگو هستید، الله از این سخن شما بسیار برتر است.
(۹۱) الله هیچ فرزندی نگرفته است آنگونه که کافران ادعا میکنند، و هیچ معبود برحقی همراه او نیست، و اگر به فرض معبود برحقی همراه او باشد بهطور قطع هر معبودی سهمش از آفرینش آنچه که آفریده بود میبرد، و به یقین بعضی از آنها بر بعضی دیگر چیره میشدند، آنگاه نظام هستی فاسد میشد، اما واقعیت آن است که ذرهای از این موارد روی نداده است، پس دلالت دارد بر اینکه معبود برحق، یگانهای است که همان الله یکتا است، و از فرزند و شریک که مشرکان با آن او تعالی را توصیف میکنند پاک و مقدس است و سزاوارش نیست.
(۹۲) دانای تمام آنچه از مخلوقاتش نهان است، و دانای تمام آنچه که با حواس، دیده و درک میشود میباشد، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، پس او سبحانه برتر است از اینکه شریکی داشته باشد.
(۹۳) - ای رسول- بگو: پروردگارا اگر در مورد این مشرکان عذابی را که به آنها وعده داده شده است به من بنمایانی.
(۹۴) پروردگارا اگر آنها را کیفر دهی و من آن را ببینم پس در مورد آنها شتاب نکن تا عذابی که به آنها میرسد مرا نیز دربرگیرد.
(۹۵) به تحقیق که ما میتوانیم عذابی را که به آنها وعده میدهیم به تو بنمایانیم و تو آن را ببینی، و نه از این کار و نه از کارهایی دیگر ناتوان نیستیم.
(۹۶) - ای رسول- هرکسیکه به تو بدی میکند را با خصلتی که نیکوتر است دفع کن؛ یعنی از او درگذر، و در برابر آزارش شکیبایی کن، ما به شرک و تکذیبی که توصیف میکنند، و به آنچه که سزاوار تو نیست مانند سحر و جنون که تو را توصیف میکنند آگاهتریم.
(۹۷) و بگو: پروردگارا از فتنهانگیزیها و وسوسههای شیاطین به تو پناه میبرم.
(۹۸) و پروردگارا به تو پناه میبرم از اینکه در چیزی از کارهایم نزد من حاضر شوند.
(۹۹) تا آنگاه که مرگ یکی از این مشرکان فرا رسد، و آنچه را بر او نازل میشود ببیند. با پشیمانی از آنچه از عمرش تباه شده، و از آنچه در حق الله کوتاهی کرده است میگوید: پروردگارا مرا به زندگی دنیا بازگردان.
(۱۰۰) تا وقتی به آن بازگردم عمل صالح انجام دهم. هرگز، امر چنانکه طلب کردی نیست، بلکه آن فقط سخنی است که او بر زبان میراند، زیرا اگر به زندگی دنیا بازگردانده شود بهطور قطع به آنچه وعده داده است وفا نخواهد کرد، و این وفات یافتگان تا روز رستاخیز و نشور (زندهشدن مردگان در روز قیامت) در مانعی میان دنیا و آخرت خواهند ماند، و از آنجا به دنیا بازگردانده نمیشوند تا آنچه را از دست دادهاند جبران کنند، و آنچه را تباه ساختهاند اصلاح گردانند.
(۱۰۱) پس چون فرشتۀ مسئول اعلام قیامت، بار دوم در صور بدمد، آنگاه بهسبب مناظر هولناک آخرت نسبتهای خویشاوندی میانشان نیست که به آن تفاخر ورزند، و به خاطر مشغولشدن به آنچه که آنها را آشفته ساخته است از حال یکدیگر نمیپرسند.
(۱۰۲) پس هرکس کفۀ ترازوی او با برتری نیکیهایش بر بدهیهایش سنگین باشد، آنها با دستیابی به مطلوب خویش، و نجات از وحشت و هلاکت همان رستگاران هستند.
(۱۰۳) و هرکس که کفۀ ترازوی او با برتری بدیهایش بر نیکیهایش سبک باشد پس آنها همان کسانی هستند که با انجام آنچه به آنها زیان میرساند، و ترک ایمان و عمل صالح که به آنها نفع میرساند خودشان را تباه میسازند، پس آنها در آتش جهنم ماندگار هستند، و هرگز از آن درآورده نمیشوند.
(۱۰۴) آتش چهرههایشان را میسوزاند، و لبهای بالا و پایین آنها بهسبب شدت کشیدگی از دندانهایشان جدا میشود.
برخی فواید آیات:
• استدلال به ثبات و آرامش نظام هستی بر یگانگی الله.
• احاطۀ علم الله بر هر چیزی.
• نیکیکردن در برابر بدکار، یک ادب والای اسلامی است که تاثیر بزرگی بر دشمن دارد.
• ضرورت پناهبردن به الله از وسوسهها و فریبهای شیطان.
﴿أَلَمۡ تَكُنۡ ءَايَٰتِي تُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ فَكُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ١٠٥ قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتۡ عَلَيۡنَا شِقۡوَتُنَا وَكُنَّا قَوۡمٗا ضَآلِّينَ١٠٦ رَبَّنَآ أَخۡرِجۡنَا مِنۡهَا فَإِنۡ عُدۡنَا فَإِنَّا ظَٰلِمُونَ١٠٧ قَالَ ٱخۡسَُٔواْ فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ١٠٨ إِنَّهُۥ كَانَ فَرِيقٞ مِّنۡ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱغۡفِرۡ لَنَا وَٱرۡحَمۡنَا وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلرَّٰحِمِينَ١٠٩ فَٱتَّخَذۡتُمُوهُمۡ سِخۡرِيًّا حَتَّىٰٓ أَنسَوۡكُمۡ ذِكۡرِي وَكُنتُم مِّنۡهُمۡ تَضۡحَكُونَ١١٠ إِنِّي جَزَيۡتُهُمُ ٱلۡيَوۡمَ بِمَا صَبَرُوٓاْ أَنَّهُمۡ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ١١١ قَٰلَ كَمۡ لَبِثۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ عَدَدَ سِنِينَ١١٢ قَالُواْ لَبِثۡنَا يَوۡمًا أَوۡ بَعۡضَ يَوۡمٖ فَسَۡٔلِ ٱلۡعَآدِّينَ١١٣ قَٰلَ إِن لَّبِثۡتُمۡ إِلَّا قَلِيلٗاۖ لَّوۡ أَنَّكُمۡ كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١١٤ أَفَحَسِبۡتُمۡ أَنَّمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ عَبَثٗا وَأَنَّكُمۡ إِلَيۡنَا لَا تُرۡجَعُونَ١١٥ فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡحَقُّۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡكَرِيمِ١١٦ وَمَن يَدۡعُ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ لَا بُرۡهَٰنَ لَهُۥ بِهِۦ فَإِنَّمَا حِسَابُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلۡكَٰفِرُونَ١١٧ وَقُل رَّبِّ ٱغۡفِرۡ وَٱرۡحَمۡ وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلرَّٰحِمِينَ١١٨ ﴾ [المؤمنون: ۱۰۵-۱۱۸].
(۱۰۵) و از روی سرزنش به آنها گفته میشود: آیا آیات قرآن بر شما خوانده نمیشد و شما آن را تکذیب نمیکردید؟!
(۱۰۶) میگویند: پروردگارا بدبختی ما در علم ازلی تو، بر ما چیره شد، و ما مردمی گمراه از حق بودیم.
(۱۰۷) پروردگارا ما را از جهنم درآور، که اگر دوباره به کفر و گمراهی که بر آن بودیم بازگشتیم در آن صورت بر خویشتن ستمکار خواهیم بود، و دیگر عذری برایمان باقی نمانده است.
(۱۰۸) الله میفرماید: خوار و ذلیل در جهنم سکنا گزینید، و با من سخن نگویید.
(۱۰۹) همانا گروهی از بندگان من بودند که به من ایمان آوردند و میگفتند: پروردگارا به تو ایمان آوردیم پس گناهانمان را بر ما بیامرز، و به رحمت خویش بر ما رحم کن، و تو بهترین مهربانان هستی.
(۱۱۰) و شما این مؤمنان دعوتگر بهسوی پروردگارشان را به ریشخند گرفتید و آنها را مسخره کردید، تا اینکه سرگرم شدن به تسمخر آنها، یاد الله را از یاد شما برد، و از روی مسخره و استهزا به آنها میخندیدید.
(۱۱۱) بهراستیکه من به خاطر صبر این مؤمنان بر طاعت الله و آزارهایی که شما به آنها میرساندید دستیابی به بهشت در روز قیامت را به آنها پاداش دادم.
و چون بازگشت به دنیا را بخواهند تا آنچه را فاسد کردهاند اصلاح گردانند، زمانی طولانی را که الله در دنیا به آنها عمر داد که اگر میخواستند امکان توبه را در آن مدت داشتند به یادشان میآورد.
(۱۱۲) میفرماید: چند سال در دنیا ماندید؟ و چه وقتهایی را تباه ساختید؟
(۱۱۳) آنگاه اینگونه پاسخ میدهند: یک روز یا قسمتی از یک روز ماندیم، پس از کسانیکه حساب روزها و ماهها را مهم میشمارند بپرس.
(۱۱۴) میفرماید: جز زمان اندکی که صبر در آن بر طاعت آسان است در دنیا نماندید اگر مقدار ماندنتان را میدانستید.
(۱۱۵) - ای مردم- آیا پنداشتید که شما را مانند حیوانات به بازی و بدون حکمت آفریدیم، و هیچ پاداش و کیفری نیست، و در روز قیامت برای حسابرسی و جزا بهسوی ما بازگردانده نمیشوید؟!
(۱۱۶) پس منزه است الله، فرمانروایی که هر گونه تصرفی را که بخواهد در مخلوقاتش انجام میدهد، ذاتی است که عینِ حق است، و وعدۀ او حق، و سخن او حق است، و معبود برحقی جز او نیست، پروردگار عرش بزرگ که بزرگترین مخلوق میباشد است، و هرکس که پروردگار بزرگترین مخلوقات باشد پروردگار تمام مخلوقات نیز است.
(۱۱۷) و هرکس همراه الله معبودی دیگر بخواند هیچ حجتی برایش بر استحقاق معبودش برای عبادت نیست (و این شأن هر معبودی غیر از الله است) و جزای بد عملش فقط نزد پرودگارش سبحانه است، یعنی او ذاتی است که او را در قبال این کار مجازات میکند، بهراستیکه او کافران را نه با رسیدن به آنچه میخواهند، و نه با نجات از آنچه میترسند رستگار نمیگرداند.
(۱۱۸) و – ای رسول- بگو: پروردگارا گناهانم را برایم بیامرز، و به رحمت خویش بر من رحم کن، و تو بهترین بخشاینده برای گناهکار هستی، که توبهاش را میپذیرد.
برخی فواید آیات:
• کافر نزد الله خوار و پست است.
• مسخرهکردن صالحان گناه بزرگی است که صاحبش سزاوار عذاب است.
• ضایع کردن عمر، یکی از لوازم کفر است.
• ستایش الله یکی از مظاهر ادب در دعاست.
• چون الله این سوره را با بیان صفات رستگاری مؤمنان آغاز کرد مناسب بود که آن را با ذکر زیان و عدم رستگاری کافران به پایان ببرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سُورَةٌ أَنزَلۡنَٰهَا وَفَرَضۡنَٰهَا وَأَنزَلۡنَا فِيهَآ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖ لَّعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ١ ٱلزَّانِيَةُ وَٱلزَّانِي فَٱجۡلِدُواْ كُلَّ وَٰحِدٖ مِّنۡهُمَا مِاْئَةَ جَلۡدَةٖۖ وَلَا تَأۡخُذۡكُم بِهِمَا رَأۡفَةٞ فِي دِينِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۖ وَلۡيَشۡهَدۡ عَذَابَهُمَا طَآئِفَةٞ مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢ ٱلزَّانِي لَا يَنكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوۡ مُشۡرِكَةٗ وَٱلزَّانِيَةُ لَا يَنكِحُهَآ إِلَّا زَانٍ أَوۡ مُشۡرِكٞۚ وَحُرِّمَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٣ وَٱلَّذِينَ يَرۡمُونَ ٱلۡمُحۡصَنَٰتِ ثُمَّ لَمۡ يَأۡتُواْ بِأَرۡبَعَةِ شُهَدَآءَ فَٱجۡلِدُوهُمۡ ثَمَٰنِينَ جَلۡدَةٗ وَلَا تَقۡبَلُواْ لَهُمۡ شَهَٰدَةً أَبَدٗاۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٤ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥ وَٱلَّذِينَ يَرۡمُونَ أَزۡوَٰجَهُمۡ وَلَمۡ يَكُن لَّهُمۡ شُهَدَآءُ إِلَّآ أَنفُسُهُمۡ فَشَهَٰدَةُ أَحَدِهِمۡ أَرۡبَعُ شَهَٰدَٰتِۢ بِٱللَّهِ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٦ وَٱلۡخَٰمِسَةُ أَنَّ لَعۡنَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡهِ إِن كَانَ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٧ وَيَدۡرَؤُاْ عَنۡهَا ٱلۡعَذَابَ أَن تَشۡهَدَ أَرۡبَعَ شَهَٰدَٰتِۢ بِٱللَّهِ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٨ وَٱلۡخَٰمِسَةَ أَنَّ غَضَبَ ٱللَّهِ عَلَيۡهَآ إِن كَانَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٩ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ وَأَنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ١٠ ﴾ [النور: ۱-۱۰].
برخی مقاصد سوره:
تمرکز بر مسألۀ عفاف و پوشش و پاکی جامعۀ اسلامی و حفظ آن از اسباب زِنا و نیرنگ منافقان در انتشار آن.
تفسیر:
(۱) این سورهای است که آن را نازل کردیم، و عمل به احکامش را واجب گرداندیم، و آیاتی روشن در آن فرو فرستادیم؛ تا از احکامی که در آن است پند بگیرید و به آنها عمل کنید.
(۲) به هر یک از زن و مرد زناکار بکر صد ضربه تازیانه بزنید، و نسبت به آن دو دلسوزی و مهربانی نکنید تا حد را بر آن دو اجرا نکنید یا حدشان را تخفیف دهید، اگر به الله و روز آخرت ایمان دارید، و باید گروهی از مؤمنان برای رسواسازی بیشتر آن دو، و بازداشتن آن دو و دیگران، در اقامۀ حد بر آنها حاضر شوند.
(۳) الله برای بیان زشتی و پلیدی زیاد زنا فرمود مردی که به آن عادت داشته باشد به ازدواج تمایل ندارد جز با زن زناکار مثل خودش یا با زنی مشرک که از زنا پرهیز نمیکند درحالیکه نکاح با او جایز نیست، و زنی که به زنا عادت کرده باشد تمایلی به ازدواج ندارد جز با زناکاری مثل خودش یا با مشرکی که از زنا دوری نمیکند درحالیکه ازدواج وی با او حرام است، و نکاح با زن زناکار و به نکاحدادن مرد زناکار بر مؤمنان حرام شده است.
(۴) و – ای حاکمان- به کسانیکه به زنان پاکدامن (و نیز مردان پاکدامن) نسبتِ زنا میدهند، سپس بر زنایی که به آنها نسبت دادهاند چهار شاهد نمیآورند هشتاد تازیانه بزنید، و شهادت آنها را هرگز نپذیرید، و اینها که به پاکدامنان افترا میبندند خود از طاعت الله خارج هستند.
(۵) مگر کسانیکه پس از افترایی که به آن دست زدند بهسوی الله توبه کرده، و اعمالشان را صالح گردانند که الله توبه و گواهی آنها را میپذیرد؛ زیرا الله نسبت به آن دسته از بندگانش که توبه کنند بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۶) و مردانی که بر همسرانشان افترا میبندند و جز خودشان شاهدانی ندارند که بر صحت آنچه به همسرانشان افترا بستهاند گواهی دهند؛ هر یک از آنها چهار بار به الله سوگند یاد کند که: به یقین در زنایی که به همسرش نسبت داده است راستگو است.
(۷) سپس در گواهی پنجم خویش بر خودش نفرین فرستد که اگر در آنچه به همسرش نسبت داده است دروغگو باشد.
(۸) پس از این امر سزاوار است که حد بر زن جاری شود، اما این حد از او ساقط میشود به اینکه چهار بار به الله گواهی دهد که: بهطور قطع مرد در آنچه به او نسبت داده است دروغگو است.
(۹) سپس در گواهی پنجمش به خشم الله بر خودش نفرین کند که اگر مرد در آنچه به او نسبت داده است راستگو باشد.
(۱۰) و – ای مردم- اگر لطف و رحمت الله بر شما نبود، و نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده نبود، و در تدبیر و شریعتش حکیم نبود بهطور قطع کیفر گناهانتان را به تعجیل میانداخت، و شما را با آنها رسوا میساخت.
برخی فواید آیات:
• مقدمهچینی برای سخن گفتن از امور پُراهمیت با مطالبی که اهمیت آن را گوشزد میکند.
• زناکار احترام و مهربانی در جامعۀ اسلامی را از دست میدهد.
• حصر اجتماعی زناکاران وسیلهای برای محافظت جامعه از آنها، و بازداشتن خودشان از زنا است.
• متنوع ساختن کیفر قاذف به کیفر مادی (حد)، و معنوی (نپذیرفتن شهادت او، و حکم بر فسق او) بر خطرناک بودن این کار دلالت دارد.
• زنا جز با بینه ثابت نمیشود، و ادعای زنا بدون بینه قَذف (تهمت) است.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ جَآءُو بِٱلۡإِفۡكِ عُصۡبَةٞ مِّنكُمۡۚ لَا تَحۡسَبُوهُ شَرّٗا لَّكُمۖ بَلۡ هُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۚ لِكُلِّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُم مَّا ٱكۡتَسَبَ مِنَ ٱلۡإِثۡمِۚ وَٱلَّذِي تَوَلَّىٰ كِبۡرَهُۥ مِنۡهُمۡ لَهُۥ عَذَابٌ عَظِيمٞ١١ لَّوۡلَآ إِذۡ سَمِعۡتُمُوهُ ظَنَّ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ بِأَنفُسِهِمۡ خَيۡرٗا وَقَالُواْ هَٰذَآ إِفۡكٞ مُّبِينٞ١٢ لَّوۡلَا جَآءُو عَلَيۡهِ بِأَرۡبَعَةِ شُهَدَآءَۚ فَإِذۡ لَمۡ يَأۡتُواْ بِٱلشُّهَدَآءِ فَأُوْلَٰٓئِكَ عِندَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلۡكَٰذِبُونَ١٣ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ لَمَسَّكُمۡ فِي مَآ أَفَضۡتُمۡ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ١٤ إِذۡ تَلَقَّوۡنَهُۥ بِأَلۡسِنَتِكُمۡ وَتَقُولُونَ بِأَفۡوَاهِكُم مَّا لَيۡسَ لَكُم بِهِۦ عِلۡمٞ وَتَحۡسَبُونَهُۥ هَيِّنٗا وَهُوَ عِندَ ٱللَّهِ عَظِيمٞ١٥ وَلَوۡلَآ إِذۡ سَمِعۡتُمُوهُ قُلۡتُم مَّا يَكُونُ لَنَآ أَن نَّتَكَلَّمَ بِهَٰذَا سُبۡحَٰنَكَ هَٰذَا بُهۡتَٰنٌ عَظِيمٞ١٦ يَعِظُكُمُ ٱللَّهُ أَن تَعُودُواْ لِمِثۡلِهِۦٓ أَبَدًا إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١٧ وَيُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِۚ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ١٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ ٱلۡفَٰحِشَةُ فِي ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ١٩ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ وَأَنَّ ٱللَّهَ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ٢٠ ﴾ [النور: ۱۱-۲۰].
(۱۱) - ای مؤمنان- در حقیقت کسانیکه این بهتان (یعنی متهم کردن مادر مؤمنان عایشه ل به زنا) را آوردند گروهی هستند که به شما انتساب دارند آنچه را افترا بستند شری برای خودتان مپندارید، بلکه به دلیل پاداش و خالصسازی مؤمنان، و تبرئۀ مادر مؤمنان که در آن وجود دارد خیری است، برای هر یک از آنها که در متهمکردن او به زنا شرکت داشته به خاطر سخنگفتن به اِفک (دروغ) مجازات گناهی است که مرتکب شده است، و برای کسیکه بخش بزرگ آن را با آغاز اتهام به دوش کشید عذابی بزرگ است، منظور از این شخص رئیس منافقان عبدالله بن اُبَیّ ابن سَلول است.
(۱۲) چرا وقتیکه مردان و زنان مؤمن این بهتان بزرگ را شنیدند بیگناهی کسی از برادران مؤمنشان که این بهتان بر او زده شده است را گمان نبردند، و نگفتند: این دروغی آشکار است.
(۱۳) چرا افترا زنندگان به مادر مؤمنان عایشه ل برای دروغپردازی بزرگشان چهار گواه نیاوردند تا بر صحت آنچه به مادر مؤمنان نسبت دادند گواهی دهند، پس چون چهار گواه بر این کار نیاوردند- و هرگز نخواهند توانست بیاورند- در حکم الله دروغگویان هستند.
(۱۴) و – ای مؤمنان- اگر لطف و رحمت الله بر شما نبود که در کیفر شما تعجیل نکرد، و توبۀ هرکس از شما را که توبه کرد پذیرفت؛ بهطور قطع بهسبب دروغ و بهتان بر مادر مؤمنان که در آن فرو رفتید عذابی بزرگ به شما میرسید.
(۱۵) آنگاه که آن را به یکدیگر روایت میکردید، و با وجود دروغ بودنش آن را دهان به دهان نقل میکردید؛ حال آنکه هیچ دانشی به آن نداشتید، و گمان میکردید سهل و آسان است، درحالیکه نزد الله بزرگ است؛ چون دروغ و اتهامزدن به انسان پاک را دربردارد.
(۱۶) و چرا وقتی این بهتان بزرگ را شنیدید نگفتید: ای پروردگار ما برای منزه دانستن تو، سزاوار ما نیست که در مورد این امر شنیع سخن بگوییم، این امر که مادر مؤمنان را به آن متهم کردند دروغی بزرگ است.
(۱۷) الله به شما اندرز میدهد و شما را نصیحت میکند که اگر به الله ایمان دارید به مانند این بهتان بزرگ بازنگردید که انسان پاکدامنی را به زنا متهم کنید.
(۱۸) و الله آیاتی مشتمل بر احکام و اندرزهایش برایتان آشکار میگرداند، و او تعالی از اعمالتان آگاه است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد، و در تدبیر و شریعتش بسیار داناست.
(۱۹) همانا کسانیکه دوست دارند منکرات – از جمله اتهام به زنا- در میان مؤمنان منتشر شود، عذابی رنجآور در دنیا با اقامۀ حد دارند، و در آخرت عذاب جهنم برایشان است، و الله دروغشان، و آنچه را که کار بندگانش به آن منتهی میشود، و مصالح آنها را میداند، و شما این موارد را نمیدانید.
(۲۰) و – ای افتادگان در اِفک- اگر لطف و رحمت الله بر شما نبود، و اگر الله نسبت به شما مهربان و بخشنده نبود، بهطور قطع در کیفر شما شتاب میکرد.
برخی فواید آیات:
• تمرکز منافقان بر تخریب مراکز مورد اعتماد در جامعۀ اسلامی با پراکندن اتهامات دروغین.
• منافقان گاهی برخی مؤمنان را به مشارکت در اعمال خویش نزدیک میسازند.
• گرامیداشتن مادر مؤمنان عایشه ل با تبرئۀ او از بالای هفت آسمان.
• ضرورت ایستادگی در برابر شایعهها.
﴿۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ وَمَن يَتَّبِعۡ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِ فَإِنَّهُۥ يَأۡمُرُ بِٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِۚ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ مَا زَكَىٰ مِنكُم مِّنۡ أَحَدٍ أَبَدٗا وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يُزَكِّي مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢١ وَلَا يَأۡتَلِ أُوْلُواْ ٱلۡفَضۡلِ مِنكُمۡ وَٱلسَّعَةِ أَن يُؤۡتُوٓاْ أُوْلِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينَ وَٱلۡمُهَٰجِرِينَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ وَلۡيَعۡفُواْ وَلۡيَصۡفَحُوٓاْۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٌ٢٢ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَرۡمُونَ ٱلۡمُحۡصَنَٰتِ ٱلۡغَٰفِلَٰتِ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ لُعِنُواْ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ٢٣ يَوۡمَ تَشۡهَدُ عَلَيۡهِمۡ أَلۡسِنَتُهُمۡ وَأَيۡدِيهِمۡ وَأَرۡجُلُهُم بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٤ يَوۡمَئِذٖ يُوَفِّيهِمُ ٱللَّهُ دِينَهُمُ ٱلۡحَقَّ وَيَعۡلَمُونَ أَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ ٱلۡمُبِينُ٢٥ ٱلۡخَبِيثَٰتُ لِلۡخَبِيثِينَ وَٱلۡخَبِيثُونَ لِلۡخَبِيثَٰتِۖ وَٱلطَّيِّبَٰتُ لِلطَّيِّبِينَ وَٱلطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَٰتِۚ أُوْلَٰٓئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَۖ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٢٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَدۡخُلُواْ بُيُوتًا غَيۡرَ بُيُوتِكُمۡ حَتَّىٰ تَسۡتَأۡنِسُواْ وَتُسَلِّمُواْ عَلَىٰٓ أَهۡلِهَاۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٢٧ ﴾ [النور: ۲۱-۲۷].
(۲۱) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به شریعت او تعالی عمل کردهاید، از راههای شیطان در آراستن باطل توسط او پیروی نکنید، و هرکس از راههای او پیروی کند همانا او به کارها و سخنان زشت، و به آنچه که شریعت نمیپسندد امر میکند، و – ای مؤمنان- اگر بخشش الله بر شما نبود هیچیک از شما هرگز با توبه پاک نمیشد اگر توبه میکرد. اما الله هرکس را بخواهد با پذیرش توبهاش پاک میگرداند، و الله سخنان شما را میشنود، و از اعمالتان آگاه است، چنانکه ذرهای از سخنان و اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۲۲) و بزرگواران در دین و صاحبان گشایش در مال نباید بر ترک بخشش به خویشاوندان نیازمندشان – از مهاجران در راه الله که فقیر هستند- بهسبب گناهی که مرتکب شدهاند سوگند بخورند، و باید آنها را ببخشند، و از آنها درگذرند، آیا دوست ندارید که الله گناهانتان را بر شما بیامرزد اگر آنها را ببخشید و از آنها درگذرید؟! و نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است، پس بندگانش باید از او تعالی تأسی بگیرند. این آیه در مورد ابوبکر صدیق نازل شد چون بر ترک انفاق بر مِسطَح به خاطر مشارکت او در قضیۀ اِفک سوگند یاد کرد.
(۲۳) همانا کسانیکه به زنان پاکدامن و بیخبر از زنایی که زنان مؤمن به آن پی نمیبرند نسبت میدهند، در دنیا و آخرت از رحمت الله رانده شدهاند، و در آخرت عذابی بزرگ برایشان است.
(۲۴) این عذاب در روز قیامت به آنها میرسد همان روزیکه زبانهایشان به دروغی که سخن گفتند علیه آنها گواهی میدهند، و دستها و پاهایشان به آنچه که انجام میدادند علیه آنها گواهی میدهند.
(۲۵) در آن روز، الله جزایشان را به عدالت میدهد، و میدانند که الله سبحانه همان حق است، پس هر خبر یا وعده یا وعیدی که از او صادر میشود حق آشکاری است که تردیدی در آن راه ندارد.
(۲۶) هر مرد و زن و سخن و عمل ناپاکی مناسب و سازگار با ناپاکِ همان مورد است، و هر پاکیزهای از این موارد، مناسب و موافق پاکیزۀ آن است، این مردان و زنان پاک از آنچه مردان و زنان ناپاک در مورد آنها میگویند بری هستند، و آمرزشی از جانب الله برایشان است که با آن گناهانشان را میآمرزد، و روزیای گرامی یعنی بهشت را دارند.
چون اطلاع بر عورتها سبب تحریک شهوتِ منجر به ارتکاب زنای مذکور در آغاز سوره است، الله برای حفظ نگاه از اطلاع بر عورتها، به کسب اجازه هنگام ورود به خانهها فرمان داد؛ و فرمود:
(۲۷) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به شریعتش عمل کردهاید، به خانههایی که خانههای خودتان نیست وارد نشوید تا اینکه از ساکنان آن خانهها در ورود بر آنها اجازه بگیرید، و بر آنها سلام کنید به این نحو که در سلام و کسب اجازه چنین بگویید: السلام علیکم آیا وارد شوم؟ این کسب اجازه که به آن امر شدید از ورود ناگهانی برایتان بهتر است، تا به آنچه که امر شدید متذکر شوید و آن را اجرا کنید.
برخی فواید آیات:
• اغواگری و وسوسهانگیزی شیطان موجب ارتکاب گناهان است، پس مؤمن باید از آن برحذر باشد.
• توفیق به توبه و عمل صالح از جانب الله است؛ نه از جانب بنده.
• عفو و گذشت از خطاکار یکی از اسباب بخشش گناهان است.
• قَذف (تهمت) به افراد پاکدامن، از گناهان کبیره است.
• مشروعیت اجازهگرفتن برای حفظ نگاه، و محافظت از حریم خانهها.
﴿فَإِن لَّمۡ تَجِدُواْ فِيهَآ أَحَدٗا فَلَا تَدۡخُلُوهَا حَتَّىٰ يُؤۡذَنَ لَكُمۡۖ وَإِن قِيلَ لَكُمُ ٱرۡجِعُواْ فَٱرۡجِعُواْۖ هُوَ أَزۡكَىٰ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ عَلِيمٞ٢٨ لَّيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَدۡخُلُواْ بُيُوتًا غَيۡرَ مَسۡكُونَةٖ فِيهَا مَتَٰعٞ لَّكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تُبۡدُونَ وَمَا تَكۡتُمُونَ٢٩ قُل لِّلۡمُؤۡمِنِينَ يَغُضُّواْ مِنۡ أَبۡصَٰرِهِمۡ وَيَحۡفَظُواْ فُرُوجَهُمۡۚ ذَٰلِكَ أَزۡكَىٰ لَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا يَصۡنَعُونَ٣٠ وَقُل لِّلۡمُؤۡمِنَٰتِ يَغۡضُضۡنَ مِنۡ أَبۡصَٰرِهِنَّ وَيَحۡفَظۡنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبۡدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنۡهَاۖ وَلۡيَضۡرِبۡنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّۖ وَلَا يُبۡدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوۡ ءَابَآئِهِنَّ أَوۡ ءَابَآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوۡ أَبۡنَآئِهِنَّ أَوۡ أَبۡنَآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوۡ إِخۡوَٰنِهِنَّ أَوۡ بَنِيٓ إِخۡوَٰنِهِنَّ أَوۡ بَنِيٓ أَخَوَٰتِهِنَّ أَوۡ نِسَآئِهِنَّ أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُنَّ أَوِ ٱلتَّٰبِعِينَ غَيۡرِ أُوْلِي ٱلۡإِرۡبَةِ مِنَ ٱلرِّجَالِ أَوِ ٱلطِّفۡلِ ٱلَّذِينَ لَمۡ يَظۡهَرُواْ عَلَىٰ عَوۡرَٰتِ ٱلنِّسَآءِۖ وَلَا يَضۡرِبۡنَ بِأَرۡجُلِهِنَّ لِيُعۡلَمَ مَا يُخۡفِينَ مِن زِينَتِهِنَّۚ وَتُوبُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٣١ ﴾ [النور: ۲۸-۳۱].
(۲۸) پس اگر کسی را در آن خانهها نیافتید وارد نشوید تا از کسانیکه صاحب اجازه هستند به شما اجازۀ ورود بدهند، و اگر صاحبان خانه به شما گفتند: (بازگردید) بازگردید و وارد نشوید، زیرا این کار نزد الله برایتان پاکیزهتر است، و الله به آنچه انجام میدهید آگاه است و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۲۹) بر شما گناهی نیست که به خانههای عمومی که به کسی اختصاص ندارد و برای استفادۀ عموم آماده شده مانند کتابخانهها و مغازههای بازارها بدون کسب اجازه وارد شوید، و الله آنچه از اعمال و احوالتان را که آشکار میکنید و آنچه پنهان میدارید میداند، و ذرهای از اعمال و احوالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی در قبال آن به شما جزا خواهد داد.
چون نگاه، پیامی بهسوی زنا است، الله به پوشیدن چشم برای پیشگیری از زنا فرمان داد و فرمود:
(۳۰) - ای رسول- به مردان مؤمن بگو چشمانشان را از نگاه به زنان و عورتهایی که برایشان حلال نیست بازدارند، و عورتهایشان را از وقوع در حرام، و کشف آن حفظ کنند، این خودداری از نگاه به آنچه الله حرام کرده، نزد او تعالی برایشان پاکیزهتر است، بهراستی الله از آنچه انجام میدهند آگاه است، و ذرهای از کارهایشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۳۱) و به زنان مؤمن بگو چشمانشان را از نگاه به عورتهایی که نگاه به آن برایشان حلال نیست بازدارند، و عورتهایشان را با دوری از زنا و با پوشش حفظ کنند، و زیورهایشان را به بیگانگان آشکار نکنند مگر آنچه که از آن آشکار است و مخفیکردن آن ممکن نیست مانند لباسها، و باید رواندازهایشان را بر شکافهای بالای لباسهایشان بیندازند تا موها و صورتها و گردنهایشان را بپوشانند، و زیورهای مخفی خود را آشکار نکنند جز به شوهرانشان، یا پدرانشان، یا پدران شوهرانشان، یا پسرانشان، یا پسران شوهرانشان، یا برادرانشان، یا پسران برادرانشان، یا پسران خواهرانشان، یا زنان امانتدارشان، چه مسلمان و چه کافر، یا بردگان مرد و زنی که مالکِ آن هستند، یا پیروانی که خواسته و نیازی به زنان ندارند، یا کودکانی که بهسبب خردسالی بر عورتهای زنان اطلاع نیافتهاند، و – ای مؤمنان- همگی از نگاه حرام و سایر گناهانی که کسب میکنید بهسوی الله توبه کنید؛ تا به مطلوب برسید، و از هلاکت و وحشت نجات یابید.
برخی فواید آیات:
• جواز ورود به اماکن عمومی بدون کسب اجازه.
• وجوب چشمپوشی مردان و زنان از آنچه برایشان حلال نیست.
• وجوب حجاب برای زن.
• منع بهکارگیری وسایل فتنهگری.
﴿وَأَنكِحُواْ ٱلۡأَيَٰمَىٰ مِنكُمۡ وَٱلصَّٰلِحِينَ مِنۡ عِبَادِكُمۡ وَإِمَآئِكُمۡۚ إِن يَكُونُواْ فُقَرَآءَ يُغۡنِهِمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ٣٢ وَلۡيَسۡتَعۡفِفِ ٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّىٰ يُغۡنِيَهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۗ وَٱلَّذِينَ يَبۡتَغُونَ ٱلۡكِتَٰبَ مِمَّا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡ فَكَاتِبُوهُمۡ إِنۡ عَلِمۡتُمۡ فِيهِمۡ خَيۡرٗاۖ وَءَاتُوهُم مِّن مَّالِ ٱللَّهِ ٱلَّذِيٓ ءَاتَىٰكُمۡۚ وَلَا تُكۡرِهُواْ فَتَيَٰتِكُمۡ عَلَى ٱلۡبِغَآءِ إِنۡ أَرَدۡنَ تَحَصُّنٗا لِّتَبۡتَغُواْ عَرَضَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَمَن يُكۡرِههُّنَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ مِنۢ بَعۡدِ إِكۡرَٰهِهِنَّ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣٣ وَلَقَدۡ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ ءَايَٰتٖ مُّبَيِّنَٰتٖ وَمَثَلٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلِكُمۡ وَمَوۡعِظَةٗ لِّلۡمُتَّقِينَ٣٤ ۞ٱللَّهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ مَثَلُ نُورِهِۦ كَمِشۡكَوٰةٖ فِيهَا مِصۡبَاحٌۖ ٱلۡمِصۡبَاحُ فِي زُجَاجَةٍۖ ٱلزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوۡكَبٞ دُرِّيّٞ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٖ مُّبَٰرَكَةٖ زَيۡتُونَةٖ لَّا شَرۡقِيَّةٖ وَلَا غَرۡبِيَّةٖ يَكَادُ زَيۡتُهَا يُضِيٓءُ وَلَوۡ لَمۡ تَمۡسَسۡهُ نَارٞۚ نُّورٌ عَلَىٰ نُورٖۚ يَهۡدِي ٱللَّهُ لِنُورِهِۦ مَن يَشَآءُۚ وَيَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡأَمۡثَٰلَ لِلنَّاسِۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٣٥ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ ٱللَّهُ أَن تُرۡفَعَ وَيُذۡكَرَ فِيهَا ٱسۡمُهُۥ يُسَبِّحُ لَهُۥ فِيهَا بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ٣٦ ﴾ [النور: ۳۲-۳۶].
چون مجردماندن به مدت طولانی پس از بلوغ، یکی از اسباب انتشار زنا است، الله به یاری مردان و زنان مجرد بر نکاح فرمان داد و فرمود:
(۳۲) و – ای مؤمنان- مردانی را که همسر ندارند، و زنان آزادی را که شوهر ندارند همسر دهید، و غلامان و کنیزان مؤمن خویش را همسر دهید، اگر فقیر باشند الله آنها را از فضل گستردۀ خویش بینیاز میسازد، و الله گشایندۀ رزق و روزی است و بینیاز ساختن کسی از رزقش نمیکاهد، و از احوال بندگانش آگاه است.
چون الله مؤمنان را به تزویج بیهمسران فرمان داد، به انسان بیهمسر نیز فرمان داد که اگر وسایل مورد نیاز ازدواج را نیافت پاکدامنی پیشه کند و فرمود:
(۳۳) و کسانیکه به خاطر فقر توان ازدواج را ندارند باید پاکدامنی بجویند تا الله آنها را از فضل گستردۀ خویش بینیاز گرداند، و غلامانی که خواستار بازخرید از اربابان خویش در قبال پرداخت مالی هستند تا آزاد شوند، اربابانشان اگر در آنها قدرت پرداخت و اصلاح در دین دانستند باید این پیشنهاد را از آنها بپذیرند، و باید از مال الله که به آنها عطا کرده است بدهند به این نحو که بخشی از آنچه را که برای پرداخت آن با آنها مکاتبه کردهاند برایشان در نظر بگیرند، و برای جستجوی مال، کنیزانتان را بر زنا مجبور نکنید- مانند کاری که عبدالله بن اُبَی با دو کنیزش که خواستار پاکدامنی و دوری از زنا بودند مرتکب شد- تا آنچه را که از طریق عورت خویش کسب میکنند بطلبید، و هرکس از شما که آنها را بر این کار مجبور کند بهراستیکه الله پس از اجبار آنها نسبت به گناهانشان آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان است؛ زیرا مجبور بودهاند، و گناه بر کسانی است که آنها را مجبور کردهاند.
(۳۴) و – ای مردم- به تحقیق آیات روشنی که هیچ ابهامی ندارد بهسویتان فرو فرستادهایم، و مثالی از مؤمنان و کافرانی که پیش از شما گذشتند برایتان نازل کردهایم، و اندرزی برایتان نازل کردهایم که کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان از او تعالی میترسند از آن پند میگیرند.
(۳۵) الله نور آسمانها و زمین، و هدایتگر کسانیکه در این دو قرار دارند است، مثال نور او سبحانه در قلب مؤمن مانند منفذ و پنجرهای در دیواری نفوذناپذیر است که در آن چراغی است، و آن چراغ در شیشهای درخشان قرار دارد که آن شیشه گویی ستارهای روشنگر مانند دُرّ است. آن چراغ از روغن درختی مبارک، یعنی درخت زیتون افروخته میشود، درختی که نه صبحگاه و نه شامگاه هیچچیز او را از خورشید نمیپوشاند، و نزدیک است روغن آن از پاکی زیاد روشنایی بخشد، هر چند آتشی به او نرسیده باشد، پس وقتیکه آتشی به او رسد چگونه خواهد بود؟! نور چراغ بر فراز نور شیشه است، قلب مؤمن نیز چنین است آنگاه که نور هدایت در آن بتابد، و الله هر یک از بندگانش را بخواهد بر پیروی از قرآن توفیق میدهد، و الله با بیان مثالها، اشیا را با موارد مشابه توضیح میدهد، و الله بر هر چیزی داناست و هیچچیز بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۳۶) این چراغ در مساجدی برمیافروزد که الله فرمان داده منزلت و بنایش بالا رود، و اسم او تعالی با اذان و ذکر و نماز در آنها یاد شود، و در آغاز و پایان روز در جستجوی رضایت الله در آن نماز برپا میدارند.
برخی فواید آیات:
• الله اسباب بردهگیری را (به جنگ) محدود کرده و اسباب آزادسازی برده را گسترش داده و بر آن تشویق کرده است.
• رهایی از بردگی به روش مکاتبه و یاریکردن برده با مال به این هدف که آزاد شود تا بردگان به عنوان طبقهای فرومایه در زنا به کار گمارده نشوند.
• قلب مؤمن به نور فطرت، و نور هدایت ربانی منور است.
• مساجد خانههای الله در روی زمین هستند که آنها را برای عبادت در آنها پدید آورده است، پس واجب است که از نجاستهای حسی و معنوی دور نگه داشته شوند.
• یکی از اسمهای نیکوی الله (النور) است که دربردارندۀ صفت نور برای او سبحانه است.
﴿رِجَالٞ لَّا تُلۡهِيهِمۡ تِجَٰرَةٞ وَلَا بَيۡعٌ عَن ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَإِقَامِ ٱلصَّلَوٰةِ وَإِيتَآءِ ٱلزَّكَوٰةِ يَخَافُونَ يَوۡمٗا تَتَقَلَّبُ فِيهِ ٱلۡقُلُوبُ وَٱلۡأَبۡصَٰرُ٣٧ لِيَجۡزِيَهُمُ ٱللَّهُ أَحۡسَنَ مَا عَمِلُواْ وَيَزِيدَهُم مِّن فَضۡلِهِۦۗ وَٱللَّهُ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ٣٨ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَعۡمَٰلُهُمۡ كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمَۡٔانُ مَآءً حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَهُۥ لَمۡ يَجِدۡهُ شَيۡٔٗا وَوَجَدَ ٱللَّهَ عِندَهُۥ فَوَفَّىٰهُ حِسَابَهُۥۗ وَٱللَّهُ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٣٩ أَوۡ كَظُلُمَٰتٖ فِي بَحۡرٖ لُّجِّيّٖ يَغۡشَىٰهُ مَوۡجٞ مِّن فَوۡقِهِۦ مَوۡجٞ مِّن فَوۡقِهِۦ سَحَابٞۚ ظُلُمَٰتُۢ بَعۡضُهَا فَوۡقَ بَعۡضٍ إِذَآ أَخۡرَجَ يَدَهُۥ لَمۡ يَكَدۡ يَرَىٰهَاۗ وَمَن لَّمۡ يَجۡعَلِ ٱللَّهُ لَهُۥ نُورٗا فَمَا لَهُۥ مِن نُّورٍ٤٠ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱلطَّيۡرُ صَٰٓفَّٰتٖۖ كُلّٞ قَدۡ عَلِمَ صَلَاتَهُۥ وَتَسۡبِيحَهُۥۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِمَا يَفۡعَلُونَ٤١ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ٤٢ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُزۡجِي سَحَابٗا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيۡنَهُۥ ثُمَّ يَجۡعَلُهُۥ رُكَامٗا فَتَرَى ٱلۡوَدۡقَ يَخۡرُجُ مِنۡ خِلَٰلِهِۦ وَيُنَزِّلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مِن جِبَالٖ فِيهَا مِنۢ بَرَدٖ فَيُصِيبُ بِهِۦ مَن يَشَآءُ وَيَصۡرِفُهُۥ عَن مَّن يَشَآءُۖ يَكَادُ سَنَا بَرۡقِهِۦ يَذۡهَبُ بِٱلۡأَبۡصَٰرِ٤٣ ﴾ [النور: ۳۷-۴۳].
(۳۷) مردانی که هیچ خرید و هیچ فروشی آنها را از یاد الله سبحانه، و برپایی نماز به کاملترین صورت، و پرداخت زکات برای مصارفش به خود سرگرم نمیسازد، و از روز قیامت میترسند، همان روزیکه در آن دلها میان امید در نجات از عذاب و ترس از عذاب زیر و رو میشود، و در آن چشمها به هر سویی که برود منقلب میگردد.
(۳۸) این کار را کردند تا الله در قبال اعمالشان، بر حسب بهترین اعمالشان به آنها پاداش دهد، و بر آن پاداشی از فضل خویش برایشان بیفزاید، و الله هرکس را بخواهد بدون شمارش بر اندازۀ اعمالشان روزی میدهد، بلکه چند برابر آنچه انجام دادهاند به آنها میبخشد.
(۳۹) و کسانیکه به الله کفر ورزیدند اعمالی را که انجام دادهاند هیچ پاداشی ندارد و مانند سراب در زمینی پَست است که شخص تشنه آن را آب میپندارد، پس بهسویش حرکت میکند تا اینکه به آن برسد و بر آن بایستد و آبی نیابد، و همچنین کافر گمان میکند اعمالش به او نفع میرساند تا اینکه بمیرد و برانگیخته شود. آنگاه پاداش اعمالش را نیابد، و پروردگارش را در برابر خویش بیابد و او تعالی حساب عملش را به صورت کامل به او بدهد، و الله زودشمار است.
(۴۰) یا اعمالشان مانند تاریکیهایی در دریایی عمیق است، که موجی آنها را میپوشاند، و از بالای این موج موجی دیگر است، و از بالای آن ابری است که آنچه را ستارگان به آن هدایت میکنند میپوشاند، تاریکیهای متراکم که بر روی یکدیگر قرار دارند، کسیکه در این تاریکیها افتاده است هرگاه دستش را درآورد از تاریکی زیاد به سختی آن را ببیند، و کافر اینچنین است، که تاریکیهای جهل و شک و حیرت و مُهر روی قلبش، بر او متراکم شده است، و هرکس که الله هدایت از گمراهی، و علم به کتابش را به او روزی نداده باشد، هیچ هدایتی نخواهد داشت که با آن راه یابد، و هیچ کتابی نخواهد داشت که از آن روشنایی برگیرد.
(۴۱) - ای رسول- آیا ندانستهای که تمام مخلوقات الله که در آسمانها و زمین هستند تسبیح او تعالی را میگویند، و پرندگان که بالهایشان را در هوا گشودهاند تسبیح او را میگویند، الله نماز هر یک از این مخلوقات را که نماز میگزارند مانند انسان، و تسبیح هر یک از آنها را که تسبیح میگویند مانند پرندگان میداند، و الله از آنچه که انجام میدهند آگاه است، و ذرهای از کارهایشان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۴۲) و فرمانروایی آسمانها و زمین تنها از آنِ الله است، و در روز قیامت بازگشت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی اوست.
(۴۳) - ای رسول- آیا ندانستهای که الله ابر را میرانَد، سپس اجزای آن را به یکدیگر پیوند میزند، سپس آن را متراکم و بر روی هم قرار میدهد، آنگاه باران را میبینی که از درون ابر درمیآید، و از سوی آسمان از ابری متراکم که از نظر بزرگی به کوهها میماند تکههای منجمد آب مانند سنگریزه فرو میفرستد، آنگاه آن تگرگ را به هر یک از بندگانش که بخواهد میرساند، و آن را از هر یک از بندگانش که بخواهد بازمیدارد، نزدیک است که روشنایی برق ابر از شدت درخشندگی، چشمها را ببرد.
برخی فواید آیات:
• سنجش میان سرگرمیهای دنیوی و اعمال اخروی توسط مؤمن امری لازم و ضروری است.
• بطلان عمل کافر بهسبب نبود شرط ایمان.
• کافر از مخلوقات تسبیحگو و فرمانبردار الله خارج است.
• تمام مراحل باران، بخشی از آفرینش و تقدیر الله است.
﴿يُقَلِّبُ ٱللَّهُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبۡرَةٗ لِّأُوْلِي ٱلۡأَبۡصَٰرِ٤٤ وَٱللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٖ مِّن مَّآءٖۖ فَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰ بَطۡنِهِۦ وَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰ رِجۡلَيۡنِ وَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰٓ أَرۡبَعٖۚ يَخۡلُقُ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٤٥ لَّقَدۡ أَنزَلۡنَآ ءَايَٰتٖ مُّبَيِّنَٰتٖۚ وَٱللَّهُ يَهۡدِي مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٤٦ وَيَقُولُونَ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلرَّسُولِ وَأَطَعۡنَا ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٞ مِّنۡهُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَۚ وَمَآ أُوْلَٰٓئِكَ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ٤٧ وَإِذَا دُعُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَهُمۡ إِذَا فَرِيقٞ مِّنۡهُم مُّعۡرِضُونَ٤٨ وَإِن يَكُن لَّهُمُ ٱلۡحَقُّ يَأۡتُوٓاْ إِلَيۡهِ مُذۡعِنِينَ٤٩ أَفِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَمِ ٱرۡتَابُوٓاْ أَمۡ يَخَافُونَ أَن يَحِيفَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ وَرَسُولُهُۥۚ بَلۡ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٥٠ إِنَّمَا كَانَ قَوۡلَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ إِذَا دُعُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَهُمۡ أَن يَقُولُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٥١ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَخۡشَ ٱللَّهَ وَيَتَّقۡهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ٥٢ ۞وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَئِنۡ أَمَرۡتَهُمۡ لَيَخۡرُجُنَّۖ قُل لَّا تُقۡسِمُواْۖ طَاعَةٞ مَّعۡرُوفَةٌۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ٥٣ ﴾ [النور: ۴۴-۵۳].
(۴۴) الله میان شب و روز را از نظر بلندی و کوتاهی، و آمدن و رفتن به نوبت میآورد، بهراستیکه در این نشانه از دلایل ربوبیت، اندرزی است برای کسانیکه بر قدرت و وحدانیت الله مینگرند.
(۴۵) و الله تمام حیواناتی را که روی زمین میجنبند از نطفهای آفرید، که برخی از آنها مانند مارها بر روی شمکشان راه میروند، و برخی از آنها مانند انسان و پرندگان بر روی دو پا راه میروند، و برخی از آنها مانند چارپایان بر روی چهار پا راه میروند، الله آنچه از موارد مذکور و غیرمذکور را که بخواهد میآفریند، زیرا الله تعالی بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۴۶) به تحقیق که بر محمد ج آیاتی روشن که هیچ ابهامی در آنها نیست نازل کردهایم، و الله هرکس را بخواهد به راه راستی که هیچ کجی و انحرافی ندارد توفیق میدهد، و این راه او را به بهشت میرساند.
(۴۷) و منافقان میگویند: به الله ایمان آوردیم، و به رسول ج ایمان آوردیم، و از الله اطاعت کردیم، و از رسولش اطاعت کردیم، سپس گروهی از آنها روی میگردانند، و پس از اینکه ایمان به الله و رسولش و اطاعت از آن دو را ادعا کردند از الله و رسولش در امر به جهاد در راه الله و سایر فرامین اطاعت نمیکنند، و این رویگردانان از طاعت الله و رسولش مؤمن نیستند هر چند چنین ادعای ایمان داشته باشند.
(۴۸) و چون این منافقان بهسوی الله و بهسوی رسولش فراخوانده شوند تا در آنچه با هم اختلاف دارند رسول ج میانشان داوری کند، بهسبب نفاقی که دارند بهناگاه از حکم رسول ج روی میگردانند.
(۴۹) و اگر بدانند که حق با آنها است، و رسول به مصلحت آنها حکم خواهد کرد تسلیمشده و فروتن نزدش میآیند.
(۵۰) آیا در دلهای اینها بیماریای جدانشدنی است، یا در اینکه او رسول الله است تردید دارند، یا میترسند الله و رسولش در داوری بر آنها ستم کنند؟ دلیل این امر موارد مذکور نیست، بلکه به خاطر علتی در نفسهایشان بهسبب رویگردانی از داوری رسول ج و دشمنیشان با اوست.
الله پس از بیان موضع منافقانِ ترککنندۀ حکم الله و رسولش، موضع مؤمنان راضی به حکم الله و رسولش را بیان کرد و فرمود:
(۵۱) سخن مؤمنان جز این نیست که وقتی بهسوی الله، و بهسوی رسولش فراخوانده شوند تا میان آنها داوری کند میگویند: سخنش را شنیدیم، و از امرش اطاعت کردیم، و همان کسانیکه این صفات را دارند رستگاران در دنیا و آخرت هستند.
(۵۲) و هرکس از الله و رسولش فرمانبرداری کند، و تسلیم حکمشان شود، و از آنچه که او را به گناهان میکشاند بترسد، و از عذاب الله با اجرای اوامر، و ترک نواهی او تعالی بترسد، فقط اینها همان رستگاران به خیر دنیا و آخرت هستند.
(۵۳) و با استوارترین سوگندهایی که میتوانستند با آن سوگند یاد کنند به الله سوگند یاد کردند که: اگر آنها را به خروج به جهاد فرمان دهی بهطور قطع خارج خواهند شد. - ای رسول- به آنها بگو: سوگند یاد نکنید، زیرا دروغ شما شناخته شده است، و اطاعت ادعاییتان نیز شناخته شده است، و الله به آنچه انجام میدهید آگاه است، و ذرهای از اعمالتان هر چند آنها را نهان کنید بر او تعالی پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• تنوع مخلوقات بر قدرت الله دلالت دارد.
• یکی از صفات منافقان رویگردانی از حکم الله است مگر اینکه حکم به نفع آنها باشد، و یکی از صفات آنها بیماری قلب و شک، و بدگمانی به الله است.
• طاعت الله و رسولش و ترس از الله از اسباب رستگاری در هر دو سَرا است.
• سوگند دروغین یکی از روشهای شناختهشدۀ منافقان است.
﴿قُلۡ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَۖ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيۡكُم مَّا حُمِّلۡتُمۡۖ وَإِن تُطِيعُوهُ تَهۡتَدُواْۚ وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ٥٤ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَيَسۡتَخۡلِفَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ كَمَا ٱسۡتَخۡلَفَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمۡ دِينَهُمُ ٱلَّذِي ٱرۡتَضَىٰ لَهُمۡ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعۡدِ خَوۡفِهِمۡ أَمۡنٗاۚ يَعۡبُدُونَنِي لَا يُشۡرِكُونَ بِي شَيۡٔٗاۚ وَمَن كَفَرَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٥٥ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٥٦ لَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَمَأۡوَىٰهُمُ ٱلنَّارُۖ وَلَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٥٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لِيَسۡتَٔۡذِنكُمُ ٱلَّذِينَ مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡ وَٱلَّذِينَ لَمۡ يَبۡلُغُواْ ٱلۡحُلُمَ مِنكُمۡ ثَلَٰثَ مَرَّٰتٖۚ مِّن قَبۡلِ صَلَوٰةِ ٱلۡفَجۡرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِّنَ ٱلظَّهِيرَةِ وَمِنۢ بَعۡدِ صَلَوٰةِ ٱلۡعِشَآءِۚ ثَلَٰثُ عَوۡرَٰتٖ لَّكُمۡۚ لَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ وَلَا عَلَيۡهِمۡ جُنَاحُۢ بَعۡدَهُنَّۚ طَوَّٰفُونَ عَلَيۡكُم بَعۡضُكُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٥٨ ﴾ [النور: ۵۴-۵۸].
(۵۴) - ای رسول- به این منافقان بگو: در آشکار و نهان از الله و رسول اطاعت کنید، پس اگر از اطاعت آن دو که به آن فرمان یافتید روی بگردانید فقط تبلیغی که به آن مکلف شده است برعهدۀ اوست، و طاعتی که به آن مکلف شدهاید و عمل به آنچه که آورده است برعهدۀ خودتان است، و اگر با انجام آنچه که شما را بر انجام آن فرمان داده و با خودداری از آنچه شما را از آن نهی کرده از او اطاعت کنید بهسوی حق راه مییابید. جز ابلاغ آشکار، چیزی برعهدۀ رسول ج نیست، و واداشتن و اجبار شما بر هدایت، برعهدۀ او نیست.
(۵۵) الله به کسانی از شما که به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند وعده داده که آنها را در برابر دشمنانشان یاری رساند، و آنها را جانشینانی در روی زمین قرار خواهد داد همانگونه که مؤمنانی که پیش از آنها بودند را جانشینانی بر روی زمین قرار داد، و به آنها وعده داده که آن دینشان که برایشان پسندیده است- یعنی همان دین اسلام- را بزرگ و نیرومند قرار خواهد داد، و به آنها وعده داده که ترس آنها را به آرامش تبدیل خواهد کرد، تنها مرا عبادت کنید، و هیچچیز را با من شریک قرار ندهید، و هرکس بعد از این نعمتها کفر ورزد، همانها خارجشدگان از طاعت الله هستند.
(۵۶) و نماز را به کاملترین وجه برپا دارید، و زکات اموالتان را بدهید، و رسول را با انجام آنچه به شما فرمان داده، و ترک آنچه شما را از آن نهی کرده است اطاعت کنید؛ امید است که به رحمت الله دست یابید.
(۵۷) - ای رسول- مپندار کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند آنگاه که بخواهم عذاب را بر آنها فرو فرستم از چنگ من فرار میکنند، پناهگاه آنها در روز قیامت جهنم است، و چه بد است مقصد کسانیکه به جهنم میروند.
الله پیش از این احکام کسب اجازۀ افراد آزاد بالغ را بیان کرد، در ادامه، احکام کسب اجازه غلامان و اشخاص آزاد غیر بالغ و کودکانی که بالغ نشدهاند را بیان میکند و میفرماید:
(۵۸) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به آنچه برایتان تشریع کرده است عمل کردهاید، غلامان و کنیزکان شما و کودکان آزادی که به سن احتلام نرسیدهاند باید در سه وقت از شما کسب اجازه کنند: قبل از نماز صبح هنگام تعویض لباس خواب با لباس بیداری، در نیمروز آنگاه که لباسهایتان را برای قیلوله درمیآورید، و پس از نماز عشا؛ زیرا وقت خواب شما و درآوردن لباسهای بیداری و پوشیدن لباس خواب است، این سه وقت اوقات برهنگی شما هستند، که نباید در این وقتها جز پس از کسب اجازه از شما بر شما وارد شوند، و غیر از این اوقات گناهی نه بر شماست و نه بر آنها که بدون کسب اجازه وارد شوند. آنها زیاد رفت و آمد میکنند، و بر گرد یکدیگر میچرخید، پس منع آنها از ورود در تمام اوقات جز با کسب اجازه دشوار است. الله همانگونه که احکام کسب اجازه را برایتان بیان کرد آیات دلالتکننده بر احکامی را که برای شما تشریع کرده است برایتان بیان میکند، و الله به مصالح بندگانش آگاه است، و در احکامی که برایشان تشریع میکند بسیار داناست.
برخی فواید آیات:
• پیروی از رسول ج یکی از نشانههای هدایتیافتن است.
• دعوتگر باید تمام تلاش خویش را در دعوت بهکار گیرد، و نتایج به دست الله است.
• ایمان و عمل صالح سبب قدرتیافتن و امنیت در زمین است.
• تأدیب بردگان و کودکان بر کسب اجازه در اوقاتی که عورات مردم آشکار است.
﴿وَإِذَا بَلَغَ ٱلۡأَطۡفَٰلُ مِنكُمُ ٱلۡحُلُمَ فَلۡيَسۡتَٔۡذِنُواْ كَمَا ٱسۡتَٔۡذَنَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٥٩ وَٱلۡقَوَٰعِدُ مِنَ ٱلنِّسَآءِ ٱلَّٰتِي لَا يَرۡجُونَ نِكَاحٗا فَلَيۡسَ عَلَيۡهِنَّ جُنَاحٌ أَن يَضَعۡنَ ثِيَابَهُنَّ غَيۡرَ مُتَبَرِّجَٰتِۢ بِزِينَةٖۖ وَأَن يَسۡتَعۡفِفۡنَ خَيۡرٞ لَّهُنَّۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٦٠ لَّيۡسَ عَلَى ٱلۡأَعۡمَىٰ حَرَجٞ وَلَا عَلَى ٱلۡأَعۡرَجِ حَرَجٞ وَلَا عَلَى ٱلۡمَرِيضِ حَرَجٞ وَلَا عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۡ أَن تَأۡكُلُواْ مِنۢ بُيُوتِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ ءَابَآئِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ أُمَّهَٰتِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ إِخۡوَٰنِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ أَخَوَٰتِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ أَعۡمَٰمِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ عَمَّٰتِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ أَخۡوَٰلِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ خَٰلَٰتِكُمۡ أَوۡ مَا مَلَكۡتُم مَّفَاتِحَهُۥٓ أَوۡ صَدِيقِكُمۡۚ لَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَأۡكُلُواْ جَمِيعًا أَوۡ أَشۡتَاتٗاۚ فَإِذَا دَخَلۡتُم بُيُوتٗا فَسَلِّمُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۡ تَحِيَّةٗ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ مُبَٰرَكَةٗ طَيِّبَةٗۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٦١ ﴾ [النور: ۵۹-۶۱].
(۵۹) و کودکان شما هرگاه به سن احتلام رسیدند باید هنگام ورود به خانهها در تمام اوقات اجازه بگیرند همانگونه که قبلا در مورد بزرگان گفته شد، همانگونه که الله احکام کسب اجازه را برایتان بیان کرد آیاتش را برای شما بیان میکند، و الله از مصالح بندگانش آگاه است و در آنچه برایشان تشریع میکند بسیار داناست.
(۶۰) و زنان سالخوردهای که به دلیل سن زیاد حیض نمیبینند و باردار نمیشوند، کسانیکه امیدی به نکاح ندارند گناهی بر آنها نیست که بعضی پوششهای خویش مانند روسری را کنار گذارند، بدون اینکه زیور پنهانی را که به پوشاندن آن فرمان یافتهاند آشکار کنند، و برای پوشش و عفت بیشتر اگر این لباس را کنار نگذارند برایشان بهتر است از اینکه آن را کنار بگذارند، و الله سخنانتان را میشنود، و از کارهایتان آگاه است، و ذرهای از سخنان و کارهایتان بر او پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۶۱) بر نابینایی که بیناییاش را از دست داده است گناهی نیست، و بر لنگ نیز گناهی نیست، و بر بیمار نیز گناهی نیست، اگر تکالیفی مانند جهاد در راه الله را که قادر بر انجام آن نیستند ترک کنند، و – ای مؤمنان- نه در خوردن از خانههای خودتان که خانههای پسرانتان نیز از جملۀ آن است بر شما گناهی است، و نه در خوردن از خانههای پدرانتان یا مادرانتان یا برادرانتان یا خواهرانتان یا عموهایتان یا عمههایتان، یا داییهایتان یا خالههایتان، یا خانههایی که محافظت از آنها به شما سپرده شده است مانند نگهبان باغ، و در خوردن از خانههای دوستانتان نیز به خاطر رضایت او از این امر طبق عادت گناهی بر شما نیست. گناهی بر شما نیست که با هم یا به تنهایی بخورید، پس چون به خانههایی مثل خانههای مذکور و سایر خانهها وارد شدید به کسانیکه در آن هستند اینگونه سلام کنید: السلام علیکم، اما اگر کسی در آن نبود بر خودتان اینگونه سلام کنید: السلام علینا و علی عباد الله الصالحین، این درودی مبارک از جانب الله است که برایتان تشریع شده است؛ چون مودت و الفت میان شما را گسترش میدهد، و سخن پاکی است که با آن نفس شنوندهاش شاد میگردد، مانند بیان مذکور در این سوره، الله آیات را برایتان بیان میکند تا در آنها بیندیشید، و به آنچه در آنها وجود دارد عمل کنید.
برخی فواید آیات:
• جواز برای پیرزنان که بخشی از لباسهایشان را بردارند زیرا شک و تهمتی در این کار وجود ندارد.
• احتیاط در دین شأن پرهیزکاران است.
• عذرها یکی از اسباب تخفیف تکلیف هستند.
• جامعۀ اسلامی جامعۀ تعاون و همکاری و دوستی با یکدیگر است.
﴿إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَإِذَا كَانُواْ مَعَهُۥ عَلَىٰٓ أَمۡرٖ جَامِعٖ لَّمۡ يَذۡهَبُواْ حَتَّىٰ يَسۡتَٔۡذِنُوهُۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسۡتَٔۡذِنُونَكَ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۚ فَإِذَا ٱسۡتَٔۡذَنُوكَ لِبَعۡضِ شَأۡنِهِمۡ فَأۡذَن لِّمَن شِئۡتَ مِنۡهُمۡ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمُ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٦٢ لَّا تَجۡعَلُواْ دُعَآءَ ٱلرَّسُولِ بَيۡنَكُمۡ كَدُعَآءِ بَعۡضِكُم بَعۡضٗاۚ قَدۡ يَعۡلَمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمۡ لِوَاذٗاۚ فَلۡيَحۡذَرِ ٱلَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنۡ أَمۡرِهِۦٓ أَن تُصِيبَهُمۡ فِتۡنَةٌ أَوۡ يُصِيبَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ٦٣ أَلَآ إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ قَدۡ يَعۡلَمُ مَآ أَنتُمۡ عَلَيۡهِ وَيَوۡمَ يُرۡجَعُونَ إِلَيۡهِ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُواْۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمُۢ٦٤ ﴾ [النور: ۶۲-۶۴].
الله پس از بیان کسب اجازه هنگام ورود، کسب اجازه هنگام رفتن را نیز بیان کرد و فرمود:
(۶۲) در حقیقت مؤمنان راستین در ایمانشان همان کسانی هستند که به الله و رسولش ایمان آوردهاند، و هنگامیکه همراه پیامبر ج در کاری که آنها را برای مصلحت مسلمانان گرد میآورد باشند، تا برای رفتن از او کسب اجازه نکنند نمیروند، - ای رسول- کسانیکه هنگام رفتن از تو کسب اجازه میکنند همانها هستند که واقعاً به الله و رسولش ایمان دارند، پس چون برای برخی کارها که برایشان مهم است از تو اجازه خواستند به هر یک از آنها که خواستی اجازه دهی اجازه بده، و برای آنها آمرزش گناهانشان را طلب کن، زیرا الله نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان است.
(۶۳) - ای مؤمنان- به رسولالله ج احترام بگذارید، و هرگاه او را صدا زدید با اسمش مانند: ای محمد، یا با اسم پدرش مثل: ای پسر عبدالله او را صدا نزنید، آنگونه که یکدیگر را صدا میزنید، بلکه بگویید: ای رسولالله، ای نبیالله، و هرگاه شما را برای کاری عمومی فراخواند دعوتش را مانند دعوت میان یکدیگر در امور بیاهمیت عادی قرار ندهید، بلکه برای استجابت آن بشتابید، به تحقیق الله از کسانی از شما که پنهانی و بدون اجازه میروند آگاه است، پس کسانیکه با امر رسولالله ج مخالفت میکنند باید بترسند از اینکه الله مصیبت و بلایی بر آنها فرو فرستد، یا عذابی رنجآور که بر آن صبر ندارند را به آنها برساند.
(۶۴) بدانید که آفرینش و فرمانروایی و تدبیر آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است فقط از آنِ الله است،- ای مردم- او تعالی از احوال شما آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و روز قیامت – آنگاه که با رستاخیز پس از مرگ بهسوی او بازگردانیده میشوید- شما را از اعمالیکه در دنیا انجام دادهاید باخبر میسازد، و الله از هر چیزی آگاه است، و ذرهای نه در آسمانها و نه در زمین بر او پوشیده نمیماند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿تَبَارَكَ ٱلَّذِي نَزَّلَ ٱلۡفُرۡقَانَ عَلَىٰ عَبۡدِهِۦ لِيَكُونَ لِلۡعَٰلَمِينَ نَذِيرًا١ ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَمۡ يَتَّخِذۡ وَلَدٗا وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٞ فِي ٱلۡمُلۡكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيۡءٖ فَقَدَّرَهُۥ تَقۡدِيرٗا٢ ﴾ [الفرقان: ۱-۲].
برخی مقاصد سوره:
پیروزی درخشان پیامبر ج پس از دستدرازی مشرکان به او.
تفسیر:
(۱) بزرگ و زیاد است خیر ذاتیکه قرآن را جداسازندهای میان حق و باطل برای بنده و رسولش محمد ج نازل کرد؛ تا رسولی بهسوی دو گروه انس و جن، و ترسانندهای برای آنها از عذاب الله باشد.
(۲) همان ذاتیکه فرمانروایی آسمانها و زمین، تنها از آنِ او است، و هرگز فرزندی نگرفته است، و هیچ شریکی در فرمانروایی خویش ندارد، و تمام چیزها را آفریده، و هر یک از آنها را بر اساس اندازهای که علم و حکمتش ایجاب میکند و مناسب آن چیز است آفریده است.
برخی فواید آیات:
• دین اسلام دین نظام و آداب است، و پایبندی به آداب، مایۀ خیر و برکت است.
• جایگاه رسول الله ج، بزرگداشت و احترام ایشان را بیش از دیگران ایجاب میکند.
• بدفالی و شومی مخالفت با سنت پیامبر ج.
• احاطۀ فرمانروایی و علم الله بر هر چیزی.
﴿وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗ لَّا يَخۡلُقُونَ شَيۡٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ وَلَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا وَلَا يَمۡلِكُونَ مَوۡتٗا وَلَا حَيَوٰةٗ وَلَا نُشُورٗا٣ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ إِفۡكٌ ٱفۡتَرَىٰهُ وَأَعَانَهُۥ عَلَيۡهِ قَوۡمٌ ءَاخَرُونَۖ فَقَدۡ جَآءُو ظُلۡمٗا وَزُورٗا٤ وَقَالُوٓاْ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ ٱكۡتَتَبَهَا فَهِيَ تُمۡلَىٰ عَلَيۡهِ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلٗا٥ قُلۡ أَنزَلَهُ ٱلَّذِي يَعۡلَمُ ٱلسِّرَّ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّهُۥ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٦ وَقَالُواْ مَالِ هَٰذَا ٱلرَّسُولِ يَأۡكُلُ ٱلطَّعَامَ وَيَمۡشِي فِي ٱلۡأَسۡوَاقِ لَوۡلَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مَلَكٞ فَيَكُونَ مَعَهُۥ نَذِيرًا٧ أَوۡ يُلۡقَىٰٓ إِلَيۡهِ كَنزٌ أَوۡ تَكُونُ لَهُۥ جَنَّةٞ يَأۡكُلُ مِنۡهَاۚ وَقَالَ ٱلظَّٰلِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلٗا مَّسۡحُورًا٨ ٱنظُرۡ كَيۡفَ ضَرَبُواْ لَكَ ٱلۡأَمۡثَٰلَ فَضَلُّواْ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ سَبِيلٗا٩ تَبَارَكَ ٱلَّذِيٓ إِن شَآءَ جَعَلَ لَكَ خَيۡرٗا مِّن ذَٰلِكَ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ وَيَجۡعَل لَّكَ قُصُورَۢا١٠ بَلۡ كَذَّبُواْ بِٱلسَّاعَةِۖ وَأَعۡتَدۡنَا لِمَن كَذَّبَ بِٱلسَّاعَةِ سَعِيرًا١١ ﴾ [الفرقان: ۳-۱۱].
(۳) و مشرکان به جای الله معبودهایی گرفتند که هیچ مخلوق کوچک یا بزرگی را نمیآفرینند و خود آفریده شدهاند، و الله آنها را از نیستی آفریده است، و نه بر دفع زیان از خودشان توانا هستند و نه بر جلب منفعت برای خودشان، و نه بر میراندن زنده، و نه بر زنده کردن مرده، و نه بر برانگیختن مردگان از قبرهایشان توانا هستند.
الله پس از بیان شرک مشرکان به الله موضع آنها در برابر کتاب و رسولش را نیز بیان کرد و فرمود:
(۴) و کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدند گفتند: این قرآن چیزی نیست جز دروغی که محمد ج آن را ساخته و از روی بهتان به الله نسبت داده است، و مردمانی دیگر او را بر ساختن آن کمک کردهاند، به تحقیق که این کافران سخن دروغی را افترا بستند، زیرا قرآن کلام الله است، و امکان ندارد که نه انسان و نه جن مانند آن بیاورد.
(۵) و این تکذیبکنندگان قرآن گفتند: قرآن سخنان نخستینیان و دروغهایی است که آنها مینوشتند، و محمد ج از روی آن نسخه برداشته است، و در آغاز و پایان روز بر او خوانده میشود.
(۶) - ای رسول- به این تکذیبکنندگان بگو: قرآن را الله فرستاده است همان ذاتیکه از هر چیزی در آسمانها و زمین آگاه است، و چنانکه ادعا میکنید ساختگی نیست، سپس برای ترغیب آنها به توبه فرمود: همانا الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۷) و مشرکان تکذیبکنندۀ پیامبر ج گفتند: چرا این کسیکه ادعا میکند رسولی از جانب الله است همانند سایر مردم غذا میخورد، و برای جستجوی معاش در بازارها راه میرود، چرا الله فرشتهای با او نفرستاده تا همراهش باشد و او را تصدیق و یاری کند.
(۸) یا گنجی از آسمان بهسوی او نازل نشده، یا باغی ندارد که از میوۀ آن بخورد، تا از راهرفتن در بازارها و جستجوی روزی بینیاز گردد، و ستمکاران گفتند: - ای مؤمنان- شما از رسولی پیروی نمیکنید، جز این نیست که مردی را که بهسبب سحر عقلش را از دست داده است پیروی میکنید.
(۹) - ای رسول- بنگر تا از آنها تعجب کنی که چگونه تو را با اوصاف دروغین توصیف میکنند، زیرا گفتند: ساحر، و گفتند: سحرشده، و گفتند: مجنون، پس بهسبب این کار از حق گمراه شدند، و نه میتوانند راهی برای هدایت بپیمایند، و نه میتوانند راهی را به عیبجویی در راستی و امانتداری تو بیابند.
(۱۰) برتر و مقدس است الله همان ذاتیکه اگر بخواهد بهتر از آنچه که به تو پیشنهاد دادهاند برایت قرار میدهد، چنانکه در دنیا باغهایی برایت قرار دهد که از زیر کاخها و درختانش نهرها جاری است و از میوههایش میخوری، و کاخهایی برایت قرار دهد که با روزی و نعمت فراوان در آنها سکونت کنی.
(۱۱) و سخنانی که از آنها صادر شد به هدف طلب حق و جستجوی دلیل نبود، بلکه برای این بود که روز قیامت را تکذیب کردند، و برای کسیکه روز قیامت را تکذیب کند آتشی بزرگ و بسیار شعلهور آماده کردهایم.
برخی فواید آیات:
• توصیف معبودی حقیقی به آفرینش و سود رسانی و میراندن و زنده کردن، و ناتوانی معبودهای باطل از تمام این موارد.
• اثبات دو صفت مغفرت و رحمت برای الله.
• رسالت، مسلتزم انسان نبودنِ رسول نیست.
• تواضع پیامبر ج که همانند مردم زندگی میکند.
﴿إِذَا رَأَتۡهُم مِّن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ سَمِعُواْ لَهَا تَغَيُّظٗا وَزَفِيرٗا١٢ وَإِذَآ أُلۡقُواْ مِنۡهَا مَكَانٗا ضَيِّقٗا مُّقَرَّنِينَ دَعَوۡاْ هُنَالِكَ ثُبُورٗا١٣ لَّا تَدۡعُواْ ٱلۡيَوۡمَ ثُبُورٗا وَٰحِدٗا وَٱدۡعُواْ ثُبُورٗا كَثِيرٗا١٤ قُلۡ أَذَٰلِكَ خَيۡرٌ أَمۡ جَنَّةُ ٱلۡخُلۡدِ ٱلَّتِي وُعِدَ ٱلۡمُتَّقُونَۚ كَانَتۡ لَهُمۡ جَزَآءٗ وَمَصِيرٗا١٥ لَّهُمۡ فِيهَا مَا يَشَآءُونَ خَٰلِدِينَۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ وَعۡدٗا مَّسُۡٔولٗا١٦ وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ وَمَا يَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَقُولُ ءَأَنتُمۡ أَضۡلَلۡتُمۡ عِبَادِي هَٰٓؤُلَآءِ أَمۡ هُمۡ ضَلُّواْ ٱلسَّبِيلَ١٧ قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ مَا كَانَ يَنۢبَغِي لَنَآ أَن نَّتَّخِذَ مِن دُونِكَ مِنۡ أَوۡلِيَآءَ وَلَٰكِن مَّتَّعۡتَهُمۡ وَءَابَآءَهُمۡ حَتَّىٰ نَسُواْ ٱلذِّكۡرَ وَكَانُواْ قَوۡمَۢا بُورٗا١٨ فَقَدۡ كَذَّبُوكُم بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسۡتَطِيعُونَ صَرۡفٗا وَلَا نَصۡرٗاۚ وَمَن يَظۡلِم مِّنكُمۡ نُذِقۡهُ عَذَابٗا كَبِيرٗا١٩ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا قَبۡلَكَ مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ إِلَّآ إِنَّهُمۡ لَيَأۡكُلُونَ ٱلطَّعَامَ وَيَمۡشُونَ فِي ٱلۡأَسۡوَاقِۗ وَجَعَلۡنَا بَعۡضَكُمۡ لِبَعۡضٖ فِتۡنَةً أَتَصۡبِرُونَۗ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرٗا٢٠ ﴾ [الفرقان: ۱۲-۲۰].
(۱۲) آنگاه که جهنم کافران را درحالیکه بهسوی آن رانده میشوند از مکانی دور ببیند التهابی شدید، و صدایی رنجآور بهسبب خشم زیاد جهنم از آنها، از آن میشنوند.
(۱۳) و چون این کافران در مکانی تنگ از جهنم افکنده شوند درحالیکه دستهای آنها با زنجیر به گردنهایشان بسته شده است نابودی برای خودشان بخواهند؛ تا از آن رهایی یابند.
(۱۴) - ای کافران- امروز یک نابودی را نخواهید و بسیار نابودی بخواهید، اما هرگز خواستهتان اجابت نخواهد گشت، بلکه در عذاب دردآور برای همیشه میمانید.
(۱۵) - ای رسول- به آنها بگو: آیا این عذابی که برایتان توصیف شد بهتر است یا بهشت جاویدانی که نعمتهایش ماندگار است و هرگز قطع نمیشود؟ و همان است که الله برای بندگان مؤمن پرهیزگار خویش وعده داده است که برایشان پاداش، و بازگشتگاهی باشد که در روز قیامت بهسوی آن بازگردانیده میشوند.
(۱۶) در بهشت برای آنها هر نعمتی را که بخواهند است، این امر وعدهای برعهدۀ الله است، که بندگان پرهیزکارش آن را از او میخواهند، و وعدۀ الله تحققیافتنی است؛ زیرا او در وعده خلاف نمیکند.
(۱۷) و روزیکه الله مشرکان تکذیبکننده، و آنچه را که به جای الله عبادت میکردند گرد میآورد، آنگاه به معبودها برای توبیخ عبادتگزارانشان میفرماید: آیا شما بندگانم را با این فرمان که شما را عبادت کنند گمراه ساختید، یا آنها از جانب خودشان گمراه شدند؟!
(۱۸) معبودها میگویند: ای پروردگار ما تو از اینکه شریکی داشته باشی منزهی، سزاوار ما نیست به جای تو دوستانی بگیریم که با آنها دوستی کنیم، پس چگونه از بندگانت میخواهیم که ما را به جای تو عبادت کنند؟! اما برای نزدیک ساختن تدریجی به عذاب، این مشرکان، و پیش از آنها پدرانشان را از خوشیهای دنیا بهرهمند ساختی تا اینکه یاد تو را فراموش کردند، پس دیگران را عبادت کردند همراه تو، و بهسبب دلسختیشان مردمی نابودشده بودند.
(۱۹) - ای مشرکان- بهطور قطع کسانیکه شما آنها را به جای الله عبادت میکردید در آنچه که در مورد آنها ادعا میکنید شما را تکذیب کردهاند، پس بهسبب ناتوانیتان نه میتوانید عذاب را از خودتان دفع کنید و نه میتوانید به خودتان یاری رسانید، و – ای مؤمنان- هر یک از شما که با شرک به الله ستم کند عذابی بزرگ به او میچشانیم همانند عذابی که افراد مذکور را چشاندیم.
چون مشرکان اعتراض کردند که رسول ج غذا میخورد و در بازارها راه میرود، الله اینگونه به آنها پاسخ داد:
(۲۰) و – ای رسول- ما پیش از تو پیامبران ‡ را نفرستادیم جز انسانهایی که غذا میخوردند، و در بازارها راه میرفتند، پس تو نخستین فرد از رسولان در این مورد نیستی، و – ای مردم- بعضی از شما را برای بعضی دیگر بهسبب اختلاف در ثروت و فقر و سلامتی و بیماری وسیلۀ آزمایش قرار دادیم، آیا بر آنچه با آن آزمایش شدهاید شکیبایی میکنید تا الله در قبال صبرتان به شما پاداش دهد؟ و پروردگارت نسبت به هرکسیکه صبر میکند و هرکس صبر نمیکند، و به هرکس که از او اطاعت میکند، و هرکس از او نافرمانی میکند بیناست.
برخی فواید آیات:
• جمع بین ترساندن از عذاب الله و تشویق به ثواب او تعالی.
• کالاهای دنیایی باعث فراموشی از یاد الله میشوند.
• انسان بودن رسولان به دلیل تعامل آسان با آنها نعمتی از جانب الله برای مردم است.
• تفاوت مردم در نعمتها و مصیبتها آزمایشی الهی برای بندگانش است.
﴿۞وَقَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ لِقَآءَنَا لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَوۡ نَرَىٰ رَبَّنَاۗ لَقَدِ ٱسۡتَكۡبَرُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ وَعَتَوۡ عُتُوّٗا كَبِيرٗا٢١ يَوۡمَ يَرَوۡنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ لَا بُشۡرَىٰ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُجۡرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجۡرٗا مَّحۡجُورٗا٢٢ وَقَدِمۡنَآ إِلَىٰ مَا عَمِلُواْ مِنۡ عَمَلٖ فَجَعَلۡنَٰهُ هَبَآءٗ مَّنثُورًا٢٣ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِ يَوۡمَئِذٍ خَيۡرٞ مُّسۡتَقَرّٗا وَأَحۡسَنُ مَقِيلٗا٢٤ وَيَوۡمَ تَشَقَّقُ ٱلسَّمَآءُ بِٱلۡغَمَٰمِ وَنُزِّلَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ تَنزِيلًا٢٥ ٱلۡمُلۡكُ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡحَقُّ لِلرَّحۡمَٰنِۚ وَكَانَ يَوۡمًا عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ عَسِيرٗا٢٦ وَيَوۡمَ يَعَضُّ ٱلظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيۡهِ يَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي ٱتَّخَذۡتُ مَعَ ٱلرَّسُولِ سَبِيلٗا٢٧ يَٰوَيۡلَتَىٰ لَيۡتَنِي لَمۡ أَتَّخِذۡ فُلَانًا خَلِيلٗا٢٨ لَّقَدۡ أَضَلَّنِي عَنِ ٱلذِّكۡرِ بَعۡدَ إِذۡ جَآءَنِيۗ وَكَانَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لِلۡإِنسَٰنِ خَذُولٗا٢٩ وَقَالَ ٱلرَّسُولُ يَٰرَبِّ إِنَّ قَوۡمِي ٱتَّخَذُواْ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ مَهۡجُورٗا٣٠ وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوّٗا مِّنَ ٱلۡمُجۡرِمِينَۗ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ هَادِيٗا وَنَصِيرٗا٣١ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡلَا نُزِّلَ عَلَيۡهِ ٱلۡقُرۡءَانُ جُمۡلَةٗ وَٰحِدَةٗۚ كَذَٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِۦ فُؤَادَكَۖ وَرَتَّلۡنَٰهُ تَرۡتِيلٗا٣٢ ﴾ [الفرقان: ۲۱-۳۲].
(۲۱) و کافران که به دیدار ما امید ندارند، و از عذاب ما نمیترسند گفتند: چرا الله فرشتگانی بر ما فرو نفرستاد، تا از راستگویی محمد به ما خبر دهند، یا پروردگارمان را آشکارا نمیبینیم، تا از این امر به ما خبر دهد؟ به تحقیق که غرور در جان اینها بزرگ شد تا جاییکه آنها را از ایمان محروم کرد، و با این سخن خویش در کفر و طغیان از حد گذشتند.
(۲۲) روزیکه کافران فرشتگان ‡ را هنگام مرگ آنها، و در برزخ، و هنگام برانگیختنشان، و هنگامیکه برای حسابرسی رانده میشوند، و آنگاه که در جهنم درآورده میشوند ببینند، در این مواضع برخلاف مؤمنان بشارتی برایشان نیست، و فرشتگان ‡ به آنها میگویند: بشارت از جانب الله بر شما حرام و مُحَرَّم است.
(۲۳) و به تمام کارهای نیک و خیری که کافران در دنیا انجام دادهاند میپردازیم آنگاه کارهای آنها را در بطلان و سودنرساندن بهسبب کفرشان مانند غباری پراکنده که بیننده در شعاع واردشدۀ خورشید از پنجره آن را میبیند قرار میدهیم.
(۲۴) در آن روز مؤمنان ساکنان بهشت جایگاهی بهتر، و استراحتگاهی خوشتر از استراحتگاه دنیا از این کافران دارند؛ این امر بهسبب ایمان به الله و عمل صالح آنها است.
(۲۵) و – ای رسول- روزی را به یاد آور که آسمان از ابری سفید و نازک میشکافد، و فرشتگان ‡ بهسبب کثرتشان بسیار به سرزمین محشر فرود میآیند.
(۲۶) روز قیامت فرمانروایی حق و ثابت از آنِ رحمان سبحانه است، و آن روز برای کافران بسیار سخت و دشوار است برخلاف مؤمنان که بر آنها آسان است.
(۲۷) و – ای رسول- به یاد آور روزی را که ستمگر بهسبب پیروی نکردن از رسول ج دستش را از پشیمانی زیاد میگزد و میگوید: کاش رسول را در آنچه از جانب پروردگارش آورد پیروی میکردم، و همراه او راهی بهسوی نجات برمیگزیدم.
(۲۸) و از شدت افسوس درحالیکه نابودی را برای خودش میخواهد میگوید: وای بر من کاش فلان کافر را دوست نگرفته بودم.
(۲۹) به تحقیق که این دوست کافر مرا از قرآن پس از اینکه از طریق رسول به من رسید گمراه کرد، و شیطان بسیار از یاری انسان دست میکشد، و آنگاه که اندوهی بر او نازل شود از او بیزاری میجوید.
(۳۰) و رسول ج در آن روز برای شکایت از حال قومش میگوید: پروردگارا، همانا قوم من که مرا بهسوی آنها فرستادی این قرآن را رها کردند و از آن روی گرداندند.
(۳۱) و – ای رسول- همانگونه که تو با آزار و بازداشته شدن از راه خویش توسط قوم خود روبرو شدی پیش از تو نیز برای هر یک از پیامبران، دشمنی از مجرمان قومش قرار دادیم، و همین کافی است که پروردگارت هدایتگری است که بهسوی حق هدایت میکند، و همین کافی است که او یاوری است که تو را در برابر دشمنانت یاری میرساند.
(۳۲) و کسانیکه به الله کفر ورزیدند گفتند: چرا این قرآن یکباره بر او نازل نشده، و به تدریج بر او نازل شده است، - ای رسول- این قرآن را با نزول تدریجی به صورت بخشبخش برای استوارسازی قلبت بر تو نازل کردیم، و آن را قسمتقسمت برای آسانسازی فهم و حفظ آن فرو فرستادیم.
برخی فواید آیات:
• کفر مانع پذیرش اعمال صالح است.
• خطر همنشین بد.
• ضرر دوری از قرآن.
• از جمله حکمتهای نزول قرآن به صورت تدریجی، آرامش پیامبر ج و آسانسازی فهم و حفظ قرآن و عمل به آن است.
﴿وَلَا يَأۡتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ وَأَحۡسَنَ تَفۡسِيرًا٣٣ ٱلَّذِينَ يُحۡشَرُونَ عَلَىٰ وُجُوهِهِمۡ إِلَىٰ جَهَنَّمَ أُوْلَٰٓئِكَ شَرّٞ مَّكَانٗا وَأَضَلُّ سَبِيلٗا٣٤ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَجَعَلۡنَا مَعَهُۥٓ أَخَاهُ هَٰرُونَ وَزِيرٗا٣٥ فَقُلۡنَا ٱذۡهَبَآ إِلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا فَدَمَّرۡنَٰهُمۡ تَدۡمِيرٗا٣٦ وَقَوۡمَ نُوحٖ لَّمَّا كَذَّبُواْ ٱلرُّسُلَ أَغۡرَقۡنَٰهُمۡ وَجَعَلۡنَٰهُمۡ لِلنَّاسِ ءَايَةٗۖ وَأَعۡتَدۡنَا لِلظَّٰلِمِينَ عَذَابًا أَلِيمٗا٣٧ وَعَادٗا وَثَمُودَاْ وَأَصۡحَٰبَ ٱلرَّسِّ وَقُرُونَۢا بَيۡنَ ذَٰلِكَ كَثِيرٗا٣٨ وَكُلّٗا ضَرَبۡنَا لَهُ ٱلۡأَمۡثَٰلَۖ وَكُلّٗا تَبَّرۡنَا تَتۡبِيرٗا٣٩ وَلَقَدۡ أَتَوۡاْ عَلَى ٱلۡقَرۡيَةِ ٱلَّتِيٓ أُمۡطِرَتۡ مَطَرَ ٱلسَّوۡءِۚ أَفَلَمۡ يَكُونُواْ يَرَوۡنَهَاۚ بَلۡ كَانُواْ لَا يَرۡجُونَ نُشُورٗا٤٠ وَإِذَا رَأَوۡكَ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَٰذَا ٱلَّذِي بَعَثَ ٱللَّهُ رَسُولًا٤١ إِن كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنۡ ءَالِهَتِنَا لَوۡلَآ أَن صَبَرۡنَا عَلَيۡهَاۚ وَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ حِينَ يَرَوۡنَ ٱلۡعَذَابَ مَنۡ أَضَلُّ سَبِيلًا٤٢ أَرَءَيۡتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُۥ هَوَىٰهُ أَفَأَنتَ تَكُونُ عَلَيۡهِ وَكِيلًا٤٣ ﴾ [الفرقان: ۳۳-۴۳].
(۳۳) - و ای رسول- مشرکان مثالی از آنچه پیشنهاد میدهند برایت نیاوردند مگر اینکه ما پاسخ حقیقی و صحیح آن را برایت آوردیم، و آنچه را که نیکو بیانتر است برایت آوردیم.
(۳۴) کسانیکه در روز قیامت درحالیکه بر روی چهرههایشان کشیده میشوند بهسوی جهنم کشانده میشوند آنها بدترین مکان را دارند؛ زیرا مکانشان جهنم است، و دورترین راه را از حق دارند؛ زیرا راهشان راه کفر و گمراهی است.
(۳۵) و به تحقیق که تورات را به موسی ÷ دادیم، و همراه او برادرش هارون ÷ را رسولی قرار دادیم تا یاوری برایش باشد.
(۳۶) پس به آن دو گفتیم: بهسوی فرعون و قومش که آیات ما را تکذیب کردهاند بروید. آنگاه از فرمان ما اطاعت کردند، و بهسوی آنها رفتند و آنها را به توحید الله فراخواندند، اما آن دو را تکذیب کردند و آنها را به شدت نابود کردیم.
(۳۷) و قوم نوح ÷ را آنگاه که رسولان ‡ را تکذیب کردند آنها را بهسبب اینکه نوح ÷ را تکذیب کردند با غرقشدن در دریا نابود کردیم، و نابودیشان را راهنمایی بر قدرت خویش بر ریشهکن کردن ستمکاران قرار دادیم، و عذابی رنجآور در روز قیامت برای ستمکاران آماده ساختیم.
(۳۸) و عاد قوم هود ÷، و ثمود قوم صالح ÷، و اصحاب رَسّ (چاه) را نابود کردیم، و امتهای زیادی را میان این سه امت نابود کردیم.
(۳۹) و برای هر یک از این نابودشدگان، نابودی امتهای پیشین و اسباب آن را توصیف کردیم تا پند بگیرند، هر یک از آنها را بهسبب کفر و ستیزهجوییشان به شدت نابود کردیم.
(۴۰) و به تحقیق که این تکذیب کنندگان از میان قومت- در مسیر رفتن به شام- به شهر قوم لوط ÷ که به کیفر فاحشهای که انجام میدادند سنگها بر آن باریده شد گذشتهاند تا از آن پند بگیرند؛ آیا از دیدن این شهر کور گشتهاند و آن را ندیدهاند؟ نه، بلکه در انتظار رستاخیز نیستند تا بعدش را محاسبه کنند.
(۴۱) و – ای رسول- هرگاه این تکذیبکنندگان با تو روبرو شوند تو را به ریشخند میگیرند و از روی تسمخر و اعتراض میگویند: آیا این همان کسی است که الله او را رسولی بهسوی ما فرستاده است؟!
(۴۲) نزدیک بود ما را از عبادت معبودهایمان بازگرداند، اگر بر عبادت آنها شکیبایی نکرده بودیم بهطور قطع ما را با دلایل و براهینش بازمیگرداند، و بهزودی آنگاه که در قبرهایشان و روز قیامت عذاب را میبینند خواهند دانست که چه کسی منحرفتر است آنها یا او؟ و بهزودی خواهند دانست که کدامیک از آنها گمراهتر است.
(۴۳) - ای رسول- آیا دیدی کسی را که از هوس خویش معبودی قرار داده و از او اطاعت کرده، آیا تو بر او نگهبان هستی که او را به ایمان بازگردانی، و از کفر بازداری؟!
برخی فواید آیات:
• کفر به الله و تکذیب آیاتش یکی از اسباب نابودی امتها است.
• ایمان نداشتن به رستاخیز، سبب پند نگرفتن است.
• تمسخر پیروان حق، کار کافران است.
• خطر پیروی از هوس.
﴿أَمۡ تَحۡسَبُ أَنَّ أَكۡثَرَهُمۡ يَسۡمَعُونَ أَوۡ يَعۡقِلُونَۚ إِنۡ هُمۡ إِلَّا كَٱلۡأَنۡعَٰمِ بَلۡ هُمۡ أَضَلُّ سَبِيلًا٤٤ أَلَمۡ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيۡفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ وَلَوۡ شَآءَ لَجَعَلَهُۥ سَاكِنٗا ثُمَّ جَعَلۡنَا ٱلشَّمۡسَ عَلَيۡهِ دَلِيلٗا٤٥ ثُمَّ قَبَضۡنَٰهُ إِلَيۡنَا قَبۡضٗا يَسِيرٗا٤٦ وَهُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ لِبَاسٗا وَٱلنَّوۡمَ سُبَاتٗا وَجَعَلَ ٱلنَّهَارَ نُشُورٗا٤٧ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦۚ وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ طَهُورٗا٤٨ لِّنُحۡـِۧيَ بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّيۡتٗا وَنُسۡقِيَهُۥ مِمَّا خَلَقۡنَآ أَنۡعَٰمٗا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرٗا٤٩ وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَٰهُ بَيۡنَهُمۡ لِيَذَّكَّرُواْ فَأَبَىٰٓ أَكۡثَرُ ٱلنَّاسِ إِلَّا كُفُورٗا٥٠ وَلَوۡ شِئۡنَا لَبَعَثۡنَا فِي كُلِّ قَرۡيَةٖ نَّذِيرٗا٥١ فَلَا تُطِعِ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَجَٰهِدۡهُم بِهِۦ جِهَادٗا كَبِيرٗا٥٢ ۞وَهُوَ ٱلَّذِي مَرَجَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ هَٰذَا عَذۡبٞ فُرَاتٞ وَهَٰذَا مِلۡحٌ أُجَاجٞ وَجَعَلَ بَيۡنَهُمَا بَرۡزَخٗا وَحِجۡرٗا مَّحۡجُورٗا٥٣ وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ مِنَ ٱلۡمَآءِ بَشَرٗا فَجَعَلَهُۥ نَسَبٗا وَصِهۡرٗاۗ وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرٗا٥٤ وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُهُمۡ وَلَا يَضُرُّهُمۡۗ وَكَانَ ٱلۡكَافِرُ عَلَىٰ رَبِّهِۦ ظَهِيرٗا٥٥ ﴾ [الفرقان: ۴۴-۵۵].
(۴۴) بلکه – ای رسول- گمان میکنی که بیشتر کسانیکه آنها را به توحید و طاعت الله فرامیخوانی به نیت قبول کردن گوش میکنند یا در دلایل و برهانها میاندیشند؟! در شنیدن و اندیشیدن و فهم جز مانند حیوانات نیستند، بلکه آنها از حیوانات هم گمراهترند.
(۴۵) - ای رسول- آیا آثار آفرینش الله را ندیدهای آنگاه که سایه را بر روی زمین گستراند، و اگر میخواست آن را ساکن و بدون حرکت قرار دهد بهطور قطع چنین میکرد، سپس خورشید را دلالتی بر آن قرار دادیم، که آن را بلند و کوتاه میکند.
(۴۶) سپس آن سایه را با کاستن به صورت تدریجی و اندکاندک بر اساس ارتفاع خورشید بازمیگیریم.
(۴۷) و الله همان ذاتی است که شب را به منزلۀ لباس برایتان قرار داد که شما، و اشیا را میپوشاند، و همان ذاتی است که خواب را مایۀ استراحت قرار داد که با آن در برابر خستگی کارهایتان استراحت میکنید، و همان ذاتی است که روز را زمانی برای شما قرار داد که در آن بهسوی کارهایتان روانه میشوید.
(۴۸) و همان ذاتی است که بادها را مژدهدهندۀ نزول باران که از رحمت او تعالی به بندگانش است فرستاد، و آب پاک باران را که با آن پاکیزگی حاصل میکنید از آسمان فرو فرستادیم.
(۴۹) تا با آن آب نازلشده، زمینی خشک و لمیزرع و بدون گیاه را با برآوردن انواع گیاهان توسط آن و گستراندن سبزه در آن زنده گردانیم، و با آن آب حیوانات و انسانهای زیادی را که آفریدهایم سیراب کنیم.
(۵۰) و به تحقیق که در قرآن دلایل و براهین گوناگونی بیان کردیم تا از آن پند بگیرند، اما بیشتر مردم جز ناسپاسی از حق و پرهیز از آن نخواستند.
(۵۱) و اگر میخواستیم بهطور قطع در هر شهری رسولی میفرستادیم تا به آنها انذار دهد و آنها را از کیفر الله بترساند، اما این امر را نخواستیم، و فقط محمد ج را رسولی بهسوی تمام مردم فرستادیم.
(۵۲) پس از کافران در آنچه از روی فریب از تو میخواهند، و در پیشنهاداتی که به تو میدهند اطاعت نکن، و با این قرآن نازلشده بر تو با صبر در برابر آزارهایشان و تحمل دشواریها در دعوت آنها بهسوی الله به جهادی بزرگ با آنها بپرداز.
(۵۳) و الله سبحانه همان ذاتی است که آب دو دریا را که یکی شیرین و گوارا و دیگری شور است در کنار یکدیگر قرار داد، و میان آن دو، مانع و پردهای نهاد که مانع بهم آمیختهشدن آن دو میشود.
(۵۴) و او تعالی همان ذاتی است که از منی مرد و زن انسانی را آفرید، و همان ذاتیکه انسان را آفرید رابطۀ خویشاوندی نسبی و سببی (از طریق ازدواج) را پدید آورد، و – ای رسول- پروردگار تو توانایی است که هیچچیز او را ناتوان نمیسازد، و یکی از مظاهر قدرت او تعالی آفرینش انسان از منی مرد و زن است.
(۵۵) و کافران نمادهایی را به جای الله عبادت میکنند که اگر از آنها اطاعت کنند به آنها نفعی نمیرسانند، و اگر از آنها نافرمانی کنند زیانی به آنها نمیرسانند، و کافر در آنچه که الله سبحانه را خشمگین میسازد همیشه پیرو شیطان است.
برخی فواید آیات:
• سقوط کافر به سطحی پایینتر از سطح حیوان بهسبب کفر او به الله.
• پدیدۀ سایه یکی از نشانههای دلالتکنندۀ الله بر قدرت او تعالی است.
• گوناگون ساختن دلایل و برهانها اسلوب تربیتی موفقی است.
• دعوت به قرآن یکی از صور جهاد در راه الله است.
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا مُبَشِّرٗا وَنَذِيرٗا٥٦ قُلۡ مَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍ إِلَّا مَن شَآءَ أَن يَتَّخِذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلٗا٥٧ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱلۡحَيِّ ٱلَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِهِۦۚ وَكَفَىٰ بِهِۦ بِذُنُوبِ عِبَادِهِۦ خَبِيرًا٥٨ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ ٱلرَّحۡمَٰنُ فَسَۡٔلۡ بِهِۦ خَبِيرٗا٥٩ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱسۡجُدُواْۤ لِلرَّحۡمَٰنِ قَالُواْ وَمَا ٱلرَّحۡمَٰنُ أَنَسۡجُدُ لِمَا تَأۡمُرُنَا وَزَادَهُمۡ نُفُورٗا۩٦٠ تَبَارَكَ ٱلَّذِي جَعَلَ فِي ٱلسَّمَآءِ بُرُوجٗا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَٰجٗا وَقَمَرٗا مُّنِيرٗا٦١ وَهُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ خِلۡفَةٗ لِّمَنۡ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوۡ أَرَادَ شُكُورٗا٦٢ وَعِبَادُ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلَّذِينَ يَمۡشُونَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ هَوۡنٗا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ ٱلۡجَٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَٰمٗا٦٣ وَٱلَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمۡ سُجَّدٗا وَقِيَٰمٗا٦٤ وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱصۡرِفۡ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَۖ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا٦٥ إِنَّهَا سَآءَتۡ مُسۡتَقَرّٗا وَمُقَامٗا٦٦ وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمۡ يُسۡرِفُواْ وَلَمۡ يَقۡتُرُواْ وَكَانَ بَيۡنَ ذَٰلِكَ قَوَامٗا٦٧ ﴾ [الفرقان: ۵۶-۶۷].
(۵۶) و – ای رسول- تو را نفرستادیم جز بشارتدهندهای برای کسیکه با ایمان و عمل صالح از الله اطاعت کند، و انذاردهندهای برای کسیکه با کفر و نافرمانی از او تعالی نافرمانی کند.
(۵۷) - ای رسول- بگو: در قبال تبلیغ رسالت هیچ مزدی از شما نمیخواهم جز اینکه هرکس از شما که بخواهد با انفاق، راهی بهسوی رضایت الله برگزیند پس این کار را انجام دهد.
(۵۸) و – ای رسول- در تمام کارهایت بر اللهِ زنده و جاویدانی که هرگز نمیمیرد توکل کن، و با ستایش بر الله او تعالی را مُنَزّه بدان، و همین کافی است که او تعالی از گناهان بندگانش آگاه است و ذرهای از گناهانشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی در قبال گناهانشان به آنها جزا خواهد داد.
(۵۹) همان ذاتیکه آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را در شش روز آفرید، سپس آنگونه که سزاوار جلال اوست بالا رفت و بر عرش ارتفاع گرفت، و او رحمان است، پس – ای رسول- در مورد او از دانای خبیر بپرس، و او الله است که از هر چیزی آگاه است، و هیچچیز بر او پوشیده نمیماند.
(۶۰) و هرگاه به کافران گفته شود: برای رحمان سجده کنید، میگویند: برای رحمان سجده نمیکنیم، و رحمان چیست؟ آن را نمیشناسیم و به آن اقرار نمیکنیم، آیا به چیزیکه به ما امر میکنی به او سجده کنیم درحالیکه او را نمیشناسیم، سجده کنیم؟! فرمان او به آنها برای سجود در برابر او تعالی به دوریشان از ایمان به الله میافزاید.
(۶۱) برتر و مقدس است ذاتیکه در آسمان منزلگاههایی برای ستارگان و سیارهها قرار داد، و خورشیدی در آسمان قرار داد که نور میپراکند، و در آن ماهی قرار داد که با نوری که از خورشید منعکس میکند زمین را روشن میگرداند.
(۶۲) و الله همان ذاتی است که برای هرکس که بخواهد از آیات الله پند بگیرد و هدایت شود، یا بخواهد شکر الله را در قبال نعمتهایش به جای آورد شب و روز را پی در پی قرار داد که هر یک از آن دو در پی دیگری میآید و جانشین آن میشود.
الله پس از بیان کافرانِ رویگردان از ایمان به الله و فرمانبرداری از او تعالی، صفات بندگان صالح و رویآورِ خویش به طاعتش را بیان کرد و فرمود:
(۶۳) و بندگان مؤمن رحمان کسانی هستند که با وقار و فروتنانه بر روی زمین راه میروند، و هرگاه جاهلان آنها را مورد خطاب قرار دهند مقابله به مثل نمیکنند، بلکه آگاهانه سخن نیکی به آنها میگویند.
(۶۴) و همان کسانیکه با سجده بر پیشانیهایشان، و ایستادن بر روی پاهایشان که برای الله نماز میگزارند شب را به صبح میرسانند.
(۶۵) و همانها که در دعای خویش به پروردگارشان میگویند: ای پروردگار ما، ما را از عذاب جهنم دور گردان، بهراستیکه عذاب جهنم برای کسیکه در حال کفر بمیرد همیشگی و جدانشدنی است.
(۶۶) در حقیقت جهنم قرارگاه بدی است برای کسیکه در آن مستقر شود، و جایگاه بدی است برای کسی که در آن اقامت کند.
(۶۷) و همان کسانیکه وقتی اموالشان را بخشش کنند در بخشش اموال زیادهروی نمیکنند، و در بخشش آن بر کسیکه نفقۀ او از خودشان یا دیگران واجب است تنگ نمیگیرند، و انفاق آنها حدی میانه بین زیادهروی و تنگگرفتن است.
برخی فواید آیات:
• دعوتگر بهسوی الله از مردم پاداش نمیطلبد.
• ثبوت صفت اِستواء برای الله آنگونه که شایستۀ او تعالی است.
• رحمان یکی از اسمهای الله است که هرگز هیچکس در آن با او شریک نیست، و بر یکی از صفات او تعالی یعنی رحمت دلالت دارد.
• کمک به بنده با درآمدن شب و روز از پی یکدیگر بر جبران طاعتی که در شب یا روز از دست داده است.
• یکی از صفات بندگان رحمان تواضع و بردباری، و طاعت الله هنگام غفلت مردم، و ترس از الله، و پایبندی میانه در انفاق و سایر امور است.
﴿وَٱلَّذِينَ لَا يَدۡعُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقۡتُلُونَ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَلَا يَزۡنُونَۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ يَلۡقَ أَثَامٗا٦٨ يُضَٰعَفۡ لَهُ ٱلۡعَذَابُ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَيَخۡلُدۡ فِيهِۦ مُهَانًا٦٩ إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ عَمَلٗا صَٰلِحٗا فَأُوْلَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَّهُ سَئَِّاتِهِمۡ حَسَنَٰتٖۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٧٠ وَمَن تَابَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَإِنَّهُۥ يَتُوبُ إِلَى ٱللَّهِ مَتَابٗا٧١ وَٱلَّذِينَ لَا يَشۡهَدُونَ ٱلزُّورَ وَإِذَا مَرُّواْ بِٱللَّغۡوِ مَرُّواْ كِرَامٗا٧٢ وَٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ لَمۡ يَخِرُّواْ عَلَيۡهَا صُمّٗا وَعُمۡيَانٗا٧٣ وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبۡ لَنَا مِنۡ أَزۡوَٰجِنَا وَذُرِّيَّٰتِنَا قُرَّةَ أَعۡيُنٖ وَٱجۡعَلۡنَا لِلۡمُتَّقِينَ إِمَامًا٧٤ أُوْلَٰٓئِكَ يُجۡزَوۡنَ ٱلۡغُرۡفَةَ بِمَا صَبَرُواْ وَيُلَقَّوۡنَ فِيهَا تَحِيَّةٗ وَسَلَٰمًا٧٥ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ حَسُنَتۡ مُسۡتَقَرّٗا وَمُقَامٗا٧٦ قُلۡ مَا يَعۡبَؤُاْ بِكُمۡ رَبِّي لَوۡلَا دُعَآؤُكُمۡۖ فَقَدۡ كَذَّبۡتُمۡ فَسَوۡفَ يَكُونُ لِزَامَۢا٧٧ ﴾ [الفرقان: ۶۸-۷۷].
(۶۸) و همانها که همراه الله سبحانه معبودی دیگر را نمیخوانند، و نفسی را که الله قتل آن را حرام کرده است نمیکشند مگر به آنچه از قتل قاتل یا مرتد یا زناکار محصن که الله اجازه داده است، و زنا نمیکنند، و هرکس که این گناهان کبیره را مرتکب شود کیفر گناهی را که مرتکب شده است در روز قیامت درخواهد یافت.
(۶۹) در روز قیامت عذاب برایش دوچندان میشود، و ذلیل و خوار برای همیشه در عذاب میماند.
(۷۰) اما کسیکه بهسوی الله توبه کند و ایمان آورد، و عمل صالحی که بر راستی توبهاش دلالت دارد انجام دهد، الله بدیهایی را که اینها انجام دادهاند به نیکیها تبدیل میکند، و الله نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۷۱) و کسیکه بهسوی الله توبه کند، و راستی توبهاش را با انجام طاعات و ترک گناهان ثابت گردانَد بهراستیکه توبهاش پذیرفتنی است.
(۷۲) و همان کسانیکه در باطل، مانند اماکن گناهان و بازیهای حرام حضور نمییابند، و چون به سخنان و کارهای لغو و پست بگذرند زود از کنارش عبور کنند، درحالیکه خویشتن را با دورگردانیدن از آمیختن با آن گرامی میدارند.
(۷۳) و کسانیکه چون آیات شنیداری و دیداری الله بر آنها یادآوری شود گوشهایشان از آیات شنیداری کر نمیگردد، و از دیدن آیات دیداری کور نمیشوند.
(۷۴) و همان کسانیکه در خواندن میگوید: ای پروردگار ما، همسران و فرزندانی به ما ببخش که به خاطر تقوا و استقامت آنها بر حق روشنایی چشم ما باشند، و ما را برای پرهیزگاران پیشوایانی در حق قرار بده که به ما اقتدا شود.
(۷۵) اینها که این صفات را دارند به پاس صبر بر طاعت الله اتاقهایی مرتفع در فردوس اعلی بهشت را پاداش میبرند، و در آنجا با درود و سلام فرشتگان ‡ روبرو میشوند، و از آسیبها نجات مییابند.
(۷۶) برای همیشه در آن میمانند، قرارگاه نیکویی است که در آن قرار میگیرند، و جایگاه نیکویی است که در آن اقامت میکنند.
(۷۷) - ای رسول- به کافران اصرارکننده بر کفر بگو: اگر پروردگارم بندگانی نداشته باشد که او را با عبادت و خواهش میخوانند، به نفعی که از طاعت شما به او بازمیگردد اهمیتی به شما نمیدهد؛ زیرا شما رسول ج را در آنچه از جانب پروردگارش برایتان آورد تکذیب کردهاید، پس بهزودی مجازات تکذیب، همنشین شما خواهد شد.
برخی فواید آیات:
• برخی صفات بندگان رحمان بدین قرار است: دوری از شرک، پرهیز از کشتن افراد بهناحق، دوری از زنا، دوری از باطل، پند گرفتن از آیات الله، و دعا.
• توبۀ نصوح، ترک گناه و انجام طاعت را ایجاب میکند.
• صبر سبب دخول به فردوس اعلی بهشت است.
• بینیازی الله از ایمان کافر.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿طسٓمٓ١ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ٢ لَعَلَّكَ بَٰخِعٞ نَّفۡسَكَ أَلَّا يَكُونُواْ مُؤۡمِنِينَ٣ إِن نَّشَأۡ نُنَزِّلۡ عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ ءَايَةٗ فَظَلَّتۡ أَعۡنَٰقُهُمۡ لَهَا خَٰضِعِينَ٤ وَمَا يَأۡتِيهِم مِّن ذِكۡرٖ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ مُحۡدَثٍ إِلَّا كَانُواْ عَنۡهُ مُعۡرِضِينَ٥ فَقَدۡ كَذَّبُواْ فَسَيَأۡتِيهِمۡ أَنۢبَٰٓؤُاْ مَا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٦ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ كَمۡ أَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوۡجٖ كَرِيمٍ٧ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ٨ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٩ وَإِذۡ نَادَىٰ رَبُّكَ مُوسَىٰٓ أَنِ ٱئۡتِ ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠ قَوۡمَ فِرۡعَوۡنَۚ أَلَا يَتَّقُونَ١١ قَالَ رَبِّ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يُكَذِّبُونِ١٢ وَيَضِيقُ صَدۡرِي وَلَا يَنطَلِقُ لِسَانِي فَأَرۡسِلۡ إِلَىٰ هَٰرُونَ١٣ وَلَهُمۡ عَلَيَّ ذَنۢبٞ فَأَخَافُ أَن يَقۡتُلُونِ١٤ قَالَ كَلَّاۖ فَٱذۡهَبَا بَِٔايَٰتِنَآۖ إِنَّا مَعَكُم مُّسۡتَمِعُونَ١٥ فَأۡتِيَا فِرۡعَوۡنَ فَقُولَآ إِنَّا رَسُولُ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦ أَنۡ أَرۡسِلۡ مَعَنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ١٧ قَالَ أَلَمۡ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدٗا وَلَبِثۡتَ فِينَا مِنۡ عُمُرِكَ سِنِينَ١٨ وَفَعَلۡتَ فَعۡلَتَكَ ٱلَّتِي فَعَلۡتَ وَأَنتَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٩ ﴾ [الشعراء: ۱-۱۹].
برخی مقاصد سوره:
مقابله با اصرارکنندگان بر تکذیب رسول ج، و بدگویان از رسالت او، و پایینآوردن شأن آنها.
تفسیر:
(۱) ﴿طسٓمٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) این آیاتِ قرآنِ روشنکنندۀ حق از باطل است.
(۳) - ای رسول- شاید به خاطر اشتیاق بر هدایت اینها خودت را از اندوه و اشتیاق بر هدایت آنها بکشی.
(۴) اگر فروفرستادن آیهای از آسمان را بر آنها بخواهیم بر آنها فرو میفرستیم، آنگاه گردنهایشان در برابر آن خوار و فروتن میگردد، اما این کار را برای آزمایش آنها نمیخواهیم تا معلوم شود که: آیا به غیب ایمان میآورند؟
(۵) و هیچ یادآورِ جدیدی از سوی رحمان با حجتهای دلالتکنندهاش بر توحید او تعالی و راستی پیامبرش بر این مشرکان نازل نشد مگر اینکه از شنیدن و تصدیق آن روی گرداندند.
(۶) در حقیقت آنچه را که رسولانشان آوردند تکذیب کردهاند، پس به زودی محققشدن خبرهایی را که به ریشخند میگرفتند برایشان خواهد آمد، و عذاب، آنها را فراخواهد گرفت.
(۷) آیا اینها بر کفرشان اصرار کردند و به زمین ننگریستهاند که چه بسیار از هر نوع گیاه خوشمنظر و دارای منافع زیاد را در آن رویاندهایم؟!
(۸) بهراستی در روییدن انواع گیاهان مختلف از زمین دلالت آشکاری بر قدرت ذاتیکه آنها را رویانیده بر زنده کردن مردگان است، اما بیشتر آنها ایمان نمیآورند.
(۹) و – ای رسول- همانا پروردگارت همان ذات چیرهای است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و نسبت به بندگانش بسیار مهربان است.
(۱۰) و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که پروردگارت با فرمان به موسی ÷ به او ندا داد که بهسوی قوم ستمگر بهسبب کفرشان به الله و به بردگیکشاندن قوم موسی ÷ برود.
(۱۱) آنها قوم فرعون بودند، تا با نرمی و مهربانی آنها را به تقوای الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش امر کند.
(۱۲) موسی ÷ گفت: همانا میترسم که در آنچه از جانب تو بر آنها ابلاغ میکنم مرا تکذیب کنند.
(۱۳) و بهسبب تکذیب من توسط آنها سینهام تنگ میگردد، و زبانم از سخن گفتن بسته میشود، پس جبریل ÷ را بهسوی برادرم هارون ÷ بفرست تا یاوری برایم باشد.
(۱۴) و بهسبب اینکه قبطی را کشتم برای آنها بر گردن من خطایی است پس میترسم مرا بکشند.
(۱۵) الله به موسی ÷ فرمود: هرگز، تو را نخواهند کشت، پس همراه برادرت هارون با آیات دلالتکنندۀ ما بر راستگویی شما بروید، زیرا ما با یاری و تأیید همراه شما هستیم و آنچه را میگویید و آنچه را به شما گفته میشود میشنویم، و ذرهای از آن از ما پنهان نیست.
(۱۶) پس نزد فرعون بروید، و به او بگویید: همانا ما دو رسول (فرستاده) بهسوی تو از جانب پروردگار تمام مخلوقات هستیم.
(۱۷) بنیاسرائیل را با ما بفرست.
(۱۸) فرعون به موسی ÷ گفت: آیا تو را در کودکی نزد خویش نپروراندیم، و سالهایی از عمرت را در میان ما نماندی، پس چه چیزی تو را به ادعای پیامبری فراخواند؟
(۱۹) و کار بزرگی مرتکب شدی آنگاه که برای یاری مردی از قومت قبطی را کشتی، و تو از ناسپاسان نعمتهای من بر خویش هستی.
برخی فواید آیات:
• حِرص رسول ج بر هدایت مردم.
• اثبات صفت عزت و رحمت برای الله.
• اهمیت سعۀ صدر و فصاحت برای دعوتگر.
• دعوتهای پیامبران ‡، آزادسازی از بندگی برای غیر الله است.
• فرعون بر رسالت موسی ÷ به وقوع قتل توسط او اعتراض کرد و موسی ÷ بر انجام آن اقرار کرد، این امر خبر از این میدهد که این کار موسی ÷ دلیلی برای فرعون جهت تکذیب نیست.
﴿قَالَ فَعَلۡتُهَآ إِذٗا وَأَنَا۠ مِنَ ٱلضَّآلِّينَ٢٠ فَفَرَرۡتُ مِنكُمۡ لَمَّا خِفۡتُكُمۡ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكۡمٗا وَجَعَلَنِي مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٢١ وَتِلۡكَ نِعۡمَةٞ تَمُنُّهَا عَلَيَّ أَنۡ عَبَّدتَّ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ٢٢ قَالَ فِرۡعَوۡنُ وَمَا رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٣ قَالَ رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَآۖ إِن كُنتُم مُّوقِنِينَ٢٤ قَالَ لِمَنۡ حَوۡلَهُۥٓ أَلَا تَسۡتَمِعُونَ٢٥ قَالَ رَبُّكُمۡ وَرَبُّ ءَابَآئِكُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ٢٦ قَالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ ٱلَّذِيٓ أُرۡسِلَ إِلَيۡكُمۡ لَمَجۡنُونٞ٢٧ قَالَ رَبُّ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَمَا بَيۡنَهُمَآۖ إِن كُنتُمۡ تَعۡقِلُونَ٢٨ قَالَ لَئِنِ ٱتَّخَذۡتَ إِلَٰهًا غَيۡرِي لَأَجۡعَلَنَّكَ مِنَ ٱلۡمَسۡجُونِينَ٢٩ قَالَ أَوَلَوۡ جِئۡتُكَ بِشَيۡءٖ مُّبِينٖ٣٠ قَالَ فَأۡتِ بِهِۦٓ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٣١ فَأَلۡقَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعۡبَانٞ مُّبِينٞ٣٢ وَنَزَعَ يَدَهُۥ فَإِذَا هِيَ بَيۡضَآءُ لِلنَّٰظِرِينَ٣٣ قَالَ لِلۡمَلَإِ حَوۡلَهُۥٓ إِنَّ هَٰذَا لَسَٰحِرٌ عَلِيمٞ٣٤ يُرِيدُ أَن يُخۡرِجَكُم مِّنۡ أَرۡضِكُم بِسِحۡرِهِۦ فَمَاذَا تَأۡمُرُونَ٣٥ قَالُوٓاْ أَرۡجِهۡ وَأَخَاهُ وَٱبۡعَثۡ فِي ٱلۡمَدَآئِنِ حَٰشِرِينَ٣٦ يَأۡتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٖ٣٧ فَجُمِعَ ٱلسَّحَرَةُ لِمِيقَٰتِ يَوۡمٖ مَّعۡلُومٖ٣٨ وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلۡ أَنتُم مُّجۡتَمِعُونَ٣٩ ﴾ [الشعراء: ۲۰-۳۹].
(۲۰) موسی ÷ با اعتراف به فرعون گفت: آن مرد را در حالی کشتم که قبل از اینکه وحی نزدم بیاید از جاهلان بودم.
(۲۱) آنگاه پس از قتل او به خاطر ترس از اینکه مرا در برابر او بکشید از دست شما بهسوی شهر مدین گریختم، پس پروردگارم به من علم عطا کرد، و مرا از رسولانش که آنها را بهسوی مردم میفرستاد قرار داد.
(۲۲) و اینکه مرا بدون اینکه به بردگی بکشانی پروراندی درحالیکه بنیاسرائیل را به بردگی گرفتهای نعمتی است که به حق به خاطر آن بر من منت مینهی، اما این امر مرا از دعوت تو باز نمیدارد.
(۲۳) فرعون به موسی ÷ گفت: و پروردگار مخلوقات که ادعا میکنی تو رسولش هستی چیست؟!
(۲۴) موسی ÷ در پاسخ فرعون گفت: پروردگار مخلوقات همان پروردگار آسمانها و زمین، و پروردگار آنچه بین آن دو وجود دارد است. اگر یقین دارید که او پروردگارتان است پس تنها او را عبادت کنید.
(۲۵) فرعون به کسانی از سران قومش که پیرامونش بودند گفت: آیا پاسخ موسی، و ادعای دروغینی که در آن است را نمیشنوید!
(۲۶) موسی ÷ به آنها گفت: الله پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شماست.
(۲۷) فرعون گفت: به یقین این کسیکه ادعا میکند رسولی از جانب شماست دیوانهای است که اهمیت نمیدهد چگونه پاسخ میدهد، و بدون تفکر سخن میگوید.
(۲۸) موسی ÷ گفت: الله که شما را بهسوی او فرامیخوانم همان پروردگار مشرق و مغرب، و پروردگار آنچه میان آن دو وجود دارد است، اگر عقلهایی دارید که با آن تفکر کنید.
(۲۹) فرعون پس از ناتوانی از استدلال با موسی ÷ به او گفت: اگر معبودی غیر از من عبادت کنی بهطور قطع تو را از زندانیان قرار خواهم داد.
(۳۰) موسی ÷ به فرعون گفت: آیا مرا از زندانیان قرار میدهی حتی اگر چیزی را که راستگویی مرا در اینکه از جانب الله نزدت آمدهام برایت بیاورم؟
(۳۱) فرعون گفت: پس اگر در آنچه که ادعا میکنی از راستگویان هستی چیزی را که گفتی بر راستگوییات دلالت دارد بیاور.
(۳۲) آنگاه موسی ÷ عصایش را بر زمین افکند بهناگاه مار بزرگی در برابر دیدگان آشکار شد.
(۳۳) و دستش را غیر سفید در گریبانش داخل کرد، و آن را سفید و درخشان و نورانی بدون سفیدی ناشی از پیسی درآورد، که تماشاگران اینچنین آن را میدیدند.
(۳۴) فرعون به کسانی از سران قوم خود که پیرامونش بودند گفت: همانا این مرد، ساحری ماهر است.
(۳۵) که با سحر خویش میخواهد شما را از سرزمینتان بیرون کند، پس نظر شما در مورد آنچه دربارۀ او بهکار گیریم چیست؟
(۳۶) به او گفتند: کار او و برادرش را به تأخیر بینداز، و در کیفر آن دو شتاب نکن، و در شهرهای مصر افرادی را بفرست تا ساحران را گرد آورند.
(۳۷) تمام ساحران دانا به سحر را نزدت آورند.
(۳۸) پس فرعون ساحرانش را برای مبارزه با موسی ÷ در مکان و زمانی مشخص گرد آورد.
(۳۹) و به مردم گفته شد: آیا شما جمع میشوید تا ببینید موسی چیره میشود یا ساحران؟
برخی فواید آیات:
• خطاهای گذشته دعوتگر و نیکیهایی که بر او شده است به معنای عدم دعوت او برای کسیکه دعوتگر در حقش خطا کرده یا کسیکه به دعوتگر نیکی کرده است نیست.
• بهکارگیری اسباب برای حفاظتِ (خویش) از دشمن، با ایمان و توکل بر الله منافات ندارد.
• دلالت مخلوقات الله بر ربوبیت و وحدانیت او تعالی.
• ضعف حجت، یکی از اسباب اِعمال زور است.
• برانگیختن عوام بر ضد پیروان دین، اسلوب طغیانگران است.
﴿لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ ٱلسَّحَرَةَ إِن كَانُواْ هُمُ ٱلۡغَٰلِبِينَ٤٠ فَلَمَّا جَآءَ ٱلسَّحَرَةُ قَالُواْ لِفِرۡعَوۡنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجۡرًا إِن كُنَّا نَحۡنُ ٱلۡغَٰلِبِينَ٤١ قَالَ نَعَمۡ وَإِنَّكُمۡ إِذٗا لَّمِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ٤٢ قَالَ لَهُم مُّوسَىٰٓ أَلۡقُواْ مَآ أَنتُم مُّلۡقُونَ٤٣ فَأَلۡقَوۡاْ حِبَالَهُمۡ وَعِصِيَّهُمۡ وَقَالُواْ بِعِزَّةِ فِرۡعَوۡنَ إِنَّا لَنَحۡنُ ٱلۡغَٰلِبُونَ٤٤ فَأَلۡقَىٰ مُوسَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلۡقَفُ مَا يَأۡفِكُونَ٤٥ فَأُلۡقِيَ ٱلسَّحَرَةُ سَٰجِدِينَ٤٦ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٧ رَبِّ مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ٤٨ قَالَ ءَامَنتُمۡ لَهُۥ قَبۡلَ أَنۡ ءَاذَنَ لَكُمۡۖ إِنَّهُۥ لَكَبِيرُكُمُ ٱلَّذِي عَلَّمَكُمُ ٱلسِّحۡرَ فَلَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَۚ لَأُقَطِّعَنَّ أَيۡدِيَكُمۡ وَأَرۡجُلَكُم مِّنۡ خِلَٰفٖ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمۡ أَجۡمَعِينَ٤٩ قَالُواْ لَا ضَيۡرَۖ إِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ٥٠ إِنَّا نَطۡمَعُ أَن يَغۡفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَٰيَٰنَآ أَن كُنَّآ أَوَّلَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٥١ ۞وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَسۡرِ بِعِبَادِيٓ إِنَّكُم مُّتَّبَعُونَ٥٢ فَأَرۡسَلَ فِرۡعَوۡنُ فِي ٱلۡمَدَآئِنِ حَٰشِرِينَ٥٣ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ لَشِرۡذِمَةٞ قَلِيلُونَ٥٤ وَإِنَّهُمۡ لَنَا لَغَآئِظُونَ٥٥ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَٰذِرُونَ٥٦ فَأَخۡرَجۡنَٰهُم مِّن جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ٥٧ وَكُنُوزٖ وَمَقَامٖ كَرِيمٖ٥٨ كَذَٰلِكَۖ وَأَوۡرَثۡنَٰهَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ٥٩ فَأَتۡبَعُوهُم مُّشۡرِقِينَ٦٠ ﴾ [الشعراء: ۴۰-۶۰].
(۴۰) به این امید که اگر ساحران بر موسی ÷ چیره شدند آنها را در دینشان پیروی کنیم.
(۴۱) پس وقتی که ساحران نزد فرعون آمدند تا بر موسی ÷ غلبه کنند به او گفتند: اگر بر موسی پیروز شدیم آیا پاداشی مادی یا معنوی داریم؟
(۴۲) فرعون به آنها گفت: بله برای شما پاداشی است، و بهراستیکه در صورت پیروزی شما بر او از مقربان نزد من با اعطای مناصب رفیع خواهید بود.
(۴۳) موسی ÷ با اعتماد بر یاری الله و بیان اینکه آنچه نزدش است سحر نیست به آنها گفت: آنچه از ریسمانها و عصاهایتان که میاندازید بیندازید.
(۴۴) پس ریسمانها و عصاهایشان را انداختند، و هنگام انداختن آنها گفتند: به بزرگی فرعون که ما پیروزشدگانیم، و فردِ مغلوب، موسی است.
(۴۵) آنگاه موسی ÷ عصایش را انداخت که تبدیل به ماری شد، و بهناگاه تمام سحری را که بر مردم درآمیخته بودند بلعید.
(۴۶) پس وقتی ساحران دیدند که عصای موسی ÷ آنچه از سحرشان را که انداختند میبلعد به سجده افتادند.
(۴۷) گفتند: به پروردگار تمام مخلوقات ایمان آوردیم.
(۴۸) پروردگار موسی و هارون.
(۴۹) فرعون با اعتراض بر ایمان ساحران به آنها گفت: آیا به موسی ایمان آوردید پیش از آنکه من اجازۀ این کار را به شما بدهم؟! بهراستیکه موسی همان بزرگ شماست که سحر به شما آموخته است، و همگی شما بر اخراج ساکنان مصر از آن دسیسه چیدهاید، پس به زودی خواهید دانست چه کیفری بر شما واقع میسازم، چنانکه پا و دست هر یک از شما را به صورت مخالف با قطع پای راست و دست چپ یا بالعکس خواهم برید، و همگی شما را بر تنههای درختان خرما به دار خواهم آویخت، و هیچیک از شما را باقی نخواهم گذاشت.
(۵۰) ساحران به فرعون گفتند: هیچ زیانی در قطع کردن و به دارآویختن در دنیا که ما را به آن تهدید میکنی نیست، زیرا عذاب تو از بین میرود، و ما بهسوی پروردگارمان بازمیگردیم، و به زودی ما را در رحمت همیشگی خویش درخواهد آورد.
(۵۱) بهراستیکه ما امید داریم چون نخستین کسانی بودیم که به موسی ایمان آوردند و او را تصدیق کردند الله گناهان گذشتهمان را از ما پاک کند.
(۵۲) و با فرمان به موسی ÷ به او وحی کردیم که شبانه بنیاسرائیل را حرکت بده، بهراستیکه فرعون و همراهیانش آنها را تعقیب میکنند تا آنها را بازگردانند.
(۵۳) پس فرعون برخی لشکریانش را به شهرها فرستاد که لشکرها را آماده کنند تا بنیاسرائیل را بازگردانند زیرا از رفتن شبانۀ آنها از مصر آگاه شد.
(۵۴) فرعون برای تحقیر بنیاسرائیل گفت: همانا اینها گروهی اندک هستند.
(۵۵) و همانا کاری کردهاند که سبب خشم ما بر آنها است.
(۵۶) و بهراستیکه ما در برابر آنها هوشیار و آماده هستیم.
(۵۷) پس فرعون و قومش را از سرزمین مصر دارای باغهای پر از درخت و گیاه، و چشمههای جاری با آب.
(۵۸) و دارای گنجینههای مال، و مسکنهای نیکو درآوردیم.
(۵۹) و همانگونه که فرعون و قومش را از این نعمتها درآوردیم، پس از آنها جنس همین نعمتها را برای بنیاسرائیل در سرزمینهای شام قرار دادیم.
(۶۰) فرعون و قومش در پی بنیاسرائیل هنگام برآمدن خورشید به راه افتادند.
برخی فواید آیات:
• معیار رابطه میان پیروان باطل، مصالح مادی است.
• اعتماد موسی ÷ به پیروزی بر ساحران، ایمان بر وعدۀ پروردگارش است.
• ایمان ساحران دلیلی است بر اینکه الله همان گردانندۀ قلبهاست که هرگونه بخواهد آن را میگرداند.
• طغیان و ستم از اسباب زوال ملک است.
﴿فَلَمَّا تَرَٰٓءَا ٱلۡجَمۡعَانِ قَالَ أَصۡحَٰبُ مُوسَىٰٓ إِنَّا لَمُدۡرَكُونَ٦١ قَالَ كَلَّآۖ إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهۡدِينِ٦٢ فَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنِ ٱضۡرِب بِّعَصَاكَ ٱلۡبَحۡرَۖ فَٱنفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرۡقٖ كَٱلطَّوۡدِ ٱلۡعَظِيمِ٦٣ وَأَزۡلَفۡنَا ثَمَّ ٱلۡأٓخَرِينَ٦٤ وَأَنجَيۡنَا مُوسَىٰ وَمَن مَّعَهُۥٓ أَجۡمَعِينَ٦٥ ثُمَّ أَغۡرَقۡنَا ٱلۡأٓخَرِينَ٦٦ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ٦٧ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٦٨ وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ إِبۡرَٰهِيمَ٦٩ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦ مَا تَعۡبُدُونَ٧٠ قَالُواْ نَعۡبُدُ أَصۡنَامٗا فَنَظَلُّ لَهَا عَٰكِفِينَ٧١ قَالَ هَلۡ يَسۡمَعُونَكُمۡ إِذۡ تَدۡعُونَ٧٢ أَوۡ يَنفَعُونَكُمۡ أَوۡ يَضُرُّونَ٧٣ قَالُواْ بَلۡ وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا كَذَٰلِكَ يَفۡعَلُونَ٧٤ قَالَ أَفَرَءَيۡتُم مَّا كُنتُمۡ تَعۡبُدُونَ٧٥ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُمُ ٱلۡأَقۡدَمُونَ٧٦ فَإِنَّهُمۡ عَدُوّٞ لِّيٓ إِلَّا رَبَّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٧٧ ٱلَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهۡدِينِ٧٨ وَٱلَّذِي هُوَ يُطۡعِمُنِي وَيَسۡقِينِ٧٩ وَإِذَا مَرِضۡتُ فَهُوَ يَشۡفِينِ٨٠ وَٱلَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحۡيِينِ٨١ وَٱلَّذِيٓ أَطۡمَعُ أَن يَغۡفِرَ لِي خَطِيَٓٔتِي يَوۡمَ ٱلدِّينِ٨٢ رَبِّ هَبۡ لِي حُكۡمٗا وَأَلۡحِقۡنِي بِٱلصَّٰلِحِينَ٨٣ ﴾ [الشعراء: ۶۱-۸۳].
(۶۱) پس چون فرعون و قومش با موسی ÷ و قومش به گونهای روبرو شدند که هر گروه، گروهِ دیگر را میدید، یاران موسی ÷ گفتند: همانا فرعون و قومش به ما ملحق خواهند شد، و ما هیچ قدرتی بر آنها نداریم.
(۶۲) موسی ÷ به قومش گفت: امر چنانکه شما میپندارید نیست، زیرا پروردگارم با تایید و یاری با من است، و بهزودی مرا به راه نجات راهنمایی و هدایت خواهد کرد.
(۶۳) پس با فرمان به موسی ÷ به او وحی کردیم که عصایش را به دریا بزند، پس آن را به دریا زد، آنگاه دریا از هم شکافت و به تعدادِ قبایل بنیاسرائیل به دوازده راه تبدیل شد، که هر قطعۀ شکافتهشده از دریا مانند کوهی بزرگ از نظر بزرگی و ثبات بود بهگونهای که آب از آنها جاری نمیشد.
(۶۴) و فرعون و قومش را نزدیک ساختیم تا وارد دریا شدند به این گمان که راه قابل عبوری است.
(۶۵) و موسی ÷ و همراهیان او از بنیاسرائیل را نجات دادیم، و هیچیک از آنها را نابود نکردیم.
(۶۶) سپس فرعون و قومش را با غرق شدن در دریا نابود کردیم.
(۶۷) در شکافتن دریا برای موسی ÷ و نجات او و نابودی فرعون و قومش بهطور قطع نشانهای دلالت کننده بر راستگویی موسی ÷ است، و بیشتر همراهیان فرعون مؤمن نبودند.
(۶۸) و – ای رسول- همانا پروردگارت ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و نسبت به کسانی از آنها که توبه کنند بسیار مهربان است.
(۶۹) و – ای رسول- قصۀ ابراهیم ÷ را بر آنها بخوان.
(۷۰) آنگاه که به پدرش آزر و قومش گفت: به جای الله چه عبادت میکنید؟
(۷۱) قومش به او گفتند: نمادهایی را عبادت میکنیم که پیوسته بر عبادت آنها استوار و همنشین آنها هستیم.
(۷۲) ابراهیم ÷ به آنها گفت: آیا نمادها دعای شما را آنگاه که آنها را میخوانید میشنوند؟
(۷۳) یا اگر از آنها اطاعت کنید به شما نفع میرسانند، یا اگر از آنها نافرمانی کنید به شما زیان میرسانند؟
(۷۴) گفتند: وقتیکه آنها را بخوانیم سخنمان را نمیشنوند، و اگر از آنها اطاعت کنیم به ما نفع نمیرسانند، و اگر از آنها نافرمانی کنیم به ما زیان نمیرسانند، اما پدرانمان را دیدیم که این کار را انجام میدادند، و از آنها تقلید میکنیم.
(۷۵) ابراهیم ÷ گفت: آیا فکر کردهاید که ببینید چه نمادهایی را به جای الله عبادت میکردید.
(۷۶) و نمادهایی که پدران نخستین شما عبادت میکردند.
(۷۷) بهراستیکه تمام آنها دشمنان من هستند؛ زیرا باطل هستند جز الله پروردگار تمام مخلوقات.
(۷۸) همان ذاتیکه مرا آفریده، و اوست که مرا به خیر دنیا و آخرت راهنمایی میکند.
(۷۹) و همان ذاتیکه وقتی گرسنه شوم، تنها او به من غذا میدهد، و وقتی تشنه شوم مرا سیراب میکند.
(۸۰) و وقتیکه بیمار شوم فقط اوست که مرا از بیماری شفا میدهد و هیچ شفا دهندهای جز او ندارم.
(۸۱) و همان ذاتیکه وقتی اَجَلم سپری شود، تنها او مرا میمیراند، و پس از مرگم مرا زنده میکند.
(۸۲) و همان ذاتیکه فقط از او امید دارم در روز جزا گناهانم را بر من بیامرزد.
(۸۳) ابراهیم ÷ درحالیکه پروردگارش را میخواند گفت: پروردگارا به من درک عمیق در دین عطا کن، و مرا با پیامبران صالح پیش از خودم ملحق کن به اینکه مرا همراه آنها به بهشت درآور.
برخی فواید آیات:
• الله با نصر و تأیید و نجاتدادن از سختیها همراه بندگان مؤمنش است.
• ثبوت دو صفت عزت و رحمت برای الله تعالی.
• خطر تقلید کورکورانه.
• مؤمن امید بزرگی به پروردگارش دارد.
﴿وَٱجۡعَل لِّي لِسَانَ صِدۡقٖ فِي ٱلۡأٓخِرِينَ٨٤ وَٱجۡعَلۡنِي مِن وَرَثَةِ جَنَّةِ ٱلنَّعِيمِ٨٥ وَٱغۡفِرۡ لِأَبِيٓ إِنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلضَّآلِّينَ٨٦ وَلَا تُخۡزِنِي يَوۡمَ يُبۡعَثُونَ٨٧ يَوۡمَ لَا يَنفَعُ مَالٞ وَلَا بَنُونَ٨٨ إِلَّا مَنۡ أَتَى ٱللَّهَ بِقَلۡبٖ سَلِيمٖ٨٩ وَأُزۡلِفَتِ ٱلۡجَنَّةُ لِلۡمُتَّقِينَ٩٠ وَبُرِّزَتِ ٱلۡجَحِيمُ لِلۡغَاوِينَ٩١ وَقِيلَ لَهُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡ تَعۡبُدُونَ٩٢ مِن دُونِ ٱللَّهِ هَلۡ يَنصُرُونَكُمۡ أَوۡ يَنتَصِرُونَ٩٣ فَكُبۡكِبُواْ فِيهَا هُمۡ وَٱلۡغَاوُۥنَ٩٤ وَجُنُودُ إِبۡلِيسَ أَجۡمَعُونَ٩٥ قَالُواْ وَهُمۡ فِيهَا يَخۡتَصِمُونَ٩٦ تَٱللَّهِ إِن كُنَّا لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٩٧ إِذۡ نُسَوِّيكُم بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٩٨ وَمَآ أَضَلَّنَآ إِلَّا ٱلۡمُجۡرِمُونَ٩٩ فَمَا لَنَا مِن شَٰفِعِينَ١٠٠ وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٖ١٠١ فَلَوۡ أَنَّ لَنَا كَرَّةٗ فَنَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٠٢ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٠٣ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٠٤ كَذَّبَتۡ قَوۡمُ نُوحٍ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٠٥ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ أَخُوهُمۡ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٠٦ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٠٧ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٠٨ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٠٩ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١١٠ ۞قَالُوٓاْ أَنُؤۡمِنُ لَكَ وَٱتَّبَعَكَ ٱلۡأَرۡذَلُونَ١١١ ﴾ [الشعراء: ۸۴-۱۱۱].
(۸۴) و یادی نیکو و ستایشی ستوده در میان کسانیکه در قرنهای پس از من میآیند برایم قرار دِه.
(۸۵) و مرا از کسانی قرار دِه که منازل بهشت را که بندگان مؤمن تو در آنجا در رفاه و نعمت هستند به ارث میبرند، و مرا در آنجا ساکن گردان.
(۸۶) و پدرم را بیامرز، بهراستیکه او بهسبب شرک، از گمراهان از حق است، ابراهیم ÷ قبل از اینکه برایش مشخص شود پدرش از ساکنان جهنم است برای او دعا کرد، اما وقتی این امر برایش مشخص شد از او بیزاری جست، و دیگر برایش دعا نکرد.
(۸۷) و مرا در روزیکه مردم برای حسابرسی برانگیخته میشوند با عذاب رسوا مساز.
(۸۸) روزیکه نه مالی که انسان در دنیا جمع کرده است سود میرساند، و نه فرزندانی که از آنها یاری میگرفت.
(۸۹) مگر کسیکه دلی پاک نزد الله بیاورد؛ که نه شرکی در آن باشد و نه نفاق و نه ریا و نه تکبری، زیرا او به مالی که در راه الله انفاق کرده است، و به فرزندانی که برایش دعا میکردند سود میبرد.
(۹۰) و بهشت برای پرهیزگاران پروردگارشان با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی نزدیک میشود.
(۹۱) و در محشر، جهنم برای گمراهانی که از دین حق گمراه شدند آشکار میگردد.
(۹۲) و برای توبیخ آنها برایشان گفته میشود: کجایند معبودهایی که عبادت میکردید؟
(۹۳) آنها را به جای الله عبادت میکردید؟ آیا با محافظت شما از عذاب الله به شما یاری میرسانند، یا خودشان را یاری میکنند؟
(۹۴) پس آنها و کسانیکه آنها را گمراه ساختند بر روی یکدیگر در جهنم افکنده میشوند.
(۹۵) و تمام یاوران ابلیس از شیاطین، و هیچیک از آنها استثنا نمیشود.
(۹۶) مشرکان که غیر الله را عبادت میکردند، و شریکانی به جای او میگرفتند، درحالیکه با کسانیکه آنها را به جای الله عبادت میکردند مجادله میکنند میگویند:
(۹۷) به الله سوگند که در گمراهی آشکاری از حق بودهایم.
(۹۸) آنگاه که شما را با پروردگار تمام مخلوقات یکسان قرار میدادیم، و شما را همانند او عبادت میکردیم.
(۹۹) و ما را از راه حق گمراه نکردند جز جنایتکارانی که ما را به جای عبادت الله به عبادت خودشان فراخواندند.
(۱۰۰) پس شفاعتگرانی نداریم که ما را نزد الله شفاعت کنند تا از عذاب او تعالی نجات یابیم.
(۱۰۱) و دوستی صمیمی نیز نداریم که از ما دفاع و برایمان شفاعت کند.
(۱۰۲) پس کاش بازگشتی به زندگی دنیا داشتیم تا از مؤمنان به الله میشدیم.
(۱۰۳) بهراستیکه در این قصۀ ابراهیم ÷ و سرانجام تکذیبکنندگان، برای پندگیران پندی است، اما بیشتر مردم ایمان نمیآورند.
(۱۰۴) و – ای رسول- همانا پروردگارت همان ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و نسبت به توبهکاران آنها بخشنده است.
(۱۰۵) قوم نوح ÷ رسولان را تکذیب کردند آنگاه که نوح ÷ را تکذیب کردند.
(۱۰۶) آنگاه که نوح ÷ به آنها گفت: آیا از ترس الله با ترک عبادت دیگران، تقوای او تعالی را پیشه نمیکنید؟!
(۱۰۷) بهراستیکه من رسولی برایتان هستم که الله مرا بهسوی شما فرستاده است، و امانتداری هستم که بر آنچه الله بر من وحی کرده است نه میافزایم و نه از آن میکاهم.
(۱۰۸) پس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او بترسید، و مرا در آنچه به شما امر میکنم و در آنچه شما را از آن نهی میکنم اطاعت کنید.
(۱۰۹) و در قبال آنچه از جانب پروردگارم به شما ابلاغ میکنم پاداشی از شما نمیخواهم، و پاداش من فقط بر الله پروردگار مخلوقات است؛ نه بر غیر او.
(۱۱۰) پس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، و مرا در آنچه که شما را به آن امر و از آنچه که شما را از آن نهی میکنم اطاعت کنید.
(۱۱۱) قومش به او گفتند: - ای نوح- آیا به تو ایمان بیاوریم، و از آنچه که آوردی پیروی کنیم و به آن عمل کنیم درحالیکه پیروان تو جز مردم پست و فرومایه نیستند، و سران و بزرگانی در میان آنها یافت نمیشوند؟!
برخی فواید آیات:
• اهمیت سلامت قلب از بیماریهایی مانند حسادت و ریا و خودپسندی.
• ربط دادنِ مسؤولیت گمراهیِ (گمراهان) به گمراهکنندگان، سودی به گمراهان نمیرساند.
• تکذیب رسول الله تکذیب تمام رسولان است.
• پایان زیبای قصۀ ابراهیم ÷؛ از انتقال به ذکر قیامت سپس بازگشتن به خاتمۀ قصه.
﴿قَالَ وَمَا عِلۡمِي بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١١٢ إِنۡ حِسَابُهُمۡ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّيۖ لَوۡ تَشۡعُرُونَ١١٣ وَمَآ أَنَا۠ بِطَارِدِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١١٤ إِنۡ أَنَا۠ إِلَّا نَذِيرٞ مُّبِينٞ١١٥ قَالُواْ لَئِن لَّمۡ تَنتَهِ يَٰنُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمَرۡجُومِينَ١١٦ قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوۡمِي كَذَّبُونِ١١٧ فَٱفۡتَحۡ بَيۡنِي وَبَيۡنَهُمۡ فَتۡحٗا وَنَجِّنِي وَمَن مَّعِيَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١١٨ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَمَن مَّعَهُۥ فِي ٱلۡفُلۡكِ ٱلۡمَشۡحُونِ١١٩ ثُمَّ أَغۡرَقۡنَا بَعۡدُ ٱلۡبَاقِينَ١٢٠ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٢١ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٢٢ كَذَّبَتۡ عَادٌ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٢٣ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ أَخُوهُمۡ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٢٤ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٢٥ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٢٦ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٢٧ أَتَبۡنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ ءَايَةٗ تَعۡبَثُونَ١٢٨ وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمۡ تَخۡلُدُونَ١٢٩ وَإِذَا بَطَشۡتُم بَطَشۡتُمۡ جَبَّارِينَ١٣٠ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٣١ وَٱتَّقُواْ ٱلَّذِيٓ أَمَدَّكُم بِمَا تَعۡلَمُونَ١٣٢ أَمَدَّكُم بِأَنۡعَٰمٖ وَبَنِينَ١٣٣ وَجَنَّٰتٖ وَعُيُونٍ١٣٤ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٣٥ قَالُواْ سَوَآءٌ عَلَيۡنَآ أَوَعَظۡتَ أَمۡ لَمۡ تَكُن مِّنَ ٱلۡوَٰعِظِينَ١٣٦ ﴾ [الشعراء: ۱۱۲-۱۳۶].
(۱۱۲) نوح ÷ به آنها گفت: من به آنچه که این مؤمنان انجام میدادهاند چه دانشی دارم؟ زیرا من وکیل آنها نبودم که اعمالشان را برشمارم.
(۱۱۳) حساب آنها فقط بر الله است که امور نهان و آشکارشان را میداند، و متوجه من نیست، اگر آنچه را که گفتید میفهمیدید به زبان نمیآوردید.
(۱۱۴) و من طرد کنندۀ مؤمنان از مجلس خویش برای اجابت خواستۀ شما تا ایمان بیاورید نیستم.
(۱۱۵) من جز انذاردهندهای آشکار که شما را از عذاب الله میترسانم نیستم.
(۱۱۶) قومش به او گفتند: اگر از آنچه که ما را به آن فرامیخوانی دست برنداری بهطور قطع از سرزنشیافتگان و کشتهشدگان با سنگسار خواهی بود.
(۱۱۷) نوح ÷ با خواندن پروردگارش گفت: پروردگارا بهراستی قوم من مرا تکذیب کردند، و در آنچه که از جانب تو آوردم مرا تصدیق نکردند.
(۱۱۸) پس میان من و آنها حکمی صادر کن که آنها را به خاطر اصرارشان بر باطل نابود سازد، و من و مؤمنان همراهم را از آنچه که کافران قومم را نابود میگرداند نجات دِه.
(۱۱۹) پس دعایش را برای او اجابت کردیم، و او و مؤمنان همراهش را در کشتیِ پُر از مردم و حیوانات نجات دادیم.
(۱۲۰) و پس از آنها باقیماندگان یعنی قوم نوح ÷ را غرق کردیم.
(۱۲۱) همانا در این قصۀ نوح ÷ و قومش، و نجات نوح ÷ و مؤمنان همراهش، و نابودی کافران قوم او برای پندگیران پندی است، اما بیشتر مردم ایمان نمیآورند.
(۱۲۲) و – ای رسول- همانا پروردگارت همان ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و نسبت به توبهکاران آنها مهربان است.
(۱۲۳) عاد رسولان را تکذیب کردند آنگاه که رسولشان هود ÷ برای پندگیران را تکذیب کردند.
(۱۲۴) به یاد آور آنگاه که پیامبرشان هود ÷ به آنها گفت: آیا از ترس الله با ترک عبادت دیگران، تقوای او تعالی را پیشه نمیکنید؟!
(۱۲۵) همانا من رسولی برایتان هستم که الله مرا بهسوی شما فرستاده است، و امانتداری هستم که بر آنچه که الله مرا به تبلیغ آن امر کرده نه میافزایم و نه از آن میکاهم.
(۱۲۶) پس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او بترسید، و مرا در آنچه شما را به آن امر، و در آنچه شما را از آن نهی میکنم فرمانبرداری کنید.
(۱۲۷) و در قبال آنچه از جانب پروردگارم به شما ابلاغ میکنم پاداشی از شما نمیخواهم، و پاداش من فقط بر الله پروردگار مخلوقات است؛ نه برعهدۀ دیگران.
(۱۲۸) آیا بر هر مکان مشرف و مرتفعی بنیانی برای نشانه و بیهوده و بدون فایدهای که در دنیا یا آخرتتان به شما بازگردد میسازید؟!
(۱۲۹) و دژها و کاخهایی میگیرید گویی در این دنیا جاویدان میمانید، و از آن منتقل نمیشوید؟!
(۱۳۰) و هنگامیکه برای قتل یا زدن حملهور میشوید ستمکارانه و بدون ترحم و مهربانی حملهور میشوید.
(۱۳۱) پس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او بترسید، و از من در آنچه شما را به آن امر، و در آنچه شما را از آن نهی میکنم فرمانبرداری کنید.
(۱۳۲) و از الله بترسید که از نعمتهایش آنچه را خواستید به شما داد.
(۱۳۳) دامها و فرزندان به شما داد.
(۱۳۴) باغها و چشمههایی جاری به شما داد.
(۱۳۵) - ای قوم من- همانا من از عذاب روزی بزرگ یعنی روز قیامت بر شما میترسم.
(۱۳۶) قومش به او گفتند: به ما اندرز دهی یا اندرز ندهی نزد ما یکسان است، پس هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد، و از آنچه که بر آن هستیم بازنخواهیم گشت.
برخی فواید آیات:
• برتر بودن پیشیگیرندگان به ایمان حتی اگر فقیر یا ضعیف باشند.
• نابود کردن ستمکاران، و نجات دادن مؤمنان، سنتی الهی است.
• خطر رویآوردن به دنیا.
• آزار پیروان باطل، و اصرار آنها بر این کار.
﴿إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا خُلُقُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٣٧ وَمَا نَحۡنُ بِمُعَذَّبِينَ١٣٨ فَكَذَّبُوهُ فَأَهۡلَكۡنَٰهُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٣٩ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٤٠ كَذَّبَتۡ ثَمُودُ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٤١ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ أَخُوهُمۡ صَٰلِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٤٢ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٤٣ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٤٤ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٤٥ أَتُتۡرَكُونَ فِي مَا هَٰهُنَآ ءَامِنِينَ١٤٦ فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ١٤٧ وَزُرُوعٖ وَنَخۡلٖ طَلۡعُهَا هَضِيمٞ١٤٨ وَتَنۡحِتُونَ مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا فَٰرِهِينَ١٤٩ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٥٠ وَلَا تُطِيعُوٓاْ أَمۡرَ ٱلۡمُسۡرِفِينَ١٥١ ٱلَّذِينَ يُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا يُصۡلِحُونَ١٥٢ قَالُوٓاْ إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ ٱلۡمُسَحَّرِينَ١٥٣ مَآ أَنتَ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا فَأۡتِ بَِٔايَةٍ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ١٥٤ قَالَ هَٰذِهِۦ نَاقَةٞ لَّهَا شِرۡبٞ وَلَكُمۡ شِرۡبُ يَوۡمٖ مَّعۡلُومٖ١٥٥ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوٓءٖ فَيَأۡخُذَكُمۡ عَذَابُ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٥٦ فَعَقَرُوهَا فَأَصۡبَحُواْ نَٰدِمِينَ١٥٧ فَأَخَذَهُمُ ٱلۡعَذَابُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٥٨ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٥٩ ﴾ [الشعراء: ۱۳۷-۱۵۹].
(۱۳۷) این چیزی نیست جز دین و عادات و اخلاق نخستینیان.
(۱۳۸) و ما عذاب نمیشویم.
(۱۳۹) پس به تکذیب پیامبرشان هود ÷ ادامه دادند، آنگاه آنها را بهسبب تکذیبشان با بادی عَقیم نابود کردیم، بهطور قطع در نابودکردن آنها برای پندگیران پندی است، اما بیشتر مردم ایمان نمیآورند.
(۱۴۰) و – ای رسول- همانا پروردگار تو همان ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و نسبت به توبهکاران آنها بخشنده است.
(۱۴۱) ثمود با تکذیب پیامبرشان صالح ÷ رسولان را تکذیب کردند.
(۱۴۲) آنگاه که برادر نَسَبیشان صالح ÷ به آنها گفت: آیا از ترس الله با ترک عبادت غیر او تقوایش را پیشه نمیکنید؟!
(۱۴۳) همانا من رسولی برایتان هستم که الله مرا بهسوی شما فرستاده است، و در آنچه که از جانب او به شما ابلاغ میکنم امانتداری هستم که نه چیزی بر آن میافزایم و نه چیزی از آن میکاهم.
(۱۴۴) پس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او بترسید، و از من در آنچه شما را به آن امر، و در آنچه شما را از آن نهی میکنم فرمانبرداری کنید.
(۱۴۵) و در قبال آنچه از جانب پروردگارم به شما ابلاغ میکنم پاداشی از شما نمیخواهم، و پاداش من فقط بر الله پروردگار مخلوقات است؛ نه برعهدۀ دیگران.
(۱۴۶) آیا امید دارید که در نیکیها و نعمتهایی که قرار دارید ایمن و بدون ترس رها میشوید؟!
(۱۴۷) در باغها و چشمههای جاری.
(۱۴۸) و کشتزارها و نخلستانهایی که میوۀ تازه و خوشمزه دارند.
(۱۴۹) و کوهها را میبرید تا خانههایی که در آنها سکونت میکنید بسازید درحالیکه در تراشیدن آنها مهارت دارید.
(۱۵۰) پس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او بترسید، و از من در آنچه شما را به آن امر، و در آنچه شما را از آن نهی میکنم فرمانبرداری کنید.
(۱۵۱) و به فرمان کسانیکه با ارتکاب گناهان بر خودشان زیادهروی میکنند گردن ننهید.
(۱۵۲) همان کسانیکه با گناهانی که منتشر میکنند در زمین فساد برپا میکنند، و خودشان را با پایبندی به طاعت الله اصلاح نمیگردانند.
(۱۵۳) قومش به او گفتند: تو نیستی جز از کسانیکه چند مرتبه سحر شدهاند تا جاییکه سحر بر عقلشان چیره گشته و آن را ربوده است.
(۱۵۴) جز بشری مانند ما نیستی پس هیچ امتیازی بر ما نداری تا اینکه رسولی باشی، پس نشانهای که دلالت کند رسولی هستی بیاور اگر در اینکه ادعا میکنی رسولی هستی راستگویی.
(۱۵۵) صالح - درحالیکه الله نشانهای به او داده بود، یعنی مادهشتری که الله از صخره درآورد- به آنها گفت: این مادهشتری است که مشاهده و لمس میشود، که برای او سهمی از آب، و برای شما سهمی مشخص است، در روزیکه سهم شماست نمینوشد، و شما هم در روزیکه سهم اوست نمینوشید.
(۱۵۶) و پیکردن یا زدنی که به او آسیب میرساند به او نرسانید، که بهسبب این کار عذابی از جانب الله به شما میرسد و در روزی بزرگ به خاطر مصیبتی که در آن روز بر شما نازل میشود شما را با آن نابود میسازد.
(۱۵۷) پس بر پیکردن مادهشتر متحد شدند، آنگاه سرکشترینشان آن را پی کرد، پس چون دانستند که عذاب بهطور قطع بر آنها نازل میشود از کاری که کرده بودند پشیمان شدند، اما پشیمانی هنگام مشاهدۀ عذاب سود نمیرساند.
(۱۵۸) پس عذابی که به آن وعده داده شده بودند یعنی زلزله و فریادی بزرگ آنها را فرا گرفت، بهراستیکه در این قصۀ صالح ÷ و قومش برای پندگیران پندی است، اما بیشتر مردم ایمان نمیآورند.
(۱۵۹) و – ای رسول- همانا پروردگارت همان ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و نسبت به بندگان توبهکارش بخشنده است.
برخی فواید آیات:
• پیاپی رسیدن نعمتها در صورت کفر، نزدیک ساختن تدریجی به نابودی است.
• از یادآوری نعمتها، امید ایمان و بازگشت بنده بهسوی الله میرود.
• گناهان همان سبب فساد در زمین هستند.
﴿كَذَّبَتۡ قَوۡمُ لُوطٍ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٦٠ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ أَخُوهُمۡ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٦١ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٦٢ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٦٣ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦٤ أَتَأۡتُونَ ٱلذُّكۡرَانَ مِنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦٥ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمۡ رَبُّكُم مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُمۚ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٌ عَادُونَ١٦٦ قَالُواْ لَئِن لَّمۡ تَنتَهِ يَٰلُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُخۡرَجِينَ١٦٧ قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُم مِّنَ ٱلۡقَالِينَ١٦٨ رَبِّ نَجِّنِي وَأَهۡلِي مِمَّا يَعۡمَلُونَ١٦٩ فَنَجَّيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥٓ أَجۡمَعِينَ١٧٠ إِلَّا عَجُوزٗا فِي ٱلۡغَٰبِرِينَ١٧١ ثُمَّ دَمَّرۡنَا ٱلۡأٓخَرِينَ١٧٢ وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهِم مَّطَرٗاۖ فَسَآءَ مَطَرُ ٱلۡمُنذَرِينَ١٧٣ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٧٤ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٧٥ كَذَّبَ أَصۡحَٰبُ لَۡٔيۡكَةِ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٧٦ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ شُعَيۡبٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٧٧ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٧٨ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٧٩ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٨٠ ۞أَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ وَلَا تَكُونُواْ مِنَ ٱلۡمُخۡسِرِينَ١٨١ وَزِنُواْ بِٱلۡقِسۡطَاسِ ٱلۡمُسۡتَقِيمِ١٨٢ وَلَا تَبۡخَسُواْ ٱلنَّاسَ أَشۡيَآءَهُمۡ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ١٨٣ ﴾ [الشعراء: ۱۶۰-۱۸۳].
(۱۶۰) قوم لوط با تکذیب پیامبرشان لوط ÷، رسولان را تکذیب کردند.
(۱۶۱) آنگاه که برادر نسبیشان لوط ÷ به آنها گفت: آیا از ترس الله با ترک شرک به او، تقوای او تعالی را پیشه نمیکنید؟!
(۱۶۲) همانا من رسولی برایتان هستم که الله مرا بهسوی شما فرستاده است، و در آنچه که از جانب او به شما ابلاغ میکنم امانتداری هستم که نه چیزی بر آن میافزایم و نه چیزی از آن میکاهم.
(۱۶۳) پس با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از او بترسید، و از من در آنچه شما را به آن امر، و در آنچه شما را از آن نهی میکنم فرمانبرداری کنید.
(۱۶۴) و در قبال آنچه از جانب پروردگارم به شما ابلاغ میکنم پاداشی از شما نمیخواهم، پاداش من فقط بر الله پروردگار مخلوقات است؛ نه برعهدۀ دیگران.
(۱۶۵) آیا از میان مردم با مردان از پشت آنها درمیآمیزید؟!
(۱۶۶) و از آمیزش با عورت همسرانتان که الله آنها را برای اینکه شهوتهایتان را از آنها برآورده کنید آفریده است رها میکنید؟! بلکه شما با این انحراف زشت از حدود الله میگذرید.
(۱۶۷) قومش به او گفتند: ای لوط اگر از نهی ما از انجام این کار و اعتراض به خاطر آن بر ما دست نکشی بهطور قطع تو و همراهیانت از شهر ما رانده خواهید شد.
(۱۶۸) لوط ÷ به آنها گفت: بهراستیکه من این کاری که آن را انجام میدهید نمیپسندم و بر آن خشم میگیرم.
(۱۶۹) با خواندن پروردگارش گفت: پروردگارا مرا و خانوادهام را از عذابی که به اینها بهسبب کار زشتی که انجام میدهند خواهد رسید نجات دِه.
(۱۷۰) پس دعایش را اجابت کردیم و او و تمام خانوادهاش را نجات دادیم.
(۱۷۱) مگر همسرش را که کافر، و از بینرفتگان و نابودشدگان بود.
(۱۷۲) سپس پس از اینکه لوط ÷ و خانوادهاش از شهر (سَدُوم) خارج شدند باقیماندگان بعد از او را به سختترین وجه نابود کردیم.
(۱۷۳) و سنگهایی از آسمان مانند نزول باران بر آنها فرو فرستادیم، پس چه زشت بود باران اینها که لوط ÷ آنها را از عذاب الله در صورتیکه بر ارتکاب منکری که بودند ادامه دهند انذار داد و ترساند.
(۱۷۴) همانا در این عذاب نازلشده بر قوم لوط بهسبب انجام فاحشه، برای پندگیران پندی است، اما بیشتر مردم ایمان نمیآورند.
(۱۷۵) و – ای رسول- همانا پروردگارت همان ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و نسبت به بندگان توبهکارش بخشنده است.
(۱۷۶) و اصحاب شهرِ دارای درختان انبوه نزدیک مدین رسولان را تکذیب کردند آنگاه که پیامبرشان شعیب ÷ را تکذیب کردند.
(۱۷۷) آنگاه که پیامبرشان شعیب ÷ به آنها گفت: آیا از ترس الله با ترک شرک به او، تقوای او تعالی را پیشه نمیکنید؟!
(۱۷۸) همانا من رسولی برایتان هستم که الله مرا بهسوی شما فرستاده است، و در آنچه از جانب او به شما ابلاغ میکنم امانتداری هستم که بر آنچه مرا به تبلیغ آن فرمان داده است نه چیزی میافزایم و نه چیزی از آن میکاهم.
(۱۷۹) پس با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از او بترسید، و از من در آنچه شما را به آن امر، و در آنچه شما را از آن نهی میکنم فرمانبرداری کنید.
(۱۸۰) و در قبال آنچه از جانب پروردگارم به شما ابلاغ میکنم پاداشی از شما نمیخواهم، پاداش من فقط بر الله پروردگار مخلوقات است؛ نه برعهدۀ دیگران.
(۱۸۱) آنگاه که برای مردم میفروشید پیمانه را کامل کنید، و از کسانی نباشید که وقتی به مردم میفروشند از پیمانه میکاهند.
(۱۸۲) و هنگامیکه برای دیگران وزن میکنید با ترازوی درست وزن کنید.
(۱۸۳) و از حقوق مردم نکاهید، و با ارتکاب گناهان در زمین بسیار فساد برپا نکنید.
برخی فواید آیات:
• لواط انحراف از فطرت و گناهی بزرگ است.
• یکی از آزمایشهای دعوتگر این است که خانوادهاش کافر یا گناهکار باشند.
• روابط زمینی تا زمانیکه ایمان همراهش نباشد، هنگامیکه عذاب نازل شود سودی به صاحبش نمیرساند.
• وجوب کامل کردن پیمانه و حرمت کمفروشی.
﴿وَٱتَّقُواْ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلۡجِبِلَّةَ ٱلۡأَوَّلِينَ١٨٤ قَالُوٓاْ إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ ٱلۡمُسَحَّرِينَ١٨٥ وَمَآ أَنتَ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا وَإِن نَّظُنُّكَ لَمِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ١٨٦ فَأَسۡقِطۡ عَلَيۡنَا كِسَفٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ١٨٧ قَالَ رَبِّيٓ أَعۡلَمُ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٨٨ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمۡ عَذَابُ يَوۡمِ ٱلظُّلَّةِۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٍ١٨٩ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٩٠ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٩١ وَإِنَّهُۥ لَتَنزِيلُ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٩٢ نَزَلَ بِهِ ٱلرُّوحُ ٱلۡأَمِينُ١٩٣ عَلَىٰ قَلۡبِكَ لِتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُنذِرِينَ١٩٤ بِلِسَانٍ عَرَبِيّٖ مُّبِينٖ١٩٥ وَإِنَّهُۥ لَفِي زُبُرِ ٱلۡأَوَّلِينَ١٩٦ أَوَ لَمۡ يَكُن لَّهُمۡ ءَايَةً أَن يَعۡلَمَهُۥ عُلَمَٰٓؤُاْ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ١٩٧ وَلَوۡ نَزَّلۡنَٰهُ عَلَىٰ بَعۡضِ ٱلۡأَعۡجَمِينَ١٩٨ فَقَرَأَهُۥ عَلَيۡهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ مُؤۡمِنِينَ١٩٩ كَذَٰلِكَ سَلَكۡنَٰهُ فِي قُلُوبِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٢٠٠ لَا يُؤۡمِنُونَ بِهِۦ حَتَّىٰ يَرَوُاْ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَلِيمَ٢٠١ فَيَأۡتِيَهُم بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٢٠٢ فَيَقُولُواْ هَلۡ نَحۡنُ مُنظَرُونَ٢٠٣ أَفَبِعَذَابِنَا يَسۡتَعۡجِلُونَ٢٠٤ أَفَرَءَيۡتَ إِن مَّتَّعۡنَٰهُمۡ سِنِينَ٢٠٥ ثُمَّ جَآءَهُم مَّا كَانُواْ يُوعَدُونَ٢٠٦ ﴾ [الشعراء: ۱۸۴-۲۰۶].
(۱۸۴) و با ترس از ذاتیکه شما و امتهای پیشین را آفرید از او بترسید از اینکه عذابش را بر شما نازل کند.
(۱۸۵) قوم شعیب ÷ به او گفتند: تو نیستی جز از کسانیکه چند بار سحر شدهاند تا اینکه سحر بر عقلت چیره شده و آن را از بین برده است.
(۱۸۶) و جز بشری مانند ما نیستی پس هیچ امتیازی بر ما نداری، پس چگونه رسولی هستی؟ و تو را جز دروغگویی در آنچه که ادعا میکنی رسولی هستی نمیپنداریم.
(۱۸۷) پس پارهای از آسمان بر ما فرو ریز اگر در آنچه ادعا میکنی راستگو هستی.
(۱۸۸) شعیب ÷ به آنها گفت: پروردگارم به شرک و گناهانی که انجام میدهید آگاهتر است و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند.
(۱۸۹) اما بر تکذیب او ادامه دادند، پس عذابی بزرگ آنها را فرا گرفت آنگاه که ابری پس از روزی بسیار گرم بر آنها سایه افکند، و آتشی بر آنها بارید و آنها را سوزاند، همانا روز نابودی آنها روزی بسیار هولناک بود.
(۱۹۰) همانا در این نابودی قوم شعیب ÷ برای پندگیران پندی است، اما بیشتر مردم ایمان نمیآورند.
(۱۹۱) و – ای رسول- همانا پروردگارت همان ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و نسبت به بندگان توبهکارش بخشنده است.
(۱۹۲) و همانا این قرآن نازلشده بر محمد ج از جانب پروردگار مخلوقات نازل شده است.
(۱۹۳) جبریل امین آن را نازل کرد.
(۱۹۴) - ای رسول- آن را بر قلبت نازل کرد تا از رسولانی باشی که مردم را انذار میدهند، و از عذاب الله میترسانند.
(۱۹۵) آن را به زبان عربی واضح نازل کرد.
(۱۹۶) و همانا این قرآن در کتب نخستینیان مذکور است، که کتابهای آسمانی پیشین به آن بشارت دادهاند.
(۱۹۷) آیا اینها که تو را تکذیب میکنند نشانهای بر راستگویی تو نداشتهاند که علمای بنیاسرائیل مانند عبدالله بن سلام از حقیقت آنچه بر تو نازل شده است آگاه هستند.
(۱۹۸) و اگر این قرآن را بر برخی عجمها که به زبانی عربی سخن نمیگویند نازل میکردیم.
(۱۹۹) و آن را برایشان میخواند به آن ایمان نمیآوردند؛ زیرا میگفتند: آن را نمیفهمیم، پس باید الله را ستایش کنند که به زبان آنها نازل کرد.
(۲۰۰) اینگونه تکذیب و کفر را در دلهای مجرمان درمیآوریم.
(۲۰۱) تا از کفری که بر آن هستند تغییر نکنند و ایمان نیاورند تا زمانیکه عذاب رنجآور را ببینند.
(۲۰۲) پس عذاب ناگهانی آنها را فرا میگیرد، درحالیکه از آمدنش اطلاعی ندارند تا آنها را غافلگیر کند.
(۲۰۳) پس هنگامیکه عذاب به صورت ناگهانی بر آنها نازل میشود از افسوس زیاد میگویند: آیا به ما مهلت داده میشود تا بهسوی الله توبه کنیم؟!
(۲۰۴) پس آیا این کافران خواستار تعجیل در عذاب ما هستند و میگویند: هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد تا اینکه همانگونه که ادعا کردی پارهای از آسمان بر ما فرو ریزد؟!
(۲۰۵) پس – ای رسول- به من خبر بده اگر این کافران را که از ایمان به آنچه آوردهای روی میگردانند زمانی طولانی از نعمتها بهرهمند کنیم.
(۲۰۶) و پس از این مدتی که این نعمتها به آنها رسیده است عذابی را که به آنها وعده داده میشود آنها را فراگیرد.
برخی فواید آیات:
• هرچه مسلمان در زبان عربی بیشتر بیندیشد، بر فهم قرآن تواناتر میشود.
• استدلال بر مشرکان به اقرار پیروان منصف اهل کتاب به اینکه قرآن از جانب الله است.
• نعمتهای دنیا که کفار به آن میرسند نزدیک کردن تدریجی به سمت عذاب است نه گرامی داشتن.
﴿مَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يُمَتَّعُونَ٢٠٧ وَمَآ أَهۡلَكۡنَا مِن قَرۡيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنذِرُونَ٢٠٨ ذِكۡرَىٰ وَمَا كُنَّا ظَٰلِمِينَ٢٠٩ وَمَا تَنَزَّلَتۡ بِهِ ٱلشَّيَٰطِينُ٢١٠ وَمَا يَنۢبَغِي لَهُمۡ وَمَا يَسۡتَطِيعُونَ٢١١ إِنَّهُمۡ عَنِ ٱلسَّمۡعِ لَمَعۡزُولُونَ٢١٢ فَلَا تَدۡعُ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُعَذَّبِينَ٢١٣ وَأَنذِرۡ عَشِيرَتَكَ ٱلۡأَقۡرَبِينَ٢١٤ وَٱخۡفِضۡ جَنَاحَكَ لِمَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢١٥ فَإِنۡ عَصَوۡكَ فَقُلۡ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تَعۡمَلُونَ٢١٦ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱلۡعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ٢١٧ ٱلَّذِي يَرَىٰكَ حِينَ تَقُومُ٢١٨ وَتَقَلُّبَكَ فِي ٱلسَّٰجِدِينَ٢١٩ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٢٢٠ هَلۡ أُنَبِّئُكُمۡ عَلَىٰ مَن تَنَزَّلُ ٱلشَّيَٰطِينُ٢٢١ تَنَزَّلُ عَلَىٰ كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٖ٢٢٢ يُلۡقُونَ ٱلسَّمۡعَ وَأَكۡثَرُهُمۡ كَٰذِبُونَ٢٢٣ وَٱلشُّعَرَآءُ يَتَّبِعُهُمُ ٱلۡغَاوُۥنَ٢٢٤ أَلَمۡ تَرَ أَنَّهُمۡ فِي كُلِّ وَادٖ يَهِيمُونَ٢٢٥ وَأَنَّهُمۡ يَقُولُونَ مَا لَا يَفۡعَلُونَ٢٢٦ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَذَكَرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا وَٱنتَصَرُواْ مِنۢ بَعۡدِ مَا ظُلِمُواْۗ وَسَيَعۡلَمُ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ أَيَّ مُنقَلَبٖ يَنقَلِبُونَ٢٢٧ ﴾ [الشعراء: ۲۰۷-۲۲۷].
(۲۰۷) نعمتهایی که در دنیا بر آن بودند چه نفعی به آنها میرساند؟! آن نعمتها از بین رفته است، و هیچچیز یافت نمیشود.
(۲۰۸) و هیچیک از امتها را نابود نکردیم مگر اینکه پس از ارسال رسولان ‡ و فرو فرستادن کتابها عذری برایشان نگذاشتیم.
(۲۰۹) تا اندرز و تذکری برایشان باشد، و ما با عذابکردن آنها پس از اینکه با ارسال رسولان ‡ و نزول کتابها عذری برایشان نگذاشتیم بر آنها ستم نکردیم.
(۲۱۰) و شیطانها این قرآن را بر قلب رسول ج نازل نکردهاند.
(۲۱۱) و سزاوار نیست که آنها قرآن را بر قلبش نازل کنند، و قادر بر انجام این کار نیز نیستند.
(۲۱۲) قادر بر انجام این کار نیستند چون از مکان آن در آسمان دور نگه داشته شدهاند، پس چگونه به آن میرسند و آن را نازل میکنند؟!
(۲۱۳) پس معبودی دیگر همراه الله عبادت نکن که او را با الله شریک گردانی، که بهسبب این کار از عذاب شدگان خواهی بود.
(۲۱۴) و – ای رسول- قومت را به ترتیب نزدیکی (خویشاوندی) انذار بده تا عذاب الله بر آنها نرسد در صورتیکه بر شرک باقی بمانند.
(۲۱۵) و از روی رحمت و مهربانی برای مؤمنانی که از تو پیروی کردهاند رفتار و سخن نرم برگزین.
(۲۱۶) و اگر از تو نافرمانی کردند، و توحید و طاعت الله که آنها را به آن فرمان دادی اجابت نکردند، به آنها بگو: همانا من از شرک و گناهانی که انجام میدهید بیزار هستم.
(۲۱۷) و در تمام امورت بر ذات شکستناپذیری که از دشمنانش انتقام میگیرد و نسبت به کسانی از آنها که بهسویش بازمیگردند بخشنده است توکل کن.
(۲۱۸) همان ذات منزّهی که وقتی برای نماز برمیخیزی تو را میبیند.
(۲۱۹) و او سبحانه حرکت تو را از حالی به حالی دیگر در میان نمازگزاران میبیند، ذرهای از آنچه انجام میدهی، و از آنچه دیگران انجام میدهند بر او پوشیده نمیماند.
(۲۲۰) همانا او قرآن و ذکری را که در نمازت تلاوت میکنی میشنود، و از نیت تو آگاه است.
چون ادعا کردند که شیاطین قرآن را نازل میکنند، و اینکه محمد ج شاعری است، الله ادعایشان را رد کرد و فرمود:
(۲۲۱) آیا بر شما خبر دهم شیاطینی که ادعا میکنند این قرآن را نازل میکنند بر چه کسی فرود میآیند؟
(۲۲۲) شیاطین بر هر کاهن دروغگوی بسیار گناهکار و نافرمان فرود میآیند.
(۲۲۳) شیاطین دزدانه به ملأ أعلی گوش فرامیدهند، آنگاه آن را به دوستان کاهن خویش میافکنند، و بیشتر کاهنان دروغگو هستند، که اگر یک کلمۀ راستی بگویند همراه آن صد دروغ میگویند.
(۲۲۴) شاعران که ادعا کردید محمد ج از آنها است، گمراهان از راه هدایت و راستی از آنها پیروی میکنند، و اشعاری را که میگویند روایت میکنند.
(۲۲۵) - ای رسول- آیا ندیدهای که از مظاهر گمراهی آنها این است که در هر وادیای سرگردانند که گاهی در مدح حرکت میکنند، و گاهی در ذم؛ و اوقات دیگر در غیر این دو.
(۲۲۶) و اینکه دروغ میگویند، یعنی میگویند: چنین کردیم، درحالیکه آن کار را انجام ندادهاند.
(۲۲۷) مگر کسانی از شاعران که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، و الله را بسیار یاد کردند، و پس از اینکه دشمنان الله بر آنها ستم کردند از آنها انتقام گرفتند؛ مانند حسان بن ثابت . و بهزودی کسانیکه با شرک به الله و تجاوز بر بندگانش ستم کردهاند خواهند دانست که به چه بازگشتگاهی بازگردانده میشوند، یعنی به موضعی بزرگ، و حسابی دقیق بازخواهند گشت.
برخی فواید آیات:
• اثبات عدالت برای الله، و نفی ظلم از او تعالی.
• منزّه دانستن قرآن از نزدیکی شیاطین به آن.
• اهمیت نرمی و مهربانی برای دعوتگران بهسوی الله.
• شعر نیکو، نیکو است؛ و شعر زشت، زشت است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿طسٓۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡقُرۡءَانِ وَكِتَابٖ مُّبِينٍ١ هُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٢ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ يُوقِنُونَ٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمۡ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَهُمۡ يَعۡمَهُونَ٤ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَهُمۡ سُوٓءُ ٱلۡعَذَابِ وَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ هُمُ ٱلۡأَخۡسَرُونَ٥ وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى ٱلۡقُرۡءَانَ مِن لَّدُنۡ حَكِيمٍ عَلِيمٍ٦ إِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِأَهۡلِهِۦٓ إِنِّيٓ ءَانَسۡتُ نَارٗا سََٔاتِيكُم مِّنۡهَا بِخَبَرٍ أَوۡ ءَاتِيكُم بِشِهَابٖ قَبَسٖ لَّعَلَّكُمۡ تَصۡطَلُونَ٧ فَلَمَّا جَآءَهَا نُودِيَ أَنۢ بُورِكَ مَن فِي ٱلنَّارِ وَمَنۡ حَوۡلَهَا وَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّهُۥٓ أَنَا ٱللَّهُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٩ وَأَلۡقِ عَصَاكَۚ فَلَمَّا رَءَاهَا تَهۡتَزُّ كَأَنَّهَا جَآنّٞ وَلَّىٰ مُدۡبِرٗا وَلَمۡ يُعَقِّبۡۚ يَٰمُوسَىٰ لَا تَخَفۡ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ ٱلۡمُرۡسَلُونَ١٠ إِلَّا مَن ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسۡنَۢا بَعۡدَ سُوٓءٖ فَإِنِّي غَفُورٞ رَّحِيمٞ١١ وَأَدۡخِلۡ يَدَكَ فِي جَيۡبِكَ تَخۡرُجۡ بَيۡضَآءَ مِنۡ غَيۡرِ سُوٓءٖۖ فِي تِسۡعِ ءَايَٰتٍ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَقَوۡمِهِۦٓۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ١٢ فَلَمَّا جَآءَتۡهُمۡ ءَايَٰتُنَا مُبۡصِرَةٗ قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ١٣ ﴾ [النمل: ۱-۱۳].
برخی مقاصد سوره:
بخشیدن نشانه بزرگ – یعنی قرآن- بر پیامبر ج و تشویق بر شکرش و صبر بر تبلیغ آن.
تفسیر:
(۱) ﴿طسٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در آغاز سورۀ بقره بیان شد. این آیات نازلشده بر تو همان آیات قرآن، و کتاب واضحی است که هیچ ابهامی در آن نیست، و هرکس در آن تدبر کند خواهد دانست که از جانب الله است.
(۲) این آیات مایۀ هدایت و راهنمایی بهسوی حق، و مایۀ بشارت مؤمنان به الله و رسولش است.
(۳) همان کسانیکه نماز را به کاملترین وجه ادا میکنند، و زکات اموالشان را با صرف آن در موارد مصرفش میپردازند، و همانها به پاداش و کیفر آخرت یقین دارند.
(۴) در حقیقت کافران که به آخرت و پاداش و کیفر آن ایمان ندارند، اعمال بدشان را برایشان آراستیم، پس انجام آنها را ادامه دادند، و آنها سرگردان هستند و به راه راست و حق هدایت نمیشوند.
(۵) اینها که دارای صفات مذکور هستند همان کسانی هستند که عذاب سخت در دنیا با قتل و اسارت برایشان است، و همانها در آخرت زیانکارترین مردم هستند، چون در روز قیامت به خودشان و خانوادههایشان با جاویدان کردن آنها در جهنم زیان میرسانند.
(۶) و – ای رسول- بهراستیکه تو این قرآن نازلشده بر خویش را از جانب ذاتیکه در آفرینش و تدبیر و شرعش حکیم است دریافت میکنی یعنی همان ذات دانایی که هیچچیز از مصالح بندگانش بر او پوشیده نمیماند.
(۷) - ای رسول- به یاد آور آنگاه که موسی ÷ به خانوادهاش گفت: بهراستیکه من آتشی دیدم، به زودی از محلی که آتش، فروزان است خبری برایتان خواهم آورد تا ما را به راه راهنمایی کند، یا شعلهای آتش از آن برایتان میآورم تا با آن خودتان را در برابر سرما گرم کنید.
(۸) پس چون به مکان آتشی که دیده بود رسید الله به او ندا داد که: برای بزرگداشت پروردگار جهانیان و منزه دانستن او تعالی از صفاتی که سزاوارش نیست و گمراهان با آنها، او را توصیف میکنند، فرشتگانی را که در این آتش، و پیرامون آن هستند گرامی بدار.
(۹) الله به او گفت: ای موسی، همانا من الله ذات شکستناپذیری هستم که هیچکس بر من چیره نمیشود، و در خلق و تقدیر و شریعت خویش بسیار دانا هستم.
(۱۰) و عصایت را بیفکن، آنگاه موسی ÷ اطاعت کرد، پس چون موسی ÷ عصا را دید که همانند ماری میجنبد و حرکت میکند به آن پشت کرد و بازنگشت، آنگاه الله به او گفت: از آن نترس، زیرا نزد من رسولان نه از مار و نه از چیزی دیگر نمیترسند.
(۱۱) اما کسیکه با ارتکاب گناه به خودش ستم کند، سپس توبه کند همانا من نسبت به او بسیار آمرزنده و مهربان هستم.
(۱۲) و دستت را از شکاف پیراهنت از نزدیک گردن داخل کن که از آن مانند برف و بدون پیسی، سفید درمیآید. این نشانه، از جمله آیات نهگانهای که به راستگویی تو نزد فرعون و قومش گواهی میدهند – یعنی افزون بر دست: عصا، خشکسالی، کمبود میوهها، طوفان، ملخ، شپش، قورباغهها، و خون- است، بهراستیکه آنها مردمی هستند که بهسبب کفر به الله نافرمان او تعالی هستند.
(۱۳) پس چون این آیات واضح و آشکار ما که موسی ÷ را با آنها تقویت کردیم نزدشان آمد گفتند: این آیاتی که موسی آورده سحری آشکار است.
برخی فواید آیات:
• قرآن هدایت و بشارتی برای مؤمنان است.
• کفر به الله یکی از اسباب پیروی از کارها و سخنان باطل، و سرگردانی و اضطراب است.
• تأمین و حفاظت الله سبحانه برای رسولان، از هر آسیبی.
﴿وَجَحَدُواْ بِهَا وَٱسۡتَيۡقَنَتۡهَآ أَنفُسُهُمۡ ظُلۡمٗا وَعُلُوّٗاۚ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُفۡسِدِينَ١٤ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ وَسُلَيۡمَٰنَ عِلۡمٗاۖ وَقَالَا ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي فَضَّلَنَا عَلَىٰ كَثِيرٖ مِّنۡ عِبَادِهِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٥ وَوَرِثَ سُلَيۡمَٰنُ دَاوُۥدَۖ وَقَالَ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ عُلِّمۡنَا مَنطِقَ ٱلطَّيۡرِ وَأُوتِينَا مِن كُلِّ شَيۡءٍۖ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡفَضۡلُ ٱلۡمُبِينُ١٦ وَحُشِرَ لِسُلَيۡمَٰنَ جُنُودُهُۥ مِنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ وَٱلطَّيۡرِ فَهُمۡ يُوزَعُونَ١٧ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَتَوۡاْ عَلَىٰ وَادِ ٱلنَّمۡلِ قَالَتۡ نَمۡلَةٞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّمۡلُ ٱدۡخُلُواْ مَسَٰكِنَكُمۡ لَا يَحۡطِمَنَّكُمۡ سُلَيۡمَٰنُ وَجُنُودُهُۥ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ١٨ فَتَبَسَّمَ ضَاحِكٗا مِّن قَوۡلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوۡزِعۡنِيٓ أَنۡ أَشۡكُرَ نِعۡمَتَكَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَٰلِدَيَّ وَأَنۡ أَعۡمَلَ صَٰلِحٗا تَرۡضَىٰهُ وَأَدۡخِلۡنِي بِرَحۡمَتِكَ فِي عِبَادِكَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٩ وَتَفَقَّدَ ٱلطَّيۡرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَآ أَرَى ٱلۡهُدۡهُدَ أَمۡ كَانَ مِنَ ٱلۡغَآئِبِينَ٢٠ لَأُعَذِّبَنَّهُۥ عَذَابٗا شَدِيدًا أَوۡ لَأَاْذۡبَحَنَّهُۥٓ أَوۡ لَيَأۡتِيَنِّي بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ٢١ فَمَكَثَ غَيۡرَ بَعِيدٖ فَقَالَ أَحَطتُ بِمَا لَمۡ تُحِطۡ بِهِۦ وَجِئۡتُكَ مِن سَبَإِۢ بِنَبَإٖ يَقِينٍ٢٢ ﴾ [النمل: ۱۴-۲۲].
(۱۴) و بهسبب ستم و گردنکشی آنها در برابر حق به این آیات روشن با آنکه دلهایشان یقین داشت که از جانب الله هستند کفر ورزیدند و به آنها اقرار نکردند، پس – ای رسول- بنگر که سرانجامِ فسادکاران در زمین بهسبب کفر و گناهانشان چگونه بود، به تحقیق که همگی آنها را هلاک و نابود کردهایم.
(۱۵) و به تحقیق که به داود ÷ و پسرش سلیمان ÷ علمی عطا کردیم که علم کلام پرندگان بخشی از آن بود، و داود ÷ و سلیمان ÷ درحالیکه الله را شکر میکردند گفتند: تمام ستایشها از آنِ الله است که ما را با نبوت و تسخیر جن و شیاطین، بر بسیاری از بندگان مؤمنش برتری داد.
(۱۶) و سلیمان ÷ از پدرش داود ÷ در نبوت و علم و پادشاهی میراث برد، و برای بازگویی نعمت الله بر خودش و پدرش گفت: ای مردم، الله فهم صداهای پرندگان را به ما آموخته است، و از هر چیزیکه به پیامبران و پادشاهان عطا کرده به ما عطا کرده است، بهراستی این چیزیکه الله سبحانه به ما عطا کرده است همان فضل آشکار و روشن است.
(۱۷) و برای سلیمان ÷ لشکریان او از انسانها و جنها و پرندگان گرد آمدند، و با نظم و ترتیب رانده میشدند.
(۱۸) پس پیوسته رانده میشدند تا اینکه به درۀ مورچگان (مکانی در شام) رسیدند آنگاه یکی از مورچگان گفت: ای مورچگان وارد خانههایتان شوید تا سلیمان و لشکریانش درحالیکه از وجودِ شما آگاه نیستند شما را نابود نکنند، زیرا اگر از شما آگاه باشند شما را لگدمال نخواهند کرد.
(۱۹) سلیمان ÷ با شنیدن سخن آن مورچه تبسمی کرد و پروردگارش سبحانه را اینگونه فراخواند: پروردگارا مرا توفیق دِه و به من الهام کن تا شکر نعمت تو را که آن را بر من و بر پدرم ارزانی داشتی به جای آورم، و مرا توفیق دِه تا علم نیکویی که تو آن را میپسندی انجام دهم، و به رحمت خویش مرا در زمرۀ بندگان صالح خویش قرار دِه.
(۲۰) و سلیمان ÷ از پرندگان سرکشی کرد اما هدهد را ندید، پس گفت: چرا هدهد را نمیبینم؟ آیا مانعی مرا از دیدن او منع میکند، یا از غایبان است.
(۲۱) وقتی غیبت هدهد برایش آشکار شد گفت: بهطور قطع او را به کیفر غیبتش به عذابی سخت عذاب خواهم کرد یا سرش را خواهم برید، مگر اینکه دلیلی واضح برایم بیاورد که عذر غیبتش آشکار گردد.
(۲۲) پس هدهد زمانی کوتاه غایب ماند، و وقتی آمد به سلیمان ÷ گفت: بر چیزیکه تو از آن اطلاع نیافتی اطلاع یافتم، و از اهل سبأ خبری راست و بدون تردید برایت آوردهام.
برخی فواید آیات:
• تبسم، خندۀ بزرگواران است.
• شکر نعمتها، ادب پیامبران ‡ و صالحان در برابر پروردگارشان است.
• عذرخواهی صادقانه از صالحان.
• حکومتکردن بر رعیت با اجرای کیفر بر کسیکه استحقاق کیفر را دارد، و پذیرفتن عذر معذور.
• گاهی علمی که نزد بزرگان یافت نمیشود نزد کوچکترها یافت میشود.
﴿إِنِّي وَجَدتُّ ٱمۡرَأَةٗ تَمۡلِكُهُمۡ وَأُوتِيَتۡ مِن كُلِّ شَيۡءٖ وَلَهَا عَرۡشٌ عَظِيمٞ٢٣ وَجَدتُّهَا وَقَوۡمَهَا يَسۡجُدُونَ لِلشَّمۡسِ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَصَدَّهُمۡ عَنِ ٱلسَّبِيلِ فَهُمۡ لَا يَهۡتَدُونَ٢٤ أَلَّاۤ يَسۡجُدُواْۤ لِلَّهِ ٱلَّذِي يُخۡرِجُ ٱلۡخَبۡءَ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَيَعۡلَمُ مَا تُخۡفُونَ وَمَا تُعۡلِنُونَ٢٥ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ۩٢٦ ۞قَالَ سَنَنظُرُ أَصَدَقۡتَ أَمۡ كُنتَ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٢٧ ٱذۡهَب بِّكِتَٰبِي هَٰذَا فَأَلۡقِهۡ إِلَيۡهِمۡ ثُمَّ تَوَلَّ عَنۡهُمۡ فَٱنظُرۡ مَاذَا يَرۡجِعُونَ٢٨ قَالَتۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَؤُاْ إِنِّيٓ أُلۡقِيَ إِلَيَّ كِتَٰبٞ كَرِيمٌ٢٩ إِنَّهُۥ مِن سُلَيۡمَٰنَ وَإِنَّهُۥ بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ٣٠ أَلَّا تَعۡلُواْ عَلَيَّ وَأۡتُونِي مُسۡلِمِينَ٣١ قَالَتۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَؤُاْ أَفۡتُونِي فِيٓ أَمۡرِي مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمۡرًا حَتَّىٰ تَشۡهَدُونِ٣٢ قَالُواْ نَحۡنُ أُوْلُواْ قُوَّةٖ وَأُوْلُواْ بَأۡسٖ شَدِيدٖ وَٱلۡأَمۡرُ إِلَيۡكِ فَٱنظُرِي مَاذَا تَأۡمُرِينَ٣٣ قَالَتۡ إِنَّ ٱلۡمُلُوكَ إِذَا دَخَلُواْ قَرۡيَةً أَفۡسَدُوهَا وَجَعَلُوٓاْ أَعِزَّةَ أَهۡلِهَآ أَذِلَّةٗۚ وَكَذَٰلِكَ يَفۡعَلُونَ٣٤ وَإِنِّي مُرۡسِلَةٌ إِلَيۡهِم بِهَدِيَّةٖ فَنَاظِرَةُۢ بِمَ يَرۡجِعُ ٱلۡمُرۡسَلُونَ٣٥ ﴾ [النمل: ۲۳-۳۵].
(۲۳) بهراستی دیدم که زنی بر آنها حکومت میکند، و از تمام اسباب قدرت و پادشاهی به این زن داده شده است، و تخت بزرگی دارد که امور قومش را از بالای آن اداره میکند.
(۲۴) این زن و قومش را دیدم که به جای الله در برابر خورشید سجده میکنند، و شیطان اعمال شرک و گناهانی را که بر آن هستند برایشان آراسته است، و آنها را از راه حق منحرف کرده است، پس به حق هدایت نمیشوند.
(۲۵) شیطان اعمال شرک و گناهان را برایشان آراسته؛ تا به اللهِ یگانهای که بارانهایی را که در آسمان، و گیاهانی را که در زمین نهان کرده درمیآورد، و اعمال نهان و آشکار شما را میداند، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند سجده نکنند.
(۲۶) الله که هیچ معبود برحقی جز او نیست، و پروردگار عرش بزرگ است.
(۲۷) سلیمان ÷ به هدهد گفت: خواهیم دید که آیا در آنچه ادعا میکنی راست گفتی، یا از دروغگویان بودی.
(۲۸) پس سلیمان ÷ نامهای نوشت و آن را به هدهد داد، و به او گفت: این نامهام را ببر و آن را بهسوی اهل سبأ بیفکن و به آنها تسلیم کن، و از آنها کناره بگیر به گونهای که آنچه را در مورد نامه تکرار میکنند بشنوی.
(۲۹) و ملکه نامه را دریافت کرد و گفت: ای سران همانا نامهای گرامی و ارزشمند برایم آمده است.
(۳۰) مضمون این نامۀ فرستادهشده از جانب سلیمان ÷ که با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز میشود چنین است:
(۳۱) تکبر نورزید، و گردننهاده و تسلیم در برابر توحید الله و ترک شرک به او که بر آن هستید و خورشید را همراه او عبادت میکنید، نزد من بیایید.
(۳۲) ملکه گفت: ای سران و بزرگان، وجه درست کارم را بر من آشکار کنید، که من کاری را بدون اینکه شما را حاضر کنم و نظرتان را در مورد آن آشکار کنید انجام ندادهام.
(۳۳) سران قومش به او گفتند: ما دارای قدرتی بزرگ، و نیروی جنگی قدرتمندی هستیم، اما رأی آن است که به نظر تو میرسد پس بنگر ما را به چه چیزی امر میکنی که ما بر اجرای آن توانا هستیم.
(۳۴) ملکه گفت: همانا پادشاهان وقتی وارد یکی از شهرها شوند با قتل و غارت و چپاولی که انجام میدهند آن شهر را تباه میسازند، و سران و بزرگانش را پس از اینکه در عزت و رفاه بودند خوار میگردانند، و همیشه پادشاهان اگر بر اهل شهری غلبه یابند چنین میکنند؛ تا هیبت و ترس را در دلها بنشانند.
(۳۵) و همانا من هدیهای به صاحب نامه و قومش میفرستم، و مینگرم که فرستادگان پس از ارسال این نامه چه چیزی برایم میآورند.
برخی فواید آیات:
• اعتراض هدهد بر شرک و کفر قوم سبأ بر این امر دلالت دارد که ایمان نزد مخلوقات فطری است.
• تحقیق از متهم و تفحص و بررسی دلایل او.
• مشروعیت کشف اخبار دشمنان.
• یکی از آداب نامهها آغاز با بسم الله الرحمن الرحیم است.
• اظهار عزت مؤمن در برابر پیروان باطل، امری مطلوب است.
﴿فَلَمَّا جَآءَ سُلَيۡمَٰنَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٖ فَمَآ ءَاتَىٰنِۦَ ٱللَّهُ خَيۡرٞ مِّمَّآ ءَاتَىٰكُمۚ بَلۡ أَنتُم بِهَدِيَّتِكُمۡ تَفۡرَحُونَ٣٦ ٱرۡجِعۡ إِلَيۡهِمۡ فَلَنَأۡتِيَنَّهُم بِجُنُودٖ لَّا قِبَلَ لَهُم بِهَا وَلَنُخۡرِجَنَّهُم مِّنۡهَآ أَذِلَّةٗ وَهُمۡ صَٰغِرُونَ٣٧ قَالَ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَؤُاْ أَيُّكُمۡ يَأۡتِينِي بِعَرۡشِهَا قَبۡلَ أَن يَأۡتُونِي مُسۡلِمِينَ٣٨ قَالَ عِفۡرِيتٞ مِّنَ ٱلۡجِنِّ أَنَا۠ ءَاتِيكَ بِهِۦ قَبۡلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِكَۖ وَإِنِّي عَلَيۡهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٞ٣٩ قَالَ ٱلَّذِي عِندَهُۥ عِلۡمٞ مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ أَنَا۠ ءَاتِيكَ بِهِۦ قَبۡلَ أَن يَرۡتَدَّ إِلَيۡكَ طَرۡفُكَۚ فَلَمَّا رَءَاهُ مُسۡتَقِرًّا عِندَهُۥ قَالَ هَٰذَا مِن فَضۡلِ رَبِّي لِيَبۡلُوَنِيٓ ءَأَشۡكُرُ أَمۡ أَكۡفُرُۖ وَمَن شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشۡكُرُ لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيّٞ كَرِيمٞ٤٠ قَالَ نَكِّرُواْ لَهَا عَرۡشَهَا نَنظُرۡ أَتَهۡتَدِيٓ أَمۡ تَكُونُ مِنَ ٱلَّذِينَ لَا يَهۡتَدُونَ٤١ فَلَمَّا جَآءَتۡ قِيلَ أَهَٰكَذَا عَرۡشُكِۖ قَالَتۡ كَأَنَّهُۥ هُوَۚ وَأُوتِينَا ٱلۡعِلۡمَ مِن قَبۡلِهَا وَكُنَّا مُسۡلِمِينَ٤٢ وَصَدَّهَا مَا كَانَت تَّعۡبُدُ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ إِنَّهَا كَانَتۡ مِن قَوۡمٖ كَٰفِرِينَ٤٣ قِيلَ لَهَا ٱدۡخُلِي ٱلصَّرۡحَۖ فَلَمَّا رَأَتۡهُ حَسِبَتۡهُ لُجَّةٗ وَكَشَفَتۡ عَن سَاقَيۡهَاۚ قَالَ إِنَّهُۥ صَرۡحٞ مُّمَرَّدٞ مِّن قَوَارِيرَۗ قَالَتۡ رَبِّ إِنِّي ظَلَمۡتُ نَفۡسِي وَأَسۡلَمۡتُ مَعَ سُلَيۡمَٰنَ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٤ ﴾ [النمل: ۳۶-۴۴].
(۳۶) پس وقتی فرستادۀ ملکه و کسانی از یارانش که هدیه را حمل میکردند نزد سلیمان ÷ آمدند سلیمان ÷ با این سخن به خاطر ارسال هدیه بر آنها اعتراض کرد: آیا مرا به اموالی یاری میدهید تا مرا از خود بازدارید، اما نبوت و پادشاهی و مالی که الله به من عطا کرده بهتر از چیزی است که به شما عطا کرده است، بلکه شما هستید که به آنچه از بهرۀ دنیا که به شما هدیه داده میشود شادمانی میکنید.
(۳۷) سلیمان ÷ به فرستادۀ ملکه گفت: با هدیهای که آوردهای بهسوی آنها بازگرد، بهطور قطع لشکریانی بر سر او و قومش میآوریم که توان رویارویی با آنها را ندارند، و اگر از در تسلیم نزد من نیایند آنها را پس از اینکه گرامی بودند خوار و زبون از سبأ بیرون میکنیم.
(۳۸) سلیمان ÷ خطاب به بزرگان پادشاهی خویش گفت: ای سران، کدامیک از شما تخت پادشاهی او را قبل از اینکه از در تسلیم نزد من آیند برایم میآورد؟
(۳۹) جنی گردنکش، اینگونه به او پاسخ داد: قبل از اینکه از همین جاییکه نشستهای برخیزی تخت او را برایت میآورم، و بهراستیکه من بر حمل آن توانا، و بر آنچه در آن است امانتدار هستم، و ذرهای از آن نمیکاهم.
(۴۰) مردی صالح و عالم نزد سلیمان، که دانشی از کتاب، از جمله اسم اعظم الله که اگر به آن خوانده شود اجابت میکند، داشت گفت: قبل از اینکه پلک چشمت را تکان دهی من تخت او را برایت میآورم؛ به این ترتیب که الله را میخوانم بهناگاه آن را میآورد، پس دعا کرد و الله دعایش را برای او اجابت کرد، وقتی سلیمان ÷ تخت او را نزد خویش مستقر دید گفت: این از فضل پروردگارم سبحانه است؛ تا مرا بیازماید که آیا نعمتهایش را سپاسگزاری میکنم یا آنها را ناسپاسی میکنم؟ و هرکس شکر الله را به جای آوَرَد نفع شکرگزاری او فقط به خودش بازمیگردد، زیرا الله بینیازی است که شکر بندگان بر او نمیافزاید، و هرکس نعمتهای الله را انکار کند و شکرشان را برای الله به جای نیاوَرَد، همانا پروردگار من از شکر او بینیاز و کریم است، و یکی از مظاهر بخشندگی او تعالی این است که بر کسانیکه نعمتهایش را ناسپاسی کنند نیز میبخشد.
(۴۱) سلیمان ÷ گفت: تخت پادشاهی او را از ظاهری که داشت تغییر دهید تا بنگریم: آیا به شناخت اینکه تختش است راه مییابد، یا از کسانی است که به شناخت وسایلشان راه نمییابند؟
(۴۲) پس وقتی ملکۀ سبأ نزد سلیمان ÷ آمد برای آزمایش به او گفته شد: آیا این همان تخت توست؟ آنگاه طبق سوال پاسخ داد: گویی همان است، آنگاه سلیمان ÷ گفت: و پیش از این الله ما را از قدرت خویش بر مانند این کارها آگاه کرده است، و ما تسلیم امر الله و فرمانبردار او بودیم.
(۴۳) و آنچه را که به پیروی و تقلید از قومش به جای الله عبادت میکرد او را از توحید الله بازداشته بود، بهراستیکه او از قوم کافران به الله بود، پس همانند آنها کافر بود.
(۴۴) به او گفته شد: وارد کاخ شو، درحالیکه آن کاخ مانند سطح صاف و همواری بود، چون آن را دید گمان کرد آبی است پس ساقهایش را نمایان کرد تا در آن وارد شود، سلیمان ÷ گفت: این کاخی مسطح از شیشه است، او را بهسوی اسلام فراخواند، او نیز دعوت سلیمان ÷ را اجابت کرد و گفت: پروردگارا من با عبادت دیگران همراه تو بر خودم ستم کردم، و اکنون همراه سلیمان در برابر الله، پروردگار تمام مخلوقات تسلیم شدم.
برخی فواید آیات:
• عزت ایمان پناهگاه مؤمن در برابر تأثیرپذیری از اموال فانی دنیاست.
• شادی به مادیات و تمایل به آنها یکی از صفات کافران است.
• آزمایش تیزهوشی دشمن به قصد تعامل مناسب با او.
• ابراز برتری بر دشمن برای تأثیرگذاری در او.
﴿وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمۡ صَٰلِحًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ فَإِذَا هُمۡ فَرِيقَانِ يَخۡتَصِمُونَ٤٥ قَالَ يَٰقَوۡمِ لِمَ تَسۡتَعۡجِلُونَ بِٱلسَّيِّئَةِ قَبۡلَ ٱلۡحَسَنَةِۖ لَوۡلَا تَسۡتَغۡفِرُونَ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٤٦ قَالُواْ ٱطَّيَّرۡنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَۚ قَالَ طَٰٓئِرُكُمۡ عِندَ ٱللَّهِۖ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٞ تُفۡتَنُونَ٤٧ وَكَانَ فِي ٱلۡمَدِينَةِ تِسۡعَةُ رَهۡطٖ يُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا يُصۡلِحُونَ٤٨ قَالُواْ تَقَاسَمُواْ بِٱللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُۥ وَأَهۡلَهُۥ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِۦ مَا شَهِدۡنَا مَهۡلِكَ أَهۡلِهِۦ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ٤٩ وَمَكَرُواْ مَكۡرٗا وَمَكَرۡنَا مَكۡرٗا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٥٠ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ مَكۡرِهِمۡ أَنَّا دَمَّرۡنَٰهُمۡ وَقَوۡمَهُمۡ أَجۡمَعِينَ٥١ فَتِلۡكَ بُيُوتُهُمۡ خَاوِيَةَۢ بِمَا ظَلَمُوٓاْۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٥٢ وَأَنجَيۡنَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ٥٣ وَلُوطًا إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ أَتَأۡتُونَ ٱلۡفَٰحِشَةَ وَأَنتُمۡ تُبۡصِرُونَ٥٤ أَئِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلرِّجَالَ شَهۡوَةٗ مِّن دُونِ ٱلنِّسَآءِۚ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٞ تَجۡهَلُونَ٥٥ ﴾ [النمل: ۴۵-۵۵].
(۴۵) و به تحقیق که بهسوی ثمود برادر نسبیشان صالح ÷ را فرستادیم که تنها الله را عبادت کنید، بهناگاه پس از دعوت او به آنها دو گروه شدند: گروه مؤمن، و دیگری کافر که با هم تنازع میکردند که کدامیک برحق است.
(۴۶) صالح ÷ به آنها گفت: چرا پیش از رحمت، تعجیل عذاب را میخواهید؟ آیا از الله آمرزش برای گناهانتان نمیخواهید تا بر شما رحم کند.
(۴۷) قومش از روی سرسختی در برابر حق به او گفتند: ما به تو و مؤمنان همراهت فال بد زدیم، صالح ÷ به آنها گفت: فقط الله از سبب ورود مصیبت بر شما آگاه است و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند، بلکه شما قومی هستید که با خیری که برایتان گسترده میشود و با شری که به شما میرسد آزمایش میشوید.
(۴۸) و در شهر حِجر نُه مَرد بودند که با کفر و گناهان در زمین فساد برپا میکردند، و با ایمان و عمل صالح در آن اصلاح نمیکردند.
(۴۹) به یکدیگر گفتند: هر یک از ما باید به الله سوگند یاد کند که شبانه در خانهاش بر او وارد میشویم، و او را میکشیم، سپس به ولی دم او میگوییم: ما شاهد قتل صالح و اهلش نبودیم، و بهراستیکه ما در آنچه میگوییم راستگو هستیم.
(۵۰) و نیرنگی پنهانی برای نابودی صالح ÷ و پیروان مؤمن او اندیشیدند، و ما نیز تدبیری برای یاری و نجات او از مکر آنها و نابودی کافران قومش اندیشیدیم، درحالیکه از آن آگاه نبودند.
(۵۱) پس – ای رسول- بنگر که سرانجام تدبیر و مکرشان چگونه بود؟ اینکه آنها را با عذابی از جانب خویش از ریشه برکندیم و همگی آنها را نابود ساختیم.
(۵۲) پس این خانههایشان است که دیوارهایشان بر روی سقفهایشان ویران شده است، و از ساکنان خویش بهسبب ستمشان خالی مانده است، همانا در عذابی که بهسبب ستمشان بر آنها رسید عبرتی است برای مردمی که ایمان دارند، زیرا آنها هستند که از نشانهها عبرت میگیرند.
(۵۳) و کسانی از قوم صالح را که ایمان آوردند، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی میترسیدند نجات دادیم.
(۵۴) و – ای رسول- لوط ÷ را به یاد آور آنگاه که برای توبیخ و اعتراض بر قومش به آنها گفت: آیا خصلت زشت – یعنی لواط- را در محافل خویش آشکارا و درحالیکه یکدیگر را میبینید مرتکب میشوید؟!
(۵۵) آیا شما از روی شهوت به جای زنان با مردان درمیآمیزید، درحالیکه نه پاکدامنی میخواهید و نه فرزند، و فقط قضای شهوت حیوانی را میخواهید، بلکه شما مردمی هستید که بر ایمان و پاکی و دوری از گناهانی که بر شما واجب است نادان هستید.
برخی فواید آیات:
• طلب آمرزش از گناهان یکی از اسباب رحمت الله است.
• فال بد زدن به اشخاص و اشیا از صفات مؤمنان نیست.
• همکاری در شر و نیرنگ بر پیروان حق سرانجامِ بدی دارد.
• آشکار کردن منکر از پوشاندن آن زشتتر است.
• اعتراض بر فاسقان و فاجران واجب است.
﴿۞فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ أَخۡرِجُوٓاْ ءَالَ لُوطٖ مِّن قَرۡيَتِكُمۡۖ إِنَّهُمۡ أُنَاسٞ يَتَطَهَّرُونَ٥٦ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥٓ إِلَّا ٱمۡرَأَتَهُۥ قَدَّرۡنَٰهَا مِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٥٧ وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهِم مَّطَرٗاۖ فَسَآءَ مَطَرُ ٱلۡمُنذَرِينَ٥٨ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ وَسَلَٰمٌ عَلَىٰ عِبَادِهِ ٱلَّذِينَ ٱصۡطَفَىٰٓۗ ءَآللَّهُ خَيۡرٌ أَمَّا يُشۡرِكُونَ٥٩ أَمَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَنۢبَتۡنَا بِهِۦ حَدَآئِقَ ذَاتَ بَهۡجَةٖ مَّا كَانَ لَكُمۡ أَن تُنۢبِتُواْ شَجَرَهَآۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٞ يَعۡدِلُونَ٦٠ أَمَّن جَعَلَ ٱلۡأَرۡضَ قَرَارٗا وَجَعَلَ خِلَٰلَهَآ أَنۡهَٰرٗا وَجَعَلَ لَهَا رَوَٰسِيَ وَجَعَلَ بَيۡنَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ حَاجِزًاۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٦١ أَمَّن يُجِيبُ ٱلۡمُضۡطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكۡشِفُ ٱلسُّوٓءَ وَيَجۡعَلُكُمۡ خُلَفَآءَ ٱلۡأَرۡضِۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ٦٢ أَمَّن يَهۡدِيكُمۡ فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَمَن يُرۡسِلُ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦٓۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ تَعَٰلَى ٱللَّهُ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٦٣ ﴾ [النمل: ۵۶-۶۳].
(۵۶) اما قوم او پاسخی نداشتند جز اینکه گفتند: خانوادۀ لوط را از شهرتان برانید، زیرا آنها مردمی هستند که از پلیدیها و نجاستها پاکی میجویند. این سخن را برای تمسخر خانوادۀ لوط ÷ که در فواحشی که انجام میدادند با آنها مشارکت نمیکردند، و حتی به خاطر ارتکاب این فواحش بر آنها اعتراض میکردند گفتند.
(۵۷) پس او و خانوادهاش را نجات دادیم، جز زنش را که بر او حکم کردیم از باقیماندگان در عذاب باشد تا از نابودشدگان گردد.
(۵۸) و سنگهایی از آسمان بر آنها باراندیم، پس بارانی سخت و نابودکننده بود برای کسانیکه از عذاب ترسانده شدند اما اجابت نکردند.
(۵۹) - ای رسول- بگو: تمام ستایشها از آنِ الله است به خاطر نعمتهایش و حفاظتی از جانب او برای اصحاب پیامبر ج از آن عذابش که با آن قوم لوط و صالح را عذاب کرد، آیا الله، معبود برحقی که فرمانروایی هر چیزی به دست اوست بهتر است یا معبودهایی که مشرکان عبادت میکنند و مالک هیچ نفع و زیانی نیستند؟!
(۶۰) یا کیست که آسمانها و زمین را بدون نمونۀ قبلی آفرید، و – ای مردم- از آسمان آب باران برایتان فرو فرستاد، سپس با آن آب باغهایی نیکو و زیبا برایتان رویانیدیم، کار شما نبود که درختان این باغها را برویانید زیرا از انجام این کار ناتوانید، پس الله همان ذاتی است که آنها را رویانیده است، آیا معبودی این کارها را همراه الله انجام داده است؟! نه، بلکه آنها قومی هستند که از حق گمراه هستند و از روی ستم خالق را با مخلوقات یکسان قرار میدهند.
(۶۱) یا کیست که زمین را مستقر و ثابت قرار داد که کسانی را که بر روی آن هستند نمیلرزاند، و داخل آن رودهایی جاری قرار داد، و برای آن کوههایی استوار قرار داد، و میان دو دریا: شور و شیرین فاصلهای که مانع آمیختن آب شور با آب شیرین میشود تا آن را فاسد نگرداند، و قابل نوشیدن نباشد قرار داد، آیا معبودی همراه الله این کارها را انجام داده است؟! نه، بلکه بیشتر آنها نمیدانند، و اگر میدانستند هیچیک از مخلوقات الله را شریک او تعالی قرار نمیدادند.
(۶۲) یا کیست کسیکه دعای انسانی را که کارش بر او تنگ آمده و سخت شده است آنگاه که او را بخواند اجابت میکند، و بیماری و فقر و سایر مصیبتهایی که به انسان میرسد را برطرف میسازد، و شما را جانشینانی در روی زمین قرار میدهد که نسل به نسل جانشین یکدیگر میشوید، آیا معبودی با الله این کارها را انجام میدهد؟ نه، چه کم پند میپذیرید و عبرت میگیرید.
(۶۳) یا کیست که شما را در تاریکیهای خشکی و دریا با نشانهها و ستارههایی که برایتان نصب میکند راهنمایی میکند، و کیست که بادها را مژدهرسان به نزدیکی نزول باران که با آن به بندگانش مهربانی میکند میفرستد، آیا معبودی با الله این کارها را انجام میدهد؟! الله از آنچه از مخلوقاتش که با او شریک میگردانند پاک و منزه است.
برخی فواید آیات:
• پناه بردن پیروان باطل به زور هنگام محاصرهشدن با دلایل حق.
• رابطۀ زناشویی بدون ایمان نفعی در آخرت نمیرساند.
• تحکیم عقیدۀ توحید از خلال یادآوری نعمتهای الله.
• الله به هر مضطری، چه مؤمن چه کافر، وعدۀ اجابت داده است آنگاه که او تعالی را بخواند.
﴿أَمَّن يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَمَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٦٤ قُل لَّا يَعۡلَمُ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ ٱلۡغَيۡبَ إِلَّا ٱللَّهُۚ وَمَا يَشۡعُرُونَ أَيَّانَ يُبۡعَثُونَ٦٥ بَلِ ٱدَّٰرَكَ عِلۡمُهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِۚ بَلۡ هُمۡ فِي شَكّٖ مِّنۡهَاۖ بَلۡ هُم مِّنۡهَا عَمُونَ٦٦ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَءِذَا كُنَّا تُرَٰبٗا وَءَابَآؤُنَآ أَئِنَّا لَمُخۡرَجُونَ٦٧ لَقَدۡ وُعِدۡنَا هَٰذَا نَحۡنُ وَءَابَآؤُنَا مِن قَبۡلُ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٦٨ قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٦٩ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَلَا تَكُن فِي ضَيۡقٖ مِّمَّا يَمۡكُرُونَ٧٠ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٧١ قُلۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعۡضُ ٱلَّذِي تَسۡتَعۡجِلُونَ٧٢ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَشۡكُرُونَ٧٣ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعۡلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمۡ وَمَا يُعۡلِنُونَ٧٤ وَمَا مِنۡ غَآئِبَةٖ فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٍ٧٥ إِنَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ يَقُصُّ عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَكۡثَرَ ٱلَّذِي هُمۡ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ٧٦ ﴾ [النمل: ۶۴-۷۶].
(۶۴) یا کیست که آفرینش را مرحله به مرحله در رحمها آغاز میکند، سپس آن را پس از اینکه آن را میمیراند زنده میگرداند، و کیست که شما را از آسمان با باران نازلشده از سوی آن روزی میدهد، و شما را از زمین با گیاهانی که در آن برایتان میرویاند روزی میدهد! آیا معبودی با الله این کارها را انجام میدهد؟! – ای رسول- به این مشرکان بگو: دلیل شرکی که بر آن هستید بیاورید، اگر در این امر که ادعا میکنید برحق هستید راستگو میباشید.
(۶۵) - ای رسول- بگو: نه فرشتگانی که در آسمانها هستند غیب را میدانند، و نه مردمی که در روی زمین هستند، اما فقط الله همان ذاتی است که غیب را میداند، و جز الله هیچیک از کسانیکه در آسمانها و زمین هستند نمیدانند که چه زمانی برای جزا برانگیخته میشوند.
(۶۶) یا آیا علم آنها به آخرت رسیده و به آن یقین پیدا کردهاند؟ نه، بلکه آنها در شک و سرگردانی از آخرت هستند، بلکه خردهایشان از آن کور شده است.
(۶۷) و کسانیکه کفر ورزیدند از روی اعتراض گفتند: آیا وقتیکه مردیم و خاک شدید ممکن است که زنده برانگیخته شویم؟
(۶۸) به تحقیق که به ما، و پیش از ما به پدرانمان وعده داده شده است که همگی برانگیخته میشویم، اما تحققی بر این وعده ندیدهایم، این وعده که همگی به آن وعده داده شدهایم جز دروغهای نخستینیان که آنها را در کتابهایشان تدوین کردهاند نیست.
(۶۹) - ای رسول- به این انکارکنندگان رستاخیز بگو: در هر سمتی از زمین بگردید و بیندیشید که سرانجام تکذیبکنندگان رستاخیز چگونه بوده است، به تحقیق که آنها را به خاطر تکذیب رستاخیز نابود کردهایم.
(۷۰) و بهسبب رویگردانی مشرکان از دعوت خویش اندوه مدار، و از نیرنگشان دلتنگ نشو زیرا الله یاور تو در برابر آنها است.
(۷۱) و کافران منکر رستاخیز از میان قوم تو میگویند: عذابی که تو و مؤمنان به ما وعده میدهید چه زمانی محقق میشود، اگر در آنچه از آن که ادعا میکنید راستگو هستید؟
(۷۲) - ای رسول- به آنها بگو: شاید بخشی از عذابی که در آن شتاب میکنید به شما نزدیک شده باشد.
(۷۳) و – ای رسول- بهراستیکه پروردگار تو نسبت به مردم بخشنده است که با وجود اینکه بر کفر و گناهان هستند کیفر آنها را به تعجیل نمیاندازد، اما بیشتر مردم شکر الله را به خاطر نعمتهایی که بر آنها ارزانی میدارد به جای نمیآورند.
(۷۴) و در حقیقت پروردگار تو از آنچه که دلهای بندگانش پنهان و آشکار میکنند آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۷۵) و هیچچیز نه در آسمان و نه در زمین از مردم پنهان نیست مگر اینکه در کتابی روشن یعنی لوح محفوظ وجود دارد.
(۷۶) بهراستیکه این قرآن نازلشده بر محمد ج بیشتر آنچه را که بنیاسرائیل در مورد آن اختلاف دارند برایشان حکایت میکند، و انحرافاتشان را آشکار میگرداند.
برخی فواید آیات:
• علم غیب از جمله مواردی است که به الله اختصاص دارد، پس ادعای آن کفر است.
• عبرتگیری از سرانجام و احوال امتهای پیشین راه نجات است.
• احاطۀ علم الله به اعمال بندگانش.
• تصحیح قرآن بر انحرافات بنیاسرائیل و تحریف کتابهایشان توسط آنها.
﴿وَإِنَّهُۥ لَهُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٧٧ إِنَّ رَبَّكَ يَقۡضِي بَيۡنَهُم بِحُكۡمِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡعَلِيمُ٧٨ فَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۖ إِنَّكَ عَلَى ٱلۡحَقِّ ٱلۡمُبِينِ٧٩ إِنَّكَ لَا تُسۡمِعُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَلَا تُسۡمِعُ ٱلصُّمَّ ٱلدُّعَآءَ إِذَا وَلَّوۡاْ مُدۡبِرِينَ٨٠ وَمَآ أَنتَ بِهَٰدِي ٱلۡعُمۡيِ عَن ضَلَٰلَتِهِمۡۖ إِن تُسۡمِعُ إِلَّا مَن يُؤۡمِنُ بَِٔايَٰتِنَا فَهُم مُّسۡلِمُونَ٨١ ۞وَإِذَا وَقَعَ ٱلۡقَوۡلُ عَلَيۡهِمۡ أَخۡرَجۡنَا لَهُمۡ دَآبَّةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ تُكَلِّمُهُمۡ أَنَّ ٱلنَّاسَ كَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا لَا يُوقِنُونَ٨٢ وَيَوۡمَ نَحۡشُرُ مِن كُلِّ أُمَّةٖ فَوۡجٗا مِّمَّن يُكَذِّبُ بَِٔايَٰتِنَا فَهُمۡ يُوزَعُونَ٨٣ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُو قَالَ أَكَذَّبۡتُم بَِٔايَٰتِي وَلَمۡ تُحِيطُواْ بِهَا عِلۡمًا أَمَّاذَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٨٤ وَوَقَعَ ٱلۡقَوۡلُ عَلَيۡهِم بِمَا ظَلَمُواْ فَهُمۡ لَا يَنطِقُونَ٨٥ أَلَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا جَعَلۡنَا ٱلَّيۡلَ لِيَسۡكُنُواْ فِيهِ وَٱلنَّهَارَ مُبۡصِرًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٨٦ وَيَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِ فَفَزِعَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُۚ وَكُلٌّ أَتَوۡهُ دَٰخِرِينَ٨٧ وَتَرَى ٱلۡجِبَالَ تَحۡسَبُهَا جَامِدَةٗ وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ ٱلسَّحَابِۚ صُنۡعَ ٱللَّهِ ٱلَّذِيٓ أَتۡقَنَ كُلَّ شَيۡءٍۚ إِنَّهُۥ خَبِيرُۢ بِمَا تَفۡعَلُونَ٨٨ ﴾ [النمل: ۷۷-۸۸].
(۷۷) و بهراستیکه هدایت و رحمتی است برای مؤمنانی که به آنچه در آن آمده است عمل میکنند.
(۷۸) - ای رسول- به تحقیق که پروردگارت در روز قیامت با حکم درست خویش میان مردم مؤمن و کافر داوری میکند، آنگاه به مؤمن مهربانی، و کافر را عذاب میکند، و او ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد. هیچکس بر او چیره نمیشود، و ذات دانایی است که تشخیص حقدار از فریبکار بر او پوشیده نمیماند.
(۷۹) پس بر الله توکل کن، و در تمام کارهایت بر او اعتماد کن، زیرا تو بر حق آشکاری هستی.
(۸۰) - ای رسول- همانا تو نمیتوانی دعوت خویش را به گوش مردگانی که دلهایشان بهسبب کفر به الله مرده است، و به گوش کسانیکه شنوایی ندارند و با رویگردانی به تو پشت میکنند برسانی.
(۸۱) و هدایتگر کسانیکه چشمهایشان از دیدن حق کور شده است نیستی، پس بر آنها اندوه مدار و خودت را به رنج نینداز، دعوت تو را نمیشنود مگر کسیکه به آیات ما ایمان آورد زیرا آنها هستند که تسلیم اوامر الله هستند.
(۸۲) و آنگاه که بهسبب اصرار آنها بر کفر و گناهان، عذاب بر آنها واجب گردد و ثابت شود، و فساد مردم ادامه یابد، هنگام نزدیک شدن قیامت، یکی از نشانههای کبرای آن را برایشان درمیآوریم، یعنی همان جنبندهای از زمین آنگونه که برایشان قابل فهم است در خصوص اینکه مردم آیات نازلشده بر پیامبرمان را تصدیق نمیکردند با آنها سخن میگوید.
(۸۳) و – ای رسول- به یاد آور روزی را که از هر یک از امتها گروهی از بزرگانشان را از کسانیکه آیات ما را تکذیب میکردند گرد میآوریم، و همه به هم میرسند سپس بهسوی حساب رانده میشوند.
(۸۴) و پیوسته رانده میشوند، تا اینکه به مکان حسابرسی خویش برسند الله از روی توبیخ به آنها میگوید: آیا آیات دلالتکنندۀ من، بر توحیدِ من و مشتمل بر شریعتم را تکذیب کردید، درحالیکه از نظر علمی احاطه نداشتید که آنها باطل است تا تکذیب آن را برای شما جایز گرداند، آیا چه چیزی از تصدیق یا تکذیب در مورد آنها انجام میدادید؟!
(۸۵) و بهسبب ستمشان با کفر به الله و تکذیب آیاتش عذاب بر آنها واقع شود، درحالیکه بهسبب ناتوانی و بطلان دلایل خویش برای دفاع از خودشان سخن نمیگویند.
چون رستاخیز را انکار میکردند الله آنها را به آنچه که در زندگیشان به رستاخیز دلالت میکند متوجه ساخت، یعنی خوابشان که به منزلۀ مرگ است، و بیداریشان که به منزلۀ رستاخیز است، و فرمود:
(۸۶) آیا این تکذیبکنندگان رستاخیز ننگریستهاند که شب را قرار دادیم تا با خواب در آن آرام گیرند، و روز را روشناییبخشی قرار دادیم تا در آن ببینند، و بر انجام اعمالشان بکوشند، همانا در این مرگ مکرر و رستاخیز پس از آن، برای مردمی که ایمان میآورند نشانههای آشکاری است.
(۸۷) و – ای رسول- به یاد آور روزی را که فرشتۀ گماشتهشده برای بار دوم در صور میدمد، آنگاه تمام کسانیکه در آسمانها و زمین هستند میترسند مگر کسانیکه الله به فضل خویش آنها را از ترسیدن استثنا کند، و در آن روز تمام مخلوقات الله فرمانبردارانه و خوار بهسوی او میآیند.
(۸۸) و در آن روز کوهها را ثابت و بدون حرکت میبینی، اما در واقعیتِ امر، به سرعتِ ابر سریع در حرکت هستند؛ کار الله است، زیرا اوست که کوهها را به حرکت درمیآورد، بهراستیکه او از آنچه انجام میدهید آگاه است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• اهمیت توکل بر الله.
• تزکیۀ پیامبر ج به اینکه بر حق آشکار قرار دارد.
• هدایتِ توفیق به دست الله است، و به دست رسول ج نیست.
• دلالت خواب بر مرگ؛ و بیدار شدن بر رستاخیز.
﴿مَن جَآءَ بِٱلۡحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيۡرٞ مِّنۡهَا وَهُم مِّن فَزَعٖ يَوۡمَئِذٍ ءَامِنُونَ٨٩ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَكُبَّتۡ وُجُوهُهُمۡ فِي ٱلنَّارِ هَلۡ تُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٩٠ إِنَّمَآ أُمِرۡتُ أَنۡ أَعۡبُدَ رَبَّ هَٰذِهِ ٱلۡبَلۡدَةِ ٱلَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُۥ كُلُّ شَيۡءٖۖ وَأُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٩١ وَأَنۡ أَتۡلُوَاْ ٱلۡقُرۡءَانَۖ فَمَنِ ٱهۡتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهۡتَدِي لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَقُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُنذِرِينَ٩٢ وَقُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ فَتَعۡرِفُونَهَاۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٩٣ ﴾ [النمل: ۸۹-۹۳].
(۸۹) هرکس در روز قیامت ایمان و علم صالح بیاورد بهشت برای اوست، و آنها هستند که با محافظت الله از آنها از ترس روز قیامت ایمن هستند.
(۹۰) و هرکس کفر و گناهان را بیاورد جهنم برایشان است که بر صورتهایشان در آن افکنده میشوند، و از روی توبیخ و تحقیر به آنها گفته میشود: آیا جز کفر و گناهانی که در دنیا انجام میدادید جزا داده میشوید؟
(۹۱) - ای رسول- به آنها بگو: من فقط فرمان یافتم که پروردگار مکه که آن را محترم شمرده است را عبادت کنم، همان شهری که خونی در آن ریخته نمیشود، و هیچ کسی در آن، موردِ ستم واقع نمیشود، و صید آن کشته نمیشود، و درختش قطع نمیگردد. و فرمانروایی هر چیزی از آنِ او سبحانه است، و فرمان یافتم که از گردننهندگان الله و تسلیمشدگان او با طاعت باشم.
(۹۲) و فرمان یافتم که قرآن را بر مردم بخوانم، پس هرکس به راهنمایی آن هدایت شود، و به آنچه در آن است عمل کند، سود هدایتش به خودش بازمیگردد، و هرکس گمراه شود و از آنچه در آن است منحرف گردد و آن را انکار کند، و به آنچه در آن است عمل نکند، پس بگو: من فقط از انذاردهندگان هستم که شما را از عذاب الله انذار میدهم، و هدایت شما به دست من نیست.
(۹۳) و – ای رسول- بگو: تمام ستایشها از آنِ الله است به خاطر نعمتهایش که قابل شمارش نیست، بهزودی الله نشانههایش را در خودتان و در آسمان و زمین و رزق و روزی به شما نشان خواهد داد، آنگاه آنها را به گونهای که شما را به اذعان به حق راهنمایی کند خواهید شناخت، و پروردگارت از آنچه انجام میدهید غافل نیست، بلکه او تعالی بر اعمالتان آگاه است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿طسٓمٓ١ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ٢ نَتۡلُواْ عَلَيۡكَ مِن نَّبَإِ مُوسَىٰ وَفِرۡعَوۡنَ بِٱلۡحَقِّ لِقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٣ إِنَّ فِرۡعَوۡنَ عَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَجَعَلَ أَهۡلَهَا شِيَعٗا يَسۡتَضۡعِفُ طَآئِفَةٗ مِّنۡهُمۡ يُذَبِّحُ أَبۡنَآءَهُمۡ وَيَسۡتَحۡيِۦ نِسَآءَهُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٤ وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَنَجۡعَلَهُمۡ أَئِمَّةٗ وَنَجۡعَلَهُمُ ٱلۡوَٰرِثِينَ٥ ﴾ [القصص: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
بیان موازین حقیقی قدرتها، از خلال اظهار قدرت و سنت الله بر پیروزی مستضعفان و نابودی مستکبران.
تفسیر:
(۱) ﴿طسٓمٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
(۲) این است آیات قرآن واضح.
(۳) از قصۀ موسی ÷ و فرعون، حقیقتی را برایت میخوانیم که در آن هیچ تردیدی برای مردمی که ایمان میآورند نیست؛ زیرا آنها هستند که از آنچه در آن است نفع میبرند.
(۴) همانا فرعون در سرزمین مصر سرکشی کرد، و در آنجا مسلط شد و توان یافت، و ساکنانش را گروههای پراکندهای گرداند، گروهی از آنها، یعنی بنیاسرائیل، را با قتل پسرهایشان و نگهداشتن زنانشان برای خدمت، به هدف زیادهروی در خوارکردن آنها ناتوان کرد، بهراستیکه او با ستم و طغیان و تکبر از فسادکاران در روی زمین بود.
(۵) و خواستیم بر بنیاسرائیل که فرعون آنها را در سرزمین مصر ناتوان کرد؛ با نابودی دشمنشان، و برطرف ساختن ناتوانی از آنها، لطف کنیم، و آنها را پیشوایانی قرار دهیم که در حق به آنها اقتدا میشود، و آنها را پس از نابودی فرعون وارثان سرزمین مبارک شام قرار دهیم، چنانکه الله تعالی میفرماید: ﴿وَأَوۡرَثۡنَا ٱلۡقَوۡمَ ٱلَّذِينَ كَانُواْ يُسۡتَضۡعَفُونَ مَشَٰرِقَ ٱلۡأَرۡضِ وَمَغَٰرِبَهَا ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَاۖ ...﴾ [الأعراف: ۱۳۷] «و شرق و غرب زمین را که در آن برکت داده بودیم؛ به گروهیکه ناتوان (و مستضعف) شمرده میشدند، به میراث دادیم...».
برخی فواید آیات:
• ایمان و عمل صالح دو سبب رهایی از وحشت روز قیامت هستند.
• کفر و نافرمانی سبب ورود در جهنم هستند.
• تحریم قتل و ستم و صید در حرم.
• سرانجامِ مؤمنان پیروزی و قدرتیابی است.
﴿وَنُمَكِّنَ لَهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَنُرِيَ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَجُنُودَهُمَا مِنۡهُم مَّا كَانُواْ يَحۡذَرُونَ٦ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ أُمِّ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَرۡضِعِيهِۖ فَإِذَا خِفۡتِ عَلَيۡهِ فَأَلۡقِيهِ فِي ٱلۡيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحۡزَنِيٓۖ إِنَّا رَآدُّوهُ إِلَيۡكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٧ فَٱلۡتَقَطَهُۥٓ ءَالُ فِرۡعَوۡنَ لِيَكُونَ لَهُمۡ عَدُوّٗا وَحَزَنًاۗ إِنَّ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَجُنُودَهُمَا كَانُواْ خَٰطِِٔينَ٨ وَقَالَتِ ٱمۡرَأَتُ فِرۡعَوۡنَ قُرَّتُ عَيۡنٖ لِّي وَلَكَۖ لَا تَقۡتُلُوهُ عَسَىٰٓ أَن يَنفَعَنَآ أَوۡ نَتَّخِذَهُۥ وَلَدٗا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٩ وَأَصۡبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَىٰ فَٰرِغًاۖ إِن كَادَتۡ لَتُبۡدِي بِهِۦ لَوۡلَآ أَن رَّبَطۡنَا عَلَىٰ قَلۡبِهَا لِتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٠ وَقَالَتۡ لِأُخۡتِهِۦ قُصِّيهِۖ فَبَصُرَتۡ بِهِۦ عَن جُنُبٖ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ١١ ۞وَحَرَّمۡنَا عَلَيۡهِ ٱلۡمَرَاضِعَ مِن قَبۡلُ فَقَالَتۡ هَلۡ أَدُلُّكُمۡ عَلَىٰٓ أَهۡلِ بَيۡتٖ يَكۡفُلُونَهُۥ لَكُمۡ وَهُمۡ لَهُۥ نَٰصِحُونَ١٢ فَرَدَدۡنَٰهُ إِلَىٰٓ أُمِّهِۦ كَيۡ تَقَرَّ عَيۡنُهَا وَلَا تَحۡزَنَ وَلِتَعۡلَمَ أَنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ١٣ ﴾ [القصص: ۶-۱۳].
(۶) و خواستیم که آنها را با حاکم کردن در سرزمین مصر قدرت دهیم، و به فرعون و پایههای اصلی حکومتش یعنی هامان و لشکریان آن دو که در حکومتداری به آنها یاری میرساندند، نابودی حکومت آنها را که از آن میترسیدند، و پایان یافتن آن بر دست نوزاد پسری از بنیاسرائیل نشان دهیم.
الله پس از بیان سرانجامِ پادشاهی فرعون، و آنچه که به موسی ÷ و قومش بخشیده خواهد شد، آغاز زندگی موسی ÷ تا وقتیکه الله او را به رسالت میفرستد را بیان کرد و فرمود:
(۷) و به مادر موسی ÷ الهام کردیم که او را شیر بده و هرگاه از فرعون و قومش در مورد او ترسیدی که او را بکشند او را در صندوقی قرار بده، و در رود نیل بینداز، و در مورد او نه از غرق شدن بترس و نه از فرعون، و بهسبب جدایی او اندوه مدار، زیرا ما او را زنده بهسوی تو بازمیگردانیم، و او را از رسولان الله که آنها را بهسوی مخلوقاتش میفرستد قرار میدهیم.
(۸) پس آنچه را که بر او الهام شد از قرار دادن موسی در صندوق، و انداختن او در رود اطاعت کرد، و خاندان فرعون بر او دست یافتند و او را گرفتند، تا آنچه را الله اراده کرده بود از اینکه موسی ÷ دشمنی برای فرعون خواهد شد که الله پادشاهیاش را به دست او از بین میبرد، و باعث اندوه آنها خواهد شد، محقق گردد همانا فرعون و وزیرش هامان و یاوران آن دو بهسبب کفر و طغیان، و فسادکاری در روی زمین گناهکار بودند.
(۹) و هنگامیکه فرعون خواست او را بکشد همسرش به او گفت: این مایۀ شادی من و توست، او را نکشید شاید با خدمت به ما نفع برساند، یا با فرزند خواندگی، او را به فرزندی بگیریم، و آنها از آنچه که نابودیشان به دست او منجر خواهد شد آگاه نبودند.
(۱۰) و قلب مادر موسی ÷ از تمام امور دنیا جز امر موسی ÷ خالی گشت و صبر نکرد، تا اینکه نزدیک بود از شدتِ وابستگی زیاد به او، آشکار کند که او فرزندش است، اگر قلبش را آنگونه که لازم بود استوار نگردانیده بودیم، و او را به صبر امر نکرده بودیم تا از مؤمنان توکلکننده بر پروردگارشان و شکیبایان در برابر حکم او تعالی باشد.
(۱۱) و مادر موسی ÷ پس از اینکه موسی ÷ را در رود افکند به خواهرش گفت: او را دنبال کن تا بدانی با او چه میشود، پس از دور به او نگریست تا امرش آشکار نگردد، و فرعون و قوم او احساس نکنند که او خواهرش است و میخواهد از حالش جویا شود.
(۱۲) و موسی ÷ به تدبیر الله از زنان شیر نخورد، و چون خواهرش اشتیاق آنها بر شیر دادن او را دید به آنها گفت: آیا شما را به اهل خانهای که به او شیر میدهند و از او نگهداری میکنند، و خیرخواه او نیز هستند راهنمایی کنم؟
(۱۳) پس موسی ÷ را به مادرش بازگردانیدیم تا چشمانش با دیدن موسی ÷ از نزدیک روشن شود، و بهسبب فراق او اندوه ندارد، و بداند که وعدۀ الله به بازگردانیدن موسی ÷ به او حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، اما بیشتر آنها از این وعده آگاه نبودند، و هیچکس نمیدانست که او مادرش است.
برخی فواید آیات:
• تدبیر الله برای بندگان صالح خویش به آنچه که آنها را از مکر دشمنانشان محافظت میکند.
• تدبیر ستمکار به نابودیاش منجر میشود.
• قوۀ عاطفۀ مادران در برابر فرزندانشان.
• جواز بهکارگیری حیلۀ مشروع برای رهایی از ستم ستمکار.
• وعدۀ الله بدون تردید واقع میشود.
﴿وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُۥ وَٱسۡتَوَىٰٓ ءَاتَيۡنَٰهُ حُكۡمٗا وَعِلۡمٗاۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٤ وَدَخَلَ ٱلۡمَدِينَةَ عَلَىٰ حِينِ غَفۡلَةٖ مِّنۡ أَهۡلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيۡنِ يَقۡتَتِلَانِ هَٰذَا مِن شِيعَتِهِۦ وَهَٰذَا مِنۡ عَدُوِّهِۦۖ فَٱسۡتَغَٰثَهُ ٱلَّذِي مِن شِيعَتِهِۦ عَلَى ٱلَّذِي مِنۡ عَدُوِّهِۦ فَوَكَزَهُۥ مُوسَىٰ فَقَضَىٰ عَلَيۡهِۖ قَالَ هَٰذَا مِنۡ عَمَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِۖ إِنَّهُۥ عَدُوّٞ مُّضِلّٞ مُّبِينٞ١٥ قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمۡتُ نَفۡسِي فَٱغۡفِرۡ لِي فَغَفَرَ لَهُۥٓۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ١٦ قَالَ رَبِّ بِمَآ أَنۡعَمۡتَ عَلَيَّ فَلَنۡ أَكُونَ ظَهِيرٗا لِّلۡمُجۡرِمِينَ١٧ فَأَصۡبَحَ فِي ٱلۡمَدِينَةِ خَآئِفٗا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا ٱلَّذِي ٱسۡتَنصَرَهُۥ بِٱلۡأَمۡسِ يَسۡتَصۡرِخُهُۥۚ قَالَ لَهُۥ مُوسَىٰٓ إِنَّكَ لَغَوِيّٞ مُّبِينٞ١٨ فَلَمَّآ أَنۡ أَرَادَ أَن يَبۡطِشَ بِٱلَّذِي هُوَ عَدُوّٞ لَّهُمَا قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ أَتُرِيدُ أَن تَقۡتُلَنِي كَمَا قَتَلۡتَ نَفۡسَۢا بِٱلۡأَمۡسِۖ إِن تُرِيدُ إِلَّآ أَن تَكُونَ جَبَّارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا تُرِيدُ أَن تَكُونَ مِنَ ٱلۡمُصۡلِحِينَ١٩ وَجَآءَ رَجُلٞ مِّنۡ أَقۡصَا ٱلۡمَدِينَةِ يَسۡعَىٰ قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّ ٱلۡمَلَأَ يَأۡتَمِرُونَ بِكَ لِيَقۡتُلُوكَ فَٱخۡرُجۡ إِنِّي لَكَ مِنَ ٱلنَّٰصِحِينَ٢٠ فَخَرَجَ مِنۡهَا خَآئِفٗا يَتَرَقَّبُۖ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٢١ ﴾ [القصص: ۱۴-۲۱].
الله پس از بیان مبدأ موسی ÷ مرحلۀ جوانی او را ذکر کرد و فرمود:
(۱۴) و چون به سن سخت شدن بدن رسید، و در نیرویش استحکام یافت - فهم و علم در دینِ بنیاسرائیل پیش از نبوتش به او دادیم، و همانگونه که موسی ÷ را در قبال طاعت او جزا دادیم در هر زمان و مکانی نیکوکاران را جزا میدهیم.
(۱۵) و موسی ÷ هنگام استراحت مردم در خانههایشان وارد شهر شد، آنگاه دو مرد را دید که با یکدیگر منازعه و زد و خورد میکنند، یکی از آنها از بنیاسرائیل قوم موسی ÷، و دیگری از قِبط قوم فرعون دشمن موسی ÷ بود، پس کسیکه از قومش بود از موسی ÷ خواست که او را در برابر کسیکه از قبط و دشمنش بود یاری رساند، پس موسی ÷ مشتی به قبطی زد، و بهسبب قدرت آن ضربه او را کشت، موسی ÷ گفت: این از آراستن و فریبکاری شیطان است، بهراستیکه شیطان برای کسیکه از او پیروی کند دشمنی گمراهکننده و آشکار است، پس آنچه که از جانب من حاصل شد بهسبب دشمنی او، و بهسبب این است که گمراهکننده است و میخواهد مرا گمراه کند.
(۱۶) موسی ÷ با خواندن پروردگارش و با اعتراف به آنچه از او حاصل شده بود گفت: پروردگارا بهراستیکه من با قتل این قبطی بر خودم ستم کردم، پس گناهم را برایم بیامرز، سپس الله آمرزش موسی ÷ توسط خویش را برایمان بیان میفرماید، بهراستیکه او تعالی نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۷) پس با خبر موسی ÷ ادامه داد که در آن گفت: پروردگارا بهسبب قدرت و حکمت و علمی که به من ارزانی داشتی هرگز یاور مجرمان در جرم آنها نخواهم بود.
(۱۸) پس چون قتل قبطی از او سر زد صبحگاه ترسان در شهر منتظر بود که چه چیزی رخ میدهد، ناگهان همان کسیکه دیروز از او درخواست یاری و کمک در برابر دشمن قبطیاش کرده بود در برابر قبطیای دیگر از او کمک میطلبید، موسی ÷ به او گفت: بهراستیکه تو فریبکار و گمراه آشکاری هستی.
(۱۹) پس وقتی موسی ÷ خواست به قبطی که دشمن او و دشمن اسرائیلی بود حمله کند، اسرائیلی گمان کرد که موسی ÷ میخواهد به او حمله کند چون از او شنید که میگفت: ﴿إِنَّكَ لَغَوِيّٞ مُّبِينٞ ﴾، از این رو به موسی ÷ گفت: آیا میخواهی مرا بکشی همانگونه که دیروز کسی را کشتی، تو نمیخواهی جز اینکه ستمکاری بر روی زمین باشی که مردم را بکشی و به آنها ستم کنی و نمیخواهی از کسانی باشی که میان نزاع کنندگان اصلاح برقرار میکند.
(۲۰) و هنگامیکه این خبر منتشر شد و مردی از دورترین نقطۀ شهر برای دلسوزی بر موسی ÷ از تعقیب به سرعت آمد، و گفت: ای موسی، سران قوم فرعون در مورد قتل تو با یکدیگر رایزنی میکنند پس از شهر برو، زیرا من از خیرخواهان تو هستم و نگرانم از اینکه به تو دست یابند و تو را بکشند.
(۲۱) آنگاه موسی ÷ فرمان آن مرد خیرخواه را اجرا کرد، و ترسان و درحالیکه انتظار میکشید چه اتفاقی برایش رخ میدهد از شهر خارج شد، و اینگونه پروردگارش را خواند: پروردگارا مرا از قوم ستمکار نجات بده، تا آسیبی به من نرسانند.
برخی فواید آیات:
• یکی از آداب دعا، اعتراف به گناه است.
• سپاسگزاری نیکو آن است که بنده را به طاعت پروردگارش میکشاند، و از نافرمانی او تعالی دور میسازد.
• اهمیت مبادرت بر نصیحت؛ بهخصوص آنگاه که نجات مؤمن از نابودی، وابسته به آن باشد.
• وجوب بهکارگیری اسباب نجات، و پناه بردن به الله با دعا.
﴿وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلۡقَآءَ مَدۡيَنَ قَالَ عَسَىٰ رَبِّيٓ أَن يَهۡدِيَنِي سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ٢٢ وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدۡيَنَ وَجَدَ عَلَيۡهِ أُمَّةٗ مِّنَ ٱلنَّاسِ يَسۡقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ ٱمۡرَأَتَيۡنِ تَذُودَانِۖ قَالَ مَا خَطۡبُكُمَاۖ قَالَتَا لَا نَسۡقِي حَتَّىٰ يُصۡدِرَ ٱلرِّعَآءُۖ وَأَبُونَا شَيۡخٞ كَبِيرٞ٢٣ فَسَقَىٰ لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّىٰٓ إِلَى ٱلظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَآ أَنزَلۡتَ إِلَيَّ مِنۡ خَيۡرٖ فَقِيرٞ٢٤ فَجَآءَتۡهُ إِحۡدَىٰهُمَا تَمۡشِي عَلَى ٱسۡتِحۡيَآءٖ قَالَتۡ إِنَّ أَبِي يَدۡعُوكَ لِيَجۡزِيَكَ أَجۡرَ مَا سَقَيۡتَ لَنَاۚ فَلَمَّا جَآءَهُۥ وَقَصَّ عَلَيۡهِ ٱلۡقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفۡۖ نَجَوۡتَ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٢٥ قَالَتۡ إِحۡدَىٰهُمَا يَٰٓأَبَتِ ٱسۡتَٔۡجِرۡهُۖ إِنَّ خَيۡرَ مَنِ ٱسۡتَٔۡجَرۡتَ ٱلۡقَوِيُّ ٱلۡأَمِينُ٢٦ قَالَ إِنِّيٓ أُرِيدُ أَنۡ أُنكِحَكَ إِحۡدَى ٱبۡنَتَيَّ هَٰتَيۡنِ عَلَىٰٓ أَن تَأۡجُرَنِي ثَمَٰنِيَ حِجَجٖۖ فَإِنۡ أَتۡمَمۡتَ عَشۡرٗا فَمِنۡ عِندِكَۖ وَمَآ أُرِيدُ أَنۡ أَشُقَّ عَلَيۡكَۚ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٢٧ قَالَ ذَٰلِكَ بَيۡنِي وَبَيۡنَكَۖ أَيَّمَا ٱلۡأَجَلَيۡنِ قَضَيۡتُ فَلَا عُدۡوَٰنَ عَلَيَّۖ وَٱللَّهُ عَلَىٰ مَا نَقُولُ وَكِيلٞ٢٨ ﴾ [القصص: ۲۲-۲۸].
(۲۲) و چون رو بهسوی مدین پیش رفت گفت: امیدوارم که پروردگارم مرا به بهترین راه راهنمایی کند، و از آن منحرف نشوم.
(۲۳) و وقتی به آب مدین که از آن آب برمیداشتند رسید گروهی از مردم را دید که به دامهایشان آب میدادند، و پایینتر از آنها، دو زن را دید که گوسفندهایشان را از آب بازمیدارند تا مردم آب بردارند، موسی ÷ به آن دو گفت: چرا همراه مردم آب برنمیدارید؟ آن دو به او گفتند: عادت ما این است که درنگ میکنیم و آب برنمیداریم تا اینکه چوپانان بازگردند؛ تا مبادا با آنها آمیخته شویم، و پدرمان پیری سالخورده است، و نمیتواند آب بردارد، پس ما به آب دادن گوسفندانمان ناچاریم.
(۲۴) پس به آن دو دلسوزی کرد و گوسفندانشان را آب داد، سپس بهسوی سایه بازگشت و در آنجا استراحت کرد، و با اشاره به نیاز خویش پروردگارش را خواند، و گفت: پروردگارا بهراستیکه من به هر خیری که برایم بفرستی نیازمندم.
(۲۵) چون آن دو رفتند پدرشان را در مورد موسی ÷ باخبر کردند، پس یکی از آن دو را بهسوی موسی ÷ فرستاد تا او را دعوت کند، آن دختر درحالیکه با حیا راه میرفت، گفت: پدرم تو را دعوت میکند نزدش بیایی تا مزد اینکه به ما آب دادی را برایت بدهد، پس وقتی موسی ÷ نزد پدر آن دو آمد، و او را از سرگذشت خویش باخبر ساخت، برای آرام کردن موسی ÷ به او گفت: نترس که از قوم ستمکار، فرعون و سرانش نجات یافتی، زیرا آنها تسلطی بر مدین ندارند، و نمیتوانند آزاری به تو برسانند.
(۲۶) یکی از دو دخترش گفت: ای پدرم، او را به مزدوری بگیر تا گوسفندانمان را بچراند، زیرا شایستگی این را دارد که او را به مزدوری بگیری؛ چون هم قوی است و هم امانتدار، زیرا آنچه که به آن مکلف شده است را با قدرت انجام میدهد، و آنچه را که بر آن امین گماشته شده است با امانتداری حفظ میکند.
(۲۷) پدر آن دو دختر خطاب به موسی ÷ گفت: میخواهم یکی از این دو دخترم را به نکاح تو درآورم، به شرط اینکه مهریۀ او این باشد که هشت سال گوسفندانمان را بچرانی، و اگر این مدت را ده سال کامل کنی لطفی از جانب تو است و به آن مجبور نیستی، زیرا پیمان بر هشت سال بسته شده است، و بیشتر از آن اختیاری است، و من نمیخواهم که تو را به آنچه برایت دشوار است ملزم کنم. - انشاءالله- مرا از نیکوکارانی که به پیمانها وفا میکنند، و عهدها را نمیشکنند خواهی یافت.
(۲۸) موسی ÷ گفت: این پیمانی میان من و تو است که بر آن پیمان بستیم، پس هر یک از دو مدت: هشت یا ده سال را که انجام دادم، به آنچه بر من است وفا کردهام، پس بیشتر از من نخواه، و الله بر آنچه که پیمان بستیم وکیل و نگهبان است.
برخی فواید آیات:
• پناه بردن به الله راه نجات در دنیا و آخرت است.
• حیای زن مسلمان سبب کرامت و بالارفتن شأن اوست.
• مشارکت زن در نظر دادن، و اعتماد به نظر او اگر درست باشد امری پسندیده است.
• قدرت و امانتداری، دو صفتِ یک مسئول موفق است.
• جواز انتخاب منفعت برای مهریه.
﴿۞فَلَمَّا قَضَىٰ مُوسَى ٱلۡأَجَلَ وَسَارَ بِأَهۡلِهِۦٓ ءَانَسَ مِن جَانِبِ ٱلطُّورِ نَارٗاۖ قَالَ لِأَهۡلِهِ ٱمۡكُثُوٓاْ إِنِّيٓ ءَانَسۡتُ نَارٗا لَّعَلِّيٓ ءَاتِيكُم مِّنۡهَا بِخَبَرٍ أَوۡ جَذۡوَةٖ مِّنَ ٱلنَّارِ لَعَلَّكُمۡ تَصۡطَلُونَ٢٩ فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِيَ مِن شَٰطِيِٕ ٱلۡوَادِ ٱلۡأَيۡمَنِ فِي ٱلۡبُقۡعَةِ ٱلۡمُبَٰرَكَةِ مِنَ ٱلشَّجَرَةِ أَن يَٰمُوسَىٰٓ إِنِّيٓ أَنَا ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٠ وَأَنۡ أَلۡقِ عَصَاكَۚ فَلَمَّا رَءَاهَا تَهۡتَزُّ كَأَنَّهَا جَآنّٞ وَلَّىٰ مُدۡبِرٗا وَلَمۡ يُعَقِّبۡۚ يَٰمُوسَىٰٓ أَقۡبِلۡ وَلَا تَخَفۡۖ إِنَّكَ مِنَ ٱلۡأٓمِنِينَ٣١ ٱسۡلُكۡ يَدَكَ فِي جَيۡبِكَ تَخۡرُجۡ بَيۡضَآءَ مِنۡ غَيۡرِ سُوٓءٖ وَٱضۡمُمۡ إِلَيۡكَ جَنَاحَكَ مِنَ ٱلرَّهۡبِۖ فَذَٰنِكَ بُرۡهَٰنَانِ مِن رَّبِّكَ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦٓۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ٣٢ قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلۡتُ مِنۡهُمۡ نَفۡسٗا فَأَخَافُ أَن يَقۡتُلُونِ٣٣ وَأَخِي هَٰرُونُ هُوَ أَفۡصَحُ مِنِّي لِسَانٗا فَأَرۡسِلۡهُ مَعِيَ رِدۡءٗا يُصَدِّقُنِيٓۖ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يُكَذِّبُونِ٣٤ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجۡعَلُ لَكُمَا سُلۡطَٰنٗا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيۡكُمَا بَِٔايَٰتِنَآۚ أَنتُمَا وَمَنِ ٱتَّبَعَكُمَا ٱلۡغَٰلِبُونَ٣٥ ﴾ [القصص: ۲۹-۳۵].
(۲۹) پس چون موسی ÷ کاملترین آن دو مدت یعنی ده سال را تمام کرد، و خانوادهاش را از مدین بهسوی مصر برد در کنار طور آتشی دید، به خانوادهاش گفت: بایستید، که من آتشی دیدم، شاید از آن خبری برایتان بیاورم، یا شعلهای از آتش برایتان بیاورم تا با آن آتشی برافروزید، و خودتان را در برابر سرما گرم کنید.
(۳۰) پس وقتیکه موسی ÷ به آتشی که دیده بود رسید پروردگارش از سمت راست وادی در جایگاهی که الله با سخنگفتن با موسی ÷ از درخت، آن را برکت داد به او ندا داد: ای موسی همانا من الله پروردگار تمام مخلوقات هستم.
(۳۱) و عصایت را بینداز، آنگاه موسی ÷ برای اطاعت از امر پروردگارش آن را انداخت، و وقتی آن را دید که از نظر سرعت همانند ماری حرکت میکند و میجنبد با فرار و ترس از آن پشت کرد، و از گریزش بازنگشت، آنگاه پروردگارش به او ندا داد: ای موسی پیش آی، و از آن نترس؛ زیرا تو از این و سایر مواردی که میترسی در امان هستی.
(۳۲) دست راستت را در شکاف پیراهنت از نزدیک گردن داخل کن، سفید و بدون پیسی خارج میشود. پس موسی ÷ دستش را داخل کرد آنگاه سفید مانند برف خارج شد. و دستت را به خود بچسبان تا ترس تو آرام گیرد. آنگاه موسی ÷ دستش را به خویش چسباند و ترس از او برطرف شد، پس این دو مورد – عصا و دست- دو حجت فرستادهشده از جانب پروردگارت بهسوی فرعون و سران قومش است، زیرا آنها با کفر و ارتکاب گناهان نافرمان الله هستند.
(۳۳) موسی ÷ با توسل به پروردگارش گفت: همانا من یکی از آنها را کشتم و میترسم که اگر برای ابلاغ آنچه به آن رسالت یافتهام نزدشان بروم مرا بکشند.
(۳۴) و برادرم هارون از من سخنورتر است پس او را به عنوان یاوری همراه من بفرست تا در سخنم با من موافقت کند، اگر فرعون و قومش مرا تکذیب کردند، همانا من میترسم از اینکه مرا تکذیب کنند چنانکه این کار عادت امتهایی است که رسولان پیش از من بهسوی آنها فرستاده شدند و آنها را تکذیب کردند.
(۳۵) الله در پاسخ به دعوت موسی ÷ گفت: - ای موسی- به زودی تو را با فرستادن برادرت همراه تو به عنوان رسول و یاور تقویت خواهیم کرد، و حجت و تأییدی برای شما دو نفر قرار میدهیم، تا آسیبی که آن را نمیپسندید به شما نرسانند، بهسبب آیات ما که شما را با آنها فرستادیم شما و مؤمنانی که از شما پیروی کنند پیروز هستید.
برخی فواید آیات:
• وفا به پیمانها کار مؤمنان است.
• سخن گفتن الله با موسی ÷ به صورت حقیقی ثابت است.
• نیاز دعوتگر بهسوی الله، به کسیکه از او پشتیبانی کند.
• اهمیت سخنوریِ نِسبی برای دعوتگران (نسبتا شیوا و فصیح صحبت کنند).
﴿فَلَمَّا جَآءَهُم مُّوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَا بَيِّنَٰتٖ قَالُواْ مَا هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّفۡتَرٗى وَمَا سَمِعۡنَا بِهَٰذَا فِيٓ ءَابَآئِنَا ٱلۡأَوَّلِينَ٣٦ وَقَالَ مُوسَىٰ رَبِّيٓ أَعۡلَمُ بِمَن جَآءَ بِٱلۡهُدَىٰ مِنۡ عِندِهِۦ وَمَن تَكُونُ لَهُۥ عَٰقِبَةُ ٱلدَّارِۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ٣٧ وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَأُ مَا عَلِمۡتُ لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرِي فَأَوۡقِدۡ لِي يَٰهَٰمَٰنُ عَلَى ٱلطِّينِ فَٱجۡعَل لِّي صَرۡحٗا لَّعَلِّيٓ أَطَّلِعُ إِلَىٰٓ إِلَٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُۥ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٣٨ وَٱسۡتَكۡبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُۥ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُمۡ إِلَيۡنَا لَا يُرۡجَعُونَ٣٩ فَأَخَذۡنَٰهُ وَجُنُودَهُۥ فَنَبَذۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡيَمِّۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلظَّٰلِمِينَ٤٠ وَجَعَلۡنَٰهُمۡ أَئِمَّةٗ يَدۡعُونَ إِلَى ٱلنَّارِۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَا يُنصَرُونَ٤١ وَأَتۡبَعۡنَٰهُمۡ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا لَعۡنَةٗۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ هُم مِّنَ ٱلۡمَقۡبُوحِينَ٤٢ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ مِنۢ بَعۡدِ مَآ أَهۡلَكۡنَا ٱلۡقُرُونَ ٱلۡأُولَىٰ بَصَآئِرَ لِلنَّاسِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لَّعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٤٣ ﴾ [القصص: ۳۶-۴۳].
(۳۶) پس وقتی موسی ÷ با آیات آشکار ما نزدشان رفت گفتند: این نیست جز دروغی ساختگی که موسی آن را ساخته است، و این را از پدران نخستین خویش نشنیدهایم.
(۳۷) و موسی ÷ خطاب به فرعون گفت: پروردگارم از فرد راستگویی که راهنماییای را از جانب او سبحانه آورد آگاه است، و میداند که چه کسی سرانجام خوشی در آخرت دارد، بهراستیکه ستمکاران به هدفشان دست نمییابند و از آنچه میترسند نجات پیدا نمیکنند.
(۳۸) و فرعون خطاب به اشراف قومش گفت: ای سران، معبودی جز خودم برای شما نمیشناسم، پس ای هامان برایم بر گِل آتش بیفروز تا سخت شود آنگاه با آن، بنایی مرتفع برایم بساز تا به معبود موسی بنگرم و بر او اطلاع یابم، و بهراستیکه من گمان میکنم موسی در این امر که ادعا میکند فرستادهای از جانب الله بهسوی من و قومم است دروغگو است.
(۳۹) و تکبر فرعون و لشکریانش زیاد شد و بدون هیچ حقی در سرزمین مصر ادعای برتربودن نمودند، و رستاخیز را انکار کردند، و پنداشتند که در روز قیامت برای حسابرسی و کیفر بهسوی ما بازگردانده نمیشوند.
(۴۰) پس او و لشکریانش را گرفتیم و آنها را غرقشده در دریا انداختیم تا اینکه همگی نابود شدند، پس – ای رسول- بیندیش که سرانجام و نهایت ستمکاران چگونه بود، به تحقیق که سرانجام و نهایت آنها نابودی بوده است.
(۴۱) و آنها را پیشوای طغیانگران و گمراهان قرار دادیم که با انتشار کفر و گمراهی بهسوی جهنم فرامیخواندند، و روز قیامت برای رهایی از عذاب یاری نمیشوند، بلکه به خاطر سنتهای بدی که به جای گذاشتند، و گمراهیهایی که به آن فراخواندند عذاب بر آنها دوچندان میشود، و هم گناه عمل خودشان به این امور و هم گناه کسانیکه در عمل به آن از آنها پیروی کردند برایشان نوشته میشود.
(۴۲) و افزون بر کیفرشان در این دنیا آنها را خوار و مطرود قرار دادیم، و روز قیامت از سرزنش شدگان و رانده شدگان از رحمت الله هستند.
(۴۳) و به تحقیق پس از اینکه رسولانمان را بهسوی امتهای پیشین فرستادیم و آنها را تکذیب کردند، آنگاه آنها را بهسبب تکذیب رسولان ‡ نابود کردیم، تورات را به موسی ÷ دادیم، که در آن آنچه را که به مردم نفع میرساند میشناساند تا به آن عمل کنند، و آنچه را که به آنها ضرر میرساند به آنها میشناساند تا آن را ترک کنند، و در آن، راهنماییِ آنها بهسوی خیر است، و بهسبب خیر دنیا و آخرت که در آن است رحمتی است تا نعمتهای الله بر خودشان را به یاد آورند آنگاه شکر الله را بگزارند و به او تعالی ایمان آورند.
برخی فواید آیات:
• رد حق با شبهات واهی کار طغیانگران است.
• تکبر مانع پیروی از حق است.
• سرانجامِ بد متکبران یکی از سنتهای پروردگار جهانیان است.
• باطل، پیشوایان و دعوتگران و صور و مظاهری دارد.
﴿وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ ٱلۡغَرۡبِيِّ إِذۡ قَضَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَى ٱلۡأَمۡرَ وَمَا كُنتَ مِنَ ٱلشَّٰهِدِينَ٤٤ وَلَٰكِنَّآ أَنشَأۡنَا قُرُونٗا فَتَطَاوَلَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡعُمُرُۚ وَمَا كُنتَ ثَاوِيٗا فِيٓ أَهۡلِ مَدۡيَنَ تَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِنَا وَلَٰكِنَّا كُنَّا مُرۡسِلِينَ٤٥ وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ ٱلطُّورِ إِذۡ نَادَيۡنَا وَلَٰكِن رَّحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَ لِتُنذِرَ قَوۡمٗا مَّآ أَتَىٰهُم مِّن نَّذِيرٖ مِّن قَبۡلِكَ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٤٦ وَلَوۡلَآ أَن تُصِيبَهُم مُّصِيبَةُۢ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡ فَيَقُولُواْ رَبَّنَا لَوۡلَآ أَرۡسَلۡتَ إِلَيۡنَا رَسُولٗا فَنَتَّبِعَ ءَايَٰتِكَ وَنَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٤٧ فَلَمَّا جَآءَهُمُ ٱلۡحَقُّ مِنۡ عِندِنَا قَالُواْ لَوۡلَآ أُوتِيَ مِثۡلَ مَآ أُوتِيَ مُوسَىٰٓۚ أَوَ لَمۡ يَكۡفُرُواْ بِمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ مِن قَبۡلُۖ قَالُواْ سِحۡرَانِ تَظَٰهَرَا وَقَالُوٓاْ إِنَّا بِكُلّٖ كَٰفِرُونَ٤٨ قُلۡ فَأۡتُواْ بِكِتَٰبٖ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ هُوَ أَهۡدَىٰ مِنۡهُمَآ أَتَّبِعۡهُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤٩ فَإِن لَّمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَكَ فَٱعۡلَمۡ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهۡوَآءَهُمۡۚ وَمَنۡ أَضَلُّ مِمَّنِ ٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ بِغَيۡرِ هُدٗى مِّنَ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥٠ ﴾ [القصص: ۴۴-۵۰].
(۴۴) و – ای رسول- تو در سمت غربی کوه نسبت به موسی ÷ حاضر نبودی آنگاه که ارسال موسی ÷ بهسوی فرعون و سرانش را به او اطلاع دادیم، و از حاضران نبودی تا از آن باخبر باشی و بر مردم حکایت کنی، پس آنچه از آن به مردم خبر میدهی از وحی الله بهسوی توست.
(۴۵) اما ما امتها و مردمانی را پس از موسی ÷ پدید آوردیم، که زمان بر آنها دور و دراز شد تا اینکه پیمانهای الله را فراموش کردند، و تو در میان ساکنان مَدیَن مقیم نبودی تا آیات ما را بر آنها بخوانی، اما تو را از جانب خویش فرستادیم، و قصۀ موسی ÷ و اقامت او در مَدیَن را به تو وحی کردیم، و به آنچه الله از آن بهسوی تو وحی کرد به مردم حکایت کردی.
(۴۶) و در کنار طور نبودی آنگاه که به موسی ÷ ندا دادیم و آنچه را که لازم بود به او وحی کردیم تا آن را حکایت کنی، اما تو را رحمتی از سوی پروردگارت برای مردم فرستادیم، و این قصه را به تو وحی کردیم تا مردمی را که پیش از تو رسولی نزدشان نیامده است انذار دهی تا پند بگیرند، آنگاه به آنچه از جانب الله سبحانه برایشان آوردهای ایمان بیاورند.
(۴۷) و اگر نبود که چون بهسبب کفر و گناهانی که بر آن هستند کیفری الهی به آنها برسد، و با استدلال به عدم ارسال رسول بهسوی آنها بگویند: چرا رسولی بهسوی ما نفرستادی تا آیات تو را پیروی و به آنها عمل کنیم، و از مؤمنان عامل به فرمان پروردگارشان باشیم، اگر این امر نبود بهطور قطع در عذاب آنها شتاب میکردیم، اما عذابشان را به تأخیر انداختیم تا با فرستادن رسولان بهسویشان نزد آنها معذور باشیم.
(۴۸) پس چون محمد ج با رسالت از جانب پروردگارش نزد قریش آمد آنها در مورد پیامبر ج از یهود پرسیدند و یهود این شبهه را بر آنها القا کردند و گفتند: چرا مانند آیات دلالتکننده بر رسالت از جانب پروردگار مانند دست و عصا که به موسی داده شد، به محمد داده نشده است، - ای رسول- در پاسخ آنها بگو: آیا یهودیان به آنچه که پیش از این به موسی داده شده است کفر نورزیدهاند، و در مورد تورات و قرآن گفتند: بهراستیکه اینها، دو سحر هستند که یکدیگر را تقویت میکنند، و گفتند: بهراستیکه ما به هر یک از تورات و قرآن کافر هستیم؟!
(۴۹) - ای رسول- به اینها بگو: کتابی نازلشده از جانب الله بیاورید که از تورات و قرآن هدایتکنندهتر باشد، که اگر آن را آوردید از آن پیروی میکنم اگر در این امر که ادعا میکنید تورات و قرآن دو سحر هستند راستگو میباشید.
(۵۰) پس اگر قریش دعوت تو به آنها برای آوردن کتابی هدایتکنندهتر از تورات و قرآن را اجابت نکردند پس به یقین بدان که تکذیب تورات و قرآن توسط آنها از روی دلیل نیست، و فقط برخاسته از پیروی هوس است، و هیچکس گمراهتر از کسی نیست که بدون هدایتی از جانب الله سبحانه از هوس خویش پیروی میکند، بهراستیکه الله مردمی را که بهسبب کفرشان به الله بر خویشتن ستم روا میدارند به هدایت و راه راست توفیق نمیدهد.
برخی فواید آیات:
• نفی علم غیب از رسول الله ج مگر آنچه که الله او را بر آن آگاه کرده است.
• از یاد رفتن علم با گذشت زمان طولانی.
• به مبارزهطلبی کافران برای آوردن آنچه که از وحی الله به رسولانش، هدایتکنندهتر است.
• گمراهی کافران بهسبب پیروی از هوس است، نه بهسبب پیروی از دلیل.
﴿۞وَلَقَدۡ وَصَّلۡنَا لَهُمُ ٱلۡقَوۡلَ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٥١ ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِهِۦ هُم بِهِۦ يُؤۡمِنُونَ٥٢ وَإِذَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِهِۦٓ إِنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّنَآ إِنَّا كُنَّا مِن قَبۡلِهِۦ مُسۡلِمِينَ٥٣ أُوْلَٰٓئِكَ يُؤۡتَوۡنَ أَجۡرَهُم مَّرَّتَيۡنِ بِمَا صَبَرُواْ وَيَدۡرَءُونَ بِٱلۡحَسَنَةِ ٱلسَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٥٤ وَإِذَا سَمِعُواْ ٱللَّغۡوَ أَعۡرَضُواْ عَنۡهُ وَقَالُواْ لَنَآ أَعۡمَٰلُنَا وَلَكُمۡ أَعۡمَٰلُكُمۡ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمۡ لَا نَبۡتَغِي ٱلۡجَٰهِلِينَ٥٥ إِنَّكَ لَا تَهۡدِي مَنۡ أَحۡبَبۡتَ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ٥٦ وَقَالُوٓاْ إِن نَّتَّبِعِ ٱلۡهُدَىٰ مَعَكَ نُتَخَطَّفۡ مِنۡ أَرۡضِنَآۚ أَوَ لَمۡ نُمَكِّن لَّهُمۡ حَرَمًا ءَامِنٗا يُجۡبَىٰٓ إِلَيۡهِ ثَمَرَٰتُ كُلِّ شَيۡءٖ رِّزۡقٗا مِّن لَّدُنَّا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٥٧ وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَرۡيَةِۢ بَطِرَتۡ مَعِيشَتَهَاۖ فَتِلۡكَ مَسَٰكِنُهُمۡ لَمۡ تُسۡكَن مِّنۢ بَعۡدِهِمۡ إِلَّا قَلِيلٗاۖ وَكُنَّا نَحۡنُ ٱلۡوَٰرِثِينَ٥٨ وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهۡلِكَ ٱلۡقُرَىٰ حَتَّىٰ يَبۡعَثَ فِيٓ أُمِّهَا رَسُولٗا يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِنَاۚ وَمَا كُنَّا مُهۡلِكِي ٱلۡقُرَىٰٓ إِلَّا وَأَهۡلُهَا ظَٰلِمُونَ٥٩ ﴾ [القصص: ۵۱-۵۹].
(۵۱) و به تحقیق که سخن قصههای پیشین را به مشرکان و یهودیان بنیاسرائیل رساندیم، و وقتیکه رسولانمان را تکذیب کردند عذاب را بر آنها فرو نفرستادیم، تا از آن پند بگیرند و ایمان بیاورند که آنچه به امتهای پیشین رسید به آنها نرِسَد.
(۵۲) کسانیکه قبل از نزول قرآن بر ایمان به تورات استوار ماندند به دلیل خبردادن به قرآن و توصیف آن که در کتابهایشان مییابند به قرآن ایمان میآورند.
(۵۳) و هنگامیکه قرآن بر آنها خوانده میشود میگویند: به آن ایمان آوردیم بهراستی آن حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، و از جانب پروردگارمان نازل شده است، بهراستیکه ما پیش از این قرآن مسلمان بودیم زیرا به آنچه رسولان ‡ آورده بودند ایمان داشتیم.
(۵۴) اینها که صفات مذکور را دارند بهسبب صبر آنها بر ایمان به کتابهایشان، و ایمان آنها به محمد ج آنگاه که مبعوث شد، و گناهانی را که کسب کردهاند با نیکیهای اعمال صالح خویش دفع میکنند، و از آنچه که به آنها روزی دادهایم در راههای خیر انفاق میکنند الله پاداش عملشان را دو بار به آنها میدهد.
(۵۵) و این مؤمنان اهل کتاب هرگاه سخن باطلی بشنوند بدون اهمیت از آن روی میگردانند و خطاب به اصحاب سخن باطل میگویند: برای ما پاداش اعمال خودمان است، و برای شما پاداش اعمال خودتان است، از ناسزاگویی و آسیب ما در امان هستید، و همنشینی با جاهلان بهسبب زیان و آسیبی که بر دین و دنیا دارد سزاوار ما نیست.
(۵۶) - ای رسول- در حقیقت تو نمیتوانی هرکس مانند ابوطالب و غیر او را که دوست داری با راهنمایی به ایمان هدایت کنی، اما الله، تنها ذاتی است که هرکس را بخواهد به هدایت توفیق میدهد، و او تعالی بر اساس علم ازلی خویش آگاهتر است که چه کسانی به راه راست هدایت میشوند.
(۵۷) و مشرکان ساکن مکه با آوردن بهانه در پیروی از اسلام و ایمانِ به آن، گفتند: اگر از این اسلام که تو آوردهای پیروی کنیم دشمنانمان به سرعت ما را از سرزمین خودمان میرانند، آیا این مشرکان را در حرمی قرار ندادهایم که ریختن خون و ستم در آن حرام است، و در آن از تجاوز دیگران در امان هستند، و میوههای هر چیزی به عنوان روزی از جانب ما که بهسوی آنها میفرستیم به آنجا کشانده میشود؟! اما بیشتر آنها از نعمتهایی که الله بر آنها ارزانی داشته است آگاه نیستند تا در قبال آن شکر او تعالی را به جای آورند.
(۵۸) و چه بسیار شهرهایی که بر نعمت الله بر خویش ناسپاسی کردند و در گناهان و معاصی زیادهروی کردند، آنگاه عذابی را بر آنها فرستادیم و آنها را با آن عذاب نابود کردیم، این مساکن ویرانشدۀ آنها است که مردم بر آنها میگذرند و پس از ساکنان آنها کسی جز شمار اندکی از برخی رهگذران در آنها سکونت نکرده است، و ما وارثانی هستیم که آسمانها و زمین و تمام کسانیکه در آنهاست را به ارث میبریم.
(۵۹) و – ای رسول- پروردگارت هرگز شهرها را ویران نکرده است مگر پس از فرستادن رسولی در شهر بزرگ آنها تا عذری برایشان باقی نماند چنانکه تو را در امالقری، یعنی مکه، فرستاد و ما هرگز ساکنان شهرها را درحالیکه بر راه حق قرار داشتهاند نابود نکردهایم، بلکه فقط در صورتی آنها را نابود میکنیم که با کفر و ارتکاب گناهان ستمکار باشند.
برخی فواید آیات:
• فضیلت کسانی از اهل کتاب که به پیامبر محمد ج ایمان آورده، و اینکه دو اجر دارند.
• هدایتِ توفیق به دست الله است نه به دست غیر او، چه رسولان و چه دیگران.
• پیروی از حق وسیلهای برای امنیت است نه سبب ترس؛ آنگونه که مشرکان ادعا میکنند.
• خطر رفاه بر فرد و جامعه.
• یکی از مظاهر رحمت الله این است که مردم را جز پس از اتمام حجت با فرستادن رسولان، نابود نمیکند.
﴿وَمَآ أُوتِيتُم مِّن شَيۡءٖ فَمَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَزِينَتُهَاۚ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٦٠ أَفَمَن وَعَدۡنَٰهُ وَعۡدًا حَسَنٗا فَهُوَ لَٰقِيهِ كَمَن مَّتَّعۡنَٰهُ مَتَٰعَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا ثُمَّ هُوَ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ مِنَ ٱلۡمُحۡضَرِينَ٦١ وَيَوۡمَ يُنَادِيهِمۡ فَيَقُولُ أَيۡنَ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تَزۡعُمُونَ٦٢ قَالَ ٱلَّذِينَ حَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلُ رَبَّنَا هَٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ أَغۡوَيۡنَآ أَغۡوَيۡنَٰهُمۡ كَمَا غَوَيۡنَاۖ تَبَرَّأۡنَآ إِلَيۡكَۖ مَا كَانُوٓاْ إِيَّانَا يَعۡبُدُونَ٦٣ وَقِيلَ ٱدۡعُواْ شُرَكَآءَكُمۡ فَدَعَوۡهُمۡ فَلَمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَهُمۡ وَرَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَۚ لَوۡ أَنَّهُمۡ كَانُواْ يَهۡتَدُونَ٦٤ وَيَوۡمَ يُنَادِيهِمۡ فَيَقُولُ مَاذَآ أَجَبۡتُمُ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٦٥ فَعَمِيَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَنۢبَآءُ يَوۡمَئِذٖ فَهُمۡ لَا يَتَسَآءَلُونَ٦٦ فَأَمَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَعَسَىٰٓ أَن يَكُونَ مِنَ ٱلۡمُفۡلِحِينَ٦٧ وَرَبُّكَ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُ وَيَخۡتَارُۗ مَا كَانَ لَهُمُ ٱلۡخِيَرَةُۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٦٨ وَرَبُّكَ يَعۡلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمۡ وَمَا يُعۡلِنُونَ٦٩ وَهُوَ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ لَهُ ٱلۡحَمۡدُ فِي ٱلۡأُولَىٰ وَٱلۡأٓخِرَةِۖ وَلَهُ ٱلۡحُكۡمُ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٧٠ ﴾ [القصص: ۶۰-۷۰].
وقتی مشرکان دشواریهای جنگ و کساد تجارت را برای پیروی نکردن از حق بهانه آوردند، الله اینگونه به آنها پاسخ داد:
(۶۰) و آنچه که پروردگارتان به شما داده از مواردی است که در زندگی دنیا از آنها بهرهمند میشوید و خودتان را میآرایید سپس از بین میرود، و پاداش بزرگی که در آخرت نزد الله است از کالا و زیور دنیا بهتر و ماندگارتر است، پس آیا در این امر نمیاندیشید، تا آنچه را که باقی است بر آنچه که فانی است ترجیح دهید؟!
(۶۱) آیا کسیکه بهشت و نعمتهای ماندگار آن را در آخرت برایش وعده دادهایم مانند کسی است که مال و زیور در زندگی دنیا به او دادهایم و از آن بهرهمند میشود، سپس در روز قیامت از احضارشدگان بهسوی آتش جهنم است؟!
(۶۲) و روزیکه پروردگارشان اینگونه به آنها ندا میزند: کجایند شریکانم که آنها را به جای من عبادت میکردید و ادعا میکردید که شریکان من هستند؟
(۶۳) کسانی از دعوتگران بهسوی کفر که عذاب بر آنها واجب شده است میگویند: پروردگارا اینها کسانی هستند که آنها را گمراه ساختیم چنانکه خودمان گمراه شدیم، از آنها بهسوی تو بیزاری میجوییم، آنها ما را عبادت نمیکردند، و فقط شیاطین را عبادت میکردند.
(۶۴) و به آنها گفته میشود: شریکانتان را فراخوانید تا شما را از ذلتی که در آن هستید برهانند، آنگاه شریکانشان را میخوانند اما ندایشان را پاسخ نمیدهند، و عذاب آماده برای خودشان را میبینند، آنگاه آرزو میکنند که ای کاش در دنیا از هدایتیافتگان به راه حق بودند.
(۶۵) و روزیکه پروردگارشان اینگونه بر آنها ندا میزند: به رسولانم که آنها را بهسوی شما فرستادم چه پاسخی دادید؟
(۶۶) آنگاه چون یقین پیدا میکنند که بهسوی عذاب رانده میشوند از هراس آسیبی که در آن هستند آنچه را که به آن استدلال میکردند بر آنها پوشیده میماند و نه میتوانند چیزی بگویند، و نه میتوانند از یکدیگر بپرسند.
(۶۷) اما هر یک از این مشرکان که از کفرش توبه کند و به الله و رسولش ایمان آورد، و عمل صالح انجام دهد؛ امید است که از دستیافتگان به آنچه میطلبند، و نجاتیافتگان از آنچه از آن میترسند باشد.
(۶۸) و – ای رسول- پروردگار تو آنچه را که بخواهد بیافریند میآفریند، و هرکس را که بخواهد برای طاعت و نبوت خویش برمیگزیند، و مشرکان اختیاری ندارند تا بر الله اعتراض کنند، و او سبحانه از شریکانی که همراه او عبادت میکنند پاک و منزه است.
(۶۹) و پروردگار از آنچه که سینههایشان پنهان و آشکار میکند آگاه است، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۷۰) و او الله سبحانه است که هیچ معبود برحقی جز او نیست، تمام ستایشها در دنیا، و در آخرت فقط از آنِ اوست، و حکم قابل اجرا که هیچ بازگردانندهای ندارد برای اوست، و در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او بازگردانده میشوید.
برخی فواید آیات:
• عاقل کسی است که باقی را بر فانی ترجیح میدهد.
• توبه، آنچه قبل از آن بوده است را محو میکند.
• اختیار برای الله است نه برای بندگانش، پس بندگانش حق ندارند بر او اعتراض کنند.
• احاطۀ علم الله به اعمال آشکار و نهان بندگانش.
﴿قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِن جَعَلَ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمُ ٱلَّيۡلَ سَرۡمَدًا إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَنۡ إِلَٰهٌ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَأۡتِيكُم بِضِيَآءٍۚ أَفَلَا تَسۡمَعُونَ٧١ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِن جَعَلَ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمُ ٱلنَّهَارَ سَرۡمَدًا إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَنۡ إِلَٰهٌ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَأۡتِيكُم بِلَيۡلٖ تَسۡكُنُونَ فِيهِۚ أَفَلَا تُبۡصِرُونَ٧٢ وَمِن رَّحۡمَتِهِۦ جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ لِتَسۡكُنُواْ فِيهِ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٧٣ وَيَوۡمَ يُنَادِيهِمۡ فَيَقُولُ أَيۡنَ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تَزۡعُمُونَ٧٤ وَنَزَعۡنَا مِن كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدٗا فَقُلۡنَا هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ فَعَلِمُوٓاْ أَنَّ ٱلۡحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٧٥ ۞إِنَّ قَٰرُونَ كَانَ مِن قَوۡمِ مُوسَىٰ فَبَغَىٰ عَلَيۡهِمۡۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُۥ لَتَنُوٓأُ بِٱلۡعُصۡبَةِ أُوْلِي ٱلۡقُوَّةِ إِذۡ قَالَ لَهُۥ قَوۡمُهُۥ لَا تَفۡرَحۡۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡفَرِحِينَ٧٦ وَٱبۡتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَۖ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنۡيَاۖ وَأَحۡسِن كَمَآ أَحۡسَنَ ٱللَّهُ إِلَيۡكَۖ وَلَا تَبۡغِ ٱلۡفَسَادَ فِي ٱلۡأَرۡضِۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٧٧ ﴾ [القصص: ۷۱-۷۷].
(۷۱) - ای رسول- به این مشرکان بگو: به من خبر دهید اگر الله شب را بر شما جاویدان و مستمر قرار دهد، و تا روز قیامت ادامه یابد، کدام معبود غیر از الله روشناییای مانند روشنایی روز برایتان میآورد؟! پس آیا این حجتها را نمیشنوید، و نمیدانید که هیچ معبودی جز الله نیست که آن را برایتان بیاورد؟!
(۷۲) - ای رسول- به آنها بگو: به من خبر دهید اگر الله تا روز قیامت روز را بر شما همیشگی و مستمر گرداند، کدام معبود غیر از الله شبی که در آن آرام گیرید برایتان میآورد تا از خستگی کار در روز، استراحت کنید؟! پس آیا این آیات را نمیبینید، و نمیدانید که هیچ معبودی جز الله نیست که تمام این نشانهها را برایتان بیاورد؟!
(۷۳) و – ای مردم- از رحمت او سبحانه این است که شب را برایتان تاریک قرار داد؛ تا پس از اینکه از کار در روز خسته شدید در آن آرام گیرید، و روز را برایتان روشناییبخش قرار داد؛ تا در آن به جستجوی روزی بکوشید، و تا شکر نعمتهای الله بر خویش را بگذارید و ناسپاسی آنها را نکنید.
(۷۴) و روزیکه پروردگارشان اینگونه بر آنها ندا میزند: کجایند شریکانم که آنها را به جای من عبادت میکردید، و گمان میکردید که شریکان من هستند؟
(۷۵) و از هر امتی پیامبرش را حاضر میکنیم که به کفر و تکذیبی که بر آن بودند گواهی میدهد، آنگاه به تکذیب کنندگان این امتها میگوییم: حجتها و دلایل خویش را بر کفر و تکذیبی که بر آن بودید بیاورید، آنگاه حجتهایشان بریده میشود و به یقین میدانند که حقیقتی که هیچ تردیدی در آن نیست برای الله است، و شریکانی را که برای او سبحانه میساختند از آنها پنهان میشود.
الله پس از بیان اینکه فرعون بهسبب قدرتیافتن در زمین تکبر ورزید طغیان قارون بهسبب مال را بیان کرد و فرمود:
(۷۶) بهراستیکه قارون از قوم موسی ÷ بود که بر آنها تکبر ورزید، و از گنجهای اموال آنقدر به او دادیم که حمل کلیدهای گنجینههایش بر گروهی نیرومند سنگینی میکرد، آنگاه که قومش به او گفتند: بیش از حد شادی نکن؛ زیرا الله کسانی را که بیش از حد شادی و سرمستی میکنند دوست ندارد، بلکه بر آنها خشم میگیرد و آنها را بر این کار عذاب میکند.
(۷۷) و در اموالی که الله به تو داده است پاداش سرای آخرت را بجوی؛ به اینگونه که آن را در راههای خیر انفاق کن، و سهم خویش از خوردن و نوشیدن و پوشیدن سایر نعمتها، بدون اسراف و زیادهروی، فراموش نکن، و همچنانکه الله سبحانه به تو نیکی کرده است با پروردگارت و بندگان او به نیکی رفتار کن، و با ارتکاب گناهان و ترک طاعات در زمین فساد مجوی، زیرا الله فسادکاران در زمین با ارتکاب گناهان و ترک طاعات را دوست ندارد، بلکه بر آنها خشم میگیرد.
برخی فواید آیات:
• از پی یکدیگر درآمدن شب و روز یکی از نعمتهای الله است که شکر او تعالی را واجب میکند.
• سرکشی همانگونه که بهسبب ریاست و ملک صورت میگیرد بهسبب مال نیز انجام میشود.
• شادی بیش از حد، گناهی است که الله بر آن خشم میگیرد.
• ضرورت نصیحت برای کسیکه بر او ترس از فتنه میرود.
• خشم الله برای فسادکاران بر روی زمین.
﴿قَالَ إِنَّمَآ أُوتِيتُهُۥ عَلَىٰ عِلۡمٍ عِندِيٓۚ أَوَ لَمۡ يَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ قَدۡ أَهۡلَكَ مِن قَبۡلِهِۦ مِنَ ٱلۡقُرُونِ مَنۡ هُوَ أَشَدُّ مِنۡهُ قُوَّةٗ وَأَكۡثَرُ جَمۡعٗاۚ وَلَا يُسَۡٔلُ عَن ذُنُوبِهِمُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ٧٨ فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوۡمِهِۦ فِي زِينَتِهِۦۖ قَالَ ٱلَّذِينَ يُرِيدُونَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا يَٰلَيۡتَ لَنَا مِثۡلَ مَآ أُوتِيَ قَٰرُونُ إِنَّهُۥ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٖ٧٩ وَقَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ وَيۡلَكُمۡ ثَوَابُ ٱللَّهِ خَيۡرٞ لِّمَنۡ ءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗاۚ وَلَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلصَّٰبِرُونَ٨٠ فَخَسَفۡنَا بِهِۦ وَبِدَارِهِ ٱلۡأَرۡضَ فَمَا كَانَ لَهُۥ مِن فِئَةٖ يَنصُرُونَهُۥ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُنتَصِرِينَ٨١ وَأَصۡبَحَ ٱلَّذِينَ تَمَنَّوۡاْ مَكَانَهُۥ بِٱلۡأَمۡسِ يَقُولُونَ وَيۡكَأَنَّ ٱللَّهَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُۖ لَوۡلَآ أَن مَّنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡنَا لَخَسَفَ بِنَاۖ وَيۡكَأَنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨٢ تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗاۚ وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ٨٣ مَن جَآءَ بِٱلۡحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيۡرٞ مِّنۡهَاۖ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجۡزَى ٱلَّذِينَ عَمِلُواْ ٱلسَّئَِّاتِ إِلَّا مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٨٤ ﴾ [القصص: ۷۸-۸۴].
(۷۸) قارون گفت: جز این نیست که این اموال به خاطر علم و قدرتی که دارم به من داده شده است، پس من استحقاق آن را دارم. آیا قارون ندانسته بود که الله پیش از او امتهایی را نابود کرده است که از او قدرت بیشتری داشتند و مال بیشتری جمع کرده بودند؟! اما نه قدرتشان بر آنها سودی رساند و نه اموالشان، و در روز قیامت مجرمان در مورد گناهانشان مورد سوال قرار نمیگیرند زیرا الله از گناهان آنها آگاه است، و سوالکردن از آنها برای سرزنش و توبیخ است.
(۷۹) پس قارون برای نمایاندن ابهتش، در زیور خویش خارج شد، کسانی از اصحاب قارون که در زیور زندگی دنیا طمع میورزیدند گفتند: کاش از زیور دنیا مثل آنچه که به قارون داده شده است به ما داده میشد، بهراستیکه قارون دارای سهمی کافی و بزرگ است.
(۸۰) و کسانیکه علم به آنها داده شده بود وقتی قارون را در زیورش دیدند و آنچه را که اصحابش آرزو کردند شنیدند گفتند: وای بر شما! پاداش الله در آخرت، و نعمتهایی که برای کسیکه به او ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد آماده کرده است، بهتر است از زیور دنیا که به قارون داده شده است، و برای گفتن این سخن و عمل به اقتضای آن توفیق داده نمیشوند مگر شکیبایانی که بر ترجیح دادن پاداشی که نزد الله است بر کالای نابودشدنی دنیا شکیبایی میکنند.
(۸۱) آنگاه برای انتقام از قارون بهسبب سرکشیاش، او و خانهاش و کسانیکه در آن بودند را در زمین فرو بردیم، پس گروهی نداشت که او را در برابر الله یاری رساند، و خودش نیز نتوانست از خویش دفاع کند.
(۸۲) و کسانیکه قبل از فروبردن او در زمین مال و زینت او را آرزو میکردند، صبح حسرتخورده و پندگیرنده میگفتند: آیا ندانسته بودیم که الله روزی را برای هرکس از بندگانش که بخواهد میگستراند، و آن را برای هرکس از آنها که بخواهد تنگ میگرداند؟! اگر الله بر ما منت ننهاده بود که ما را بهسبب آنچه گفتیم مجازات نکرد؛ بهطور قطع همانگونه که قارون را در زمین فرو برد ما را نیز در زمین فرو میبرد، بهراستیکه کافران، نه در دنیا و نه در آخرت، رستگار نمیشوند، بلکه مقصد و سرانجام آنها تباهی در دنیا و آخرت است.
(۸۳) آن سرای آخرت را سرای نعمتها و تکریم قرار دادهایم برای کسانیکه خواستار گردنکشی در برابر ایمان به حق و پیروی از آن، و فساد در روی زمین نیستند، و سرانجام نیکو یعنی نعمتهای بهشتی، و رضایت الله در آنجا برای کسانی است که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه میکنند.
(۸۴) هرکس در روز قیامت یک نیکی – از نماز و زکات و روزه و سایر نیکیها- بیاورد جزایی بهتر از آن نیکی برایش است چون آن نیکی برایش تا ده نیکی همانند آن افزوده میشود، و هرکس در روز قیامت یک بدی – از کفر و رباخواری و زنا و سایر بدیها بیاورد- به کسانیکه بدیها را مرتکب شدهاند جز مثل آن چیزیکه انجام دادهاند جزا داده نمیشوند؛ بدون افزایش.
برخی فواید آیات:
• آفرینش و اندازهگیری هر خیر و نعمتی که در انسان وجود دارد، از جانب الله است.
• علما (در واقع) همان اهل حکمت و نجات از فتنهها هستند (نه هر شخصی که مدعی علم است)؛ زیرا علم صاحبش را به صواب متوجه میسازد.
• سرانجامِ برتریجویی و غرور در زمین و انتشار فساد، نابودی و تباهی است.
• گسترش رحمت و عدالت الله با افزودن بر نیکیهای مؤمن و نیفزودن بر بدیهای کافر.
﴿إِنَّ ٱلَّذِي فَرَضَ عَلَيۡكَ ٱلۡقُرۡءَانَ لَرَآدُّكَ إِلَىٰ مَعَادٖۚ قُل رَّبِّيٓ أَعۡلَمُ مَن جَآءَ بِٱلۡهُدَىٰ وَمَنۡ هُوَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٨٥ وَمَا كُنتَ تَرۡجُوٓاْ أَن يُلۡقَىٰٓ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبُ إِلَّا رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۖ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرٗا لِّلۡكَٰفِرِينَ٨٦ وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بَعۡدَ إِذۡ أُنزِلَتۡ إِلَيۡكَۖ وَٱدۡعُ إِلَىٰ رَبِّكَۖ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٨٧ وَلَا تَدۡعُ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَۘ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ كُلُّ شَيۡءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجۡهَهُۥۚ لَهُ ٱلۡحُكۡمُ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٨٨ ﴾ [القصص: ۸۵-۸۸].
(۸۵) در حقیقت همان ذاتیکه قرآن را بر تو نازل کرد و تبلیغش و عمل به آن را بر تو فرض گرداند بهطور قطع تو را پیروزمندانه به مکه بازمیگرداند، - ای رسول- به مشرکان بگو: پروردگارم بهتر میداند که چه کسی هدایت را آورده، و چه کسی در گمراهی آشکاری از هدایت و حقیقت قرار دارد.
(۸۶) و – ای رسول- بیندیش که – قبل از بعثت- امیدوار نبودی قرآن به عنوان وحی از جانب الله بر تو فرستاده شود، اما رحمتی از جانب او سبحانه فروفرستاده شدن قرآن بر تو را اقتضا کرد، پس یاور کافران بر گمراهیای که در آن هستند نباش.
(۸۷) و نباید این مشرکان تو را از آیات الله پس از اینکه بر تو نازل شد بازدارند تا تلاوت و تبلیغ آنها را رها کنی، و مردم را بهسوی ایمان به الله و توحید او و عمل به شریعتش دعوت کن، و از مشرکانی که همراه الله غیر او را عبادت میکنند مباش، بلکه از موحّدین و یکتاپرستانی باش که فقط الله یگانه را عبادت میکنند.
(۸۸) و جز الله معبودی همراه او تعالی عبادت نکن، هیچ معبود برحقی جز او نیست، همهچیز جز وجه او سبحانه نابود شونده است، و حکم فقط از آنِ اوست که به هرچه بخواهد حکم میکند، و در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او بازگردانیده میشوید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ أَحَسِبَ ٱلنَّاسُ أَن يُتۡرَكُوٓاْ أَن يَقُولُوٓاْ ءَامَنَّا وَهُمۡ لَا يُفۡتَنُونَ٢ وَلَقَدۡ فَتَنَّا ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۖ فَلَيَعۡلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْ وَلَيَعۡلَمَنَّ ٱلۡكَٰذِبِينَ٣ أَمۡ حَسِبَ ٱلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلسَّئَِّاتِ أَن يَسۡبِقُونَاۚ سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ٤ مَن كَانَ يَرۡجُواْ لِقَآءَ ٱللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ ٱللَّهِ لَأٓتٖۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٥ وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦ ﴾ [العنكبوت: ۱-۶].
برخی مقاصد سوره:
تمرکز بر موضوع ثبات و شکیبایی در برابر آزمایشها و فتنهها و سرانجامِ این کار.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓمٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
(۲) آیا مردم پنداشتند که با این سخن که بگویند: به الله ایمان آوردیم، رها میشوند بدون اینکه آزمایش شوند تا حقیقت آنچه گفتهاند مشخص گردد که آیا: واقعا مؤمن هستند؟! امر چنانکه آنها پنداشتهاند نیست.
(۳) و به تحقیق کسانی را که پیش از آنها بودند آزمودهایم، تا الله راستی راستگویان در ایمانشان و دروغ دروغگویان در ایمانشان را برایتان آشکارا معلوم دارد و کشف کند.
(۴) بلکه آیا کسانیکه مرتکب شرک و سایر گناهان میشوند میپندارند که میتوانند ما را ناتوان سازند، و از کیفر ما نجات یابند؟ بسیار زشت است حکمی که میکنند، زیرا آنها نه میتوانند الله را ناتوان سازند، و نه میتوانند از کیفر او نجات یابند اگر بر کفرشان بمیرند.
(۵) و هرکس به دیدار الله در روز قیامت ایمان دارد تا به او پاداش دهد باید بداند اجلی که الله برای این امر برایش مشخص کرده است به زودی آمدنی است، و او تعالی سخنان بندگانش را میشنود، و از اعمالشان آگاه است، ذرهای از سخنان و اعمالشان از دست او تعالی نمیرود، و بهزودی آنها را در قبال آنها جزا خواهد داد.
(۶) و هرکس با واداشتن نفس خویش بر طاعت و دوری از معصیت با آن بجنگد، و در راه الله جهاد کند فقط به نفع خویش میجنگد؛ زیرا نفع این کار به خودش بازمیگردد، و الله از تمام مخلوقاتش بینیاز است، زیرا طاعت آنها بر او نمیافزاید، و معصیت آنها از او نمیکاهد.
برخی فواید آیات:
• نهی از یاری رساندن به گمراهان.
• امر به چنگ زدن به توحید الله و دوری از شرک به او تعالی.
• ابتلا و آزمایش مؤمنان سنتی الهی است.
• بینیازی الله از طاعت بندگانش.
﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَحۡسَنَ ٱلَّذِي كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٧ وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ حُسۡنٗاۖ وَإِن جَٰهَدَاكَ لِتُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَآۚ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٨ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُدۡخِلَنَّهُمۡ فِي ٱلصَّٰلِحِينَ٩ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ فَإِذَآ أُوذِيَ فِي ٱللَّهِ جَعَلَ فِتۡنَةَ ٱلنَّاسِ كَعَذَابِ ٱللَّهِۖ وَلَئِن جَآءَ نَصۡرٞ مِّن رَّبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمۡۚ أَوَ لَيۡسَ ٱللَّهُ بِأَعۡلَمَ بِمَا فِي صُدُورِ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٠ وَلَيَعۡلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَيَعۡلَمَنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ١١ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّبِعُواْ سَبِيلَنَا وَلۡنَحۡمِلۡ خَطَٰيَٰكُمۡ وَمَا هُم بِحَٰمِلِينَ مِنۡ خَطَٰيَٰهُم مِّن شَيۡءٍۖ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ١٢ وَلَيَحۡمِلُنَّ أَثۡقَالَهُمۡ وَأَثۡقَالٗا مَّعَ أَثۡقَالِهِمۡۖ وَلَيُسَۡٔلُنَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عَمَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ١٣ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ فَلَبِثَ فِيهِمۡ أَلۡفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمۡسِينَ عَامٗا فَأَخَذَهُمُ ٱلطُّوفَانُ وَهُمۡ ظَٰلِمُونَ١٤ ﴾ [العنكبوت: ۷-۱۴].
(۷) و کسانیکه ایمان آورده و بر امتحان ما برای آنها شکیبایی کردهاند، و اعمال صالح انجام دادهاند بهطور قطع گناهانشان را بهسبب اعمال صالحی که انجام دادهاند پاک میکنیم، و در آخرت بر حسب بهترین اعمالی که در دنیا انجام میدادند به آنها پاداش میدهیم.
(۸) و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خویش نیکی و احسان کند، و – ای انسان- اگر پدر و مادرت در برابر تو کوشیدند تا چیزی را که به شریک قراردادن آن علم نداری با من شریک قرار دهی- چنانکه برای سعد بن اَبیوَقّاص در برابر مادرش رخ داد- در این کار از آنها فرمانبرداری نکن؛ زیرا هرگز اطاعت از مخلوق در نافرمانی از خالق جایز نیست، بازگشت شما در روز قیامت فقط بهسوی من است، آنگاه شما را به آنچه در دنیا انجام میدادید باخبر میسازم، و در قبال آن به شما جزا میدهم.
(۹) و کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند بهطور قطع در روز قیامت آنها را در زمرۀ صالحان درمیآوریم، و آنها را با صالحان حشر میکنیم، و پاداش صالحان را به آنها میدهیم.
(۱۰) و از مردم کسانی هستند که میگویند: به الله ایمان آوردیم، اما وقتی کافران آنها را به خاطر ایمانشان اذیت کنند آزار کافران برای خویش را مانند عذاب الله قرار میدهند آنگاه برای موافقت با کفار از ایمان بازمیگردند، و – ای رسول- اگر از جانب پروردگارت پیروزی به تو رسد بهطور قطع خواهند گفت: - ای مؤمنان- همانا ما بر ایمان با شما بودیم. آیا الله به آنچه در سینههای مردم است آگاهتر نیست؟! و کفر و ایمانی که در سینههایشان است بر او پوشیده نمیماند، پس چگونه الله را از آنچه در دلهایشان است خبر میدهند درحالیکه او تعالی از خود آنها به آنچه در سینههایشان وجود دارد آگاهتر است؟!
(۱۱) و بهطور قطع الله کسانی را که واقعاً ایمان آوردهاند میشناسد، و بهطور قطع منافقان را که ایمان را آشکار، و کفر را پنهان میکنند میشناسد.
(۱۲) و کسانیکه کفر ورزیدهاند به کسانیکه به یگانگی و وحدانیت الله ایمان آوردهاند میگویند: از دین ما و آنچه که ما بر آن هستیم پیروی کنید، ما گناهانتان را به جای شما به دوش میکشیم، و به جای شما در قبال گناهانتان جزا میشویم، اما ذرهای از گناهانشان را به دوش نمیکشند، و بهطور قطع آنها در این سخنشان دروغگو هستند.
چون (امکان دارد) از این بیان که کافران، گناهان دیگران را به دوش نمیکشند اینگونه فهمیده شود که کافرانی که بهسوی گمراهی خویش دعوت میکنند بهسبب این کار گناه اضافهای ندارند، به همین سبب این گمان را اینگونه برطرف فرمود:
(۱۳) و بهطور قطع این مشرکان که بهسوی باطل خویش دعوت میدهند گناهانی را که مرتکب شدهاند، و گناهان کسانی را که دعوت آنها را پیروی کردهاند به دوش خواهند کشید بدون اینکه ذرهای از گناهان پیروان آنها کاسته شود، و بهطور قطع در روز قیامت در مورد سخنان باطلی که در دنیا میساختند مورد سوال قرار خواهند گرفت.
(۱۴) و به تحقیق که نوح ÷ را رسولی بهسوی قومش فرستادیم، که نهصد و پنجاه سال در میان قومش ماند و آنها را بهسوی توحید الله فرا میخواند، اما او را تکذیب کردند و به کفرشان ادامه دادند، پس طوفان آنها را درحالیکه بهسبب کفر به الله و تکذیب رسولانش ستمکار بودند فراگرفت، و با غرق شدن نابود شدند.
برخی فواید آیات:
• الله با اعمال صالح گناهان را میپوشاند.
• وجوب نیکی بر پدر و مادر مورد تأکید قرار گرفته است.
• ایمان به الله، شکیبایی در برابر آزار دیدن در راه او تعالی را ایجاب میکند.
• هرکس سنت بدی را به جای گذارد گناه سنت بد و گناه تمام کسانیکه به آن عمل کنند بر اوست بدون اینکه ذرهای از گناهان کسانیکه به آن سنت بد عمل کردهاند کاسته شود.
﴿فَأَنجَيۡنَٰهُ وَأَصۡحَٰبَ ٱلسَّفِينَةِ وَجَعَلۡنَٰهَآ ءَايَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ١٥ وَإِبۡرَٰهِيمَ إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱتَّقُوهُۖ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١٦ إِنَّمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡثَٰنٗا وَتَخۡلُقُونَ إِفۡكًاۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ لَكُمۡ رِزۡقٗا فَٱبۡتَغُواْ عِندَ ٱللَّهِ ٱلرِّزۡقَ وَٱعۡبُدُوهُ وَٱشۡكُرُواْ لَهُۥٓۖ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ١٧ وَإِن تُكَذِّبُواْ فَقَدۡ كَذَّبَ أُمَمٞ مِّن قَبۡلِكُمۡۖ وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ١٨ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ كَيۡفَ يُبۡدِئُ ٱللَّهُ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥٓۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ١٩ قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ بَدَأَ ٱلۡخَلۡقَۚ ثُمَّ ٱللَّهُ يُنشِئُ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأٓخِرَةَۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٠ يُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ وَيَرۡحَمُ مَن يَشَآءُۖ وَإِلَيۡهِ تُقۡلَبُونَ٢١ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِۖ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ٢٢ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَلِقَآئِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ يَئِسُواْ مِن رَّحۡمَتِي وَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٢٣ ﴾ [العنكبوت: ۱۵-۲۳].
(۱۵) آنگاه نوح و مؤمنان همراهِ او در کشتی، را از نابودی با غرقشدن نجات دادیم، و کشتی را پندی برای مردم قرار دادیم تا از آن پند بگیرند.
(۱۶) و – ای رسول- قصۀ ابراهیم ÷ را به یاد آور آنگاه که به قومش گفت: فقط الله را عبادت کنید، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی از کیفرش بترسید، این کاری که به آن امر شدهاید برایتان بهتر است اگر بدانید.
(۱۷) - ای مشرکان- شما فقط بتهایی را عبادت میکنید که نه سود میرسانند و نه زیان؛ و آنگاه که استحقاق آنها برای عبادت را ادعا میکنید دروغ میبندید. بهراستی کسانی را که به جای الله عبادت میکنید برایتان مالک رزق و روزی نیستند تا به شما روزی دهند، پس روزی را نزد الله بجویید زیرا او روزیدهنده است، و تنها او را عبادت کنید، و در قبال روزیهایی که به شما ارزانی داشته است از او سپاسگزاری کنید، در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او بازمیگردید؛ نه بهسوی بتهایتان.
(۱۸) و – ای مشرکان- اگر آنچه را که محمد ج آورده است تکذیب کنید، بهطور قطع امتهای پیش از شما مانند قوم نوح و عاد و ثمود تکذیب کردهاند، و برعهدۀ رسول جز ابلاغ آشکار نیست، و آنچه را پروردگارش برای تبلیغ آن بهسوی شما بر او امر کرده است به شما رسانده است.
(۱۹) آیا این تکذیب کنندگان ندیدهاند که الله چگونه ابتدا آفرینش را آغاز میکند، سپس آن را پس از نابودیاش بازمیگرداند؟! بهراستیکه این کار بر الله آسان است، زیرا او ذات توانایی است که هیچ چیزی او را ناتوان نمیسازد.
(۲۰) - ای رسول- به این تکذیب کنندگان رستاخیز بگو: در زمین بگردید و بنیدیشید که الله چگونه آفرینش را آغاز کرد، سپس الله مردم را پس از مرگشان دوباره برای رستاخیز و حساب زنده میگرداند، بهراستیکه الله بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد، بنابراین از برانگیختن مردم ناتوان نیست همانگونه که از آفرینش اول آنها ناتوان نبوده است.
(۲۱) الله به عدل خویش هرکس از مخلوقاتش را بخواهد عذاب میکند، و به فضل خویش بر هر یک از مخلوقاتش بخواهد رحم میکند، و در روز قیامت برای حسابرسی فقط بهسوی او بازگردانیده میشوید آنگاه که شما را زنده از قبرهایتان برمیانگیزد.
(۲۲) و شما نمیتوانید از چنگ پروردگارتان در روید، و از کیفر او در زمین و آسمانها بگریزید، و غیر از الله هیچ دوستی ندارید که کارتان را برعهده بگیرد، و غیر از الله هیچ یاوری ندارید که عذاب را از شما دفع کند.
(۲۳) و کسانیکه به آیات الله سبحانه و به دیدار او تعالی در روز قیامت کفر ورزیدهاند، همانها از رحمت من ناامید هستند، و بهسبب کفرشان هرگز وارد بهشت نخواهند شد، و همانها هستند که عذابی رنجآور در آخرت در انتظارشان است.
برخی فواید آیات:
• بتها مالک رزق و روزی نیستند، پس استحقاق عبادت را ندارند.
• روزی فقط از الله طلب میشود که مالک روزی است.
• آغاز آفرینش دلیلی بر رستاخیز است.
• ورود به بهشت بر هرکسیکه بر کفرش بمیرد حرام است.
﴿فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُواْ ٱقۡتُلُوهُ أَوۡ حَرِّقُوهُ فَأَنجَىٰهُ ٱللَّهُ مِنَ ٱلنَّارِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٢٤ وَقَالَ إِنَّمَا ٱتَّخَذۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡثَٰنٗا مَّوَدَّةَ بَيۡنِكُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ ثُمَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَكۡفُرُ بَعۡضُكُم بِبَعۡضٖ وَيَلۡعَنُ بَعۡضُكُم بَعۡضٗا وَمَأۡوَىٰكُمُ ٱلنَّارُ وَمَا لَكُم مِّن نَّٰصِرِينَ٢٥ ۞فََٔامَنَ لَهُۥ لُوطٞۘ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَىٰ رَبِّيٓۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٦ وَوَهَبۡنَا لَهُۥٓ إِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَجَعَلۡنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ ٱلنُّبُوَّةَ وَٱلۡكِتَٰبَ وَءَاتَيۡنَٰهُ أَجۡرَهُۥ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٢٧ وَلُوطًا إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ إِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلۡفَٰحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنۡ أَحَدٖ مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٨ أَئِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلرِّجَالَ وَتَقۡطَعُونَ ٱلسَّبِيلَ وَتَأۡتُونَ فِي نَادِيكُمُ ٱلۡمُنكَرَۖ فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُواْ ٱئۡتِنَا بِعَذَابِ ٱللَّهِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٢٩ قَالَ رَبِّ ٱنصُرۡنِي عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٣٠ ﴾ [العنكبوت: ۲۴-۳۰].
(۲۴) اما پاسخ قوم ابراهیم به او – پس از اینکه آنها را به عبادت الله به یگانگی و ترک عبادت غیر او از نمادها امر کرد- چیزی نبود جز اینکه گفتند: برای یاری رساندن به نمادهایتان او را بکشید یا او را در آتش اندازید، ولی الله او را از آتش نجات داد، بهراستیکه در نجات ابراهیم ÷ از آتش پس از اینکه در آن افکنده شد پندهایی است برای مردمی که ایمان میآورند؛ چون آنها همان کسانی هستند که از عبرتها سود میبرند.
(۲۵) و ابراهیم ÷ به قومش گفت: شما نمادهایی را به عنوان معبود انتخاب کردهاید که آنها را برای آشنایی و دوستی میان یکدیگر در عبادت آنها در زندگی دنیا عبادت میکنید، سپس در روز قیامت این دوستیِ میان شما بریده میشود، و هنگام مشاهدۀ عذاب از یکدیگر بیزاری میجویید، و یکدیگر را نفرین میکنید، و قرارگاه شما که بهسوی آن پناه میبرید جهنم است، و یاورانی ندارید که شما را در برابر عذاب الله محافظت کنند، نه از نمادهایتان که آنها را به جای الله عبادت میکردید، و نه از غیر آنها.
(۲۶) پس لوط ÷ به او ایمان آورد، و ابراهیم ÷ گفت: من بهسوی پروردگارم به سرزمین مبارک شام هجرت میکنم، بهراستیکه او ذات شکست ناپذیری است که مغلوب نمیشود، و هرکس بهسوی او هجرت کند خوار نمیگردد، و او تعالی در تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.
(۲۷) و اسحاق ÷ و پسرش یعقوب ÷ را به ابراهیم ÷ دادیم، و نبوت و کتابهای نازل شده از جانب الله را در میان فرزندانش قرار دادیم، و پاداش شکیبایی او بر حق را با فرزندان صالح و یاد نیک در دنیا بر او بخشیدیم، و بهراستیکه او در آخرت پاداش صالحان را پاداش میگیرد، و آنچه در دنیا به او داده شده است از پاداش گرامی او در آخرت که برایش آماده شده است نمیکاهد.
(۲۸) و – ای رسول- لوط ÷ را به یاد آور آنگاه که به قومش گفت: بهراستیکه شما گناه زشتی را مرتکب میشوید که هیچیک از جهانیان پیش از شما در انجام آن بر شما پیشی نگرفته است، زیرا شما نخستین کسانی هستید که این گناه را که فطرت سالم از آن اِبا دارد به وجود آوردهاید.
(۲۹) آیا شما برای برآورده کردن شهوتتان با مردان از پشت درمیآمیزید، و راه را بر مسافران میبندید که از ترس فاحشهای که مرتکب میشوید از کنار شما نمیگذرند، و در مجالس خویش کارهای زشتی مانند برهنگی و رساندن آزار گفتاری و عملی به کسانیکه از کنار شما میگذرند انجام میدهید؟ اما پاسخ قومش به او پس از اینکه آنها را از انجام کارهای زشت نهی کرد، جز این نبود که به او گفتند: عذاب الله که ما را به آن تهدید میکنی بیاور اگر در ادعای خویش راستگو هستی.
(۳۰) لوط ÷ پس از آزار قومش و طلب نزول عذاب علیه خودشان برای تحقیر لوط ÷، با در دعا خواندن پروردگارش گفت: پروردگارا مرا بر قوم فسادکار در روی زمین بهسبب کفر و گناهان زشتی که منتشر میکنند پیروز گردان.
برخی فواید آیات:
• عنایت الله به بندگان صالحش که آنها را از مکر دشمنانشان نجات میدهد.
• فضیلت هجرت بهسوی الله.
• بزرگی جایگاه ابراهیم ÷ و خاندانش نزد الله تعالی.
• اعطای بخشی از اجر در دنیا به معنای کاستن پاداش در آخرت نیست.
• زشتی انجام امور منکر در مجالس عمومی.
﴿وَلَمَّا جَآءَتۡ رُسُلُنَآ إِبۡرَٰهِيمَ بِٱلۡبُشۡرَىٰ قَالُوٓاْ إِنَّا مُهۡلِكُوٓاْ أَهۡلِ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةِۖ إِنَّ أَهۡلَهَا كَانُواْ ظَٰلِمِينَ٣١ قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطٗاۚ قَالُواْ نَحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَن فِيهَاۖ لَنُنَجِّيَنَّهُۥ وَأَهۡلَهُۥٓ إِلَّا ٱمۡرَأَتَهُۥ كَانَتۡ مِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٣٢ وَلَمَّآ أَن جَآءَتۡ رُسُلُنَا لُوطٗا سِيٓءَ بِهِمۡ وَضَاقَ بِهِمۡ ذَرۡعٗاۖ وَقَالُواْ لَا تَخَفۡ وَلَا تَحۡزَنۡ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهۡلَكَ إِلَّا ٱمۡرَأَتَكَ كَانَتۡ مِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٣٣ إِنَّا مُنزِلُونَ عَلَىٰٓ أَهۡلِ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةِ رِجۡزٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ٣٤ وَلَقَد تَّرَكۡنَا مِنۡهَآ ءَايَةَۢ بَيِّنَةٗ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٣٥ وَإِلَىٰ مَدۡيَنَ أَخَاهُمۡ شُعَيۡبٗا فَقَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱرۡجُواْ ٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ٣٦ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلرَّجۡفَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دَارِهِمۡ جَٰثِمِينَ٣٧ وَعَادٗا وَثَمُودَاْ وَقَد تَّبَيَّنَ لَكُم مِّن مَّسَٰكِنِهِمۡۖ وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَصَدَّهُمۡ عَنِ ٱلسَّبِيلِ وَكَانُواْ مُسۡتَبۡصِرِينَ٣٨ ﴾ [العنكبوت: ۳۱-۳۸].
(۳۱) و وقتی فرشتگانی که آنها را برای مژده دادنِ ابراهیم ÷ به اسحاق ÷ و پس از او به پسرش یعقوب ÷ فرستادیم آمدند گفتند: بهراستیکه ما ساکنان شهر سَدوم، شهر قوم لوط را نابود خواهیم کرد؛ زیرا ساکنانش بهسبب کار فاحشهای که انجام میدهند ستمکار هستند.
(۳۲) ابراهیم ÷ به فرشتگان گفت: در این شهری که نابودی ساکنانش را میخواهید لوط ÷ قرار دارد که از ستمکاران نیست، فرشتگان گفتند: ما به کسانیکه در آن شهر هستند آگاهتر هستیم، بهطور قطع او و خانوادهاش را از نابودی نازلشده بر ساکنان شهر نجات خواهیم داد مگر همسرش که از باقیماندگان نابودشده است، و او را همراه آنها نابود خواهیم کرد.
(۳۳) و چون فرشتگانی که آنها را برای نابودی قوم لوط فرستادیم نزد لوط ÷ رسیدند لوط ÷ از ترس بر آنها به خاطر پلیدی قوم خویش از آمدنشان ناراحت و غمگین شد، چون فرشتگان در شکل مردانی نزدش آمده بودند، و قوم او شهوت را به جای زنان با مردان برآورده میکردند. فرشتگان به او گفتند: نترس، زیرا قومت هرگز آسیبی به تو نخواهند رساند، و بر نابودی آنها که به تو خبر دادیم اندوه مدار، زیرا ما تو و خانوادهات را نجات میدهیم، جز همسرت که از باقیماندگان نابودشده است، و او را همراه آنها نابود خواهیم کرد.
(۳۴) بهراستیکه ما بر ساکنان این شهر که پلیدیها را انجام میدادند به کیفر خروج آنها از طاعت الله با فاحشۀ زشتی که انجام میدادند، یعنی درآمیختن با مردان از روی شهوت به جای زنان، عذابی از آسمان، یعنی سنگهایی از گِل خشک فرو خواهیم فرستاد.
(۳۵) و به تحقیق در این شهر که آن را نابود کردیم نشانهای آشکار برای مردمی که میاندیشند باقی گذاشتیم؛ زیرا آنها همان کسانی هستند که از نشانهها پند میگیرند.
(۳۶) و بهسوی مَدیَن برادر نَسَبیشان شعیب ÷ را فرستادیم، و گفت: ای قوم من، تنها الله را عبادت کنید، و به عبادت او توسط خویش به پاداش روز آخرت امیدوار باشید، و با انجام و نشر گناهان در زمین فساد برپا نکنید.
(۳۷) اما قومش او را تکذیب کردند، پس زلزله آنها را فراگرفت، و درحالیکه چهرههایشان به خاک چسبیده بود، و هیچ حرکتی نداشتند در خانههایشان بر صورت افتادند.
(۳۸) و همچنین عاد قوم هود ÷، و ثمود قوم صالح ÷ را نابود کردیم، و – ای مردم مکه- از مسکنهایشان در حِجر و شِحر از حضرموت آنچه را که بر نابودی آنها دلالت دارد بر شما آشکار شده است، زیرا مسکنهای خالی آنها بر این امر گواه است، و شیطان اعمالشان از کفر و سایر گناهان را که مرتکب شدند برایشان آراست، و آنها را از راه راست بازگرداند، درحالیکه بهسبب آنچه رسولانشان به آنها آموخته بودند نسبت به حق و گمراهی و هدایت و انحراف بینا بودند، اما پیروی از هوس را بر پیروی از هدایت برگزیدند.
برخی فواید آیات:
• این فرمودۀ الله تعالی ﴿وَقَد تَّبَيَّنَ ...﴾ بر شناخت عرب از مساکن و قصههای اقوام نابود شده دلالت دارد.
• پیوندهای انسانی (خویشاوندی) جز با وجود ایمان سودی نمیرسانند.
• اشتیاق بر امنیت و سلامت مهمانان از تجاوز بر آنها.
• مثال نابود شدگان با عذاب پندی برای پندگیران است.
• علم به حق با وجود پیروی از هوس و ترجیح هوس بر هدایت نفعی نمیرساند.
﴿وَقَٰرُونَ وَفِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَۖ وَلَقَدۡ جَآءَهُم مُّوسَىٰ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَٱسۡتَكۡبَرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا كَانُواْ سَٰبِقِينَ٣٩ فَكُلًّا أَخَذۡنَا بِذَنۢبِهِۦۖ فَمِنۡهُم مَّنۡ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِ حَاصِبٗا وَمِنۡهُم مَّنۡ أَخَذَتۡهُ ٱلصَّيۡحَةُ وَمِنۡهُم مَّنۡ خَسَفۡنَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ وَمِنۡهُم مَّنۡ أَغۡرَقۡنَاۚ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظۡلِمَهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٤٠ مَثَلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡلِيَآءَ كَمَثَلِ ٱلۡعَنكَبُوتِ ٱتَّخَذَتۡ بَيۡتٗاۖ وَإِنَّ أَوۡهَنَ ٱلۡبُيُوتِ لَبَيۡتُ ٱلۡعَنكَبُوتِۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٤١ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ مِن شَيۡءٖۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٤٢ وَتِلۡكَ ٱلۡأَمۡثَٰلُ نَضۡرِبُهَا لِلنَّاسِۖ وَمَا يَعۡقِلُهَآ إِلَّا ٱلۡعَٰلِمُونَ٤٣ خَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٤٤ ٱتۡلُ مَآ أُوحِيَ إِلَيۡكَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَۖ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ تَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِۗ وَلَذِكۡرُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تَصۡنَعُونَ٤٥ ﴾ [العنكبوت: ۳۹-۴۵].
(۳۹) و قارون را – آنگاه که بر قوم موسی ÷ سرکشی کرد- با فروبردن خودش و خانهاش در زمین از بین بردیم، و فرعون و وزیرش هامان را با غرق کردن در دریا نابود کردیم، درحالیکه موسی ÷ آیات روشن و دلالت کننده بر راستگوییاش را برایشان آورده بود، اما آنها در سرزمین مصر از ایمان به او سر باز زدند، و نمیتوانستند از عذاب ما فرار کنند.
(۴۰) پس تمام کسانی را که قبلا بیان شدند به عذاب نابود کنندۀ خویش گرفتیم، از جمله آنها قوم لوط بودند که سنگهایی از گِل خشک و متراکم بر آنها فروفرستادیم، و از آنها قوم صالح و قوم شعیب بودند که فریادی آنها را فراگرفت، و از آنها قارون بود که او و خانهاش را به زمین فرو بردیم، و از آنها قوم نوح و فرعون و هامان بودند که آنها را با غرق کردن نابود کردیم، و الله با نابود کردن آنها بدون گناه بر آنها ستم نکرد، بلکه آنها خودشان با ارتکاب گناهان به خودشان ستم میکردند، و سزاوار عذاب شدند.
(۴۱) مَثَل مشرکان که نمادهایی را به جای الله گرفتند و آنها را به امید نفع یا شفاعت عبادت میکنند مانند عنکبوت است که خانهای ساخته است که در برابر تجاوز از او محافظت کند، و بهراستیکه سستترین خانهها خانۀ عنکبوت است، زیرا دشمنی را از او دفع نمیکند، و همچنین است نمادهایشان، که نه نفع میرسانند و نه زیانی میرسانند و نه شفاعت میکنند، اگر مشرکان از این امر آگاه بودند بهطور قطع نمادهایی نمیگرفتند که آنها را به جای الله عبادت کنند.
(۴۲) در حقیقت الله آنچه را که به جای او عبادت میکنند میداند، و هیچچیز از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند، و او ذات شکست ناپذیری است که مغلوب نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیر خویش بسیار دانا است.
(۴۳) و هدف از بیان این مثالها برای مردم آن است که آنها را نسبت به حق هوشیار و بینا کند، و آنها را بهسوی حق هدایت گرداند، اما جز عالمان به شریعت و حکمتهای الله، کسی آنها را به وجه مطلوب درک نمیکند.
(۴۴) الله آسمانها و زمین را به حق آفریده، و هرگز آنها را به باطل و بیهوده نیافریده است، بهراستیکه در این آفرینش دلالت آشکاری است بر قدرت الله برای مؤمنان؛ زیرا آنها هستند که از آفرینش الله به آفریدگار سبحانه راهنمایی میشوند، اما کافران از کنار آیات موجود در کرانههای هستی و مخلوقات میگذرند بدون اینکه به عظمت و قدرت آفریدگار سبحانه توجه و اعتنایی بکنند.
(۴۵) - ای رسول- آنچه را الله از قرآن بر تو وحی کرده است بر مردم بخوان، و نماز را به کاملترین وجه برپادار، زیرا نمازِ ادا شده به صورت کامل بهسبب نورِ بازدارنده از ارتکاب گناهان و راهنما بهسوی اعمال صالح که در دلها ایجاد میکند نمازگزار را از وقوع در گناهان و منکرات نهی میکند. و بهطور قطع که یاد الله از هر چیزی بزرگتر و برتر است، و الله آنچه را که انجام میدهید میداند، و ذرهای از اعمال شما بر او تعالی پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال اعمالتان، اگر خیر باشد به جزای خیر، و اگر شر باشد به جزای شر، جزا میدهد.
برخی فواید آیات:
• اهمیت ضرب المثل: «مثل عنکبوت».
• تعدد انواع عذاب در دنیا.
• الله از ظلم پاک است.
• توسل به غیر الله توسل به سستترین اسباب است.
• اهمیت نماز در اصلاح رفتار مؤمن.
﴿۞وَلَا تُجَٰدِلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ إِلَّا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡهُمۡۖ وَقُولُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱلَّذِيٓ أُنزِلَ إِلَيۡنَا وَأُنزِلَ إِلَيۡكُمۡ وَإِلَٰهُنَا وَإِلَٰهُكُمۡ وَٰحِدٞ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ٤٦ وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَۚ فَٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۖ وَمِنۡ هَٰٓؤُلَآءِ مَن يُؤۡمِنُ بِهِۦۚ وَمَا يَجۡحَدُ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَّا ٱلۡكَٰفِرُونَ٤٧ وَمَا كُنتَ تَتۡلُواْ مِن قَبۡلِهِۦ مِن كِتَٰبٖ وَلَا تَخُطُّهُۥ بِيَمِينِكَۖ إِذٗا لَّٱرۡتَابَ ٱلۡمُبۡطِلُونَ٤٨ بَلۡ هُوَ ءَايَٰتُۢ بَيِّنَٰتٞ فِي صُدُورِ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَۚ وَمَا يَجۡحَدُ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَّا ٱلظَّٰلِمُونَ٤٩ وَقَالُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَٰتٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ قُلۡ إِنَّمَا ٱلۡأٓيَٰتُ عِندَ ٱللَّهِ وَإِنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٞ مُّبِينٌ٥٠ أَوَ لَمۡ يَكۡفِهِمۡ أَنَّآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ يُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَرَحۡمَةٗ وَذِكۡرَىٰ لِقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٥١ قُلۡ كَفَىٰ بِٱللَّهِ بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡ شَهِيدٗاۖ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱلۡبَٰطِلِ وَكَفَرُواْ بِٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٥٢ ﴾ [العنكبوت: ۴۶-۵۲].
(۴۶) و – ای مؤمنان- با یهود و نصاری گفتگو و مجادله نکنید جز به روش نیکوتر و طریق نمونه که همان دعوت با اندرز و دلایل آشکار است، مگر کسانی از آنها که با ستیز و لجبازی ستم کردند، و جنگ علیه شما را اعلام کردند، که با آنها بجنگید تا اسلام آورند یا جزیه را خوار و ذلیل به دست خویش بدهند، و به یهود و نصاری بگویید: به آنچه الله از قرآن بهسوی ما نازل کرده است ایمان آوردیم، و به آنچه از تورات و انجیل که بهسوی شما نازل کرده است ایمان آوردیم، و معبود ما و معبود شما یکی است که در الوهیت و ربوبیت و کمال خویش هیچ شریکی ندارد، و ما فقط در برابر او تسلیم و فروتن هستیم.
(۴۷) و همانگونه که کتابها را بر کسانیکه پیش از تو بودند فرو فرستادیم قرآن را بر تو نازل کردیم، پس برخی از اینها – مانند عبدالله بن سلام- که تورات را میخوانند به آن ایمان میآورند؛ چون توصیف آن را در کتابهایشان مییابند، و از این مشرکان کسی است که به قرآن ایمان میآورد، و کسی آیات ما را انکار نمیکند مگر کافر که عادت آنها کفر و انکار حق با وجود ظهورش است.
(۴۸) و – ای رسول- تو هیچ کتابی را پیش از قرآن نمیخواندی، و هیچ چیزی با دستت نمینوشتی؛ زیرا درسنخواندهای بودی که نه میخواند و نه مینوشت، و اگر میخواندی و مینوشتی بهطور قطع مردم نادان در نبوت تو شک میکردند و مدعی میشدند که از روی کتابهای پیشین مینوشتی.
(۴۹) بلکه قرآن نازلشده بر تو آیات روشنی است در سینههای مؤمنانی که علم به آنها عطا شده است، و آیات ما را جز کسانیکه با کفر و شرک به الله بر خودشان ستم کردهاند انکار نمیکنند.
(۵۰) و مشرکان گفتند: چرا بر محمد نشانههایی مثل آنچه که بر رسولان پیش از او نازل شد نازل نمیشود، - ای رسول- به این پیشنهاد دهندگان بگو: آیات فقط به دست الله سبحانه است، که هر وقت بخواهد آنها را فرو میفرستد، و فروفرستادن آنها در اختیار من نیست، و من فقط انذار دهندهای آشکار از کیفر الله برایتان هستم.
(۵۱) - ای رسول- آیا برای این پیشنهاد دهندگانِ نشانهها کافی نبوده است که قرآن را که بر آنها میخوانی بر تو نازل کردیم. بهراستیکه در قرآنِ نازلشده بر آنها رحمت و اندرزی است برای مردمیکه ایمان میآورند، چون آنها هستند که از آنچه در قرآن وجود دارد سود میبرند، پس آنچه بر آنها نازل شده بهتر است از آنچه که پیشنهاد دادهاند؛ از قبیل آنچه که بر رسولان پیشین نازل شده است.
(۵۲) - ای رسول- بگو گواهی الله سبحانه بر راستگوییام در آنچه آوردهام، و بر تکذیب آن از سوی شما، کافی است، او تعالی از آنچه در آسمانها و آنچه در زمین وجود دارد آگاه است، و هیچچیز در آسمانها و زمین بر او پوشیده نمیماند، و کسانیکه به باطل، به تمام آنچه که به جای الله عبادت میشوند ایمان آوردهاند، و به الله که سزاوارِ عبادت شدن به یگانگی است کفر ورزیدهاند، همانها بهسبب تبدیل ایمان به کفر زیانکار هستند.
برخی فواید آیات:
• مجادله با اهل کتاب به نیکوترین روش.
• ایمان به تمام رسولان و کتابها بدون گذاشتن تفاوت، شرط صحت ایمان است.
• قرآن کریم، نشانۀ جاویدان و حجت همیشگی بر راستگویی پیامبر ج است.
﴿وَيَسۡتَعۡجِلُونَكَ بِٱلۡعَذَابِ وَلَوۡلَآ أَجَلٞ مُّسَمّٗى لَّجَآءَهُمُ ٱلۡعَذَابُۚ وَلَيَأۡتِيَنَّهُم بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٥٣ يَسۡتَعۡجِلُونَكَ بِٱلۡعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةُۢ بِٱلۡكَٰفِرِينَ٥٤ يَوۡمَ يَغۡشَىٰهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِن فَوۡقِهِمۡ وَمِن تَحۡتِ أَرۡجُلِهِمۡ وَيَقُولُ ذُوقُواْ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٥٥ يَٰعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ أَرۡضِي وَٰسِعَةٞ فَإِيَّٰيَ فَٱعۡبُدُونِ٥٦ كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۖ ثُمَّ إِلَيۡنَا تُرۡجَعُونَ٥٧ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ غُرَفٗا تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ نِعۡمَ أَجۡرُ ٱلۡعَٰمِلِينَ٥٨ ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٥٩ وَكَأَيِّن مِّن دَآبَّةٖ لَّا تَحۡمِلُ رِزۡقَهَا ٱللَّهُ يَرۡزُقُهَا وَإِيَّاكُمۡۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٦٠ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٦١ ٱللَّهُ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُ لَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٦٢ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِ مَوۡتِهَا لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ٦٣ ﴾ [العنكبوت: ۵۳-۶۳].
(۵۳) - ای رسول- مشرکان به تأکید از تو خواستار تعجیل در عذابی هستند که آنها را از آن انذار دادهای، و اگر الله زمانی را برای عذابشان مقدر نکرده بود که هیچ تقدم و تأخری ندارد بهطور قطع عذابی را که طلب کردند برایشان میآمد، و ناگهان و بدون اینکه انتظارش را داشته باشند آنها را فرا میگرفت.
(۵۴) به تاکید از تو خواستار تعجیل در عذابی هستند که آن را به آنها وعده دادهای، درحالیکه جهنم که الله آن را به کافران وعده داده است آنها را احاطه میکند، و نمیتوانند از عذاب آن فرار کنند.
(۵۵) روزیکه عذاب از فرازشان آنها را میپوشاند، و از زیر پاهایشان فرشی برایشان است، و الله از روی توبیخ به آنها میفرماید: جزای شرک و گناهانی را که انجام میدادید بچشید.
(۵۶) ای بندگان من که به من ایمان آوردهاید، از سرزمینی که در آن قادر بر عبادت من نیستید هجرت کنید، زیرا سرزمین من فراخ است پس تنها مرا عبادت کنید، و هیچکس را با من شریک نگردانید.
(۵۷) و ترس از مرگ نباید شما را از هجرت بازدارد، هر نفسی مرگ را میچشد، سپس در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی ما بازگردانده میشوید.
(۵۸) و کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح نزدیککننده به او تعالی را انجام دادهاند بهطور قطع آنها را در اتاقهایی از بهشت جای میدهیم که از زیر آنها رودها جاری است و برای همیشه در آنها میمانند، و هرگز از بین نمیروند. این پاداش عملکنندگان به طاعت الله، چه پاداش نیکویی است.
(۵۹) چه نیکوست پاداش عملکنندگان به طاعت الله که بر طاعت و در برابر معصیت او تعالی شکیبایی کردند، و در تمام کارهایشان فقط بر پروردگارشان اعتماد میکنند.
(۶۰) تمام جنبندگان- با وجود فراوانی- که نه میتوانند روزی خود را جمع کنند و نه میتوانند آن را حمل کنند؛ الله است که آنها و شما را روزی میدهد. پس عذری برای ترک هجرت از ترس گرسنگی ندارید، و او تعالی سخنانتان را میشنود، و از نیات و افعالتان آگاه است، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۶۱) و – ای رسول- اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی آسمانها را آفریده است؟ و چه کسی زمین را آفریده است؟ و چه کسی خورشید و ماه را که از پی یکدیگر میآیند رام کرده است؟ بهطور قطع خواهند گفت: الله آنها را آفریده است، پس چگونه از ایمان به یگانگی و وحدانیت الله بازگردانده میشوند، و به جای او معبودهایی را عبادت میکنند که نه نفع میرسانند و نه زیان؟!
(۶۲) الله بهسبب حکمتی که خودش آن را میداند روزی را برای هرکس از بندگانش که بخواهد میگستراند، و آن را برای هرکس بخواهد تنگ میگرداند، زیرا الله بر هر چیزی آگاه است، و هیچچیز بر او تعالی پوشیده نمیماند، پس تدبیری که مناسب بندگانش است بر او پوشیده نمیماند.
(۶۳) و – ای رسول- اگر از مشرکان بپرسی: چه کسی آب را از آسمان فرو فرستاده سپس زمین را پس از اینکه خشک و لمیرزع بود بهوسیلۀ آن آب رویانید؟ بهطور قطع خواهند گفت: الله آب را از آسمان فرو فرستاد و زمین را با آن رویانید، - ای رسول- بگو: تمام ستایشها از آنِ الله است که حجت را بر شما آشکار کرد، بلکه آنچه به دست میآید این است که بیشتر آنها نمیاندیشند؛ زیرا اگر میاندیشیدند نمادهایی را که نه نفع میرسانند و نه زیان، شریک الله قرار نمیدادند.
برخی فواید آیات:
• به شتابخواستن عذاب توسط کافر دلیلی بر نادانی اوست.
• باب هجرت به هدف حفظ دین باز است.
• فضیلت صبر و توکل بر الله.
• اقرار به ربوبیت بدون اقرار به الوهیت، نجات و ایمان را برای صاحبش محقق نمیگرداند.
﴿وَمَا هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا لَهۡوٞ وَلَعِبٞۚ وَإِنَّ ٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَ لَهِيَ ٱلۡحَيَوَانُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٦٤ فَإِذَا رَكِبُواْ فِي ٱلۡفُلۡكِ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ إِذَا هُمۡ يُشۡرِكُونَ٦٥ لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ وَلِيَتَمَتَّعُواْۚ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٦٦ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا جَعَلۡنَا حَرَمًا ءَامِنٗا وَيُتَخَطَّفُ ٱلنَّاسُ مِنۡ حَوۡلِهِمۡۚ أَفَبِٱلۡبَٰطِلِ يُؤۡمِنُونَ وَبِنِعۡمَةِ ٱللَّهِ يَكۡفُرُونَ٦٧ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بِٱلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُۥٓۚ أَلَيۡسَ فِي جَهَنَّمَ مَثۡوٗى لِّلۡكَٰفِرِينَ٦٨ وَٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ فِينَا لَنَهۡدِيَنَّهُمۡ سُبُلَنَاۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَمَعَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٦٩ ﴾ [العنكبوت: ۶۴-۶۹].
(۶۴) و این زندگی دنیا- با تمایلات و کالاهایی که در آن است- جز سرگرمی و بازیچهای برای دلهای کسانیکه شیفتۀ آن هستند چیز دیگری نیست، و دیری نمیگذرد که به سرعت پایان مییابد، و بهراستیکه سرای آخرت بهسبب ماندگاریاش زندگی حقیقی است. اگر میدانستند بهطور قطع آنچه را که از بینرفتنی است بر آنچه که ماندگار است ترجیح نمیدادند.
الله پس از ثبت تناقض مشرکان بر آنها؛ در ایمان آنها به ربوبیت الله وقتی در مورد کسیکه آسمانها و زمین را آفریده از آنها سوال میشود، و کفرشان به الوهیت آنگاه که غیر او تعالی را عبادت میکنند، تناقضی دیگر را بر آنها ثبت کرد یعنی اخلاص توحید از سوی آنها هنگام ترس از غرق شدن و بازگشت آنها به شرک هنگام نجات از غرق شدن؛ و فرمود:
(۶۵) و مشرکان هنگامیکه بر کشتیها روی دریا سوار میشوند الله را به تنهایی و خالصانه در دعا میخوانند که آنها را از غرقشدن نجات دهد، اما وقتیکه آنها را از غرقشدن نجات دهد مشرکانه بازمیگردند و معبودهایشان را همراه الله میخوانند.
(۶۶) مشرکانه بازمیگردند تا نعمتهایی را که به آنها عطا کردهایم ناسپاسی کنند، و از آنچه از زیور زندگی دنیا که به آنها داده شده است بهرهمند گردند، پس بهزودی هنگام مرگشان از سرانجامِ بدِ خویش آگاه خواهند شد.
(۶۷) آیا اینها که نعمت الله بر خودشان را آنگاه که الله آنها را از غرقشدن رهانید ناسپاسی میکنند نعمتی دیگر را ندیدهاند، و آن اینکه حرمی را برایشان قرار دادهایم که در آن بر خونها و اموالشان ایمن هستند، درحالیکه دیگران مورد غارت قرار میگیرند، چنانکه کشته و اسیر میشوند و زنان و فرزندانشان به اسارت گرفته میشوند و اموالشان چپاول میشود، پس آیا به معبودهای ادعایی و باطل خویش ایمان میآورند، و نعمت الله بر خودشان را ناسپاسی میکنند، و شکر آن را برای الله به جای نمیآورند؟!
(۶۸) هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که این دروغ را به الله ببندد که شریکی به او نسبت دهد، یا حقی را که رسولش آورده است تکذیب کند، بدون تردید در جهنم مَسکنی برای کافران و امثال آنها است.
(۶۹) و بهطور قطع کسانیکه در جستجوی رضایت ما با نفس خویش جنگیدهاند را برای رسیدن به راه راست توفیق میدهیم، و بهراستیکه الله با یاری و نصر و هدایت، همراه نیکوکاران است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ غُلِبَتِ ٱلرُّومُ٢ فِيٓ أَدۡنَى ٱلۡأَرۡضِ وَهُم مِّنۢ بَعۡدِ غَلَبِهِمۡ سَيَغۡلِبُونَ٣ فِي بِضۡعِ سِنِينَۗ لِلَّهِ ٱلۡأَمۡرُ مِن قَبۡلُ وَمِنۢ بَعۡدُۚ وَيَوۡمَئِذٖ يَفۡرَحُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ٤ بِنَصۡرِ ٱللَّهِۚ يَنصُرُ مَن يَشَآءُۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٥ ﴾ [الروم: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
بیان این حقیقت جهان هستی که مدیریت تمام امور و احوال و رویدادها فقط برای الله است؛ چنانکه او تعالی میفرماید: ﴿لِلَّهِ ٱلۡأَمۡرُ مِن قَبۡلُ وَمِنۢ بَعۡدُ ﴾
تفسیر:
(۱) ﴿الٓمٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) فارس روم را شکست داد.
(۳) در نزدیکترین سرزمین شام به سرزمینهای فارس، و پس از پیروزی فارس بر آنها، به زودی روم بر آنها چیره خواهند شد.
(۴) در زمانیکه کمتر از سه سال، و بیشتر از ده سال نیست. تمام امور قبل و بعد پیروزی روم از آنِ الله است، و روزیکه روم بر فارس پیروز میشود مؤمنان شاد میشوند.
(۵) بهسبب یاری روم توسط الله شاد میشوند زیرا آنها اهل کتاب هستند، الله هرکس را بخواهد بر هرکس که بخواهد پیروز میگرداند، و او تعالی ذات شکست ناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود و نسبت به بندگان مؤمن خویش بسیار مهربان است.
برخی فواید آیات:
• پناه آوردن به الله و فراموشی بتها هنگام سختی توسط مشرکان، و شرک ورزیدن آنها در آسانی، بر اشتباه و سردرگمی آنها دلالت دارد.
• جهاد در راه الله سبب راهیابی بهسوی حق است.
• خبر دادن قرآن از امور غیبی دلالت دارد بر اینکه از جانب الله است.
﴿وَعۡدَ ٱللَّهِۖ لَا يُخۡلِفُ ٱللَّهُ وَعۡدَهُۥ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٦ يَعۡلَمُونَ ظَٰهِرٗا مِّنَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَهُمۡ عَنِ ٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ غَٰفِلُونَ٧ أَوَ لَمۡ يَتَفَكَّرُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۗ مَّا خَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَأَجَلٖ مُّسَمّٗىۗ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِ بِلِقَآيِٕ رَبِّهِمۡ لَكَٰفِرُونَ٨ أَوَ لَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُوٓاْ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗ وَأَثَارُواْ ٱلۡأَرۡضَ وَعَمَرُوهَآ أَكۡثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِۖ فَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظۡلِمَهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٩ ثُمَّ كَانَ عَٰقِبَةَ ٱلَّذِينَ أَسَٰٓـُٔواْ ٱلسُّوٓأَىٰٓ أَن كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَكَانُواْ بِهَا يَسۡتَهۡزِءُونَ١٠ ٱللَّهُ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ ثُمَّ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ١١ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يُبۡلِسُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ١٢ وَلَمۡ يَكُن لَّهُم مِّن شُرَكَآئِهِمۡ شُفَعَٰٓؤُاْ وَكَانُواْ بِشُرَكَآئِهِمۡ كَٰفِرِينَ١٣ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يَوۡمَئِذٖ يَتَفَرَّقُونَ١٤ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَهُمۡ فِي رَوۡضَةٖ يُحۡبَرُونَ١٥ ﴾ [الروم: ۶-۱۵].
(۶) این پیروزی وعدهای از جانب الله تعالی است، و با تحقق آن مؤمنان به وعدۀ الله بر پیروزی یقین بیشتری پیدا میکنند، اما بیشتر مردم بهسبب کفرشان این امر را درک نمیکنند.
(۷) ایمان و احکام شریعت را نمیشناسند، و فقط ظاهری از زندگی دنیا را که به کسب معاش و ساختن تمدن مادی مربوط است میشناسند، اما از آخرت که سرای زندگی حقیقی است رویگردان هستند، و به آن اهمیت نمیدهند.
(۸) آیا این مشرکان تکذیبکننده در خویشتن نیندیشیدهاند که الله چگونه آنها را آفرید و بیاراست.
آسمانها و زمین را فقط به حق آفریده، و بیهوده نیافریده است، و برای بقای آن دو در دنیا سررسیدی مشخص قرار داده است، اما بسیاری از مردم به دیدار پروردگارشان در روز قیامت کافر هستند، از این رو با انجام عمل صالح و پسندیده نزد پروردگارشان، برای رستاخیز آماده نمیشوند.
(۹) آیا اینها در زمین نگشتهاند تا بیندیشند سرانجامِ امتهای تکذیبکننده پیش از آنها چگونه بوده است، درحالیکه آن امتها از اینها نیرومندتر بودند، و زمین را برای کشاورزی و آبادانی زیر و رو کردند، و آن را بیشتر از اینها آباد کردند، و رسولانشان با دلایل و حجتهای آشکار بر توحید الله آمدند اما تکذیب کردند، پس الله بر آنها ستم نکرد وقتی آنها را نابود ساخت، بلکه خود آنها بهسبب کفرشان با قرار دادن خویش در معرض نابودی، بر خویشتن ستم میکردند.
(۱۰) سپس کسانیکه با شرک به الله و انجام گناهان، مرتکب اعمال بدی شدند، سرانجامِ بسیار بدی داشتند؛ زیرا آیات الله را تکذیب کردند، و به تمسخر و ریشخند میگرفتند.
(۱۱) الله آفرینش را بدون نمونۀ قبلی آغاز میکند، سپس آن را از بین میبرد، سپس آن را بازمیگرداند، آنگاه در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او بازگردانده میشوید.
(۱۲) و روزیکه قیامت برپا میشود مجرمان از رحمت الله نومید میشوند، و آرزویشان از بین میرود؛ چون دلیل آنها بر کفر بر الله بریده میشود.
(۱۳) و از شریکان آنها – که آنها را در دنیا عبادت میکردند- کسانی ندارند که برای نجات آنها از عذاب شفاعت کنند، و خودشان به شریکان خویش کافر میشوند، زیرا وقتیکه به آنها نیاز دارند دست از یاریشان میکشند و همگی آنها در نابودی یکسان هستند.
(۱۴) و روزیکه قیامت در آن روز برپا میگردد مردم براساس اعمالیکه در دنیا داشتند جزای متفاوتی دارند، برخی از آنها به عِلّیین بالا برده میشوند، و برخی دیگر به اَسفل السافلین افکنده میشوند.
(۱۵) اما کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح و پسندیده نزد او تعالی انجام دادهاند، از نعمتهایی جاویدانی که در بهشت به آنها میرسد و هرگز پایان نمییابد شادمان هستند.
برخی فواید آیات:
• آگاهی از آنچه که دنیا را اصلاح میکند با وجود غفلت از آنچه که سبب اصلاح آخرت است سودی نمیرساند.
• نشانههای الله در جانها و در کرانههای هستی، برای دلالت بر توحید او تعالی کافی هستند.
• ظلم سبب نابودی امتهای پیشین است.
• روز قیامت الله مؤمنان را بالا میبرد، و کافران را پایین میکشد.
﴿وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَلِقَآيِٕ ٱلۡأٓخِرَةِ فَأُوْلَٰٓئِكَ فِي ٱلۡعَذَابِ مُحۡضَرُونَ١٦ فَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ حِينَ تُمۡسُونَ وَحِينَ تُصۡبِحُونَ١٧ وَلَهُ ٱلۡحَمۡدُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَعَشِيّٗا وَحِينَ تُظۡهِرُونَ١٨ يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَيُحۡيِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۚ وَكَذَٰلِكَ تُخۡرَجُونَ١٩ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ إِذَآ أَنتُم بَشَرٞ تَنتَشِرُونَ٢٠ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا لِّتَسۡكُنُوٓاْ إِلَيۡهَا وَجَعَلَ بَيۡنَكُم مَّوَدَّةٗ وَرَحۡمَةًۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٢١ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ خَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفُ أَلۡسِنَتِكُمۡ وَأَلۡوَٰنِكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡعَٰلِمِينَ٢٢ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ مَنَامُكُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱبۡتِغَآؤُكُم مِّن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ٢٣ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ يُرِيكُمُ ٱلۡبَرۡقَ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَيُنَزِّلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَيُحۡيِۦ بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٢٤ ﴾ [الروم: ۱۶-۲۴].
(۱۶) و اما کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند، و آیات نازلشدۀ ما بر رسولمان، و رستاخیز و حسابرسی را تکذیب کردهاند، در عذاب حاضر، و همنشین آن میشوند.
(۱۷) پس تسبیح الله را بگویید آنگاه که در وقت شب داخل میشوید؛ یعنی وقت دو نماز: مغرب و عشاء، و تسبیح او تعالی را بگویید آنگاه که در وقت صبح داخل میشوید؛ یعنی وقت نماز فجر.
(۱۸) و تمام ستایشها، تنها از آنِ او سبحانه است؛ در آسمانها فرشتگان ‡ او را میستایند، و در زمین مخلوقاتش او را میستایند، و او را آنگاه که به شامگاه داخل میشوید یعنی وقت نماز عصر تسبیح بگویید، و تسبیح او را بگویید آنگاه که در وقت ظهر داخل میشوید.
(۱۹) زنده را از مرده درمیآورد، مانند اینکه انسان را از نطفه، و جوجه را از تخم بیرون میآورد؛ و مرده را از زنده درمیآورد، مثل اینکه نطفه را از انسان، و تخم را از ماکیان خارج میسازد. و زمین را پس از خشکی آن با فروفرستادان باران و رویانیدن زمین زنده میگرداند، و همچنانکه زمین را با رویانیدن آن زنده میگرداند شما نیز برای حسابرسی و جزا از قبرهایتان درآورده میشوید.
(۲۰) و از آیات بزرگ و دلالتکنندۀ الله بر قدرت و یگانگی او تعالی این است که: - ای مردم- شما را از خاک آفرید آنگاه که پدرتان را از گِل خلق کرد. سپس شما انسانهایی شدید که با زاد و ولد زیاد میشوید و در گیتی منتشر میگردید.
(۲۱) و نیز از آیات بزرگ و دلالتکنندۀ او تعالی بر قدرت و یگانگی او این است که – ای مردان- از جنس خود شما همسرانی برایتان آفرید تا بهسبب همجنسی نفسهایتان به آنها آرام گیرد، و میان شما و آنها محبت و مهربانی قرار داد، بهراستیکه در این مورد برهانها و دلالتهای آشکاری است برای مردمی که میاندیشند؛ زیرا آنها هستند که از بهکارانداختن عقلهایشان فایده میبرند.
(۲۲) و از جمله نشانههای بزرگ و دلالتکنندۀ الله بر قدرت و یگانگی او تعالی: آفرینش آسمانها و زمین، و اختلاف زبانهای شما، و اختلاف رنگهایتان است، بهراستیکه در این موارد برهانها و دلالتهایی برای اهل علم و بصیرت است.
(۲۳) و از جمله آیات بزرگ و دلالتکنندۀ الله بر قدرت و یگانگی او تعالی: خوابتان در شب و روز است تا از خستگی کارها استراحت کنید، و از آیات او تعالی این است که روز را برایتان قرار داد تا در آن برای جستجوی روزی از پروردگارتان، پراکنده شوید، بهراستیکه در این مورد برهانها و دلالتهایی است برای مردمی که با تدبر و پذیرش، گوش فرا میدهند.
(۲۴) و از جمله آیات بزرگ و دلالتکنندۀ الله بر قدرت و یگانگی او تعالی این است که: برق را در آسمان برایتان نشان میدهد، و ترس از صاعقهها و امید به باران را یکجا در آن برایتان فراهم میآورد، و آب باران را از آسمان برایتان فرو میفرستد، آنگاه زمین را پس از اینکه خشک بود با گیاهانی که در آن میرویاند زنده میگرداند. بهراستیکه در این مورد برهانها و دلالتهای آشکاری است برای مردمی که میاندیشند، آنگاه با آنها بر رستاخیز پس از مرگ برای حسابرسی و جزا راهنمایی میشوند.
برخی فواید آیات:
• این امر که بنده اوقاتش را با نماز و تسبیح آباد کند نشانهای بر سرانجامِ نیک اوست.
• استدلال به رستاخیز با تازه شدن زندگی، وقتی الله زنده را از مرده و مرده را از زنده میآفریند.
• از آیات الله در جانها و کرانههای هستی فایده نمیبرد مگر کسیکه وسایل ادراک حسی و معنوی خویش را که الله بر او ارزانی داشته است به کار گیرد.
﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَن تَقُومَ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ بِأَمۡرِهِۦۚ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمۡ دَعۡوَةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ إِذَآ أَنتُمۡ تَخۡرُجُونَ٢٥ وَلَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ كُلّٞ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ٢٦ وَهُوَ ٱلَّذِي يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهۡوَنُ عَلَيۡهِۚ وَلَهُ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٧ ضَرَبَ لَكُم مَّثَلٗا مِّنۡ أَنفُسِكُمۡۖ هَل لَّكُم مِّن مَّا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُم مِّن شُرَكَآءَ فِي مَا رَزَقۡنَٰكُمۡ فَأَنتُمۡ فِيهِ سَوَآءٞ تَخَافُونَهُمۡ كَخِيفَتِكُمۡ أَنفُسَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٢٨ بَلِ ٱتَّبَعَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ أَهۡوَآءَهُم بِغَيۡرِ عِلۡمٖۖ فَمَن يَهۡدِي مَنۡ أَضَلَّ ٱللَّهُۖ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٢٩ فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗاۚ فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٣٠ ۞مُنِيبِينَ إِلَيۡهِ وَٱتَّقُوهُ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَلَا تَكُونُواْ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٣١ مِنَ ٱلَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمۡ وَكَانُواْ شِيَعٗاۖ كُلُّ حِزۡبِۢ بِمَا لَدَيۡهِمۡ فَرِحُونَ٣٢ ﴾ [الروم: ۲۵-۳۲].
(۲۵) و از جمله آیات بزرگ و دلالتکنندۀ الله بر قدرت و یگانگی او تعالی: برپایی آسمان بدون سقوط، و زمین بدون انهدام، به فرمان او سبحانه است، سپس وقتی او سبحانه شما را با دمیدن فرشته در صور از زمین فراخواند بهناگاه از قبرهایتان برای حسابرسی و جزا درمیآیید.
(۲۶) و فرمانروایی و آفرینش و تقدیر هر مخلوقی که در آسمانها و در زمین است فقط برای او تعالی است. تمام مخلوقات الله که در آسمانها و زمین هستند از او تعالی اطاعت میکنند و تسلیم فرمانش هستند.
(۲۷) و او سبحانه ذاتی است که آفرینش را بدون نمونۀ قبلی آغاز میکند، سپس آن را پس از نابود کردنش بازمیگرداند، و بازگرداندن از آغاز کردن آسانتر است، و هر یک از این دو بر او تعالی آسان است زیرا او تعالی هر وقت چیزی را اراده کند به او میفرماید: (کن: باش) بهناگاه موجود میشود، و در هر چیزی از صفات جلال و کمال که به آن توصیف میشود صفت برتر از آنِ اوست، و او تعالی ذات شکست ناپذیری است که مغلوب نمیشود، و در آفرینش و تدبیرش بسیار دانا است.
(۲۸) - ای مشرکان- الله مثالی برگرفته از خودتان برای شما زده است: آیا از میان بردگان و غلامهایتان شریکی دارید که در اموالتان به صورت یکسان با شما مشارکت کنند، و بترسید که اموالتان را با شما تقسیم کنند چنانکه یکی از شما از شریک آزادش میترسد که مالش را با او قسمت کند؟ آیا برای خودتان این کار را از بردگانتان راضی میشوید؟ بدون تردید بر این کار راضی نمیشوید، پس الله سزاوارتر است به اینکه از میان مخلوقات و بندگانش شریکی در فرمانروایی خویش نداشته باشد. همانند این مورد از بیان مثالها و غیر آن حجتها و دلایل گوناگون را برای مردمی که میاندیشند بیان میکنیم، زیرا آنها هستند که از این موارد بهره میبرند.
(۲۹) سبب گمراهی آنها کمبودن و عدم بیان دلایل نیست، بلکه فقط پیروی از هوس و تقلید از پدرانشان است، پس کسی را که الله او را گمراه کرده چه کسی او را به هدایت توفیق میدهد؟! هیچکس او را نمیتواند توفیق دهد، و یاورانی نیز ندارند که عذاب الله را از آنها دفع کنند.
(۳۰) پس – ای رسول- تو و کسانیکه همراه تو هستند به دینی که الله روی تو را بهسوی آن گرداند روی آورید، و از تمام ادیان بهسوی آن متمایل شوید، همان دین اسلام که مردم به صورت طبیعی به آن تمایل دارند. هیچ تغییری برای آفرینش الله وجود ندارد. این است دین راستیکه هیچ انحرافی در آن نیست، اما بیشتر مردم نمیدانند که دین حقیقی همین دین است.
(۳۱) و با توبه از گناهانتان بهسوی او سبحانه بازگردید، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی از او بترسید، و نماز را به کاملترین وجه برپا دارید، و از مشرکان که با فطرت مخالفت میکنند و همراه الله دیگران را در عبادت خویش شریک میگردانند نباشید.
(۳۲) و از مشرکان که دینشان را تغییر دادند، و به بخشی از آن ایمان آوردند، و به بخشی دیگر کفر ورزیدند، و به گروهها و احزاب تقسیم شدند، و هر حزب از آنها با باطلی که بر آن هستند شادمان هستند نباشید که تنها خودشان را بر حق، و دیگران را بر باطل میپندارند.
برخی فواید آیات:
• خضوع تمام مخلوقات در برابر الله سبحانه به زور و یا از روی اختیار.
• دلالت آفرینشِ نخستین، بر رستاخیز که نشانههای آشکاری دارد.
• پیروی از هوس گمراه میسازد و از راه به در میبرد.
• دین اسلام، دین فطرت سالم است.
﴿وَإِذَا مَسَّ ٱلنَّاسَ ضُرّٞ دَعَوۡاْ رَبَّهُم مُّنِيبِينَ إِلَيۡهِ ثُمَّ إِذَآ أَذَاقَهُم مِّنۡهُ رَحۡمَةً إِذَا فَرِيقٞ مِّنۡهُم بِرَبِّهِمۡ يُشۡرِكُونَ٣٣ لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡۚ فَتَمَتَّعُواْ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٣٤ أَمۡ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ سُلۡطَٰنٗا فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا كَانُواْ بِهِۦ يُشۡرِكُونَ٣٥ وَإِذَآ أَذَقۡنَا ٱلنَّاسَ رَحۡمَةٗ فَرِحُواْ بِهَاۖ وَإِن تُصِبۡهُمۡ سَيِّئَةُۢ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡ إِذَا هُمۡ يَقۡنَطُونَ٣٦ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٣٧ فََٔاتِ ذَا ٱلۡقُرۡبَىٰ حَقَّهُۥ وَٱلۡمِسۡكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجۡهَ ٱللَّهِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٣٨ وَمَآ ءَاتَيۡتُم مِّن رِّبٗا لِّيَرۡبُوَاْ فِيٓ أَمۡوَٰلِ ٱلنَّاسِ فَلَا يَرۡبُواْ عِندَ ٱللَّهِۖ وَمَآ ءَاتَيۡتُم مِّن زَكَوٰةٖ تُرِيدُونَ وَجۡهَ ٱللَّهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُضۡعِفُونَ٣٩ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ ثُمَّ رَزَقَكُمۡ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يُحۡيِيكُمۡۖ هَلۡ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَفۡعَلُ مِن ذَٰلِكُم مِّن شَيۡءٖۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٤٠ ظَهَرَ ٱلۡفَسَادُ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ بِمَا كَسَبَتۡ أَيۡدِي ٱلنَّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعۡضَ ٱلَّذِي عَمِلُواْ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٤١ ﴾ [الروم: ۳۳-۴۱].
(۳۳) و وقتی آسیبی از بیماری یا فقر یا قحطی به مشرکان برسد با تضرع و پناه بردن و بازگشت به پروردگارشان سبحانه، تنها او را میخوانند تا مصیبتی را که به آنها رسیده است از آنها برطرف سازد، سپس وقتی با کشف مصیبت بر آنها مهربانی میکند، بهناگاه گروهی از آنها به شریک قرار دادن دیگران همراه الله در دعا بازمیگردند.
(۳۴) چون به نعمتهای الله – از جمله نعمت زدودن آسیب- کفر ورزیدند و به آنچه در این زندگی در برابرشان بود برخوردار شدند به زودی در روز قیامت به چشمان خویش خواهند دید که در گمراهی آشکاری بودهاند.
(۳۵) چه چیزی آنها را به شرک به الله فراخواند درحالیکه هیچ دلیلی نداشتند؟! زیرا دلیلی از کتابی بر آنها فرو نفرستادیم تا بر شرک خویش به الله بر آن استدلال کنند، و خودشان نیز کتابی ندارند که از شرک آنها سخن بگوید، و درستی کفری را که بر آن بودند برایشان تأیید کند.
(۳۶) و هرگاه یکی از نعمتهای خویش مانند سلامتی و ثروت را به مردم بچشانیم بیش از حد شاد میگردند و تکبر میورزند، و اگر بهسبب گناهانی که مرتکب شدهاند بیماری و فقری که آنها را غمگین میسازد به آنها برسد، بهناگاه از رحمت الله مأیوس میگردند، و از برطرف شدن آسیبی که آنها را اندوهگین ساخته است نومید میشوند.
(۳۷) آیا ندیدهاند که الله رزق و روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد برای امتحان او میگشاید که آیا شکر میگزارد یا ناسپاسی میکند؟ و آن را برای هر یک از آنها که بخواهد برای آزمایش تنگ میگرداند که آیا صبر میکند یا خشم میگیرد؟! بهراستیکه در گستراندن روزی برای برخی، و تنگگردانیدن آن برای برخی، برای مؤمنان بر لطف و رحمت الله دلالتهایی است.
(۳۸) پس- ای مسلمان- حق خویشاوند را از نیکی و پیوند خویشاوندی بده، و به نیازمند آنچه را که نیازش را برطرف میسازد بده، و به غریبی که از مسافرت به دیارش بازمانده است عطا کن، این عطاکردن در راههای مذکور بهتر است برای کسانیکه وجه الله را میخواهند، کسانیکه این یاری و حقوق را پیش میفرستند همانها با رسیدن بهشت که آن را میجویند، و رهایی یافتن از عذابی که از آن میترسند رستگار هستند.
پس از بیان عملی که با آن بهسوی الله نزدیکی جسته میشود عملی را که با آن غیر وجه او تعالی اراده میشود، و فقط هدف پست دنیوی با آن خواسته میشود بیان میفرماید:
(۳۹) و پاداش اموالی که به یکی از مردم میپردازید به این هدف که همراهِ مالِ اضافهای آن را بازگرداند نزد الله افزایش نمییابد، و آنچه از اموالتان را که به کسی بدهید تا نیازی را با آن برطرف سازد و با آن وجه الله را اراده کنید، نه جایگاه و پاداشی از جانب مردم؛ اینها هستند که مزدشان نزد الله افزوده میشود.
(۴۰) فقط الله همان ذاتی است که شما را به تنهایی آفرید، سپس به شما روزی داد، سپس شما را میمیراند سپس شما را برای رستاخیز زنده میگرداند، آیا از میان نمادهایتان که آنها را به جای او تعالی عبادت میکنید کسی هست که ذرهای از این موارد را انجام دهد؟! او سبحانه از آنچه که مشرکان میگویند و باور دارند برتر و منزه است.
(۴۱) بهسبب گناهانی که مردم انجام دادند فساد در خشکی و دریا با کاستهشدن رزق و روزی و وسایل زندگی و ایجاد امراض و بیماریهای همهگیر آشکار شده است، تا الله به جزای برخی اعمال بدشان این آسیبها را در این زندگی دنیا بر آنها بچشاند به این نیّت که با توبه بهسوی او بازگردند.
برخی فواید آیات:
• شادی بیش از حد هنگام نزول نعمت، و نومیدی از رحمت هنگام نزول مصیبت، دو صفت از صفات کافران است.
• اعطای حقوق به اهلش سبب رستگاری است.
• نابودی ربا، و افزایش اجر انفاق در راه الله.
• اثر گناهان در انتشار بیماریهای همگانی و تخریب محیط زیست مشهود است.
﴿قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلُۚ كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّشۡرِكِينَ٤٢ فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ ٱلۡقَيِّمِ مِن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا مَرَدَّ لَهُۥ مِنَ ٱللَّهِۖ يَوۡمَئِذٖ يَصَّدَّعُونَ٤٣ مَن كَفَرَ فَعَلَيۡهِ كُفۡرُهُۥۖ وَمَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِأَنفُسِهِمۡ يَمۡهَدُونَ٤٤ لِيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡكَٰفِرِينَ٤٥ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَن يُرۡسِلَ ٱلرِّيَاحَ مُبَشِّرَٰتٖ وَلِيُذِيقَكُم مِّن رَّحۡمَتِهِۦ وَلِتَجۡرِيَ ٱلۡفُلۡكُ بِأَمۡرِهِۦ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٤٦ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ رُسُلًا إِلَىٰ قَوۡمِهِمۡ فَجَآءُوهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَٱنتَقَمۡنَا مِنَ ٱلَّذِينَ أَجۡرَمُواْۖ وَكَانَ حَقًّا عَلَيۡنَا نَصۡرُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٤٧ ٱللَّهُ ٱلَّذِي يُرۡسِلُ ٱلرِّيَٰحَ فَتُثِيرُ سَحَابٗا فَيَبۡسُطُهُۥ فِي ٱلسَّمَآءِ كَيۡفَ يَشَآءُ وَيَجۡعَلُهُۥ كِسَفٗا فَتَرَى ٱلۡوَدۡقَ يَخۡرُجُ مِنۡ خِلَٰلِهِۦۖ فَإِذَآ أَصَابَ بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦٓ إِذَا هُمۡ يَسۡتَبۡشِرُونَ٤٨ وَإِن كَانُواْ مِن قَبۡلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيۡهِم مِّن قَبۡلِهِۦ لَمُبۡلِسِينَ٤٩ فَٱنظُرۡ إِلَىٰٓ ءَاثَٰرِ رَحۡمَتِ ٱللَّهِ كَيۡفَ يُحۡيِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ ذَٰلِكَ لَمُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٥٠ ﴾ [الروم: ۴۲-۵۰].
(۴۲) - ای رسول- به این مشرکان بگو: در زمین بگردید، و بیندیشید که سرانجام امتهای تکذیبکننده پیش از شما چگونه بوده است؟ به تحقیق که سرانجام بدی داشتهاند، بیشتر آنها به الله مشرک بودند، و دیگران را همراه او عبادت میکردند، پس بهسبب شریک قرار دادن برای الله نابود شدند.
(۴۳) پس – ای رسول- بهسوی دین راست اسلام که هیچ انحرافی در آن نیست روی آور پیش از آنکه روز قیامت بیاید که وقتی فرا رسد هیچ بازگردانندهای ندارد، در آن روز مردم تقسیم میشوند: گروهی از آنها در بهشت نعمت داده میشوند، و گروهی در جهنم عذاب میشوند.
(۴۴) هرکس بر الله کفر ورزد، زیان کفرش – یعنی جاودانگی در جهنم- به خودش بازمیگردد، و هرکس اعمال صالح انجام دهد و با آن وجه الله را بجوید ورود به بهشت و بهرهمندشدن به نعمتهای آن را برای خودشان فراهم آوردهاند و برای همیشه در آن میمانند.
(۴۵) تا کسانی را که به الله ایمان آوردهاند، و اعمال صالحی که پروردگارشان را راضی میسازد انجام دادهاند پاداش دهد، بهراستیکه او سبحانه کافران به خودش و به رسولانش را دوست ندارد، بلکه به شدیدترین وجه بر آنها خشم میگیرد، و بهزودی آنها را در روز قیامت عذاب میکند.
(۴۶) و از آیات بزرگ و دلالتکنندۀ الله بر قدرت و یگانگی او: این است که بادها را میفرستد که نزدیکی نزول باران را به بندگان مژده میدهند، و – ای مردم- تا از رحمت خویش با گیاهان و خیر و برکت و گشایشی که پس از باران حاصل میشود به شما بچشاند، و تا اینکه به ارادۀ او کشتیها در دریا به حرکت درآیند، و برای اینکه با تجارت در دریا از فضل او بجویید، و امید است که شکر نعمتهای الله را به جای آورید تا از آن برایتان بیفزاید.
(۴۷) و – ای رسول- پیش از تو رسولانی را بهسوی امتهایشان فرستادهایم، که با دلایل و برهانهای دلالتکننده بر راستگویی ما نزدشان آمدند، اما آنچه را که رسولانشان آوردند تکذیب کردند، آنگاه از کسانیکه بدیها را مرتکب شدند انتقام گرفتیم، و آنها را با عذاب خویش نابود کردیم، و رسولان و مؤمنان به آنها را از نابودی نجات دادیم، و نجات دادن و یاری مؤمنان حقی است که آن را بر خویشتن واجب کردهایم.
(۴۸) الله سبحانه همان ذاتی است که بادها را میراند و میفرستد، سپس این بادها، ابرها را برمیانگیزند و به حرکت درمیآورند، سپس آن را به صورت اندک یا زیاد، هرطور که بخواهد در آسمان میگستراند، و آن را به قطعاتی تبدیل میکند، که – ای بیننده- باران را میبینی از وسط این ابرها درمیآید. پس وقتی باران را به هر یک از بندگانش که بخواهد برساند بهناگاه از رحمت الله برای آنها با فروفرستادن باران شاد میگردند که روییده شدن گیاهان زمین به آنچه برای خودشان و حیواناتشان نیاز دارند را در پی دارد.
(۴۹) و به تحقیق پیش از آنکه الله باران را بر آنها فرو فرستد از نزول آن بر خودشان نومید بودند.
(۵۰) پس – ای رسول- به آثار باران که الله آن را رحمتی برای بندگانش میفرستد بنگر، که چگونه الله زمین را پس از اینکه خشک و سخت بود با رویانیدن انواع گیاهان بر روی آن زنده میگرداند، همانا کسیکه این زمین خشکیده را زنده گردانید همان کسی است که مردگان را زنده برمیانگیزاند، و او بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
برخی فواید آیات:
• ارسال بادها، و فرو فرستادن باران، و حرکت کشتیها در دریا: نعمتهایی است که میطلبد شکر الله را در قبال آنها به جای آوریم.
• نابودی مجرمان و پیروزی مؤمنان سنتی الهی است.
• رویش گیاهان زمین پس از خشکیده بودنش دلیلی بر رستاخیز است.
﴿وَلَئِنۡ أَرۡسَلۡنَا رِيحٗا فَرَأَوۡهُ مُصۡفَرّٗا لَّظَلُّواْ مِنۢ بَعۡدِهِۦ يَكۡفُرُونَ٥١ فَإِنَّكَ لَا تُسۡمِعُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَلَا تُسۡمِعُ ٱلصُّمَّ ٱلدُّعَآءَ إِذَا وَلَّوۡاْ مُدۡبِرِينَ٥٢ وَمَآ أَنتَ بِهَٰدِ ٱلۡعُمۡيِ عَن ضَلَٰلَتِهِمۡۖ إِن تُسۡمِعُ إِلَّا مَن يُؤۡمِنُ بَِٔايَٰتِنَا فَهُم مُّسۡلِمُونَ٥٣ ۞ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن ضَعۡفٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ ضَعۡفٖ قُوَّةٗ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٖ ضَعۡفٗا وَشَيۡبَةٗۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡقَدِيرُ٥٤ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يُقۡسِمُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ مَا لَبِثُواْ غَيۡرَ سَاعَةٖۚ كَذَٰلِكَ كَانُواْ يُؤۡفَكُونَ٥٥ وَقَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ وَٱلۡإِيمَٰنَ لَقَدۡ لَبِثۡتُمۡ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡبَعۡثِۖ فَهَٰذَا يَوۡمُ ٱلۡبَعۡثِ وَلَٰكِنَّكُمۡ كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٥٦ فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يَنفَعُ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مَعۡذِرَتُهُمۡ وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ٥٧ وَلَقَدۡ ضَرَبۡنَا لِلنَّاسِ فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ مِن كُلِّ مَثَلٖۚ وَلَئِن جِئۡتَهُم بَِٔايَةٖ لَّيَقُولَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا مُبۡطِلُونَ٥٨ كَذَٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ٥٩ فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۖ وَلَا يَسۡتَخِفَّنَّكَ ٱلَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ٦٠ ﴾ [الروم: ۵۱-۶۰].
(۵۱) و اگر بر کشتزارها و گیاهانشان بادی بفرستیم که آن را تباه سازد، آنگاه کشتزارهایشان را پس از اینکه سبز بود زردرنگ ببینند بهطور قطع پس از مشاهدۀ آنها نعمتهای سابق الله را با وجود فراوانی آنها ناسپاسی میکنند.
(۵۲) پس همانگونه که تو نه میتوانی صدایت را به گوش مردگان برسانی و نه به گوش کران، درحالیکه از تو دور شدهاند تا بیشتر از شنیدن صدای تو جلوگیری کنند، همچنین نمیتوانی هرکسی را که شبیه اینها در رویگردانی و بهره نبردن باشد هدایت کنی.
(۵۳) و تو نمیتوانی کسی را که از راه راست گمراه شده است با رساندن صدای خویش به گوش او آنگونه که سودمند واقع شود به پیمودن راه درست راهنمایی کنی، تو تنها میتوانی کسی را که به آیات ما ایمان میآورد بشنوانی، زیرا اوست که از آنچه میگویی بهره میبرد، و آنها در برابر فرمان ما تسلیم و فروتن هستند.
(۵۴) - ای مردم- الله همان ذاتی است که شما را از آبی ناچیز آفرید، سپس بعد از ناتوانی کودکیتان قدرت مردانگی را قرار داد، سپس بعد از قدرت مردانگی، ناتوانی سالخوردگی و فرتوتی را قرار داد، الله آنچه از ناتوانی و قدرت را که بخواهد میآفریند، و او تعالی از هر چیزی آگاه است، و هیچچیز بر او پوشیده نمیماند، و ذات توانایی است که هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۵۵) و روزیکه قیامت برپا میشود مجرمان سوگند یاد میکنند که جز لحظهای در قبرهایشان نماندهاند. همانگونه که از دانستن مدت ماندن خویش در قبرهایشان گمراه شدند در دنیا نیز از حقیقت گمراه بودند.
(۵۶) و کسانی از پیامبران ‡ و فرشتگان ‡ که الله به آنها علم عطا کرده است میگویند: به تحقیق که شما در آنچه که الله در علم سابق خویش از روز آفرینشِ شما تا روز برانگیختن شما که آن را انکار کردهاید نوشته است ماندهاید، اما شما نمیدانستید که رستاخیز واقع میشود، و آن را انکار کردید.
(۵۷) پس روزیکه الله مخلوقات را برای حسابرسی و جزا برمیانگیزد عذرهایی که ستمکاران به دروغ میسازند سودی به آنها نمیرساند، و راضی کردن الله با توبه و بازگشت بهسوی او تعالی از آنها خواسته نمیشود؛ چون فرصت این کار گذشته است.
(۵۸) و به تحقیق که در این قرآن- برای عنایت به مردم- هرگونه مثالی آوردهایم؛ تا حق از باطل برایشان مشخص شود، و – ای رسول- اگر دلیلی بر راستگویی خویش بیاوری بهطور قطع کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند خواهند گفت: شما در آنچه که آوردهاید جز بر باطل نیستید.
(۵۹) مانند زدن این مُهر بر دلهای اینها که هرگاه آیهای برایشان بیاید به آن ایمان نمیآورند، الله بر دلهای تمام کسانیکه نمیدانند آنچه برایشان آوردهای حقیقت است، مُهر مینهد.
(۶۰) پس – ای رسول- در برابر قومت که تو را تکذیب میکنند شکیبایی پیشه کن، زیرا وعدۀ الله برای تو بر پیروزی و قدرت یافتن، حقیقت ثابتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، و نباید کسانیکه به برانگیخته شدن خویش یقین ندارند، تو را به عجله کردن و عدم صبر وادار کنند.
برخی فواید آیات:
• نومیدی کافران از رحمت الله هنگام نزول مصیبت.
• هدایتِ توفیق به دست الله است، و به دست رسول ج نیست.
• مراحل عُمر پندی است برای کسیکه پند میپذیرد.
• سبب نهاده شدن مُهر بر دلها گناهان هستند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡحَكِيمِ٢ هُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّلۡمُحۡسِنِينَ٣ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ يُوقِنُونَ٤ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَىٰ هُدٗى مِّن رَّبِّهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٥ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشۡتَرِي لَهۡوَ ٱلۡحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ٦ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِ ءَايَٰتُنَا وَلَّىٰ مُسۡتَكۡبِرٗا كَأَن لَّمۡ يَسۡمَعۡهَا كَأَنَّ فِيٓ أُذُنَيۡهِ وَقۡرٗاۖ فَبَشِّرۡهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ٧ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ جَنَّٰتُ ٱلنَّعِيمِ٨ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٗاۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٩ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ بِغَيۡرِ عَمَدٖ تَرَوۡنَهَاۖ وَأَلۡقَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمۡ وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَآبَّةٖۚ وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوۡجٖ كَرِيمٍ١٠ هَٰذَا خَلۡقُ ٱللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ ٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦۚ بَلِ ٱلظَّٰلِمُونَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ١١ ﴾ [لقمان: ۱-۱۱].
برخی مقاصد سوره:
ارائۀ پند و حکمتهای موافق شریعت، و آوردن لقمان به عنوان مثالی در این موضوع.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓمٓ ﴾سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) - ای رسول- این آیات نازلشده بر تو، آیات کتابی است که حکیمانه سخن میگوید.
(۳) و هدایت و رحمتی است برای کسانیکه با برپایی حقوق پروردگارشان و حقوق بندگانش اعمال نیک انجام میدهند.
(۴) کسانیکه نماز را به کاملترین صورت برپا میدارند، و زکات اموالشان را میپردازند، و به رستاخیز و حساب و پاداش و کیفر آخرت یقین دارند.
(۵) اینها که صفات مذکور را دارند بر هدایتی از جانب پروردگارشان هستند، و همانها هستند که با رسیدن به آنچه میجویند، و دوری از آنچه از آن میترسند رستگارانند.
الله پس از بیان صفات نیکوکاران صفات بدکاران را ذکر کرده و میفرماید:
(۶) و برخی از مردم – مانند نضر بن حارث- سخنان لهو را انتخاب میکنند تا بدون هیچ دانشی مردم را از دین الله بهسوی آن سخنان بازگردانند، و آیات الله را به مسخره و ریشخند گیرند، کسانیکه این صفات را دارند عذابی خوارکننده در آخرت برایشان است.
(۷) و هرگاه آیات ما بر او خوانده شود مغرورانه از شنیدن آن روی میگرداند گویی آن را نشنیده است، مثل اینکه گوشهایش صداها را نمیشنوند، پس –ای رسول- او را به عذاب دردناکی که در انتظارش است بشارت دِه.
(۸) همانا کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، بهشتهای پرنعمت برایشان است، که از آنچه الله در این بهشتها برایشان آماده کرده است برخوردار میگردند.
(۹) برای همیشه در آنها میمانند، الله این را وعدهای حقیقی که هیچ تردیدی در آن نیست به آنها وعده داده است، و او سبحانه ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و شریعت خویش بسیار دانا است.
(۱۰) الله آسمانها را بدون ستون، برافراشته آفرید، و کوههایی استوار در زمین نصب کرد تا شما را نلرزاند، و حیوانات گوناگونی بر روی زمین گستراند، و آب باران را از آسمان فرو فرستادیم، آنگاه از هر نوع گیاه خوشمنظر که مردم و چارپایان از آن بهره میبرند در روی زمین رویانیدیم.
(۱۱) موارد مذکور، آفرینش الله هستند، و–ای مشرکان- کسانیکه شما آنها را به جای الله عبادت میکنید چه چیزی آفریدهاند؟! بلکه ستمکاران در گمراهی آشکاری از حق هستند، چون کسانی را همراه پروردگارشان شریک قرار میدهند که هیچچیز نمیآفرینند و خودشان آفریده میشوند.
برخی فواید آیات:
• طاعت الله به رستگاری در دنیا و آخرت منجر میشود.
• تحریم هر قول یا فعلی که از راه راست بازمیدارد.
• تکبر مانع پیروی از حق است.
• یگانگی الله در آفرینش، و به مبارزهطلبی کافران که معبودهایشان چیزی بیافرینند.
﴿وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا لُقۡمَٰنَ ٱلۡحِكۡمَةَ أَنِ ٱشۡكُرۡ لِلَّهِۚ وَمَن يَشۡكُرۡ فَإِنَّمَا يَشۡكُرُ لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٞ١٢ وَإِذۡ قَالَ لُقۡمَٰنُ لِٱبۡنِهِۦ وَهُوَ يَعِظُهُۥ يَٰبُنَيَّ لَا تُشۡرِكۡ بِٱللَّهِۖ إِنَّ ٱلشِّرۡكَ لَظُلۡمٌ عَظِيمٞ١٣ وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ حَمَلَتۡهُ أُمُّهُۥ وَهۡنًا عَلَىٰ وَهۡنٖ وَفِصَٰلُهُۥ فِي عَامَيۡنِ أَنِ ٱشۡكُرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيۡكَ إِلَيَّ ٱلۡمَصِيرُ١٤ وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَاۖ وَصَاحِبۡهُمَا فِي ٱلدُّنۡيَا مَعۡرُوفٗاۖ وَٱتَّبِعۡ سَبِيلَ مَنۡ أَنَابَ إِلَيَّۚ ثُمَّ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٥ يَٰبُنَيَّ إِنَّهَآ إِن تَكُ مِثۡقَالَ حَبَّةٖ مِّنۡ خَرۡدَلٖ فَتَكُن فِي صَخۡرَةٍ أَوۡ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ أَوۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ يَأۡتِ بِهَا ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٞ١٦ يَٰبُنَيَّ أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ وَأۡمُرۡ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَٱنۡهَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَآ أَصَابَكَۖ إِنَّ ذَٰلِكَ مِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ١٧ وَلَا تُصَعِّرۡ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمۡشِ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَحًاۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخۡتَالٖ فَخُورٖ١٨ وَٱقۡصِدۡ فِي مَشۡيِكَ وَٱغۡضُضۡ مِن صَوۡتِكَۚ إِنَّ أَنكَرَ ٱلۡأَصۡوَٰتِ لَصَوۡتُ ٱلۡحَمِيرِ١٩ ﴾ [لقمان: ۱۲-۱۹].
(۱۲) و به تحقیق که به لقمان دانش عمیق در دین و درستی در کارها عطا کردیم، و به او گفتیم: - ای لقمان- شکر توفیق طاعت پروردگارت را که آن را بر تو بخشید به جای آور، و هرکس از پروردگارش سپاسگزاری کند سود سپاسگزاری او فقط به خودش بازمیگردد، زیرا الله از سپاسگزاری او بینیاز است، و هرکس از نعمت الله بر خویش ناسپاسی کند و به او سبحانه کفر ورزد، زیان کفرش فقط بر خود او است و ذرهای به الله زیان نمیرساند زیرا او تعالی از تمام مخلوقاتش بینیاز، و در هر صورت ستودهشده است.
(۱۳) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که لقمان درحالیکه پسرش را به خیر تشویق و از شر بازمیداشت به او گفت: ای پسرم، دیگران را همراه الله عبادت نکن، زیرا عبادت معبودی دیگر همراه الله ستم بزرگی بر خویشتن با ارتکاب بزرگترین گناهی است که به جاودانگی نفس در جهنم منجر میشود.
(۱۴) و انسان را به اطاعت از پدر و مادرش و نیکی به آن دو در آنچه که نافرمانی الله در آن نباشد سفارش کردیم، مادرش او را در شکم خویش با دشواریهای پی در پی حمل کرد، و بازگرفتن او از شیرخوارگی در دو سال است، و به او گفتیم: از الله در قبال نعمتهایی که به تو ارزانی داشته سپاسگزاری کن، سپس از پدر و مادرت که به پرورش و حمایت تو پرداختند سپاسگزاری کن، بازگشت شما فقط بهسوی من است آنگاه هرکس را به آنچه که استحقاقش را دارد جزا میدهم.
(۱۵) و اگر پدر و مادر کوشیدند که به زور تو را مجبور کنند غیر الله را با او شریک قرار دهی، در این مورد از آن دو اطاعت نکن؛ زیرا هرگز مخلوق در نافرمانی خالق اطاعت نمیشود، و در دنیا با نیکی و بردباری و بخشش با آنها همنشینی کن، و راه کسیکه با توحید و طاعت بهسوی من بازگشته است را پیروی کن، سرانجام بازگشت همگی شما در روز قیامت فقط بهسوی من است، آنگاه شما را از اعمالیکه در دنیا انجام میدادید باخبر میسازم، و در قبال آن جزا میدهم.
(۱۶) ای پسرم، همانا بدی و نیکی هر چند کوچک و هموزن دانۀ خردلی باشد و هر چند در دل سنگی که هیچکس بر آن اطلاع پیدا نمیکند باشد، یا در هر مکانی از آسمانها یا در زمین باشد-؛ الله آن را در روز قیامت میآورد، و بنده را در قبال آن جزا میدهد، زیرا الله ذات لطیفی (دقیقی) است که ریزهکاری اشیاء بر او پوشیده نمیماند، و از حقایق و مکان آنها کاملاً آگاه است.
(۱۷) ای پسرم، نماز را به کاملترین صورت برپا دار، و به معروف امر کن، و از منکر نهی کن، و در برابر هر امر ناپسندی که در این راه به تو میرسد شکیبایی کن، بهراستی آنچه از این موارد که به آن فرمان یافتهای از آن چیزی است که الله تو را استوار ساخته تا آن را انجام دهی، و خودت هیچ اختیاری در این کار نداری.
(۱۸) و از روی تکبر صورت خویش را از مردم نگردان، و در روی زمین با سرمستی و خودپسندی راه نرو، زیرا الله هیچ پُزدهندۀ در راهرفتن، و مغرور به نعمتهایی که به او داده شده که با آنها بر مردم تکبر میورزد و در قبال آن از الله سپاسگزاری نمیکند را دوست ندارد.
(۱۹) و در راهرفتن روشی میانه بین دویدن و نرمرفتن که وقار و سنگینی را آشکار میسازد برگزین، و صدایت را پایین بیاور، و به گونهای آزاردهنده آن را بالا نبر، بهراستیکه زشتترین صداها، بهعلّت بلندی صدایشان، صدای خران است.
برخی فواید آیات:
• چون الله سبحانه سختی بارداری و وضع حمل را که به مادر میرسد بیان فرمود بر نیکی بیشتر به مادر ارشاد میکند.
• سود طاعت و زیان معصیت به خود بنده بازمیگردد.
• وجوب متعهد بودن ملتها بر تربیت و تعلیم.
• شمول آداب اسلامی بر رفتار فردی و اجتماعی.
﴿أَلَمۡ تَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَأَسۡبَغَ عَلَيۡكُمۡ نِعَمَهُۥ ظَٰهِرَةٗ وَبَاطِنَةٗۗ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُجَٰدِلُ فِي ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَلَا هُدٗى وَلَا كِتَٰبٖ مُّنِيرٖ٢٠ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّبِعُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُواْ بَلۡ نَتَّبِعُ مَا وَجَدۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَآۚ أَوَلَوۡ كَانَ ٱلشَّيۡطَٰنُ يَدۡعُوهُمۡ إِلَىٰ عَذَابِ ٱلسَّعِيرِ٢١ ۞وَمَن يُسۡلِمۡ وَجۡهَهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰۗ وَإِلَى ٱللَّهِ عَٰقِبَةُ ٱلۡأُمُورِ٢٢ وَمَن كَفَرَ فَلَا يَحۡزُنكَ كُفۡرُهُۥٓۚ إِلَيۡنَا مَرۡجِعُهُمۡ فَنُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٢٣ نُمَتِّعُهُمۡ قَلِيلٗا ثُمَّ نَضۡطَرُّهُمۡ إِلَىٰ عَذَابٍ غَلِيظٖ٢٤ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٢٥ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٢٦ وَلَوۡ أَنَّمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن شَجَرَةٍ أَقۡلَٰمٞ وَٱلۡبَحۡرُ يَمُدُّهُۥ مِنۢ بَعۡدِهِۦ سَبۡعَةُ أَبۡحُرٖ مَّا نَفِدَتۡ كَلِمَٰتُ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٧ مَّا خَلۡقُكُمۡ وَلَا بَعۡثُكُمۡ إِلَّا كَنَفۡسٖ وَٰحِدَةٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٌ٢٨ ﴾ [لقمان: ۲۰-۲۸].
(۲۰) - ای مردم- آیا ندیدهاید و مشاهده نکردهاید که الله بهرهبردن از خورشید و ماه و ستارگان آسمان، و نیز جانوران و درختان و گیاهان زمین را برایتان آسان کرده است، و نعمتهای آشکار خویش بر دیدگان مانند تصویر زیبا و سیمای نیکو، و نعمتهای باطنی و پنهان خویش مانند عقل و علم را بر شما کامل کرده است، اما با وجود این نعمتها برخی از مردم بدون هیچ دانش مستندی به وحی از جانب الله، یا عقلی روشنگر، و یا کتابی آشکار و نازلشده از جانب الله، در توحید و یگانگی الله مجادله میکنند.
(۲۱) و هرگاه به این مجادله کنندگان در توحید الله گفته شود: از وحیی که الله بر رسولش فرو فرستاده است پیروی کنید، میگویند: از آن پیروی نمیکنیم بلکه عبادت معبودهایمان را که پیشینیان خویش را بر آن یافتیم پیروی میکنیم، آیا از پیشینیان خویش پیروی میکنند حتی اگر شیطان آنها را – با آنچه از عبادت نمادها که آنها را گمراه میسازد- به عذاب سوزان روز قیامت فراخوانَد؟!
(۲۲) و هرکس با خالصگردانیدن عبادت برای الله و نیکوکاری در عمل، به الله روی آورد، بهطور قطع بر مستحکمترین دستآویزی که کسی برای نجات خویش به آن چنگ میزند و از بریدهشدن آن نمیترسد چنگ زده است، و سرانجام و بازگشت کارها فقط بهسوی الله است، آنگاه هرکس را به آنچه استحقاقش را دارد جزا میدهد.
(۲۳) و - ای رسول- هرکس به الله کفر ورزد نباید کفرش تو را اندوهگین سازد، زیرا بازگشت آنها در روز قیامت فقط بهسوی ماست، آنگاه آنها را از بدیهایی که در دنیا انجام دادهاند باخبر میسازیم، و آنها را در قبال این بدیها مجازات میکنیم، بهراستیکه الله از آنچه در سینههاست آگاه است، و ذرهای از آنچه در سینههاست بر او پوشیده نمیماند.
(۲۴) آنها را از خوشیهای دنیا که برایشان دادهایم تا زمانی اندک بهرهمند میکنیم، سپس در روز قیامت آنها را به عذابی سخت یعنی عذاب جهنم میکشانیم.
(۲۵) و –ای رسول- اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی آسمانها و چه کسی زمین را آفریده است؟ بهطور قطع خواهند گفت: الله آنها را آفریده است. به آنها بگو: تمام ستایشها از آنِ الله است که حجت را بر شما آشکار گردانید، اما بیشتر آنها بهسبب جهل نمیدانند که چه کسی سزاوار ستایش است.
(۲۶) آفرینش و فرمانروایی و تدبیر تمام آنچه در آسمانها و زمین است فقط از آنِ الله است، زیرا الله همان ذاتی است که از تمام مخلوقاتش بینیاز است، و در دنیا و آخرت ستودهشده است.
(۲۷) و اگر تمام درختان روی زمین بریده و تبدیل به قلم شوند، و دریا تبدیل به جوهر شود و هفت دریای دیگر به یاریاش بیایند، کلمات الله بهسبب نامتناهیبودن پایان نمییابد، بهراستیکه الله ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تدبیر خویش بسیار دانا است.
(۲۸) - ای مردم- نه آفرینش و نه دوباره زندهکردن همه شما در روز قیامت برای حسابرسی و جزا، از نظر آسانی، چیزی جز همانند آفرینش و دوباره زندهکردن یک فرد نیست، بهراستی الله ذات شنوایی است که شنیدن صدایی او را از شنیدن صدایی دیگر بازنمیدارد، و ذات بینایی است که دیدن چیزی او را از دیدن چیزی دیگر بازنمیدارد، و به همین ترتیب آفرینش یا دوباره زندهکردن کسی او تعالی را از آفرینش و دوباره زندهکردن دیگری باز نمیدارد.
برخی فواید آیات:
• نعمتهای الله وسیلهای برای سپاسگزاری از او تعالی و ایمان به او است؛ نه وسیلهای برای کفر به او تعالی.
• خطر تقلید کورکورانه؛ بهخصوص در امور اعتقادی.
• اهمیت تسلیمشدن در برابر الله و فرمانبرداری از او و نیکوکاری به خاطر رضایت او تعالی.
• نامتناهیبودن کلمات الله.
﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِيٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى وَأَنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٢٩ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ٣٠ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱلۡفُلۡكَ تَجۡرِي فِي ٱلۡبَحۡرِ بِنِعۡمَتِ ٱللَّهِ لِيُرِيَكُم مِّنۡ ءَايَٰتِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُورٖ٣١ وَإِذَا غَشِيَهُم مَّوۡجٞ كَٱلظُّلَلِ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ فَمِنۡهُم مُّقۡتَصِدٞۚ وَمَا يَجۡحَدُ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَّا كُلُّ خَتَّارٖ كَفُورٖ٣٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمۡ وَٱخۡشَوۡاْ يَوۡمٗا لَّا يَجۡزِي وَالِدٌ عَن وَلَدِهِۦ وَلَا مَوۡلُودٌ هُوَ جَازٍ عَن وَالِدِهِۦ شَيًۡٔاۚ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۖ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُم بِٱللَّهِ ٱلۡغَرُورُ٣٣ إِنَّ ٱللَّهَ عِندَهُۥ عِلۡمُ ٱلسَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ ٱلۡغَيۡثَ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلۡأَرۡحَامِۖ وَمَا تَدۡرِي نَفۡسٞ مَّاذَا تَكۡسِبُ غَدٗاۖ وَمَا تَدۡرِي نَفۡسُۢ بِأَيِّ أَرۡضٖ تَمُوتُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرُۢ٣٤ ﴾ [لقمان: ۲۹-۳۴].
(۲۹) آیا ندیدهای که الله از شب میکاهد تا بر روز بیفزاید، و از روز میکاهد تا بر شب بیفزاید، و مسیر خورشید و ماه را مقدر کرده است؛ که هر یک در مدار خویش تا زمانی مشخص حرکت میکنند، و الله از آنچه انجام میدهید آگاه است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۳۰) این مدیریت و اندازهگیری بر این گواهی میدهد که تنها الله، حق است، یعنی او تعالی در ذات و صفات و افعالش حق است، و آنچه مشرکان به جای او عبادت میکنند همان باطلی است که هیچ اساسی ندارد. و اینکه الله به ذات و قدرت و تقدیر خویش بر تمام مخلوقاتش برتر است، ذاتیکه هیچ بالاتری از او وجود ندارد، و از هر چیزی بزرگتر است.
(۳۱) آیا ندیدهای که کشتیها به لطف و تسخیر او در دریاها حرکت میکنند؛ تا –ای مردم- از آیات دلالتکنندۀ خویش بر قدرت و لطف او سبحانه به شما بنمایاند، زیرا در این امر دلالتهایی بر قدرت او تعالی است برای هرکسیکه در برابر آسیبهایی که به او میرسد بسیار شکیبا است، و در برابر نعمتهایی که به او میرسد بسیار سپاسگزار است.
(۳۲) و هرگاه از هر طرفی موجها مانند کوهها و ابرها آنها را احاطه کند، با خالص گردانیدن دعا و عبادت برای الله، تنها الله را بخوانند، اما چون الله دعایشان را اجابت کند، و آنها را بهسوی خشکی برهاند، و از غرق شدن نجات دهد، برخی از آنها میانهروانی هستند که شکری را که بر آنها واجب است به صورت کامل به جای نمیآورند، و برخی از آنها نعمت الله را انکار میکنند. و آیات ما را کسی جز افراد پیمانشکن و ناسپاس نعمتهای الله انکار نمیکند و از پروردگارش در قبال نعمتهایی که به او بخشیده سپاسگزاری نمیکند- مانند همین کسیکه با الله پیمان بسته که اگر او را نجات دهد بهطور قطع از سپاسگزاران او تعالی خواهد بود-.
(۳۳) ای مردم، با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارتان تقوای او تعالی را پیشه کنید؛ و از روزی بترسید که در آن هیچ پدری ذرهای فرزندش را بینیاز نمیسازد، و هیچ فرزندی ذرهای پدرش را بینیاز نمیسازد. وعدۀ الله به جزای روز قیامت بدون تردید ثابت و محقق است، پس نباید زندگی دنیا با تمایلات و سرگرمیهایش شما را بفریبد، و نباید شیطان شما را به بردباری الله و تاخیر عذاب از شما، بفریبد.
(۳۴) بهراستیکه علم قیامت فقط نزد الله است؛ یعنی میداند چه زمانی واقع میشود، و باران را هرگاه بخواهد فرو میفرستد، و از آنچه در رحمها وجود دارد آگاه است که آیا نر است یا ماده؟! بدبخت است یا نیکبخت؟! و هیچکس نمیداند فردا چه چیزی از خیر یا شر کسب میکند، و هیچکس نمیداند در کدام سرزمین میمیرد، بلکه فقط الله از تمام این امور آگاه است، بهراستیکه الله بر تمام این امور بسیار دانا است، و هیچچیز از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• کاهش و افزایش شب و روز، و رامبودن خورشید و ماه: آیات دلالتکننده بر قدرت الله سبحانه، و نعمتهایی هستند که سپاسگزاری را ایجاب میکنند.
• شکیبایی و سپاسگزاری دو وسیله برای پندگیری از آیات الله هستند.
• ترس از قیامت، از فریب خوردن به دنیا و فروتنی در برابر وسوسههای شیاطین بازمیدارد.
• احاطۀ علم الله بر تمام امور پنهان.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ لَا رَيۡبَ فِيهِ مِن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۚ بَلۡ هُوَ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ لِتُنذِرَ قَوۡمٗا مَّآ أَتَىٰهُم مِّن نَّذِيرٖ مِّن قَبۡلِكَ لَعَلَّهُمۡ يَهۡتَدُونَ٣ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ مَا لَكُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَلِيّٖ وَلَا شَفِيعٍۚ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ٤ يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ ثُمَّ يَعۡرُجُ إِلَيۡهِ فِي يَوۡمٖ كَانَ مِقۡدَارُهُۥٓ أَلۡفَ سَنَةٖ مِّمَّا تَعُدُّونَ٥ ذَٰلِكَ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٦ ٱلَّذِيٓ أَحۡسَنَ كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقَهُۥۖ وَبَدَأَ خَلۡقَ ٱلۡإِنسَٰنِ مِن طِينٖ٧ ثُمَّ جَعَلَ نَسۡلَهُۥ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن مَّآءٖ مَّهِينٖ٨ ثُمَّ سَوَّىٰهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِۦۖ وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفِۡٔدَةَۚ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ٩ وَقَالُوٓاْ أَءِذَا ضَلَلۡنَا فِي ٱلۡأَرۡضِ أَءِنَّا لَفِي خَلۡقٖ جَدِيدِۢۚ بَلۡ هُم بِلِقَآءِ رَبِّهِمۡ كَٰفِرُونَ١٠ ۞قُلۡ يَتَوَفَّىٰكُم مَّلَكُ ٱلۡمَوۡتِ ٱلَّذِي وُكِّلَ بِكُمۡ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ تُرۡجَعُونَ١١ ﴾ [السجدة: ۱-۱۱].
برخی مقاصد سوره:
بیان دلایل و مناظر حق که قرآن آنها را نازل کرده است؛ از جمله حقیقت آفرینش و احوال انسان.
تفسیر:
(۱) ﴿الٓمٓ ﴾سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) این قرآن که محمد ج آن را آورده بدون هیچ تردیدی از جانب پروردگار جهانیان نازل شده است.
(۳) همانا این کافران میگویند: بهراستیکه محمد آن را به دروغ بر پروردگارش نسبت داده است، امر آنگونه که آنها گفتند نیست، بلکه همان حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن نیست، - ای رسول- از جانب پروردگارت بر تو نازل شده تا مردمی را بترسانی که پیش از تو رسولی برایشان نیامد تا آنها را از عذاب الله بترساند، به این امید که بهسوی حق راه یابند آنگاه از آن پیروی و به آن عمل کنند.
(۴) الله همان ذاتی است که آسمانها، و زمین، و آنچه میان آن دو است را در شش روز آفرید، درحالیکه او تعالی بر آفرینش آنها در کمتر از چشم بهم زدنی توانا است، سپس آنگونه که سزاوار جلال او است بالا رفت و بر عرش ارتفاع گرفت، - ای مردم- جز او هیچ دوست و کارسازی ندارید که کارتان را بر عهده گیرد، یا هیچ شفاعتگری ندارید که نزد پروردگارتان از شما شفاعت کند، پس آیا نمیاندیشید. و الله را که شما را آفرید عبادت میکنید و دیگران را همراه او عبادت نمیکنید؟
(۵) الله کار تمام مخلوقات در آسمانها و زمین را مدیریت میکند، سرانجام این امر در روزیکه به اندازۀ هزار سال از سالهایی که –ای مردم- شما در دنیا برمیشمارید است بهسوی او تعالی بالا میرود.
(۶) این ذاتیکه تمام این موارد را اداره میکند ذاتی است که از هر چیز نهان و آشکار آگاه است، و ذرهای از این دو بر او پوشیده نمیماند، و ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، ذاتیکه از دشمنانش انتقام میگیرد و نسبت به بندگان مؤمن خویش مهربان است.
(۷) ذاتیکه آفرینش هر چیزی را کامل کرد، و آفرینش آدم را بدون نمونۀ قبلی از گِل آغاز کرد.
(۸) سپس نسلش را از آبی که از او جدا و خارج شد (المنی) آفرید.
(۹) سپس آفرینش انسان را درستاندام کامل کرد، و با فرمان دادن به فرشتۀ مامور به دمیدن روح، از روح خویش در او دمید، و – ای مردم- گوشهایی برایتان قرار داد تا با آنها بشنوید، و چشمهایی برایتان قرار داد تا با آنها ببینید، و دلهایی برایتان قرار داد تا با آنها بیندیشید، اما شما سپاس این نعمتهای الله را که برایتان ارزانی داشته است کم به جای میآورید.
(۱۰) و مشرکان تکذیبکنندۀ رستاخیز گفتند: آیا وقتی مُردیم و در زمین ناپدید شدیم، و بدنهایمان خاک شد، از نو زنده برانگیخته میشویم؟! این امر منطقی نیست. بلکه آنها در واقعیت امرشان به رستاخیز کافر هستند و به آن ایمان نمیآورند.
(۱۱) - ای رسول- به این مشرکان تکذیبکنندۀ رستاخیز بگو: فرشتۀ مرگ که الله قبض ارواح شما را به او واگذار کرده شما را میمیراند، سپس در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی ما بازگردانیده میشوید.
برخی فواید آیات:
• حکمت بعثت رسولان این است که اقوامشان را به راه راست هدایت کنند.
• ثبوت صفت اِستواء برای الله بدون تشبیه و تمثیل.
• بعید دانستن رستاخیز توسط مشرکان با وجود وضوح ادلۀ آن.
﴿وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلۡمُجۡرِمُونَ نَاكِسُواْ رُءُوسِهِمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ رَبَّنَآ أَبۡصَرۡنَا وَسَمِعۡنَا فَٱرۡجِعۡنَا نَعۡمَلۡ صَٰلِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ١٢ وَلَوۡ شِئۡنَا لَأٓتَيۡنَا كُلَّ نَفۡسٍ هُدَىٰهَا وَلَٰكِنۡ حَقَّ ٱلۡقَوۡلُ مِنِّي لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ١٣ فَذُوقُواْ بِمَا نَسِيتُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَآ إِنَّا نَسِينَٰكُمۡۖ وَذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡخُلۡدِ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٤ إِنَّمَا يُؤۡمِنُ بَِٔايَٰتِنَا ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُواْ بِهَا خَرُّواْۤ سُجَّدٗاۤ وَسَبَّحُواْ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ۩١٥ تَتَجَافَىٰ جُنُوبُهُمۡ عَنِ ٱلۡمَضَاجِعِ يَدۡعُونَ رَبَّهُمۡ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ١٦ فَلَا تَعۡلَمُ نَفۡسٞ مَّآ أُخۡفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعۡيُنٖ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٧ أَفَمَن كَانَ مُؤۡمِنٗا كَمَن كَانَ فَاسِقٗاۚ لَّا يَسۡتَوُۥنَ١٨ أَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَلَهُمۡ جَنَّٰتُ ٱلۡمَأۡوَىٰ نُزُلَۢا بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٩ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ فَسَقُواْ فَمَأۡوَىٰهُمُ ٱلنَّارُۖ كُلَّمَآ أَرَادُوٓاْ أَن يَخۡرُجُواْ مِنۡهَآ أُعِيدُواْ فِيهَا وَقِيلَ لَهُمۡ ذُوقُواْ عَذَابَ ٱلنَّارِ ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تُكَذِّبُونَ٢٠ ﴾ [السجدة: ۱۲-۲۰].
(۱۲) بهزودی آشکار میگردد که مجرمان در روز قیامت درحالیکه بهسبب کفرشان به رستاخیز خوار هستند و سرهایشان را به زیر افکندهاند، احساس ذلت و خواری میکنند و میگویند: ای پروردگار ما آنچه را از رستاخیز انکار میکردیم دیدیم، و مصداق آنچه را رسولان از جانب تو آوردند شنیدیم، پس ما را به زندگی دنیا بازگردان تا عمل صالحی که تو را خشنود میسازد انجام دهیم، بهراستیکه هم اکنون به رستاخیز و راستی آنچه رسولان آوردند یقین داریم. اگر مجرمان را در این حال ببینی امر بزرگی را دیدهای.
(۱۳) و اگر اعطای هدایت و توفیق به هرکسی را میخواستیم بهطور قطع او را بر این کار وامیداشتیم، اما این سخن از جانب من از روی حکمت و عدالت واجب شده است که: روز قیامت جهنم را از کافران دو گروه جن و انس پُر خواهم کرد؛ چون راه کفر و گمراهی را بر راه ایمان و استقامت برگزیدند.
(۱۴) و روز قیامت از روی نکوهش و سرزنش به آنها گفته میشود: پس بهسبب غفلت شما در دنیا از دیدار الله برای حسابرسیتان در روز قیامت، عذاب را بچشید، بهراستیکه ما شما را در عذاب بدون اهمیت به رنجی که از آن میکشید رها کردیم، و بهسبب گناهانی که در دنیا انجام میدادید عذاب همیشگی و جاویدان جهنم را بچشید.
الله پس از بیان حال مجرمان، حال مؤمنان را ذکر کرده و میفرماید:
(۱۵) تنها کسانی به آیات نازلشدۀ ما بر رسولانمان ایمان میآورند که وقتی با آن آیات اندرز داده شوند درحالیکه به ستایش الله تسبیح میگویند برای او تعالی به سجده میافتند، و در هیچ حالتی از عبادت و سجده در برابر الله تکبر نمیورزند.
(۱۶) پهلوهای آنها از بسترهایشان که در آن خوابیده بودند فاصله میگیرد، بسترهایشان را رها میکنند و بهسوی الله روی میآورند، او تعالی را از ترس عذابش و امید به رحمتش در نمازشان و غیر آن میخوانند، و اموالی را که برایشان عطا کردهایم در راه الله هزینه میکنند.
(۱۷) پس هیچکس نمیداند الله به پاداشی از جانب خویش در قبال اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادند چه چیزی از آنچه که دیدگان به آنها روشنایی مییابد برایشان آماده کرده است، زیرا پاداشی است که بهسبب بزرگیاش فقط الله به آن احاطه دارد.
(۱۸) کسیکه به الله ایمان دارد و به اوامرش عمل و از نواهیاش پرهیز میکند، مانند کسیکه از طاعتش خارج میباشد نیست؛ این دو گروه از نظر پاداش در نزد الله یکسان نیستند.
(۱۹) اما کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، به پاداش اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادند از بخشش الله بهشتهایی برایشان آماده شده که در آن جای میگیرند.
(۲۰) و اما کسانیکه با کفر و ارتکاب گناهان از طاعت الله خارج شدهاند، قرارگاه آنها که در روز قیامت برایشان آماده شده است جهنم است، که برای همیشه در آن میمانند، و هرگاه بخواهند از آن خارج شوند دوباره در آن بازگردانیده میشوند، و از روی نکوهش به آنها گفته میشود: عذاب جهنمی را که در دنیا وقتی رسولانتان شما را از آن میترساندند تکذیب میکردید بچشید.
برخی فواید آیات:
• ایمان کافران در روز قیامت به آنها سودی نمیرساند. زیرا آخرت سرای جزا است؛ نه سرای عمل.
• خطر غفلت از دیدار الله در روز قیامت.
• نماز شب، سیرۀ مؤمنان است.
﴿وَلَنُذِيقَنَّهُم مِّنَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡأَدۡنَىٰ دُونَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡأَكۡبَرِ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٢١ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِۦ ثُمَّ أَعۡرَضَ عَنۡهَآۚ إِنَّا مِنَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ مُنتَقِمُونَ٢٢ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ فَلَا تَكُن فِي مِرۡيَةٖ مِّن لِّقَآئِهِۦۖ وَجَعَلۡنَٰهُ هُدٗى لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ٢٣ وَجَعَلۡنَا مِنۡهُمۡ أَئِمَّةٗ يَهۡدُونَ بِأَمۡرِنَا لَمَّا صَبَرُواْۖ وَكَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يُوقِنُونَ٢٤ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفۡصِلُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ٢٥ أَوَ لَمۡ يَهۡدِ لَهُمۡ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَبۡلِهِم مِّنَ ٱلۡقُرُونِ يَمۡشُونَ فِي مَسَٰكِنِهِمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٍۚ أَفَلَا يَسۡمَعُونَ٢٦ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا نَسُوقُ ٱلۡمَآءَ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ ٱلۡجُرُزِ فَنُخۡرِجُ بِهِۦ زَرۡعٗا تَأۡكُلُ مِنۡهُ أَنۡعَٰمُهُمۡ وَأَنفُسُهُمۡۚ أَفَلَا يُبۡصِرُونَ٢٧ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡفَتۡحُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٨ قُلۡ يَوۡمَ ٱلۡفَتۡحِ لَا يَنفَعُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِيمَٰنُهُمۡ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ٢٩ فَأَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ وَٱنتَظِرۡ إِنَّهُم مُّنتَظِرُونَ٣٠ ﴾ [السجدة: ۲۱-۳۰].
(۲۱) و بهطور قطع به این تکذیبکنندگان خارج از طاعت پروردگارشان، قبل از عذاب بزرگتر که در آخرت برایشان آماده شده است اگر توبه نکنند، مصیبتها و بلاهایی در دنیا میچشانیم؛ باشد که به طاعت پرودگارشان بازگردند.
(۲۲) و هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که به آیات الله اندرز داده شود اما از آنها پند نگیرد، و بدون توجه به این آیات از آنها روی گرداند. بدون تردید ما از مجرمان- که از آیات الله روی میگردانند بهسبب ارتکاب کفر و گناهان- انتقام میگیریم.
(۲۳) و به تحقیق که تورات را به موسی ÷ عطا کردیم، پس –ای رسول- در مورد دیدار خودت با موسی ÷ در شب إسراء و معراج در تردید نباش، و کتاب نازلشده بر موسی ÷ را هدایتگری از گمراهی برای بنیاسرائیل قرار دادیم.
(۲۴) و از میان بنیاسرائیل پیشوایانی قرار دادیم که مردم در حق به آنها اقتدا میکردند، و بهسوی حق راهنمایی میکردند، چون بر اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، و بر آزارهای موجود در راه دعوت شکیبایی کردند، و قاطعانه آیات نازلشدۀ الله بر رسولانشان را تصدیق میکردند.
(۲۵) و –ای رسول- به تحقیق که پروردگار تو همان ذاتی است که در روز قیامت میان آنچه که در دنیا در آن اختلاف میورزیدند داوری میکند، آنگاه حقگو را از یاوهگو آشکار میگرداند، و هر یک را به آنچه که سزاوارش است جزا میدهد.
(۲۶) آیا اینها کور شدهاند و برایشان آشکار نشده است که چه بسیار امتهایی را قبل از آنها نابود کردیم؟! درحالیکه در مسکنهای آنها که قبل از نابودیشان در آنها سکونت میکردند راه میروند، اما از حالشان پند نمیگیرند. بهراستیکه در نابودی آن امتها بهسبب کفر و گناهانشان، پندهایی است که بر راستگویی رسولانشان که از جانب الله نزد آنها آمدند به آنها استدلال میشود. پس آیا این تکذیب کنندگان آیاتِ الله به نیت قبول و پند گرفتن نمیشنوند؟!
(۲۷) آیا این تکذیبکنندگان رستاخیز ندیدهاند که ما آب باران را به زمین خشک و بیگیاهی میفرستیم، آنگاه با آن آب، کِشتی که شتران و گاوها و گوسفندانشان، و خودشان از آن میخورند درمیآوریم؟! آیا این امر را نمیبینند، و درک نمیکنند که کسیکه زمین خشک را رویانیده است بر زندهکردن مردگان نیز توانا است؟!
(۲۸) و تکذیبکنندگان رستاخیز با درخواست تعجیل در عذاب میگویند: این حکمی که ادعا میکنید میان ما و شما در روز قیامت داوری خواهد کرد، و مقصد ما جهنم و مقصد شما بهشت است چه زمانی است؟!
(۲۹) - ای رسول- به آنها بگو: این موعد روز قیامت است، که روز داوری میان بندگان است آنگاه که ایمان کسانیکه در دنیا به الله کفر ورزیدهاند پس از مشاهدۀ روز قیامت سودی نمیرساند، و به آنها مهلت نیز داده نمیشود تا بهسوی پروردگارشان توبه کنند و بهسوی او بازگردند.
(۳۰) پس –ای رسول- از اینها پس از اینکه در گمراهی خویش ثابت ماندند روی گردان، و منتظر چیزی باش که به آنها میرسد، چون آنها نیز عذابی را که به آنها وعده میدهی انتظار میکشند.
برخی فواید آیات:
• عذاب کافر در دنیا وسیلهای برای توبۀ او است.
• ثبوت دیدار میان پیامبرمانع و موسی ÷ در شب إسراء و معراج.
• صبر و یقین دو صفت پیشوایان دینی هستند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ ٱتَّقِ ٱللَّهَ وَلَا تُطِعِ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا١ وَٱتَّبِعۡ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا٢ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلٗا٣ مَّا جَعَلَ ٱللَّهُ لِرَجُلٖ مِّن قَلۡبَيۡنِ فِي جَوۡفِهِۦۚ وَمَا جَعَلَ أَزۡوَٰجَكُمُ ٱلَّٰٓـِٔي تُظَٰهِرُونَ مِنۡهُنَّ أُمَّهَٰتِكُمۡۚ وَمَا جَعَلَ أَدۡعِيَآءَكُمۡ أَبۡنَآءَكُمۡۚ ذَٰلِكُمۡ قَوۡلُكُم بِأَفۡوَٰهِكُمۡۖ وَٱللَّهُ يَقُولُ ٱلۡحَقَّ وَهُوَ يَهۡدِي ٱلسَّبِيلَ٤ ٱدۡعُوهُمۡ لِأٓبَآئِهِمۡ هُوَ أَقۡسَطُ عِندَ ٱللَّهِۚ فَإِن لَّمۡ تَعۡلَمُوٓاْ ءَابَآءَهُمۡ فَإِخۡوَٰنُكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَمَوَٰلِيكُمۡۚ وَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٞ فِيمَآ أَخۡطَأۡتُم بِهِۦ وَلَٰكِن مَّا تَعَمَّدَتۡ قُلُوبُكُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمًا٥ ٱلنَّبِيُّ أَوۡلَىٰ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ مِنۡ أَنفُسِهِمۡۖ وَأَزۡوَٰجُهُۥٓ أُمَّهَٰتُهُمۡۗ وَأُوْلُواْ ٱلۡأَرۡحَامِ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلَىٰ بِبَعۡضٖ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُهَٰجِرِينَ إِلَّآ أَن تَفۡعَلُوٓاْ إِلَىٰٓ أَوۡلِيَآئِكُم مَّعۡرُوفٗاۚ كَانَ ذَٰلِكَ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مَسۡطُورٗا٦ ﴾ [الأحزاب: ۱-۶].
برخی مقاصد سوره:
تمرکز بر عنایت الله به پیامبرش ج و حمایت از ایشان و اهل بیتش.
تفسیر:
(۱) ای پیامبر، تو و همراهیانت با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، بر تقوای او تعالی مواظبت کن، و فقط از او بترس، و از کافران و منافقان در پیروی از نفسهایشان فرمانبرداری نکن، زیرا الله از نیرنگ کافران و منافقان آگاه است، و در آفرینش و تدبیر خویش بسیار دانا است.
(۲) و از وحیی که از جانب پروردگارت بر تو نازل میشود پیروی کن، بهراستیکه الله به آنچه انجام میدهید بسیار دانا است، و ذرهای از آن از دستش نمیرود، و بهزودی شما را در برابر اعمالتان جزا خواهد داد.
(۳) و در تمام امور خویش فقط بر الله توکل کن و همین بس که او سبحانه نگهبان کسانی از بندگانش است که بر او توکل میکنند.
(۴) همانگونه که الله دو قلب در سینۀ یک مرد قرار نداده است، همسران را نیز در تحریم به منزلۀ مادران قرار نداده، و همچنین پسران از طریق فرزندخواندگی را به منزلۀ پسرانی صلبی قرار نداده است، زیرا ظِهار – یعنی اینکه مرد همسرش را بر خود حرام کند- و نیز فرزندخواندگی: از عادتهای جاهلیت است که اسلام آنها را باطل کرده است، این ظهار و فرزندخواندگی، سخنی است که با دهانهایتان آن را تکرار میکنید، و هیچ حقیقتی ندارد، زیرا همسر، مادر نیست، و فرزندخوانده نیز پسر کسیکه او را ادعا میکند نیست، و الله سبحانه سخن حق را میگوید تا بندگانش به آن عمل کنند، و او تعالی به راه حق راهنمایی میکند.
(۵) کسانی را که ادعا میکنید پسرانتان هستند به پدران حقیقیشان نسبت دهید، زیرا این کار نزد الله همان عدالت است، پس اگر پدرانشان را نمیشناسید که اینها را به آنها نسبت دهید برادران دینی شما و بردگان آزادشدۀ شما هستند، پس هر یک از آنها را با «ای برادرم» یا «ای پسرعمویم» صدا بزنید، و هیچ گناهی بر شما نیست اگر کسی از شما فرزندخواندهای را از روی اشتباه به مدعیاش نسبت دهد، اما با گفتن عمدی این سخن گناهکار میشوید، و الله برای هر یک از بندگانش که توبه کند بسیار آمرزنده و مهربان است چون آنها را در برابر خطا (سهو) هرگز مواخذه نمیکند.
(۶) پیامبر محمد ج نسبت به مؤمنان در تمام مواردی که آنها را بهسوی آن فرامیخواند حتی از جانهای مؤمنان مهمتر است، هر چند دلهایشان به چیز دیگری تمایل داشته باشد. و همسرانش به منزلۀ مادران تمام مؤمنان هستند، یعنی بر هر مؤمنی حرام است که پس از مرگ پیامبر ج با یکی از همسرانش ازدواج کند. و در حکم الله خویشاوندان در میراث از مؤمنان و مهاجران در راه الله سزاوارتر هستند. در صدر اسلام مؤمنان و مهاجران در راه الله بهسبب این روابط از یکدیگر ارث میبردند، سپس ارثبردن آنها از یکدیگر منسوخ شد، مگر اینکه – ای مؤمنان- میتوانید به نفع دوستان غیر وارث خویش وصیت یا احسانی بکنید، این حکم در لوح محفوظ نوشته شده و عمل به آن واجب است.
برخی فواید آیات:
• هیچکس آن قدر بزرگ نیست که به معروف امر نشود و از منکر نهی نگردد.
• رفع مواخذۀ (اموری که) به خطا (سهو) از امت اسلامی سر زند.
• وجوب تقدیم خواستۀ پیامبر ج بر خواستۀ مردم.
• بیان جایگاه بالای همسران پیامبر ج، و حرمت نکاح با آنها پس از پیامبر ج؛ زیرا مادران مؤمنان هستند.
﴿وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِنَ ٱلنَّبِيِّۧنَ مِيثَٰقَهُمۡ وَمِنكَ وَمِن نُّوحٖ وَإِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَۖ وَأَخَذۡنَا مِنۡهُم مِّيثَٰقًا غَلِيظٗا٧ لِّيَسَۡٔلَ ٱلصَّٰدِقِينَ عَن صِدۡقِهِمۡۚ وَأَعَدَّ لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابًا أَلِيمٗا٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ جَآءَتۡكُمۡ جُنُودٞ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِيحٗا وَجُنُودٗا لَّمۡ تَرَوۡهَاۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرًا٩ إِذۡ جَآءُوكُم مِّن فَوۡقِكُمۡ وَمِنۡ أَسۡفَلَ مِنكُمۡ وَإِذۡ زَاغَتِ ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَبَلَغَتِ ٱلۡقُلُوبُ ٱلۡحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِٱللَّهِ ٱلظُّنُونَا۠١٠ هُنَالِكَ ٱبۡتُلِيَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَزُلۡزِلُواْ زِلۡزَالٗا شَدِيدٗا١١ وَإِذۡ يَقُولُ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ مَّا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ إِلَّا غُرُورٗا١٢ وَإِذۡ قَالَت طَّآئِفَةٞ مِّنۡهُمۡ يَٰٓأَهۡلَ يَثۡرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمۡ فَٱرۡجِعُواْۚ وَيَسۡتَٔۡذِنُ فَرِيقٞ مِّنۡهُمُ ٱلنَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوۡرَةٞ وَمَا هِيَ بِعَوۡرَةٍۖ إِن يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارٗا١٣ وَلَوۡ دُخِلَتۡ عَلَيۡهِم مِّنۡ أَقۡطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُواْ ٱلۡفِتۡنَةَ لَأٓتَوۡهَا وَمَا تَلَبَّثُواْ بِهَآ إِلَّا يَسِيرٗا١٤ وَلَقَدۡ كَانُواْ عَٰهَدُواْ ٱللَّهَ مِن قَبۡلُ لَا يُوَلُّونَ ٱلۡأَدۡبَٰرَۚ وَكَانَ عَهۡدُ ٱللَّهِ مَسُۡٔولٗا١٥ ﴾ [الأحزاب: ۷-۱۵].
(۷) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که از پیامبران ‡ پیمانی استوار گرفتیم بر اینکه الله را به تنهایی عبادت کنند، و هیچچیز را با او شریک نگردانند، و وحی را که بهسویشان نازل شده است ابلاغ کنند، و به صورت خاص این پیمان را از تو گرفتیم، و از نوح ÷ و ابراهیم ÷ و موسی ÷ و عیسی ÷ پسر مریم، عهدی استوار بر وفا به آنچه از تبلیغ رسالتهای الله که بر آن امین شده بودند گرفتیم.
(۸) الله این پیمان موکد را از پیامبران ‡ گرفت تا برای نکوهش کافران، از رسولان راستگو در مورد راستگوییشان بپرسد، و الله برای کافران به او تعالی و رسولانش در روز قیامت عذابی دردناک یعنی آتش جهنم را آماده کرده است.
(۹) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و به آنچه حکم کرده عمل کردهاید، نعمت الله بر خویش را به یاد آورید، آنگاه که لشکریان کفار دسته دسته برای پیکار با شما به مدینه آمدند، و منافقان و یهودیان آنها را یاری کردند، و باد صَبا را که پیامبر ج با آن یاری شد بر آنها فرستادیم، و لشکریانی از فرشتگان که شما آنها را ندیدید فرستادیم، آنگاه کافران برای فرار و درحالیکه قادر بر هیچ کاری نبودند پشت کردند، و الله آنچه را انجام میدهید میبیند و ذرهای از اعمالتان بر او تعالی پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۱۰) و نیز به یاد آورید آنگاه که کافران از بالا و پایین دره از دو جهت مشرق و مغرب بهسوی شما آمدند، و زمانیکه از وحشت زیاد، چشمها از هر چیزی جز نظر به دشمن خویش برگردانیده شدند، و قلبها به حلقومها رسید، و گمانهای مختلفی به الله میبردید؛ گاهی پیروزی، و گاهی نومیدی از او را گمان میبردید.
(۱۱) در آن موضع در غزوۀ خندق مؤمنان با تجاوز دشمنانشان که با آن مواجه شدند مورد آزمایش قرار گرفتند، و از ترس زیاد به شدت آشفته شدند، و با این آزمایش مؤمن و منافق مشخص شد.
(۱۲) در آن روز منافقان و افرادی با ایمان ضعیف که تردیدی در دلهایشان بود گفتند: پیروزی بر دشمنمان و قدرتیابی ما در روی زمین که الله و رسولش به ما وعده دادند جز باطلی که هیچ اساسی ندارد نیست.
(۱۳) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که گروهی از منافقان به اهالی مدینه گفتند: ای ساکنان یثرب (نام مدینه قبل از اسلام یثرب بود)، کنار خندق جای ماندن برای شما نیست پس به منازل خویش بازگردید، و گروهی از آنها با این بهانه که خانههایشان در برابر دشمن آشکار و بدون حفاظ است، از پیامبر ج اجازه میخواستند که به خانههایشان بازگردند، درحالیکه چنانکه ادعا کردند نبود، و با این عذر دروغین فقط قصد فرار از دشمن را داشتند.
(۱۴) و اگر دشمن از تمام نواحی مدینه بر آنها وارد میشد، و بازگشت به کفر و شرک به الله را از آنها میخواست بهطور قطع این درخواست دشمنشان را میپذیرفتند، و جز اندکی از ارتداد و بازگشت به کفر خودداری نمیکردند.
(۱۵) درحالیکه این منافقان پس از فرار از پیکار در روز احد با الله پیمان بستند که اگر الله آنها را در کارزاری دیگر حاضر کند بهطور قطع در برابر دشمنشان خواهند جنگید، و بهسبب ترس از آنها فرار نخواهند کرد، اما پیمانشان را شکستند، و بهراستیکه بنده در قبال آنچه در مورد آن با الله پیمان بسته مسئول است، و بهزودی در مورد آن از او پرسیده میشود.
برخی فواید آیات:
• جایگاه رسولان اولوالعزم.
• تقویت بندگان مؤمن الله هنگام نزول سختیها توسط او تعالی.
• یارینشدن مؤمنان توسط منافقان در مصیبتها.
﴿قُل لَّن يَنفَعَكُمُ ٱلۡفِرَارُ إِن فَرَرۡتُم مِّنَ ٱلۡمَوۡتِ أَوِ ٱلۡقَتۡلِ وَإِذٗا لَّا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلٗا١٦ قُلۡ مَن ذَا ٱلَّذِي يَعۡصِمُكُم مِّنَ ٱللَّهِ إِنۡ أَرَادَ بِكُمۡ سُوٓءًا أَوۡ أَرَادَ بِكُمۡ رَحۡمَةٗۚ وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا١٧ ۞قَدۡ يَعۡلَمُ ٱللَّهُ ٱلۡمُعَوِّقِينَ مِنكُمۡ وَٱلۡقَآئِلِينَ لِإِخۡوَٰنِهِمۡ هَلُمَّ إِلَيۡنَاۖ وَلَا يَأۡتُونَ ٱلۡبَأۡسَ إِلَّا قَلِيلًا١٨ أَشِحَّةً عَلَيۡكُمۡۖ فَإِذَا جَآءَ ٱلۡخَوۡفُ رَأَيۡتَهُمۡ يَنظُرُونَ إِلَيۡكَ تَدُورُ أَعۡيُنُهُمۡ كَٱلَّذِي يُغۡشَىٰ عَلَيۡهِ مِنَ ٱلۡمَوۡتِۖ فَإِذَا ذَهَبَ ٱلۡخَوۡفُ سَلَقُوكُم بِأَلۡسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى ٱلۡخَيۡرِۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَمۡ يُؤۡمِنُواْ فَأَحۡبَطَ ٱللَّهُ أَعۡمَٰلَهُمۡۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٗا١٩ يَحۡسَبُونَ ٱلۡأَحۡزَابَ لَمۡ يَذۡهَبُواْۖ وَإِن يَأۡتِ ٱلۡأَحۡزَابُ يَوَدُّواْ لَوۡ أَنَّهُم بَادُونَ فِي ٱلۡأَعۡرَابِ يَسَۡٔلُونَ عَنۡ أَنۢبَآئِكُمۡۖ وَلَوۡ كَانُواْ فِيكُم مَّا قَٰتَلُوٓاْ إِلَّا قَلِيلٗا٢٠ لَّقَدۡ كَانَ لَكُمۡ فِي رَسُولِ ٱللَّهِ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ لِّمَن كَانَ يَرۡجُواْ ٱللَّهَ وَٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَ وَذَكَرَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا٢١ وَلَمَّا رَءَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلۡأَحۡزَابَ قَالُواْ هَٰذَا مَا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَصَدَقَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥۚ وَمَا زَادَهُمۡ إِلَّآ إِيمَٰنٗا وَتَسۡلِيمٗا٢٢ ﴾ [الأحزاب: ۱۶-۲۲].
(۱۶) - ای رسول- به اینها بگو: اگر از ترس مرگ یا کشتهشدن از کارزار بگریزید فرار هرگز به شما سودی نمیرساند؛ زیرا اجلها اندازهگیری شدهاند، و اگر فرار کردید و هنوز اجلتان نرسیده بود فقط زمانی اندک در زندگی بهرهمند خواهید شد.
(۱۷) - ای رسول- به آنها بگو: چه کسی در برابر الله از شما محافظت میکند اگر مرگ یا قتل را که نمیپسندید برایتان بخواهد، یا سلامت و خیر را که امید دارید برایتان بخواهد، هیچکس نیست که از شما در برابر این کار محافظت کند، و این منافقان به جای الله هیچ دوستی برای خودشان نمییابند که کارشان را برعهده بگیرد، و هیچ یاوری را نیز نمییابند که در برابر عذاب الله از آنها محافظت کند.
(۱۸) الله از کسانی از شما آگاه است که دیگران را از جنگیدن همراه رسولالله ج بازمیدارند و به برادرانشان میگویند: نزد ما بیایید و همراه او در پیکار شرکت نکنید تا کشته نشوید، زیرا ما میترسیم که شما کشته شوید، و این خیانتکاران به جنگ نمیآیند و در آن حضور نمییابند مگر بسیار اندک؛ تا ننگ را از خودشان دفع کنند، نه به این هدف که الله و رسولش را یاری رسانند.
(۱۹) - ای گروه مؤمنان- آنها با اموالشان بر شما بخل میورزند یعنی با بخشیدن آن به شما کمک نمیکنند، و با جانهایشان بر شما بخل میورزند یعنی همراه شما پیکار نمیکنند، و با دوستی خویش بر شما بخل میورزند یعنی شما را به دوستی نمیگیرند، اما چون ترس هنگام رویارویی با دشمن فرار رسد –ای رسول- آنها را میبینی که بهسوی تو مینگرند درحالیکه از بزدلی چشمانشان میچرخد مانند چرخیدن چشمان کسیکه سختیهای جانکندن را مشاهده میکند، اما چون ترسشان از بین برود و آرام گیرند بهسبب حرص بر غنیمت که در جستجوی آن هستند با زباندرازی شما را با سخن آزار میرسانند، اینها که صفات مذکور را دارند ایمان واقعی نیاوردهاند، پس الله پاداش اعمالشان را تباه ساخت، و این تباهکردن بر الله آسان است.
(۲۰) این بزدلان گمان میکنند که احزاب توطئهگر بر پیکار با رسولالله ج و مؤمنان، تا وقتی مؤمنان را از ریشه بَرنکنند نخواهند رفت، و به فرض اگر احزاب بار دیگر بیایند این منافقان دوست دارند که خارج از مدینه همراه بادیهنشینان باشند، تا از اخبار شما بپرسند که: پس از پیکار دشمنتان با شما چه اتفاقی برایتان افتاده است؟ و –ای مؤمنان- اگر در میان شما بودند جز اندکی همراه شما پیکار نمیکردند، پس اهمیتی به آنها ندهید، و بر آنها افسوس نخورید.
(۲۱) بهطور قطع در آنچه که رسولالله ج گفته و اقدام کرده و انجام داده، الگویی نیکو برای شما است، او جان گرامی خویش را تقدیم کرده، و بهطور مستقیم در جنگ شرکت کرده است، پس چگونه بعد از این امر به جانهایتان در برابر جان او بخل میورزید؟ و از رسولالله ج پیروی نمیکند مگر کسیکه به روز آخرت امید دارد، و برای آن روز تلاش، و الله را بسیار یاد میکند، اما کسیکه به روز آخرت امید ندارد و الله را بسیار یاد نمیکند به رسولش اقتدا نمیکند.
(۲۲) و مؤمنان چون احزاب جمعشده برای پیکار با خویش را دیدند گفتند: این همان آزمایش و بلا و پیروزیای است که الله و رسولش به ما وعده دادند، و الله و رسولش در این مورد راست گفتهاند، به تحقیق که محقق شد، و مشاهدۀ احزاب توسط آنها جز بر ایمان به الله و فرمانبرداری آنها از او تعالی نیفزود.
برخی فواید آیات:
• اَجَلها تعیینشده هستند؛ نه جنگیدن آنها را نزدیک میکند، و نه فرار از پیکار آنها را دور میسازد.
• بازداشتن از جهاد در راه الله کار همیشگی منافقان است.
• رسول ج در سخنان و کارهای خویش الگوی مؤمنان است.
• اعتماد به الله و تسلیمبودن در برابر او تعالی از صفات مؤمنان است.
﴿مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ رِجَالٞ صَدَقُواْ مَا عَٰهَدُواْ ٱللَّهَ عَلَيۡهِۖ فَمِنۡهُم مَّن قَضَىٰ نَحۡبَهُۥ وَمِنۡهُم مَّن يَنتَظِرُۖ وَمَا بَدَّلُواْ تَبۡدِيلٗا٢٣ لِّيَجۡزِيَ ٱللَّهُ ٱلصَّٰدِقِينَ بِصِدۡقِهِمۡ وَيُعَذِّبَ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ إِن شَآءَ أَوۡ يَتُوبَ عَلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٢٤ وَرَدَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِغَيۡظِهِمۡ لَمۡ يَنَالُواْ خَيۡرٗاۚ وَكَفَى ٱللَّهُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱلۡقِتَالَۚ وَكَانَ ٱللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزٗا٢٥ وَأَنزَلَ ٱلَّذِينَ ظَٰهَرُوهُم مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ مِن صَيَاصِيهِمۡ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلرُّعۡبَ فَرِيقٗا تَقۡتُلُونَ وَتَأۡسِرُونَ فَرِيقٗا٢٦ وَأَوۡرَثَكُمۡ أَرۡضَهُمۡ وَدِيَٰرَهُمۡ وَأَمۡوَٰلَهُمۡ وَأَرۡضٗا لَّمۡ تَطَُٔوهَاۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٗا٢٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ قُل لِّأَزۡوَٰجِكَ إِن كُنتُنَّ تُرِدۡنَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيۡنَ أُمَتِّعۡكُنَّ وَأُسَرِّحۡكُنَّ سَرَاحٗا جَمِيلٗا٢٨ وَإِن كُنتُنَّ تُرِدۡنَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَ فَإِنَّ ٱللَّهَ أَعَدَّ لِلۡمُحۡسِنَٰتِ مِنكُنَّ أَجۡرًا عَظِيمٗا٢٩ يَٰنِسَآءَ ٱلنَّبِيِّ مَن يَأۡتِ مِنكُنَّ بِفَٰحِشَةٖ مُّبَيِّنَةٖ يُضَٰعَفۡ لَهَا ٱلۡعَذَابُ ضِعۡفَيۡنِۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٗا٣٠ ﴾ [الأحزاب: ۲۳-۳۰].
(۲۳) در میان مؤمنان مردانی هستند که با الله راست بودهاند، و به ثبات و صبر در راه الله که با او تعالی بر آن پیمان بستند وفا کردهاند، برخی از آنها در راه الله مُرده یا شهید شدهاند، و برخی از آنها منتظر شهادت در راه او تعالی هستند، و این مؤمنان پیمانی را که با الله بستند تغییر ندادند مثل کاری که منافقان با پیمانهایشان کردند.
(۲۴) به این هدف که الله راستان را که به پیمانی که با او بستند وفا کردند در قبال راستی و وفای به پیمانهایشان پاداش دهد، و منافقان را که پیمانهایشان را نقض کردند اگر بخواهد عذاب کند، به این نحو که آنها را قبل از اینکه از کفرشان توبه کنند بمیراند، یا آنها را ببخشاید و به توبه توفیق دهد، و الله نسبت به کسیکه از گناهانش توبه کند بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۲۵) و الله قریش و غطفان و کسانی را که همراهشان بودند در غم و اندوهشان بهسبب از دستدادن آنچه آرزو کردند بازگرداند، بدون اینکه به ریشهکنکردن مؤمنان که هدفشان بود دست یابند، و الله با بادی که فرستاد و فرشتگانی که نازل کرد مؤمنان را از پیکار با آنها بینیاز ساخت؛ و او تعالی ذات توانا و شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود مگر اینکه الله او را مغلوب و خوار میسازد.
(۲۶) و الله یهودیانی را که به آنها یاری رساندند از دژهایشان که در آنجا از ترس دشمن پناه گرفته بودند پایین کشید، و در جانهایشان ترس افکند، - ای مؤمنان- گروهی از آنها را میکشتید، و گروهی دیگر را اسیر میکردید.
(۲۷) و الله پس از نابودی آنها شما را مالک زمینشان با مزارع و نخلستانهایش، و منازل و اموال دیگرشان کرد، و شما را مالک سرزمین خیبر که هرگز به آن پا ننهاده بودید، بلکه به زودی در آن پا خواهید نهاد قرار داد، این وعده و مژدهای است برای مؤمنان، و الله بر هر چیزی تواناست، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۲۸) ای پیامبر، به همسرانت وقتی خواستار افزودن بر نفقه از تو شدند و تو چیزی نداشتی که بر نفقۀ آنها بیفزایی بگو: اگر زندگی دنیا و زیور آن را میخواهید، نزدم بیایید تا شما را از آنچه که زنان طلاق دادهشده بهرهمند میگردند برخوردار سازم، و شما را بهگونهای که هیچ زیان و آزاری نبینید طلاق دهم.
(۲۹) و اگر رضایت الله و رسولش، و بهشت سرای آخرت را میخواهید، بر حال خویش صبر کنید، که الله برای هرکس از شما که با صبر و حسن معاشرت نیکی کند پاداشی بزرگ آماده ساخته است.
(۳۰) ای زنان پیامبر، هرکس از شما گناه آشکاری مرتکب شود بهسبب جایگاه و منزلت او و برای صیانت جناب پیامبر ج عذابی دوچندان در روز قیامت دارد. و این دوچندان کردن عذاب بر الله آسان است.
برخی فواید آیات:
• تزکیۀ اصحاب رسولالله ج از سوی او تعالی، که این امر افتخاری بس بزرگ برایشان است.
• یاری و کمک الله برای بندگانش از جاییکه گمانش را نمیکنند وقتی تقوای او تعالی را پیشه کنند.
• سرانجامِ بدِ نیرنگ برای یهودیانی که به احزاب یاری رساندند.
• انتخاب رضایت الله و رسولش توسط همسران پیامبر ج، بر ایمان قوی آنها دلالت دارد.
﴿۞وَمَن يَقۡنُتۡ مِنكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَتَعۡمَلۡ صَٰلِحٗا نُّؤۡتِهَآ أَجۡرَهَا مَرَّتَيۡنِ وَأَعۡتَدۡنَا لَهَا رِزۡقٗا كَرِيمٗا٣١ يَٰنِسَآءَ ٱلنَّبِيِّ لَسۡتُنَّ كَأَحَدٖ مِّنَ ٱلنِّسَآءِ إِنِ ٱتَّقَيۡتُنَّۚ فَلَا تَخۡضَعۡنَ بِٱلۡقَوۡلِ فَيَطۡمَعَ ٱلَّذِي فِي قَلۡبِهِۦ مَرَضٞ وَقُلۡنَ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗا٣٢ وَقَرۡنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجۡنَ تَبَرُّجَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ ٱلۡأُولَىٰۖ وَأَقِمۡنَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتِينَ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِعۡنَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓۚ إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ وَيُطَهِّرَكُمۡ تَطۡهِيرٗا٣٣ وَٱذۡكُرۡنَ مَا يُتۡلَىٰ فِي بُيُوتِكُنَّ مِنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ وَٱلۡحِكۡمَةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا٣٤ إِنَّ ٱلۡمُسۡلِمِينَ وَٱلۡمُسۡلِمَٰتِ وَٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ وَٱلۡقَٰنِتِينَ وَٱلۡقَٰنِتَٰتِ وَٱلصَّٰدِقِينَ وَٱلصَّٰدِقَٰتِ وَٱلصَّٰبِرِينَ وَٱلصَّٰبِرَٰتِ وَٱلۡخَٰشِعِينَ وَٱلۡخَٰشِعَٰتِ وَٱلۡمُتَصَدِّقِينَ وَٱلۡمُتَصَدِّقَٰتِ وَٱلصَّٰٓئِمِينَ وَٱلصَّٰٓئِمَٰتِ وَٱلۡحَٰفِظِينَ فُرُوجَهُمۡ وَٱلۡحَٰفِظَٰتِ وَٱلذَّٰكِرِينَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا وَٱلذَّٰكِرَٰتِ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم مَّغۡفِرَةٗ وَأَجۡرًا عَظِيمٗا٣٥ ﴾ [الأحزاب: ۳۱-۳۵].
(۳۱) و هرکس از شما بر طاعت الله و رسولش مداومت کند، و عملی صالح و راضیکننده نزد الله انجام دهد، پاداشی دو برابر از سایر زنان به او میدهیم، و پاداشی گرامی یعنی بهشت در آخرت برایش آماده کردهایم.
(۳۲) ای زنان پیامبر محمد ج، شما در فضیلت و شرف مانند سایر زنان نیستید، بلکه از نظر فضیلت و شرف در جایگاهی هستید که سایر زنان به آن نمیرسند به شرط اینکه اوامر الله را اجرا و از نواهی او تعالی را اجتناب کنید، و آنگاه که با مردان بیگانه سخن میگویید سخن را نرم نکنید و صدا را نازک نسازید، تا به این سبب کسیکه در قلبش بیماری نفاق و شهوت حرام است طمع ورزد، و سخنی دور از گمان و تهمت، یعنی به مقدار نیاز جدی باشد نه شوخی بزنید.
(۳۳) و در خانههایتان بمانید، و بدون نیاز از آنها خارج نشوید، و مانند زنانی که قبل از اسلام زیباییهایشان را برای جذب مردان آشکار میکردند زیباییهای خود را آشکار نکنید و نماز را به کاملترین وجه برپا دارید، و زکات اموالتان را بدهید، و از الله و رسولش اطاعت کنید. ای زنان رسولالله و ای اهل بیت رسولالله، جز این نیست که الله سبحانه میخواهد آزار و آسیب را از شما بزداید، و دلهایتان را با آراستن با اخلاق برتر، و خالیکردن از اخلاق پست به صورت کامل پاک گرداند، و پس از آن هیچ آلودگیای باقی نماند.
(۳۴) و آنچه را از آیات نازلشدۀ الله بر رسولش، و از سنت پاک رسول او در خانههایتان برای شما خوانده میشود یاد کنید، بهراستیکه الله نسبت به شما بسیار مهربان است که با قراردادن شما در خانههای پیامبرش بر شما منت بخشید، و نسبت به شما بسیار دانا است که شما را به عنوان همسران رسولش برگزید، و به عنوان مادران تمام مؤمنان امتش انتخاب کرد.
(۳۵) همانا مردان و زنان فروتن در برابر الله با طاعت، و نیز مردان و زنان مؤمن به الله، و مردان و زنان فرمانبردار الله، و مردان و زنان راستین در ایمان و سخنشان، و مردان و زنان شکیبا بر طاعات و از گناهان و بر مصیبتها، و مردان و زنان صدقهدهنده با اموالشان در صدقۀ فرضی و نفلی، و مردان و زنان روزهدار برای الله در روزۀ فرضی و نفلی، و مردان و زنان نگهدارندۀ عورتهایشان با پوشاندن آن از آشکارشدن در برابر کسیکه نظر به عورتهایشان برایش حلال نیست، و با دوری از فاحشۀ زنا و مقدمات آن، و مردان و زنان بسیار یادکنندۀ الله با دلها و زبانهایشان در نهان و آشکارا- الله برای آنها آمرزشی از جانب خویش برای گناهانشان، و پاداشی بزرگ در روز قیامت یعنی بهشت آماده ساخته است.
برخی فواید آیات:
• از جمله راهنماییهای قرآن برای زن مسلمان این موارد است: نهی از نازک کردن صدا، و امر به ماندن در منزل مگر از سر نیاز، و نهی از آرایش.
• فضیلت اهل بیت رسولالله ج، و همسران او جزء اهل بیتش هستند.
• مبنای تساوی میان مردان و زنان در عمل و جزا استوار است مگر آنچه را که شریعت برای هر یک از این دو استثنا کرده است.
﴿وَمَا كَانَ لِمُؤۡمِنٖ وَلَا مُؤۡمِنَةٍ إِذَا قَضَى ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ أَمۡرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ ٱلۡخِيَرَةُ مِنۡ أَمۡرِهِمۡۗ وَمَن يَعۡصِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلٗا مُّبِينٗا٣٦ وَإِذۡ تَقُولُ لِلَّذِيٓ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ وَأَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِ أَمۡسِكۡ عَلَيۡكَ زَوۡجَكَ وَٱتَّقِ ٱللَّهَ وَتُخۡفِي فِي نَفۡسِكَ مَا ٱللَّهُ مُبۡدِيهِ وَتَخۡشَى ٱلنَّاسَ وَٱللَّهُ أَحَقُّ أَن تَخۡشَىٰهُۖ فَلَمَّا قَضَىٰ زَيۡدٞ مِّنۡهَا وَطَرٗا زَوَّجۡنَٰكَهَا لِكَيۡ لَا يَكُونَ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ حَرَجٞ فِيٓ أَزۡوَٰجِ أَدۡعِيَآئِهِمۡ إِذَا قَضَوۡاْ مِنۡهُنَّ وَطَرٗاۚ وَكَانَ أَمۡرُ ٱللَّهِ مَفۡعُولٗا٣٧ مَّا كَانَ عَلَى ٱلنَّبِيِّ مِنۡ حَرَجٖ فِيمَا فَرَضَ ٱللَّهُ لَهُۥۖ سُنَّةَ ٱللَّهِ فِي ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلُۚ وَكَانَ أَمۡرُ ٱللَّهِ قَدَرٗا مَّقۡدُورًا٣٨ ٱلَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَٰلَٰتِ ٱللَّهِ وَيَخۡشَوۡنَهُۥ وَلَا يَخۡشَوۡنَ أَحَدًا إِلَّا ٱللَّهَۗ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ حَسِيبٗا٣٩ مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٖ مِّن رِّجَالِكُمۡ وَلَٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّۧنَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا٤٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ ذِكۡرٗا كَثِيرٗا٤١ وَسَبِّحُوهُ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلًا٤٢ هُوَ ٱلَّذِي يُصَلِّي عَلَيۡكُمۡ وَمَلَٰٓئِكَتُهُۥ لِيُخۡرِجَكُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۚ وَكَانَ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ رَحِيمٗا٤٣ ﴾ [الأحزاب: ۳۶-۴۳].
(۳۶) و سزاوار هیچ مرد و زن مؤمنی نیست که هرگاه الله و رسولش در مورد آنها به امری حکم کردند، در قبول یا ترک آن اختیاری داشته باشد، و هرکس از الله و رسولش نافرمانی کند به تحقیق که آشکارا از راه راست گمراه شده است.
(۳۷) و –ای رسول- وقتی به کسیکه الله با نعمت اسلام بر او نعمت بخشیده بود، و تو با آزادسازی، بر او نعمت بخشیده بودی- منظور زید بن حارثه است آنگاه که برای گرفتن مشورت در مورد طلاق همسرش زنیب بنت جحش ل نزدت آمد- میگفتی: همسرت را نزد خویش نگه دار و او را طلاق نده، و از الله با فرمانبرداری از اوامرش و اجتناب از نواهیاش بترس. و –ای رسول- ازدواج تو با زینب را که الله بر تو وحی کرد از ترس مردم در نفس خویش پنهان میکردی و الله به زودی طلاق او توسط زید سپس ازدواج تو با او را آشکار خواهد کرد و الله سزاوارتر است که در این امر از او بترسی. پس هرگاه زید او را رها کرد و از وی روی گرداند و طلاقش داد او را به نکاح تو درآوردیم؛ تا بر مؤمنان گناهی در ازدواج کردن با همسران پسرخواندههایشان نباشد به شرط اینکه آنها را طلاق دهند و عدهشان سپری شود، و فرمان الله بدون هیچ مانع و حایلی انجامشدنی است.
(۳۸) بر پیامبر محمد ج هیچ گناه یا تنگنایی در نکاح همسر پسرخواندهاش که الله بر او حلال کرده است نیست، و او در این کار سنت پیامبران پیش از خود را پیروی میکند، پس در این امر، نخستین فرد از پیامبران نیست، و آنچه الله به آن حکم میکند – از کاملشدن این ازدواج و ابطال فرزندخواندگی که پیامبر ج هیچ رأی یا اختیاری در این کار ندارد- حکمی نافذ است که هیچ بازگردانندهای ندارد.
(۳۹) این پیامبران همان کسانی هستند که رسالتهای نازلشدۀ الله بر آنها را به امتهایشان ابلاغ میکنند، و از هیچکس جز الله نمیترسند، پس هنگامیکه آنچه را الله برایشان حلال گردانیده است انجام میدهند به آنچه دیگران میگویند اهمیتی نمیدهند، و الله به عنوان نگهبان بر اعمال بندگانش کافی است تا آنها را در قبال اعمالشان مورد حسابرسی قرار دهد، و بر این اساس به آنها جزا دهد؛ اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر دهد.
(۴۰) محمد ج پدر هیچیک از مردان شما نیست، پس او پدر زید نیست تا نکاح همسرش پس از اینکه او را طلاق داد بر او حرام باشد، بلکه فرستادۀ الله بهسوی مردم، و خاتم پیامبران که هیچ پیامبری پس از او نخواهد آمد است، و الله از هر چیزی آگاه است، و ذرهای از کار بندگانش بر او پوشیده نمیماند.
(۴۱) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به آنچه تشریع کرده عمل کردهاید، الله را با دلها و زبانها و اعضایتان بسیار یاد کنید.
(۴۲) و در آغاز و پایان روز؛ به خاطر فضیلتی که این دو وقت دارند او سبحانه را با تسبیح و تهلیل منزه بدانید.
(۴۳) او ذاتی است که به شما رحم میکند و شما را میستاید، و فرشتگانش برای شما دعا میکنند تا شما را از تاریکیهای کفر بهسوی نور ایمان در آوَرَد، و نسبت به مؤمنان بسیار مهربان است؛ یعنی اگر از او تعالی اطاعت کنند و فرمانش را اجرا و از نهیش را اجتناب کنند آنها را عذاب نمیکند.
برخی فواید آیات:
• وجوب تسلیم شدن و گردن نهادن مؤمن در برابر حکم الله.
• آگاهی الله از آنچه در وجود انسانها است.
• یکی از مناقب مادر مؤمنان زینب بنت جحش ل این است که: الله عقد او را از بالای هفت آسمان بست.
• فضیلت ذکر الله، بهخصوص صبحگاه و شامگاه.
﴿تَحِيَّتُهُمۡ يَوۡمَ يَلۡقَوۡنَهُۥ سَلَٰمٞۚ وَأَعَدَّ لَهُمۡ أَجۡرٗا كَرِيمٗا٤٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَٰكَ شَٰهِدٗا وَمُبَشِّرٗا وَنَذِيرٗا٤٥ وَدَاعِيًا إِلَى ٱللَّهِ بِإِذۡنِهِۦ وَسِرَاجٗا مُّنِيرٗا٤٦ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ بِأَنَّ لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ فَضۡلٗا كَبِيرٗا٤٧ وَلَا تُطِعِ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَدَعۡ أَذَىٰهُمۡ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلٗا٤٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نَكَحۡتُمُ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ ثُمَّ طَلَّقۡتُمُوهُنَّ مِن قَبۡلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمۡ عَلَيۡهِنَّ مِنۡ عِدَّةٖ تَعۡتَدُّونَهَاۖ فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحٗا جَمِيلٗا٤٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِنَّآ أَحۡلَلۡنَا لَكَ أَزۡوَٰجَكَ ٱلَّٰتِيٓ ءَاتَيۡتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتۡ يَمِينُكَ مِمَّآ أَفَآءَ ٱللَّهُ عَلَيۡكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّٰتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَٰلَٰتِكَ ٱلَّٰتِي هَاجَرۡنَ مَعَكَ وَٱمۡرَأَةٗ مُّؤۡمِنَةً إِن وَهَبَتۡ نَفۡسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنۡ أَرَادَ ٱلنَّبِيُّ أَن يَسۡتَنكِحَهَا خَالِصَةٗ لَّكَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۗ قَدۡ عَلِمۡنَا مَا فَرَضۡنَا عَلَيۡهِمۡ فِيٓ أَزۡوَٰجِهِمۡ وَمَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ لِكَيۡلَا يَكُونَ عَلَيۡكَ حَرَجٞۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٥٠ ﴾ [الأحزاب: ۴۴-۵۰].
(۴۴) درود مؤمنان در روزیکه پروردگارشان را ملاقات میکنند سلامتی و ایمنشدن از تمام آسیبها است، و الله به پاداش طاعت آنها برای او تعالی، و دوریشان از نافرمانی او تعالی، پاداشی گرامی- یعنی بهشت خویش- را برایشان آماده ساخته است.
(۴۵) ای پیامبر، بهراستیکه تو را بهسوی مردم به عنوان گواهی بر آنها فرستادیم به اینکه آنچه را با آن بهسویشان رسالت یافتی به آنها رساندی، و مژدهدهندهای برای مؤمنانشان به بهشت او تعالی که الله برایشان (۴۶) و تو را دعوتگر بهسوی توحید و طاعت الله به فرمان او فرستادیم، و تو را چراغی روشنگر که هرکس خواهان هدایت است از آن روشنایی میگیرد فرستادیم.
(۴۷) و به مؤمنان به الله که به آنچه برایشان تشریع کرده عمل میکنند، آنچه را که آنها را خشنود میسازد خبر بده یعنی بخششی بزرگ از جانب الله سبحانه برایشان است که پیروزیشان در دنیا و رستگاریشان در آخرت با ورود به بهشت را شامل میشود.
(۴۸) و از کافران و منافقان در بازداشتن از دین الله که به آن فرا میخوانند اطاعت نکن، و از آنها روی گردان، شاید این کار موثرتر باشد به اینکه به آنچه برایشان آوردهای ایمان آورند، و در تمام کارهایت؛ از جمله پیروزی بر دشمنانت بر الله توکل کن، و الله به عنوان نگهبان کافی است که بندگان در تمام کارهایشان در دنیا و آخرت بر او توکل کنند.
(۴۹) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، اگر زنان مؤمن را به عقد نکاح خویش درآوردید، سپس آنها را پیش از اینکه با آنها نزدیکی کردید طلاق دادید عدهای برای شما بر آنها نیست، چه به قرء چه به ماه؛ چون بهسبب نزدیکینکردن با آنها، علم به پاکی رحمهایشان وجود دارد، و براساس توانایی خویش آنها را از اموالتان بهرهمند سازید؛ تا دلهایشان که بر اثر طلاق شکسته است آرام شود، و آنها را بدون آزار رها کنید تا نزد خانوادههایشان بروند.
(۵۰) ای پیامبر، ما همسرانت را که مهریههایشان را به آنها دادهای، و کنیزانی را که الله از میان اسرا برایت بخشید و مالک آنها هستی برایت حلال کردیم، و نکاح با دختران عمویت، و دختران عمههایت، و دختران داییات، و دختران خالههایت که همراه تو از مکه به مدینه مهاجرات کردند را برایت حلال کردیم، و برایت حلال کردیم که با زنی مؤمن که خودش را بدون مهریه به تو ببخشد اگر بخواهی با او ازدواج کنی، نکاح هبه مخصوص پیامبر ج است که برای هیچیک از افراد امتش جایز نیست. به تحقیق که آگاه هستیم از آنچه در حق همسران مؤمنان بر آنها واجب کردیم که نمیتوانند بیش از چهار زن برگزینند، و حکمی که در مورد کنیزانشان برای آنها تشریع کردیم که میتوانند بدون مقیدبودن به عددی مشخص، از کنیزکانی که میخواهند بهره ببرند، و آنچه از موارد مذکور که به تو اجازه دادیم ولی به دیگران اجازه ندادیم؛ برای این است که تنگی و مشقتی بر تو نباشد، و الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
برخی فواید آیات:
• شکیبایی در برابر آزارها، از صفات دعوتگر موفق است.
• مستحب است که شوهر برای تسکین خاطر زنی که او را قبل از دخول طلاق داده است مقداری مال به او بدهد.
• ویژگی خاص پیامبر ج در جواز نکاح هبه، هر چند چنین ازدواجی نکرده است.
﴿۞تُرۡجِي مَن تَشَآءُ مِنۡهُنَّ وَتُٔۡوِيٓ إِلَيۡكَ مَن تَشَآءُۖ وَمَنِ ٱبۡتَغَيۡتَ مِمَّنۡ عَزَلۡتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكَۚ ذَٰلِكَ أَدۡنَىٰٓ أَن تَقَرَّ أَعۡيُنُهُنَّ وَلَا يَحۡزَنَّ وَيَرۡضَيۡنَ بِمَآ ءَاتَيۡتَهُنَّ كُلُّهُنَّۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمٗا٥١ لَّا يَحِلُّ لَكَ ٱلنِّسَآءُ مِنۢ بَعۡدُ وَلَآ أَن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنۡ أَزۡوَٰجٖ وَلَوۡ أَعۡجَبَكَ حُسۡنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتۡ يَمِينُكَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ رَّقِيبٗا٥٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَدۡخُلُواْ بُيُوتَ ٱلنَّبِيِّ إِلَّآ أَن يُؤۡذَنَ لَكُمۡ إِلَىٰ طَعَامٍ غَيۡرَ نَٰظِرِينَ إِنَىٰهُ وَلَٰكِنۡ إِذَا دُعِيتُمۡ فَٱدۡخُلُواْ فَإِذَا طَعِمۡتُمۡ فَٱنتَشِرُواْ وَلَا مُسۡتَٔۡنِسِينَ لِحَدِيثٍۚ إِنَّ ذَٰلِكُمۡ كَانَ يُؤۡذِي ٱلنَّبِيَّ فَيَسۡتَحۡيِۦ مِنكُمۡۖ وَٱللَّهُ لَا يَسۡتَحۡيِۦ مِنَ ٱلۡحَقِّۚ وَإِذَا سَأَلۡتُمُوهُنَّ مَتَٰعٗا فَسَۡٔلُوهُنَّ مِن وَرَآءِ حِجَابٖۚ ذَٰلِكُمۡ أَطۡهَرُ لِقُلُوبِكُمۡ وَقُلُوبِهِنَّۚ وَمَا كَانَ لَكُمۡ أَن تُؤۡذُواْ رَسُولَ ٱللَّهِ وَلَآ أَن تَنكِحُوٓاْ أَزۡوَٰجَهُۥ مِنۢ بَعۡدِهِۦٓ أَبَدًاۚ إِنَّ ذَٰلِكُمۡ كَانَ عِندَ ٱللَّهِ عَظِيمًا٥٣ إِن تُبۡدُواْ شَيًۡٔا أَوۡ تُخۡفُوهُ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا٥٤ ﴾ [الأحزاب: ۵۱-۵۴].
(۵۱) - ای رسول- نوبت همبستری با هر یک از زنانت را که میخواهی به تأخیر بینداز و شب را با او سپری نکن، و با هر یک از آنها که میخواهی همراه شو و شب را با او بگذران، و هر کدام را که طلب کردی با او همراه شوی از کسانیکه نوبتشان را به تأخیر انداختهای در این مورد گناهی بر تو نیست، این حق انتخاب و گشایش برای تو نزدیکتر است به اینکه چشمان همسرانت به آن روشن گردد، و همگیشان به آنچه به آنها دادهای راضی شوند؛ چون میدانند که تو هیچ واجبی را ترک نکردهای، و در هیچ حقی بخل نورزیدهای، و – ای مردان- الله از تمایل به برخی زنان بدون برخی دیگر که در دلهایتان وجود دارد آگاه است، و او تعالی نسبت به اعمال بندگانش بسیار داناست، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و ذات بردباری است که کیفرشان را به تعجیل نمیاندازد تا بهسوی او توبه کنند.
(۵۲) - ای رسول- برایت جایز نیست با زنانی غیر از همسرانت که در عقد تو هستند ازدواج کنی، و برایت حلال نیست آنها را طلاق دهی، یا برخی از آنها را طلاق دهی تا زنانی دیگر بگیری، هر چند زیبایی زنی دیگر که میخواهی با او ازدواج کنی مورد پسندت واقع شود، اما میتوانی کنیزکانی را که در ملکیت داری به هر تعداد برگزینی، و الله مراقب هر چیزی است. این حکم بر فضیلت مادران مؤمنان دلالت دارد، زیرا طلاق دادن آنها و جایگزین کردن همسری جدید به جای آنها ممنوع شده است.
(۵۳) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، به خانههای پیامبر ج وارد نشوید مگر پس از اینکه برای صرف غذا به شما اجازه داده شود، آن هم به این شرط که زمانی طولانی در انتظار پختن غذا ننشینید، اما هرگاه به غذا دعوت شدید وارد شوید، پس چون خوردید بازگردید، و بعد از آن نمانید تا سرگرم سخنگفتن با یکدیگر شوید، زیرا این ماندن پیامبر ج را میآزارد و حیا میکند از اینکه از شما بخواهد بازگردید، و الله حیا نمیکند از اینکه به حق فرمان دهد، پس شما را به بازگشتن فرمان داد تا با ماندن سبب آزار پیامبر ج نشوید، و هرگاه از همسران پیامبر ج نیازی مثل ظرفی و مانند آن طلب کردید آن نیازتان را از پشت پرده بخواهید، و رو در رو از آنها نخواهید تا برای صیانت آنها، به خاطر جایگاه رسولالله ج، چشمانتان به آنها نیفتد؛ این خواستن از پشت پرده هم برای دلهای شما و هم برای دلهای آنها پاکیزهتر است؛ تا شیطان با وسوسه و آراستن منکر به دلهای شما و دلهای آنها راه نیابد، و –ای مؤمنان- سزاوار شما نیست که با ماندن برای سخنگفتن به رسولالله ج آزار رسانید، و نیز سزاوارتان نیست که پس از مرگ او با همسرانش ازدواج کنید، زیرا آنها مادران مؤمنان هستند، و هیچکس حق ندارد با مادرش ازدواج کند، بهراستیکه این آزاررساندن- که یکی از صور آن، نکاح شما با همسران پیامبر ج پس از مرگش است- حرام است و نزد الله گناهی بزرگ به شمار میرود.
(۵۴) اگر چیزی از اعمالتان را آشکار کنید یا آن را در نفستان بپوشانید، ذرهای از آن بر الله پوشیده نخواهد ماند، زیرا الله بر هر چیزی بسیار دانا است، و ذرهای نه از اعمالتان و نه سایر موارد بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال اعمالتان اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• مقام والای پیامبر ج نزد پروردگارش؛ آنگاه که صحابه را به خاطر ماندن در خانۀ پیامبر ج که او را آزار میداد سرزنش فرمود.
• ثبوت دو صفت علم و حلم برای الله تعالی.
• حیا از اخلاق پیامبر ج است.
• صیانت مقام مادران مؤمنان که همسران پیامبر ج هستند.
﴿لَّا جُنَاحَ عَلَيۡهِنَّ فِيٓ ءَابَآئِهِنَّ وَلَآ أَبۡنَآئِهِنَّ وَلَآ إِخۡوَٰنِهِنَّ وَلَآ أَبۡنَآءِ إِخۡوَٰنِهِنَّ وَلَآ أَبۡنَآءِ أَخَوَٰتِهِنَّ وَلَا نِسَآئِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُنَّۗ وَٱتَّقِينَ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدًا٥٥ إِنَّ ٱللَّهَ وَمَلَٰٓئِكَتَهُۥ يُصَلُّونَ عَلَى ٱلنَّبِيِّۚ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ صَلُّواْ عَلَيۡهِ وَسَلِّمُواْ تَسۡلِيمًا٥٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمۡ عَذَابٗا مُّهِينٗا٥٧ وَٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ بِغَيۡرِ مَا ٱكۡتَسَبُواْ فَقَدِ ٱحۡتَمَلُواْ بُهۡتَٰنٗا وَإِثۡمٗا مُّبِينٗا٥٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ قُل لِّأَزۡوَٰجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَآءِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ يُدۡنِينَ عَلَيۡهِنَّ مِن جَلَٰبِيبِهِنَّۚ ذَٰلِكَ أَدۡنَىٰٓ أَن يُعۡرَفۡنَ فَلَا يُؤۡذَيۡنَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٥٩ ۞لَّئِن لَّمۡ يَنتَهِ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ وَٱلۡمُرۡجِفُونَ فِي ٱلۡمَدِينَةِ لَنُغۡرِيَنَّكَ بِهِمۡ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَآ إِلَّا قَلِيلٗا٦٠ مَّلۡعُونِينَۖ أَيۡنَمَا ثُقِفُوٓاْ أُخِذُواْ وَقُتِّلُواْ تَقۡتِيلٗا٦١ سُنَّةَ ٱللَّهِ فِي ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلُۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ ٱللَّهِ تَبۡدِيلٗا٦٢ ﴾ [الأحزاب: ۵۵-۶۲].
(۵۵) بر آنها گناهی نیست که افراد زیر بدون حجاب به آنها نگاه کنند و با آنها سخن بگویند: پدرانشان، فرزندانشان، برادرانشان، و پسران برادرانشان، و پسران خواهرانشان، چه نسبی چه رضاعی، و نیز گناهی بر آنها نیست که افراد زیر بدون حجاب با آنها سخن بگویند: زنان مؤمن، و بردگانشان. و –ای زنان مؤمن- باید از الله در آنچه که شما را به آن امر کرده و از آنچه از آن نهی کرده است بترسید، زیرا او سبحانه به هرچه از شما آشکار و هرچه از شما صادر میگردد گواه است.
(۵۶) بهراستیکه الله نزد فرشتگانش رسول محمد ج را میستاید، و فرشتگانش برای او دعا میکنند، ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به آنچه برای بندگانش تشریع کرده عمل کردهاید، بر رسول ج درود فرستید و سلام نیکویی به او بگویید.
الله پس از اینکه به بزرگداشت رسول ج و درود بر او فرمان داد از آزار رساندن به او نهی کرد و فرمود:
(۵۷) در حقیقت کسانیکه با گفتار یا کردار به الله و رسولش آزار میرسانند الله به جزای آزاری که به رسولش مرتکب شدند آنها را از رحمت گستردۀ خویش در دنیا و آخرت دور کرده و رانده است، و در آخرت عذاب خفتآور برایشان آماده ساخته است.
(۵۸) و کسانیکه آزار گفتاری یا رفتاری به مردان و زنان مؤمن میرسانند بدون اینکه مؤمنان جرمی که موجب این آزاررساندن باشد مرتکب شده باشند، به تحقیق که دروغ و گناهی آشکار به دوش گرفتهاند.
(۵۹) ای پیامبر، به همسران و به دختران خود و زنان مؤمنان بگو: چادرهایشان را به خوبی بر خود فرو افکنند تا عورتی از آنها در برابر مردان بیگانه آشکار نگردد؛ با این کار بهتر شناخته میشوند که زنان آزاد هستند تا هیچکس با آزاررساندن متعرض آنها نشود چنانکه به کنیزان آزار میرسانند، و الله نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان است.
(۶۰) اگر منافقان؛ با پنهانکردن کفر و آشکارکردن اسلام، و کسانیکه چون تابع شهواتشان هستند دلهایشان فاسد شده، و کسانیکه اخبار دروغ را در مدینه میآورند تا میان مؤمنان تفرقه بیندازند از کار خویش باز نایستند: - ای رسول- بهطور قطع تو را بر کیفر آنها فرمان خواهیم داد، و تو را بر آنها مسلط خواهیم کرد، آنگاه جز زمانی اندک در مدینه سکونت نخواهند کرد؛ زیرا بهسبب فسادکاریشان در زمین نابود یا از مدینه طرد خواهند شد.
(۶۱) بهسبب نفاق و گستردن فساد در زمین، از رحمت الله رانده هستند، در هر مکانی که دیده شوند گرفته خواهند شد و به سختی به قتل خواهند رسید.
(۶۲) این سنت جاری الله در مورد منافقان است هرگاه که نفاق را آشکار کردند، و سنت الله ثابت است و هرگز تغییری برایش نخواهی یافت.
برخی فواید آیات:
• جایگاه بالای پیامبر ج نزد الله و فرشتگانش.
• حرمت آزار رساندن به مؤمنان بدون سبب.
• نفاق سبب نزول عذاب برای صاحبش است.
﴿يَسَۡٔلُكَ ٱلنَّاسُ عَنِ ٱلسَّاعَةِۖ قُلۡ إِنَّمَا عِلۡمُهَا عِندَ ٱللَّهِۚ وَمَا يُدۡرِيكَ لَعَلَّ ٱلسَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا٦٣ إِنَّ ٱللَّهَ لَعَنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمۡ سَعِيرًا٦٤ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ لَّا يَجِدُونَ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا٦٥ يَوۡمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمۡ فِي ٱلنَّارِ يَقُولُونَ يَٰلَيۡتَنَآ أَطَعۡنَا ٱللَّهَ وَأَطَعۡنَا ٱلرَّسُولَا۠٦٦ وَقَالُواْ رَبَّنَآ إِنَّآ أَطَعۡنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَآءَنَا فَأَضَلُّونَا ٱلسَّبِيلَا۠٦٧ رَبَّنَآ ءَاتِهِمۡ ضِعۡفَيۡنِ مِنَ ٱلۡعَذَابِ وَٱلۡعَنۡهُمۡ لَعۡنٗا كَبِيرٗا٦٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ ءَاذَوۡاْ مُوسَىٰ فَبَرَّأَهُ ٱللَّهُ مِمَّا قَالُواْۚ وَكَانَ عِندَ ٱللَّهِ وَجِيهٗا٦٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَقُولُواْ قَوۡلٗا سَدِيدٗا٧٠ يُصۡلِحۡ لَكُمۡ أَعۡمَٰلَكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَقَدۡ فَازَ فَوۡزًا عَظِيمًا٧١ إِنَّا عَرَضۡنَا ٱلۡأَمَانَةَ عَلَى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱلۡجِبَالِ فَأَبَيۡنَ أَن يَحۡمِلۡنَهَا وَأَشۡفَقۡنَ مِنۡهَا وَحَمَلَهَا ٱلۡإِنسَٰنُۖ إِنَّهُۥ كَانَ ظَلُومٗا جَهُولٗا٧٢ لِّيُعَذِّبَ ٱللَّهُ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ وَٱلۡمُشۡرِكَٰتِ وَيَتُوبَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمَۢا٧٣ ﴾ [الأحزاب: ۶۳-۷۳].
(۶۳) - ای رسول- مشرکان از روی انکار و تکذیب، و نیز یهود در مورد قیامت از تو سوال میکنند که: موعدش چه زمانی است؟ به اینها بگو: علم قیامت نزد الله است و ذرهای از آن نزد من نیست، - ای رسول- تو چه میدانی شاید قیامت نزدیک باشد؟
(۶۴) بهراستیکه الله سبحانه کافران را از رحمت خویش رانده، و در روز قیامت آتشی شعلهور که در انتظار آنها است برایشان آماده ساخته است.
(۶۵) و برای همیشه در آن آتش که برایشان آماده شده است میمانند، در آن هیچ دوستی نمییابند که به آنها نفع برساند، و هیچ یاوری نیز نمییابند تا عذابش را از آنها دفع کند.
(۶۶) در روز قیامت چهرههایشان در آتش جهنم زیر و رو و دگرگون میشود، و از حسرت و پشیمانی زیاد میگویند: کاش در زندگی دنیاییمان از الله با اجرای آنچه ما را به آن فرمان داد، و ترک آنچه ما را از آن نهی کرد اطاعت میکردیم، و از رسول در آنچه از جانب پروردگارش آورد اطاعت میکردیم.
(۶۷) اینها دلیلی واهی و باطل میآورند و میگویند: ای پروردگار ما بهراستیکه ما از سران و بزرگان اقوام خویش اطاعت کردیم، و آنها ما را از راه راست گمراه کردند.
(۶۸) ای پروردگار ما، برای این سران و بزرگان که ما را از راه راست گمراه ساختند دو برابر عذابی که برای ما قرار دادی قرار بده چون آنها ما را گمراه ساختند، و آنها را از رحمت خویش بسیار دور گردان.
(۶۹) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، به رسول خویش آزار نرسانید تا مبادا مانند کسانی شوید که به موسی ÷ آزار رساندند و بر جسمش ایراد گرفتند، پس الله او را از عیبی که گرفتند شفا داد، و بهبودیاش آشکار شد، موسی ÷ نزد الله چنان جایگاه مقبولی داشت که خواستهاش رد نمیشد، و تلاشش تباه نمیگشت.
(۷۰) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش بترسید، و سخنی حق و راست بگویید.
(۷۱) زیرا اگر از الله بترسید و سخن حق بگویید، اعمال شما را برایتان اصلاح میگرداند، و آن را از شما میپذیرد، و گناهانتان را از شما پاک میگرداند و شما را در برابر آن مواخذه نمیکند، و هرکس از الله و رسولش اطاعت کند به تحقیق به رستگاری بزرگ و بیهمتایی دست یافته است، یعنی دستیابی به رضایت الله و ورود به بهشت.
(۷۲) بهراستیکه ما تکالیف شرعی، و اموال و اسراری را که حفظ میشود، بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه کردیم، اما از برداشتن آن خودداری کردند، و از سرانجامش ترسیدند، و انسان آن را برداشت، به تحقیق که انسان نسبت به خویش سخت ستمکار، و به سرانجام برداشتن این امانت بسیار نادان است.
(۷۳) انسان به تقدیر الله آن را برداشت؛ تا الله مردان و زنان منافق، و مردان و زنان مشرک، را در قبال نفاق و شرکشان عذاب کند، و مردان و زنان مؤمن را که امانت تکالیف را به خوبی برداشتند ببخشاید و به آنها مهربانی کند. الله نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و نسبت به خودشان بسیار مهربان است.
برخی فواید آیات:
• اختصاص علم قیامت به الله.
• این امر که پیروان، مسؤولیت گمراه شدن خویش را برعهدۀ بزرگانشان میگذارند، آنها را از مسئولیت معاف نمیکند.
• حرام بودن شدید آزار رساندن به پیامبران با سخن یا عمل.
• بزرگی امانتی که انسان آن را به دوش میکشد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَهُ ٱلۡحَمۡدُ فِي ٱلۡأٓخِرَةِۚ وَهُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡخَبِيرُ١ يَعۡلَمُ مَا يَلِجُ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا يَخۡرُجُ مِنۡهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا يَعۡرُجُ فِيهَاۚ وَهُوَ ٱلرَّحِيمُ ٱلۡغَفُورُ٢ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَا تَأۡتِينَا ٱلسَّاعَةُۖ قُلۡ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتَأۡتِيَنَّكُمۡ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِۖ لَا يَعۡزُبُ عَنۡهُ مِثۡقَالُ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَآ أَصۡغَرُ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكۡبَرُ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ٣ لِّيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٤ وَٱلَّذِينَ سَعَوۡ فِيٓ ءَايَٰتِنَا مُعَٰجِزِينَ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مِّن رِّجۡزٍ أَلِيمٞ٥ وَيَرَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ ٱلۡحَقَّ وَيَهۡدِيٓ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَمِيدِ٦ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ هَلۡ نَدُلُّكُمۡ عَلَىٰ رَجُلٖ يُنَبِّئُكُمۡ إِذَا مُزِّقۡتُمۡ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمۡ لَفِي خَلۡقٖ جَدِيدٍ٧ ﴾ [سبأ: ۱-۷].
برخی مقاصد سوره:
بیان مظاهر قدرت الهی بر تغییر احوال، و اوضاع مردم در قبال نعمتها میان شکر و کفر.
تفسیر:
(۱) تمام ستایشها مخصوص الله است که آفرینش و فرمانروایی و تدبیر هرچه در آسمانها و زمین وجود دارد از آنِ او است و در آخرت نیز تمام مدح و سپاسها برای او است، و او در آفرینش و تدبیر خویش ذاتی بسیار دانا، و از احوال بندگانش بسیار آگاه است، و ذرهای از احوالشان بر او پوشیده نمیماند.
(۲) از آب و گیاهی که در زمین فرو میرود، و از گیاه و هرچه از زمین درمیآید، و از باران و فرشتگان و روزیای که از آسمان فرود میآید، و از فرشتگان و اعمال و ارواح بندگانش که در آسمان بالا میرود آگاه است، و او نسبت به بندگان مؤمن خویش بسیار مهربان، و نسبت به گناهان کسانیکه بهسوی او توبه کنند بسیار آمرزنده است.
(۳) و کسانیکه به الله کفر ورزیدند گفتند: قیامت هرگز به سراغ ما نخواهد آمد. - ای رسول- به آنها بگو: چرا به الله سوگند، بهطور قطع قیامتی که آن را تکذیب میکنید شما را فرا خواهد گرفت، اما وقت آن را جز الله نمیداند، زیرا او سبحانه از قیامت و سایر امور نهان آگاه است، و هموزن کوچکترین مورچه نه در آسمانها و نه در زمین از علم او سبحانه پنهان نمیماند، و نه کوچکتر از آن و نه بزرگتر از آن از او تعالی پنهان نمیماند، مگر اینکه در کتابی روشن مکتوب است، یعنی همان لوح محفوظ که هر چیزیکه تا روز قیامت موجود میشود در آن نوشته شده است.
(۴) الله آنچه را لازم بود در لوح محفوظ ثبت کرد تا کسانی را که به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند پاداش دهد. اینها که صفات مذکور را دارند مغفرتی برای گناهانشان از جانب الله برایشان است، و آنها را به خاطر گناهانشان مواخذه نمیکند، و روزیای گرامی، یعنی بهشت او تعالی در روز قیامت برایشان است.
(۵) و کسانیکه برای ابطال آیاتی که الله نازل کرده کوشیدند، و در مورد آن گفتند: سحر است، و در مورد رسول ما گفتند: کاهن، ساحر، شاعر است، برای اینها که این صفات را دارند در روز قیامت بدترین و سختترین عذاب است.
(۶) و علمای صحابه و کسانی از علمای اهل کتاب که ایمان آوردهاند گواهی میدهند وحیی که الله بهسوی تو نازل کرده همان حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن نیست، و بهسوی راه ذاتِ شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در دنیا و آخرت ستودهشده است راهنمایی میکند.
(۷) و کسانیکه به الله کفر ورزیدند، از روی تعجب و تمسخرِ آنچه رسول ج آورد به یکدیگر گفتند: آیا مردی را به شما نشان دهیم که به شما خبر میدهد پس از اینکه مُردید و تکّهتکّه شدید زنده برانگیخته خواهید شد؟!
برخی فواید آیات:
• گستردگی علم فراگیر الله سبحانه بر هر چیزی.
• فضیلت علما.
• انکار رستاخیز بدنها از سوی مشرکان، انکار قدرت الله که آنها را آفرید است.
﴿أَفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَم بِهِۦ جِنَّةُۢۗ بَلِ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ فِي ٱلۡعَذَابِ وَٱلضَّلَٰلِ ٱلۡبَعِيدِ٨ أَفَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَىٰ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِن نَّشَأۡ نَخۡسِفۡ بِهِمُ ٱلۡأَرۡضَ أَوۡ نُسۡقِطۡ عَلَيۡهِمۡ كِسَفٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّكُلِّ عَبۡدٖ مُّنِيبٖ٩ ۞وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ مِنَّا فَضۡلٗاۖ يَٰجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُۥ وَٱلطَّيۡرَۖ وَأَلَنَّا لَهُ ٱلۡحَدِيدَ١٠ أَنِ ٱعۡمَلۡ سَٰبِغَٰتٖ وَقَدِّرۡ فِي ٱلسَّرۡدِۖ وَٱعۡمَلُواْ صَٰلِحًاۖ إِنِّي بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ١١ وَلِسُلَيۡمَٰنَ ٱلرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهۡرٞ وَرَوَاحُهَا شَهۡرٞۖ وَأَسَلۡنَا لَهُۥ عَيۡنَ ٱلۡقِطۡرِۖ وَمِنَ ٱلۡجِنِّ مَن يَعۡمَلُ بَيۡنَ يَدَيۡهِ بِإِذۡنِ رَبِّهِۦۖ وَمَن يَزِغۡ مِنۡهُمۡ عَنۡ أَمۡرِنَا نُذِقۡهُ مِنۡ عَذَابِ ٱلسَّعِيرِ١٢ يَعۡمَلُونَ لَهُۥ مَا يَشَآءُ مِن مَّحَٰرِيبَ وَتَمَٰثِيلَ وَجِفَانٖ كَٱلۡجَوَابِ وَقُدُورٖ رَّاسِيَٰتٍۚ ٱعۡمَلُوٓاْ ءَالَ دَاوُۥدَ شُكۡرٗاۚ وَقَلِيلٞ مِّنۡ عِبَادِيَ ٱلشَّكُورُ١٣ فَلَمَّا قَضَيۡنَا عَلَيۡهِ ٱلۡمَوۡتَ مَا دَلَّهُمۡ عَلَىٰ مَوۡتِهِۦٓ إِلَّا دَآبَّةُ ٱلۡأَرۡضِ تَأۡكُلُ مِنسَأَتَهُۥۖ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ ٱلۡجِنُّ أَن لَّوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ ٱلۡغَيۡبَ مَا لَبِثُواْ فِي ٱلۡعَذَابِ ٱلۡمُهِينِ١٤ ﴾ [سبأ: ۸-۱۴].
(۸) و گفتند: آیا این مرد بر الله دروغ بسته است که برانگیختن ما پس از مرگمان را ادعا کرده است، یا خود دیوانهای است که به آنچه حقیقتی ندارد هذیان میگوید؟ امر آنگونه که اینها گمان کردهاند نیست، بلکه نکته این است که کسانیکه به روز آخرت ایمان نمیآورند در عذاب سخت روز قیامت، و در گمراهی آشکار از حق در دنیا قرار دارند.
(۹) آیا این تکذیب کنندگان رستاخیز به آنچه از زمین در دسترسشان است، و به آنچه از آسمان پشت سرشان است ننگریستهاند؟ اگر فروبردن زمین از زیر پاهایشان را بخواهیم آن را از زیر پاهایشان فرو میبریم، و اگر بخواهیم قطعههایی از آسمان بر آنها فرو فرستیم بهطور قطع آنها را بر سرشان فرو خواهیم فرستاد، همانا در این امر نشانهای قاطع است برای هر بندهای که بسیار بهسوی طاعت پروردگارش بازمیگردد و با آن بر قدرت الله راهنمایی میشود، زیرا کسیکه بر این کار توانا باشد بر برانگیختن شما پس از مرگتان و متلاشیشدن بدنهایتان توانا است.
(۱۰) و به تحقیق که از جانب خویش نبوت و پادشاهی به داود ÷ عطا کردیم، و به کوهها گفتیم: ای کوهها، در تسبیح همراه داود ÷ همصدا شوید، و به پرندگان نیز همینگونه گفتیم، و آهن را برایش نرم گردانیدیم تا ابزاری را که میخواست از آن میساخت.
(۱۱) که - ای داود- زرههایی فراخ که جنگجویانت را در برابر نیروی دشمنشان محافظت میکند بساز، و میخها را مناسب حلقهها قرار بده یعنی نه آنها را نازک بساز که در حلقهها قرار نگیرد، و نه کلفت که در حلقهها وارد نشود، و عمل صالح انجام دهید، زیرا من آنچه را انجام میدهید میبینم، و ذرهای از اعمال شما بر من پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهم داد.
(۱۲) و باد را برای سلیمان ÷ پسر داود ÷ رام کردیم، که صبحگاه مسیر یک ماه، و شامگاه مسیر یک ماه را میپیمود، و چشمۀ مس را برایش روان کردیم تا آنچه میخواهد از مس بسازد، و از میان جنها کسانی را رام او کردیم که به امر پروردگارش در برابر او کار میکردند، و به هر یک از جنها که از کاری که او را به آن امر کرده بودیم سر باز میزد از عذاب آتش شعلهور میچشاندیم.
(۱۳) این جنها آنچه را سلیمان ÷ میخواست برایش میساختند: مساجد برای نماز، و کاخها و مجسمههایی که میخواست، و ظرفهایی که میخواست؛ مانند حوضهای بزرگ آب، و دیگهای آشپزی ثابت که بهسبب بزرگیشان تکان نمیخوردند. و به آنها گفتیم: - ای خاندان داود- از الله در قبال نعمتهایی که به شما ارزانی داشته سپاسگزاری کنید، و از میان بندگان من شمار اندکی در قبال نعمتهایی که به آنها بخشیدهام از من سپاسگزاری میکنند.
(۱۴) و هنگامیکه مرگ را برای سلیمان ÷ مقدر کردیم، کسی جنها را از اینکه سلیمان ÷ مرده است آگاه نکرد مگر موریانههایی که عصایش را که بر آن تکیه زده بود میخوردند، و وقتی فرو افتاد برای جنها مشخص شد که آنها غیب نمیدانند؛ زیرا اگر غیب میدانستند در عذابی که برایشان خوارکننده بود نمیماندند، یعنی چون گمان میکردند سلیمان ÷ زنده است و آنها را نظارت میکند کارهای سخت و طاقتفرسا را برای او انجام میدادند.
برخی فواید آیات:
• گرامی داشته شدن پیامبر الله داود ÷ توسط او تعالی با نبوت و پادشاهی، و تسخیر کوهها و پرندگان که با تسبیح او تسبیح میگفتند؛ و نرمکردن آهن برای او.
• گرامی داشتن الله پیامبرش سلیمان ÷ را با نبوت و پادشاهی.
• اقتضای نعمتها برای سپاسگزاری از الله در قبال آنها.
• اختصاص علم غیب به الله؛ یعنی این ادعا که جنها یا غیر آنها بر غیب اطلاع دارند هیچ اساسی ندارد.
﴿لَقَدۡ كَانَ لِسَبَإٖ فِي مَسۡكَنِهِمۡ ءَايَةٞۖ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٖ وَشِمَالٖۖ كُلُواْ مِن رِّزۡقِ رَبِّكُمۡ وَٱشۡكُرُواْ لَهُۥۚ بَلۡدَةٞ طَيِّبَةٞ وَرَبٌّ غَفُورٞ١٥ فَأَعۡرَضُواْ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ سَيۡلَ ٱلۡعَرِمِ وَبَدَّلۡنَٰهُم بِجَنَّتَيۡهِمۡ جَنَّتَيۡنِ ذَوَاتَيۡ أُكُلٍ خَمۡطٖ وَأَثۡلٖ وَشَيۡءٖ مِّن سِدۡرٖ قَلِيلٖ١٦ ذَٰلِكَ جَزَيۡنَٰهُم بِمَا كَفَرُواْۖ وَهَلۡ نُجَٰزِيٓ إِلَّا ٱلۡكَفُورَ١٧ وَجَعَلۡنَا بَيۡنَهُمۡ وَبَيۡنَ ٱلۡقُرَى ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَا قُرٗى ظَٰهِرَةٗ وَقَدَّرۡنَا فِيهَا ٱلسَّيۡرَۖ سِيرُواْ فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا ءَامِنِينَ١٨ فَقَالُواْ رَبَّنَا بَٰعِدۡ بَيۡنَ أَسۡفَارِنَا وَظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَجَعَلۡنَٰهُمۡ أَحَادِيثَ وَمَزَّقۡنَٰهُمۡ كُلَّ مُمَزَّقٍۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُورٖ١٩ وَلَقَدۡ صَدَّقَ عَلَيۡهِمۡ إِبۡلِيسُ ظَنَّهُۥ فَٱتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقٗا مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢٠ وَمَا كَانَ لَهُۥ عَلَيۡهِم مِّن سُلۡطَٰنٍ إِلَّا لِنَعۡلَمَ مَن يُؤۡمِنُ بِٱلۡأٓخِرَةِ مِمَّنۡ هُوَ مِنۡهَا فِي شَكّٖۗ وَرَبُّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٍ حَفِيظٞ٢١ قُلِ ٱدۡعُواْ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا لَهُمۡ فِيهِمَا مِن شِرۡكٖ وَمَا لَهُۥ مِنۡهُم مِّن ظَهِيرٖ٢٢ ﴾ [سبأ: ۱۵-۲۲].
الله پس از بیان نعمتهایی که به داود ÷ و پسرش سلیمان ÷ ارزانی داشته بود، نعمتهایی را که به اهالی سبأ بخشیده بود نیز بیان فرمود، با این تفاوت که داود ÷ و سلیمان ÷ از الله سپاسگزاری کردند اما اهالی سبأ از او ناسپاسی کردند:
(۱۵) بهطور قطع برای قبیلۀ سبأ در محل سکونتشان که در آن اقامت داشتند نشانهای آشکار بر قدرت الله و نعمتبخشی او تعالی بر آنها بود؛ یعنی دو باغ: یکی در سمت راست، و دیگری در سمت چپ، و به آنها گفتیم: از روزی پروردگارتان بخورید، و در برابر نعمتهایش از او سپاسگزاری کنید؛ این است شهری خوش و پاکیزه، و الله پروردگاری است که گناهان کسی را که بهسوی او توبه کند میآمرزد.
(۱۶) اما از سپاسگزاری الله و ایمان به رسولانش روی گرداندند، پس آنها را با تبدیل نعمتهایشان به عقوبت مجازات کردیم، و سیلی نابودگر بر آنها فرستادیم که سدشان را خراب کرد و مزرعههایشان را غرق ساخت، و دو باغ مُثمر آنها را به دو باغ با میوۀ تلخ، و درخت شورِگز غیر مثمر، و اندکی درخت سدر تبدیل کردیم.
(۱۷) این تبدیل- که وقتی صاحب نعمتها بودند حاصل شد- بهسبب کفر و رویگردانی آنها از شکر نعمتها بود، و با این عذاب سخت، جز کسانی را که نعمتهای الله را انکار کنند و از او سبحانه ناسپاسی کنند مجازات نمیکنیم.
(۱۸) و در میان اهالی سبأ در یمن و شهرهای شام که در آنها برکت نهادیم شهرهایی نزدیک به هم قرار دادیم، و گردش در میان آنها را به گونهای مقدر کردیم که بدون مشقت از شهری به شهر دیگر مسافرت میکردند تا به شام میرسیدند، و به آنها گفتیم: آنچه خواستید شب یا روز در امنیت از دشمن و گرسنگی و تشنگی در آنها بگردید.
(۱۹) اما از این نعمت الله بر آنها که مسافتها را برایشان نزدیک کرده بود ناسپاسی کردند، و گفتند: پروردگارا با برداشتن این شهرها، میان سفرهایمان فاصله بینداز تا رنج سفر را بچشیم، و امتیاز شترهای سواری دهندهمان آشکار گردد، و با ناسپاسی نعمت الله و رویگردانی از شکر او تعالی و حسادت ورزیدن به فقرایشان بر خودشان ستم کردند. پس آنها را موضوع سخنان قصهها گردانیدیم که آیندگان در مورد آنها با یکدیگر سخن میگفتند، و آنها را سخت در شهرها تار و مار کردیم، بهگونهای که نمیتوانستند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، بهراستیکه در این امر- یعنی نعمتبخشی بر اهالی سبأ و سپس گرفتن انتقام از آنها بهسبب کفر و ناسپاسیشان- پندی است برای هرکس که بر طاعت الله و از نافرمانی او و در برابر مصیبت شکیبایی میکند، و شکر نعمتهایی را که الله بر او ارزانی داشته است به جای میآورد.
(۲۰) و بهطور قطع ابلیس این گمان خود را که میتواند آنها را بفریبد و از حق گمراه سازد در مورد آنها عملی کرد، و در کفر و گمراهی از او پیروی کردند، جز گروهی از مؤمنان که با پیروی نکردن از ابلیس او را نومید کردند.
(۲۱) و ابلیس هیچ تسلطی بر آنها نداشت که بهوسیلۀ آن، آنها را به زور گمراه سازد، بلکه فقط برایشان میآراست و آنها را فریب میداد، جز اینکه ما در فریفتن آنها به او اجازه دادیم تا کسی را که به آخرت و جزای آن ایمان میآورد، از کسیکه دربارۀ آخرت در شک و تردید است معلوم کنیم، و – ای رسول- پروردگارت بر هر چیزی نگهبان است، اعمال بندگانش را حفظ میکند، و آنها را در قبال اعمالشان جزا میدهد.
(۲۲) - ای رسول- به این مشرکان بگو: کسانی را که گمان میکنید آنها به جای الله معبودهایتان هستند صدا بزنید تا به شما سود برسانند یا آسیب را از شما بزدایند، اما آنها هموزن ذرهای نه در آسمانها و نه در زمین مالک نیستند، و در آن هیچ شراکتی با الله ندارند، الله هیچ دستیاری ندارد که به او یاری رساند، زیرا او تعالی از شریکان و دستیاران بینیاز است.
برخی فواید آیات:
• سپاسگزاری، نعمتها را حفظ میکند و ناسپاسی، سبب نابودی آنها میشود.
• امنیت از بزرگترین نعمتهایی است که الله با آن بر بندگانش منت میبخشد.
• ایمان صحیح، به اذن الله از پیرویِ فریبکاریِ شیطان محافظت میکند.
• ظهور اِبطال اسباب و ورودیهای شرک مانند ادعا به اینکه نمادها فرمانروایی یا مشارکتی همراه الله، یا کمکرسانی یا شفاعتی نزد الله دارند.
﴿وَلَا تَنفَعُ ٱلشَّفَٰعَةُ عِندَهُۥٓ إِلَّا لِمَنۡ أَذِنَ لَهُۥۚ حَتَّىٰٓ إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمۡ قَالُواْ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمۡۖ قَالُواْ ٱلۡحَقَّۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ٢٣ ۞قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ قُلِ ٱللَّهُۖ وَإِنَّآ أَوۡ إِيَّاكُمۡ لَعَلَىٰ هُدًى أَوۡ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٢٤ قُل لَّا تُسَۡٔلُونَ عَمَّآ أَجۡرَمۡنَا وَلَا نُسَۡٔلُ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٢٥ قُلۡ يَجۡمَعُ بَيۡنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفۡتَحُ بَيۡنَنَا بِٱلۡحَقِّ وَهُوَ ٱلۡفَتَّاحُ ٱلۡعَلِيمُ٢٦ قُلۡ أَرُونِيَ ٱلَّذِينَ أَلۡحَقۡتُم بِهِۦ شُرَكَآءَۖ كَلَّاۚ بَلۡ هُوَ ٱللَّهُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٧ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا كَآفَّةٗ لِّلنَّاسِ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٢٨ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٩ قُل لَّكُم مِّيعَادُ يَوۡمٖ لَّا تَسۡتَٔۡخِرُونَ عَنۡهُ سَاعَةٗ وَلَا تَسۡتَقۡدِمُونَ٣٠ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَن نُّؤۡمِنَ بِهَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ وَلَا بِٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِۗ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّٰلِمُونَ مَوۡقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمۡ يَرۡجِعُ بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٍ ٱلۡقَوۡلَ يَقُولُ ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ لَوۡلَآ أَنتُمۡ لَكُنَّا مُؤۡمِنِينَ٣١ ﴾ [سبأ: ۲۳-۳۱].
(۲۳) شفاعت نزد او سبحانه سود نمیرساند مگر برای کسیکه به او اجازه دهد. الله در شفاعت اجازه نمیدهد مگر برای کسیکه از او راضی باشد؛ بهسبب عظمت الله وقتی در آسمان سخن میگوید فرشتگان ‡ برای فرمانبرداری از سخن او تعالی بالهایشان را بر هم میزنند تا وقتی وحشت از دلهایشان برطرف میشود به جبرئیل ÷ میگویند: پروردگارتان چه فرمود؟ جبرئیل ÷ میگوید: حقیقت را فرمود، و او به ذات و قدرت خویش بلندمرتبه است، و ذات بسیار بزرگی است که همهچیز از او پایینتر قرار دارند.
(۲۴) - ای رسول- به این مشرکان بگو: چه کسی شما را از آسمانها با فروفرستادن باران، و از زمین با رویانیدن محصولات و کشتزارها و میوهها روزی میدهد؟ بگو: الله همان ذاتی است که شما را از آسمانها و زمین روزی میدهد، و بهطور قطع ما یا شما –ای مشرکان- بر راه هدایت یا گمراهی آشکار قرار داریم، زیرا یکی از ما به ناچار چنین هستیم، و بدون تردید هدایت یافتگان همان مؤمنان هستند، و گمراهان همان مشرکان هستند.
(۲۵) - ای رسول- به آنها بگو: در روز قیامت شما در مورد گناهانی که ما مرتکب شدهایم بازخواست نخواهید شد، و ما نیز در مورد آنچه شما انجام میدادید بازخواست نخواهیم شد.
(۲۶) به آنها بگو: الله ما و شما را در روز قیامت جمع میکند، سپس به عدالت میان ما و شما داوری میکند، آنگاه حقگو را از یاوهگو مشخص میسازد و او داوری است که به عدالت قضاوت میکند، و از موضوعی که به آن داوری میکند آگاه است.
(۲۷) - ای رسول- به آنها بگو: کسانی را که شریکانی برای الله قرار دادهاید و آنها را در عبادت با او تعالی شریک میگردانید به من نشان دهید. هرگز، امر چنین نیست که شما تصور کردید که او شریکانی دارد، بلکه او، الله یعنی همان ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.
(۲۸) و –ای رسول- ما تو را نفرستادیم جز برای تمام مردم، مژده دهندۀ پرهیزگاران به اینکه بهشت برایشان است، و ترسانندۀ کافران و بدکاران از جهنم؛ اما بیشتر مردم این موضوع را نمیدانند، زیرا اگر از این امر آگاه بودند تو را تکذیب نمیکردند.
(۲۹) و مشرکان با درخواست تعجیل در عذابی که با آن تهدید میشوند میگویند: این وعدۀ عذاب چه زمانی است اگر در این ادعا که حقیقت است راستگو هستید؟
(۳۰) - ای رسول- به این درخواست کنندگان تعجیل در عذاب بگو: برای شما میعادِ روزی مشخص است، که نه میتوانید لحظهای از آن پس روید، و نه میتوانید لحظهای از آن پیش افتید، و آن روز همان روز قیامت است.
(۳۱) و کسانیکه به الله کفر ورزیدند گفتند: به این قرآن که محمد ادعا میکند بر او نازل شده است هرگز ایمان نخواهیم آورد، و هرگز به کتابهای آسمانی پیشین ایمان نخواهیم آورد، و –ای رسول- کاش ستمکاران محبوس نزد پروردگارشان در روز قیامت برای حسابرسی را میدیدی، که با یکدیگر سخن میگویند، و هر یک از آنها مسئولیت و سرزنش را بر دیگری میافکند. پیروانِ زیردست به سرانشان که آنها را در دنیا ضعیف و ناتوان یافتند میگویند: اگر شما ما را گمراه نکرده بودید، بهطور قطع ما به الله و رسولانش ایمان میآوردیم.
برخی فواید آیات:
• مهربانی با مَدعُو (شخصی که به دین دعوت داده میشود)؛ تا اینکه به سرسختی و لجبازی پناه نبرد.
• هدایت یافته، بهسبب هدایت، برتری و بلندی مییابد، و گمراه شده، خوار و ذلیل در گمراهی فرو میرود.
• شمولیت رسالت پیامبر ج برای تمام انسانها، و نیز تمام جنها.
﴿قَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ لِلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُوٓاْ أَنَحۡنُ صَدَدۡنَٰكُمۡ عَنِ ٱلۡهُدَىٰ بَعۡدَ إِذۡ جَآءَكُمۖ بَلۡ كُنتُم مُّجۡرِمِينَ٣٢ وَقَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ بَلۡ مَكۡرُ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ إِذۡ تَأۡمُرُونَنَآ أَن نَّكۡفُرَ بِٱللَّهِ وَنَجۡعَلَ لَهُۥٓ أَندَادٗاۚ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَۚ وَجَعَلۡنَا ٱلۡأَغۡلَٰلَ فِيٓ أَعۡنَاقِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۖ هَلۡ يُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٣٣ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا فِي قَرۡيَةٖ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتۡرَفُوهَآ إِنَّا بِمَآ أُرۡسِلۡتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ٣٤ وَقَالُواْ نَحۡنُ أَكۡثَرُ أَمۡوَٰلٗا وَأَوۡلَٰدٗا وَمَا نَحۡنُ بِمُعَذَّبِينَ٣٥ قُلۡ إِنَّ رَبِّي يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٣٦ وَمَآ أَمۡوَٰلُكُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُكُم بِٱلَّتِي تُقَرِّبُكُمۡ عِندَنَا زُلۡفَىٰٓ إِلَّا مَنۡ ءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ جَزَآءُ ٱلضِّعۡفِ بِمَا عَمِلُواْ وَهُمۡ فِي ٱلۡغُرُفَٰتِ ءَامِنُونَ٣٧ وَٱلَّذِينَ يَسۡعَوۡنَ فِيٓ ءَايَٰتِنَا مُعَٰجِزِينَ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ٱلۡعَذَابِ مُحۡضَرُونَ٣٨ قُلۡ إِنَّ رَبِّي يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُ لَهُۥۚ وَمَآ أَنفَقۡتُم مِّن شَيۡءٖ فَهُوَ يُخۡلِفُهُۥۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ٣٩ ﴾ [سبأ: ۳۲-۳۹].
(۳۲) و پیشوایان که از حق تکبر ورزیدند به پیروان که آنها را زیردست خویش قرار داده بودند میگویند: آیا ما شما را از هدایتی که محمد برایتان آورد بازداشتیم؟! خیر، بلکه شما خودتان گمراه و فاسد و فسادکار بودید.
(۳۳) و پیروان که سرانشان آنها را زیردستِ پیشوایانِ رویگردان از حق، قرار داده بودند میگویند: بلکه نیرنگ شب و روز شما بود که ما را از هدایت بازداشت آنگاه که ما را به کفر به الله، و عبادت مخلوقات به جای او فرمان میدادید. و پشیمانی خود از کفری را که در دنیا انجام میدادند پنهان میدارند، آنگاه که عذاب را مشاهده میکنند، و میدانند که عذاب خواهند شد، و ما بند و ریسمانها را در گردنهای کافران قرار میدهیم. با این جزا مجازات نمیشوند جز در قبال عبادت غیر الله و ارتکاب گناهانی که در دنیا انجام میدادند.
برای تسلی دادن رسول ج آنگاه که قومش او را تکذیب کردند الله به او فرمود که تکذیب، عادت امتهای پیش از او است:
(۳۴) و در هیچ شهری رسولی که آنها را از عذاب الله میترساند نفرستادیم مگر اینکه افراد مُرَفَّه صاحب قدرت و مقام و مال آنجا گفتند: - ای رسولان- به آنچه که شما با آن فرستاده شدهاید کافر هستیم.
(۳۵) و این صاحبان مقام، شادمان و مفتخر میگفتند: ما اموال و فرزندان زیادی داریم، و این ادعای شما که ما عذاب میشویم دروغ است، زیرا ما نه در دنیا و نه در آخرت عذاب نخواهیم شد.
(۳۶) - ای رسول- به اینها که به نعمتهایی که به آنها داده شده است مغرور هستند بگو: پروردگارم به منظور آزمایش، برای هرکس بخواهد رزق و روزی را میگشاید که آیا سپاسگزاری میکند یا کفر میورزد، و آن را برای آزمایشِ هرکس بخواهد تنگ میگرداند که آیا شکیبایی میکند یا خشم میگیرد؟ اما بیشتر مردم نمیدانند که الله حکیم است؛ و هیچ کاری را جز از روی حکمتی کامل و فراگیر مُقَدّر نمیکند؛ فرقی ندارد که کسی از این حکمت آگاه باشد یا نباشد.
(۳۷) و نه اموالتان و نه فرزندانتان که به آنها افتخار میکنید آن چیزی نیستند که شما را به رضایت الله برسانند، اما هرکس به الله ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد به پاداشی مضاعف دست مییابد؛ یعنی اموال، او را با انفاق در راه الله، و فرزندان با دعای خویش برایش او را به الله نزدیک میسازند، اینها که مؤمن هستند و اعمال صالح انجام میدهند پاداشی دو برابر نیکیهایی که انجام دادهاند دارند، و در منازلی بلند از بهشت از هرگونه عذاب و مرگ و قطع نعمتها که آنها را میترسانند ایمن و آسوده خاطر هستند.
(۳۸) و کافران که نهایت تلاش خویش را در بازداشتن مردم از آیات ما به خرج میدهند و در تحقق اهدافشان میکوشند همان زیانکاران در دنیا و عذاب شدگان در آخرت هستند.
(۳۹) - ای رسول- بگو: همانا پروردگارم رزق و روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد میگشاید، و آن را برای هر یک از آنها که بخواهد تنگ میگرداند، و آنچه در راه الله انفاق کنید، الله عوض آن را در دنیا با دادن چیزی بهتر از آن، و در آخرت با دادن پاداشی بزرگ برایتان میدهد، و الله سبحانه بهترین روزی دهندگان است، پس هرکس خواهان رزق و روزی است باید به او سبحانه روی آورد.
برخی فواید آیات:
• بیزاری جستن پیروان و پیشوایان از یکدیگر، هیچیک را از مسئولیت معاف نمیکند.
• قرار گرفتن در ناز و نعمت، از اطاعت حق و تسلیم شدن در برابر آن دور میسازد.
• مال و فرزند مؤمن به او نفع میرساند، اما کافر از این دو سود نمیبرد.
• انفاق در راه الله به بازگردانده شدن مال در دنیا، و پاداش نیکو در آخرت منجر میشود.
﴿وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا ثُمَّ يَقُولُ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ أَهَٰٓؤُلَآءِ إِيَّاكُمۡ كَانُواْ يَعۡبُدُونَ٤٠ قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمۖ بَلۡ كَانُواْ يَعۡبُدُونَ ٱلۡجِنَّۖ أَكۡثَرُهُم بِهِم مُّؤۡمِنُونَ٤١ فَٱلۡيَوۡمَ لَا يَمۡلِكُ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٖ نَّفۡعٗا وَلَا ضَرّٗا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذُوقُواْ عَذَابَ ٱلنَّارِ ٱلَّتِي كُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ٤٢ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ قَالُواْ مَا هَٰذَآ إِلَّا رَجُلٞ يُرِيدُ أَن يَصُدَّكُمۡ عَمَّا كَانَ يَعۡبُدُ ءَابَآؤُكُمۡ وَقَالُواْ مَا هَٰذَآ إِلَّآ إِفۡكٞ مُّفۡتَرٗىۚ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمۡ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٞ٤٣ وَمَآ ءَاتَيۡنَٰهُم مِّن كُتُبٖ يَدۡرُسُونَهَاۖ وَمَآ أَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهِمۡ قَبۡلَكَ مِن نَّذِيرٖ٤٤ وَكَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ وَمَا بَلَغُواْ مِعۡشَارَ مَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ فَكَذَّبُواْ رُسُلِيۖ فَكَيۡفَ كَانَ نَكِيرِ٤٥ ۞قُلۡ إِنَّمَآ أَعِظُكُم بِوَٰحِدَةٍۖ أَن تَقُومُواْ لِلَّهِ مَثۡنَىٰ وَفُرَٰدَىٰ ثُمَّ تَتَفَكَّرُواْۚ مَا بِصَاحِبِكُم مِّن جِنَّةٍۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا نَذِيرٞ لَّكُم بَيۡنَ يَدَيۡ عَذَابٖ شَدِيدٖ٤٦ قُلۡ مَا سَأَلۡتُكُم مِّنۡ أَجۡرٖ فَهُوَ لَكُمۡۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٞ٤٧ قُلۡ إِنَّ رَبِّي يَقۡذِفُ بِٱلۡحَقِّ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ٤٨ ﴾ [سبأ: ۴۰-۴۸].
(۴۰) و –ای رسول- روزی را به یاد آور که الله همگی آنها را گرد میآورد، سپس او سبحانه برای توبیخ و سرزنش مشرکان به فرشتگان ‡ میگوید: آیا اینها بودند که در زندگی دنیا شما را به جای الله عبادت میکردند؟
(۴۱) فرشتگان ‡ میگویند: پاک و منزّه هستی! به جای آنها، تو دوست و کارساز ما هستی، و هیچ دوستیای میان ما و آنها نیست، بلکه این مشرکان شیاطین را عبادت میکردند؛ شیاطین اینگونه برایشان مجسم میکردند که فرشتگانی هستند پس آنها را به جای الله عبادت میکردند، و بیشترشان به آنها ایمان داشتند.
(۴۲) در روز حشر و حسابرسی، معبودها مالک هیچ سود و زیانی برای کسانیکه در دنیا آنها را به جای الله عبادت میکردند نیستند، و به کسانیکه با کفر و گناهان، به خودشان ستم کردهاند میگوییم: عذاب جهنم که آن را در دنیا تکذیب میکردید بچشید.
(۴۳) و هرگاه آیات روشن و بدون ابهام ما که بر رسولمان نازل شده است، به این مشرکان تکذیب کننده خوانده میشود میگویند: این مردی که آنها را آورده، کسی نیست جز مردی که میخواهد شما را از آنچه پدرانتان بر آن بودند بازدارد، و میگویند: این قرآن، چیزی نیست جز دروغی که آن را بر الله بسته است، و کسانیکه به الله کفر ورزیدند به قرآن وقتی از جانب الله نزدشان آمد گفتند: این جز سحری آشکار نیست؛ چون میان مرد و همسر، و پسر و پدر جدایی میاندازد.
(۴۴) و ما کتابهایی که بخوانند به آنها نداده بودیم تا آنها را راهنمایی کند به اینکه این قرآن دروغی است که محمد ج آن را ساخته است، و –ای رسول- پیش از فرستادن تو، رسولی که آنها را از عذاب الله بترساند نزدشان نفرستادهایم.
(۴۵) و امتهای پیشین مانند عاد و ثمود و قوم لوط تکذیب کردند، درحالیکه یک دهم قدرت و نیرو و مال و افرادی که امتهای پیشین به آن دست یافتند به مشرکان قوم تو نرسیده است، اما هر یک از آن امتها رسول خویش را تکذیب کردند، و مال و قدرت و افرادی که برایشان داده شده بود سودی به آنها نرساند، و عذاب من بر آنها واقع شد، پس –ای رسول- بنگر که کیفر و عذاب من بر آنها چگونه بود.
(۴۶) - ای رسول- به این مشرکان بگو: من شما را فقط به یک خصلت راهنمایی و نصیحت میکنم؛ و آن اینکه خالی از هوس، فقط برای الله سبحانه بپاخیزید، دو نفر دو نفر یا به تنهایی؛ سپس در سیرت همنشینِ خویش، و عقل و راستگویی و امانتداریاش که بر آن واقف هستید، بیندیشید؛ تا برایتان مشخص شود او ج دیوانه نیست. او کسی نیست جز ترسانندۀ شما از عذابی سخت؛ اگر از شرک برای الله بهسوی او تعالی توبه نکنید.
(۴۷) - ای رسول- به این مشرکان تکذیب کننده بگو: من در قبال هدایت و خیری که برایتان آوردم هیچ پاداش یا مزدی – به فرض وجود آن- از شما نمیخواهم، و برای خودتان باشد، پاداش من جز بر الله به تنهایی نیست، و او سبحانه بر هر چیزی گواه است، و گواهی میدهد که من به شما ابلاغ کردم، و بر اعمالتان گواهی میدهد، و جزای آن را به شما میرساند.
الله سبحانه پس از بیان دلایل علیه پیروان باطل و شرک، بیان فرمود که این کار سنت او تعالی است:
(۴۸) - ای رسول- بگو: به یقین پروردگارم حق را بر باطل مسلط میکند و باطل را از بین میبرد، و او دانای امور نهان است، و ذرهای نه در آسمانها و نه در زمین، و نه اعمال بندگانش بر او پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• تقلید کورکورانه از پدران از هدایت بازمیدارد.
• تفکر با بریدن از هوس، وسیلهای برای رسیدن به نظر و فکر صحیح است.
• دعوتگر بهسوی الله منتظر مزد مردم نمیماند، بلکه فقط در انتظار دریافت مزد از جانب پروردگار مردم است.
﴿قُلۡ جَآءَ ٱلۡحَقُّ وَمَا يُبۡدِئُ ٱلۡبَٰطِلُ وَمَا يُعِيدُ٤٩ قُلۡ إِن ضَلَلۡتُ فَإِنَّمَآ أَضِلُّ عَلَىٰ نَفۡسِيۖ وَإِنِ ٱهۡتَدَيۡتُ فَبِمَا يُوحِيٓ إِلَيَّ رَبِّيٓۚ إِنَّهُۥ سَمِيعٞ قَرِيبٞ٥٠ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ فَزِعُواْ فَلَا فَوۡتَ وَأُخِذُواْ مِن مَّكَانٖ قَرِيبٖ٥١ وَقَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِهِۦ وَأَنَّىٰ لَهُمُ ٱلتَّنَاوُشُ مِن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ٥٢ وَقَدۡ كَفَرُواْ بِهِۦ مِن قَبۡلُۖ وَيَقۡذِفُونَ بِٱلۡغَيۡبِ مِن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ٥٣ وَحِيلَ بَيۡنَهُمۡ وَبَيۡنَ مَا يَشۡتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشۡيَاعِهِم مِّن قَبۡلُۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ فِي شَكّٖ مُّرِيبِۢ٥٤ ﴾ [سبأ: ۴۹-۵۴].
(۴۹) - ای رسول- به این مشرکان تکذیب کننده بگو: حق یعنی اسلام آمد، و باطل که هیچ اثر یا نیرویی از او پدیدار نیست و به تاثیرگذاریاش بازنمیگردد از بین رفت.
(۵۰) - ای رسول- به این مشرکان تکذیب کننده بگو: اگر در آنچه به شما ابلاغ میکنم از حق گمراه شوم زیان گمراهی من فقط به خودم بازمیگردد، و ذرهای از آن به شما نمیرسد، و اگر بهسبب آنچه پروردگارم سبحانه به من وحی میکند بهسوی حق هدایت شوم، بهراستیکه او تعالی سخنان بندگانش را میشنود، و ذات نزدیکی است که شنیدن سخنانم بر او دشوار نیست.
(۵۱) و –ای رسول- کاش ببینی آنگاه که این تکذیب کنندگان وقتی عذاب روز قیامت را ببینند به وحشت میافتند، و نه هیچ راه فراری از آنجا دارند، و نه هیچ پناهگاهی که به آن روی آورند، در ابتدای امر از مکانی نزدیک و سهلالوصول گرفتار میشوند، اگر این صحنه را ببینی به تحقیق که امری شگفت دیدهای.
(۵۲) و آنگاه که مقصدشان را ببینند میگویند: به روز قیامت ایمان آوردیم، و چگونه میتوانند ایمان بیاورند و به آن چنگ بزنند درحالیکه بهسبب خروج از سرای دنیا که سرای عمل است نه سرای جزا، به سرای آخرت که سرای جزا است نه سرای عمل، از مکان پذیرش ایمان دور شدهاند؟!
(۵۳) و چگونه ایمان میآورند و از آنها پذیرفته میشود، درحالیکه در زندگی دنیا به آن کفر ورزیدهاند، و از جهتی دور از اصابت حق، گمان میافکندند، و در مورد رسول ج میگفتند: ساحر، کاهن، و شاعری است؟!
(۵۴) این تکذیب کنندگان از رسیدن به آنچه از خوشیهای دنیا که میخواهند، و توبه از کفر و نجات از جهنم، و بازگشت به زندگی دنیا محروم میشوند، چنانکه امثالشان از میان امتهای تکذیب کنندۀ پیش از آنها، از این امور محروم شدند بهسبب اینکه در توحید و یگانگی الله و ایمان به رستاخیز که رسولانشان آوردند، شکی که سبب کفر میشود داشتند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ جَاعِلِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلًا أُوْلِيٓ أَجۡنِحَةٖ مَّثۡنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَۚ يَزِيدُ فِي ٱلۡخَلۡقِ مَا يَشَآءُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١ مَّا يَفۡتَحِ ٱللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحۡمَةٖ فَلَا مُمۡسِكَ لَهَاۖ وَمَا يُمۡسِكۡ فَلَا مُرۡسِلَ لَهُۥ مِنۢ بَعۡدِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡۚ هَلۡ مِنۡ خَٰلِقٍ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٣ ﴾ [فاطر: ۱-۳]
برخی مقاصد سوره:
ارایۀ مناظر قدرت الله و نوآوری در آفرینش، و اسباب بزرگداشت و ترسیدن از الله و ایمان آوردن به او تعالی و یادآوری نعمتهایش.
تفسیر:
(۱) تمام ستایشها از آنِ الله است؛ آفریدگارِ آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی. همان ذاتیکه از میان فرشتگان ‡ فرستادگانی قرار داد که اوامر مقدر شدۀ او را اجرا میکنند، و برخی از آنها وحی را به پیامبران ‡ میرسانند. و فرشتگان ‡ را بر ادای آنچه بر آن امین شدهاند توانا ساخت، چنانکه برخی از آنها دو بال و سه بال و چهار بال دارند، که برای اجرای آنچه به آن فرمان داده است با آنها پرواز میکنند، الله هر عضو یا زیبایی یا صدایی که بخواهد در آفرینش میافزاید، زیرا الله بر هر چیزی توانا است، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۲) بهراستیکه کلیدهای هر چیزی به دست الله است؛ پس هر چیزی از روزی و هدایت و رستگاری که برای مردم بگشاید هیچکس نمیتواند او را بازدارد، و آنچه از این موارد بازدارد هیچکس نمیتواند آن را پس از اینکه الله آن را بازداشت بفرستد، و او ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.
(۳) ای مردم، نعمت الله بر خودتان را با دلها و زبانهایتان، و با اعضایتان در عمل به یاد آورید، آیا آفریدگاری غیر از الله دارید که با فرو فرستادن باران از آسمان به شما روزی میدهد، و از زمین با میوهها و محصولاتی که میرویاند به شما روزی میدهد؟ هیچ معبود برحقی جز او نیست، پس چگونه با این وجود، از حق گمراه میشوید و بر الله افترا میبندید و ادعا میکنید او تعالی شریکانی دارد، درحالیکه او است ذاتیکه شما را آفرید و روزی داد؟!
برخی فواید آیات:
• صحنۀ هراس کفار، در روز قیامت صحنهای بزرگ است.
• محل سود رسانی ایمان دنیا است؛ زیرا دنیا سرای عمل است.
• بزرگی آفرینش فرشتگان ‡ بر عظمت آفریدگارشان سبحانه دلالت دارد.
﴿وَإِن يُكَذِّبُوكَ فَقَدۡ كُذِّبَتۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۖ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُم بِٱللَّهِ ٱلۡغَرُورُ٥ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ لَكُمۡ عَدُوّٞ فَٱتَّخِذُوهُ عَدُوًّاۚ إِنَّمَا يَدۡعُواْ حِزۡبَهُۥ لِيَكُونُواْ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ٦ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٞ كَبِيرٌ٧ أَفَمَن زُيِّنَ لَهُۥ سُوٓءُ عَمَلِهِۦ فَرَءَاهُ حَسَنٗاۖ فَإِنَّ ٱللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۖ فَلَا تَذۡهَبۡ نَفۡسُكَ عَلَيۡهِمۡ حَسَرَٰتٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِمَا يَصۡنَعُونَ٨ وَٱللَّهُ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ ٱلرِّيَٰحَ فَتُثِيرُ سَحَابٗا فَسُقۡنَٰهُ إِلَىٰ بَلَدٖ مَّيِّتٖ فَأَحۡيَيۡنَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۚ كَذَٰلِكَ ٱلنُّشُورُ٩ مَن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعِزَّةَ فَلِلَّهِ ٱلۡعِزَّةُ جَمِيعًاۚ إِلَيۡهِ يَصۡعَدُ ٱلۡكَلِمُ ٱلطَّيِّبُ وَٱلۡعَمَلُ ٱلصَّٰلِحُ يَرۡفَعُهُۥۚ وَٱلَّذِينَ يَمۡكُرُونَ ٱلسَّئَِّاتِ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞۖ وَمَكۡرُ أُوْلَٰٓئِكَ هُوَ يَبُورُ١٠ وَٱللَّهُ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ جَعَلَكُمۡ أَزۡوَٰجٗاۚ وَمَا تَحۡمِلُ مِنۡ أُنثَىٰ وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلۡمِهِۦۚ وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٖ وَلَا يُنقَصُ مِنۡ عُمُرِهِۦٓ إِلَّا فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ١١ ﴾ [فاطر: ۴-۱۱]
(۴) و –ای رسول- اگر قومت تو را تکذیب کنند شکیبایی کن، زیرا تو اولین رسولی نیستی که قومش او را تکذیب میکنند، و امتهای پیش از تو مانند عاد و ثمود و قوم لوط رسولانشان را تکذیب کردند، و تمام کارها فقط بهسوی الله بازمیگردد، آنگاه تکذیب کنندگان را نابود میکند، و رسولانش و مؤمنان را پیروز میگرداند.
(۵) ای مردم، همانا – رستاخیز و جزای روز قیامت- که الله به آن وعده داده، حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، پس نباید لذات و شهوات زندگی دنیا شما را از انجام عمل صالح به منظور آماده شدن برای این روز بفریبد، و نباید شیطان با آراستن باطل، و تمایل بهسوی زندگی دنیا شما را بفریبد.
(۶) - ای مردم- به تحقیق که شیطان دشمنی همیشگی برایتان است، پس با التزام جنگ با او، او را دشمن بگیرید، شیطان پیروانش را فقط به کفر به الله فرامیخواند تا سرانجامِ آنها ورود به آتش شعلهور در روز قیامت باشد.
(۷) کسانیکه به پیروی از شیطان به الله کفر ورزیدهاند، عذابی سخت برایشان است، و کسانیکه به الله ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند آمرزشی از جانب الله برای گناهانشان است، و پاداشی بزرگ از جانب او تعالی یعنی بهشت دارند.
(۸) همانا کسیکه شیطان عمل بدش را برایش آراسته و او آن را نیکو میداند، مانند کسی نیست که الله حق را برایش آراسته و آن را حق میداند، زیرا الله هرکس را بخواهد گمراه میسازد، و هرکس را بخواهد هدایت میکند، و هیچ اجبار کنندهای ندارد، پس – ای رسول- خودت را از اندوه گمراه شدن گمراهان هلاک نکن، زیرا الله سبحانه به آنچه انجام میدهند دانا است، و ذرهای از اعمالشان بر او پوشیده نمیماند.
(۹) و الله همان ذاتی است که بادها را فرستاد و این بادها ابرها را حرکت میدهند، سپس ابرها را به سرزمینی بدون گیاه میرانیم، و با آب آن، زمین را پس از اینکه خشک بود با گیاهانی که در آن میرویانیم زنده میکنیم، پس رستاخیز مردگان در روز قیامت همانگونه است که این زمین را پس از مرگ، با گیاهانی که در آن به ودیعه گذاشتیم زنده کردیم.
(۱۰) هرکس عزت در دنیا یا آخرت را میخواهد نباید آن را جز از الله بخواهد، زیرا عزت دنیا و آخرت فقط برای الله است، یاد پاکش بهسوی او صعود میکند، و عمل صالح بندگان بهسوی او بالا میرود، و برای کسانیکه نیرنگهای بد- مانند سوء قصد به جان رسول ج- میزنند عذابی سخت است، و مکر این کافران تباه و فاسد میشود، و هدفشان محقق نمیگردد.
(۱۱) و الله همان ذاتی است که پدرتان آدم را از خاک آفرید، سپس شما را از نطفه آفرید، سپس شما را مردان و زنانی که با یکدیگر ازدواج میکنید قرار داد، و هیچ مادهای جنینی برنمیدارد، و فرزندش را به دنیا نمیآورد مگر به علم او سبحانه، ذرهای از این امر بر او پنهان نمیماند. و در عمر هیچیک از مخلوقاتش افزوده نمیشود و از آن کاسته نمیشود جز اینکه در لوح محفوظ نوشته شده است. بهراستیکه این امر- یعنی آفرینش شما از خاک و آفرینش مرحله به مرحلۀ شما و نوشتن عمرهایتان در لوح محفوظ- بر الله آسان است.
برخی فواید آیات:
• تسلی دادن رسول ج با ذکر قصههای رسولان همراه اقوامشان.
• فریب خوردن به دنیا سبب رویگردانی از حق است.
• گرفتن شیطان به عنوان دشمن با بهکارگیری اسباب یاریرسان بر دوری از او: ذکر الله، تلاوت قرآن، انجام طاعت، و ترک مَعاصی صورت میگیرد.
• ثبوت صفت علوّ برای الله تعالی.
﴿وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡبَحۡرَانِ هَٰذَا عَذۡبٞ فُرَاتٞ سَآئِغٞ شَرَابُهُۥ وَهَٰذَا مِلۡحٌ أُجَاجٞۖ وَمِن كُلّٖ تَأۡكُلُونَ لَحۡمٗا طَرِيّٗا وَتَسۡتَخۡرِجُونَ حِلۡيَةٗ تَلۡبَسُونَهَاۖ وَتَرَى ٱلۡفُلۡكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٢ يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِي لِأَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ لَهُ ٱلۡمُلۡكُۚ وَٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ مَا يَمۡلِكُونَ مِن قِطۡمِيرٍ١٣ إِن تَدۡعُوهُمۡ لَا يَسۡمَعُواْ دُعَآءَكُمۡ وَلَوۡ سَمِعُواْ مَا ٱسۡتَجَابُواْ لَكُمۡۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَكۡفُرُونَ بِشِرۡكِكُمۡۚ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثۡلُ خَبِيرٖ١٤ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ أَنتُمُ ٱلۡفُقَرَآءُ إِلَى ٱللَّهِۖ وَٱللَّهُ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ١٥ إِن يَشَأۡ يُذۡهِبۡكُمۡ وَيَأۡتِ بِخَلۡقٖ جَدِيدٖ١٦ وَمَا ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ بِعَزِيزٖ١٧ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۚ وَإِن تَدۡعُ مُثۡقَلَةٌ إِلَىٰ حِمۡلِهَا لَا يُحۡمَلۡ مِنۡهُ شَيۡءٞ وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰٓۗ إِنَّمَا تُنذِرُ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُم بِٱلۡغَيۡبِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَۚ وَمَن تَزَكَّىٰ فَإِنَّمَا يَتَزَكَّىٰ لِنَفۡسِهِۦۚ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ١٨ ﴾ [فاطر: ۱۲-۱۸]
(۱۲) و دو دریا یکسان نیستند: یکی از آن دو بسیار شیرین و گوارا است، و بهسبب شیرین بودنش نوشیدن آب آن آسان است، و دومی شورمزه و تلخ که از شوری زیاد امکان نوشیدن آب آن وجود ندارد، و از هر یک از این دو دریا گوشتی تازه یعنی ماهی میخورید، و از آن دو مرواریدهای ریز و درشت که برای زیور میپوشید استخراج میکنید، و – ای بیننده- کشتیهای را رویآورنده و پشتکننده میبینی که با حرکت خویش دریا را میشکافند تا با تجارت از فضل الله جستجو کنید، و باشد که از الله در قبال نعمتهای زیادی که به شما ارزانی داشته سپاسگزاری کنید.
(۱۳) الله شب را در روز درمیآورد و بر طولش میافزاید، و روز را در شب درمیآورد و بر طولش میافزاید، و او سبحانه خورشید و ماه را رام کرده است، هر یک از این دو برای موعدی اندازهگیری شده که الله آن را میداند، یعنی روز قیامت، در حرکت هستند، آن ذاتیکه تمام این موارد را مقدر و روان میکند همان الله پروردگارتان است؛ فرمانروایی فقط از آنِ او است، و نمادهایی را که به جای او عبادت میکنید به اندازۀ پوشش هستۀ خرمایی مالک نیستند، پس چگونه آنها را به جای من عبادت میکنید؟!
(۱۴) اگر معبودهایتان را در دعایتان بخوانید دعایتان را نمیشنوند، زیرا آنها جماداتی[۱۶] بدون زندگی و گوش هستند، و – به فرض- اگر دعایتان را هم بشنوند به شما پاسخ نمیدهند، و روز قیامت از شرک و عبادتی که برایشان انجام دادید بیزاری میجویند، و –ای رسول- هیچکس راستگوتر از الله سبحانه، تو را باخبر نمیکند.
(۱۵) ای مردم، شما در تمام کارها، و تمام احوالتان به الله نیازمندید، و الله همان ذات بینیازی است که در هیچچیز به شما نیاز ندارد، و بر آنچه که برای بندگانش مقدر میکند در دنیا و آخرت ستودهشده است.
(۱۶) اگر او سبحانه بخواهد شما را نابود کند و از بین ببرد بهطور قطع این کار را خواهد کرد، و به جای شما مردمی را میآفریند که او را عبادت میکنند، و هیچچیز را با او شریک نمیگردانند.
(۱۷) و بُردن شما با نابودی، و آوردن مردمی جدید به جای شما، بر الله ناممکن نیست.
(۱۸) و هیچ شخص گناهکاری گناه گناهکار دیگری را برنمیدارد، بلکه هر گناهکاری گناه خودش را برمیدارد، و اگر کسیکه از گناهانش سنگینبار است، از کسی بخواهد اندکی از گناهانش را به جای او بردارد ذرهای از گناهانش را به جای او برنخواهد داشت، هر چند آن شخصِ فراخوانده شده، خویشاوندش باشد. - ای رسول- تو فقط کسانی را از عذاب الله میترسانی که در نهان از پروردگارشان میترسند، و نماز را به کاملترین وجه برپا میدارند، زیرا آنها هستند که از ترساندن تو سود میبرند، و هرکس از گناهان- که بزرگترین آنها شرک است- پاک شود تنها به سود خودش پاک میشود؛ زیرا سود این کار به خودش بازمیگردد، و الله از طاعت او بینیاز است، و بازگشت برای حسابرسی و جزا در روز قیامت بهسوی الله است.
برخی فواید آیات:
• تسخیر دریا، و از پی یکدیگر آمدن شب و روز، و تسخیر خورشید و ماه: از نعمتهای الله بر مردم هستند، اما مردم بر این نعمتها عادت میکنند و از آنها غافل میمانند.
• نادانی مشرکان به این دلیل که نمادهایی را که نه میشنوند و نه میاندیشند در دعا میخوانند.
• احساس نیاز به الله صفتی لازم برای بشر است، و بینیازی صفت کمال برای الله است.
• تزکیۀ نفس به بنده بازمیگردد؛ زیرا بنده است که اگر بخواهد آن را حفظ میکند یا تباه میسازد.
﴿وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُ١٩ وَلَا ٱلظُّلُمَٰتُ وَلَا ٱلنُّورُ٢٠ وَلَا ٱلظِّلُّ وَلَا ٱلۡحَرُورُ٢١ وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡأَحۡيَآءُ وَلَا ٱلۡأَمۡوَٰتُۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُسۡمِعُ مَن يَشَآءُۖ وَمَآ أَنتَ بِمُسۡمِعٖ مَّن فِي ٱلۡقُبُورِ٢٢ إِنۡ أَنتَ إِلَّا نَذِيرٌ٢٣ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗاۚ وَإِن مِّنۡ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِيهَا نَذِيرٞ٢٤ وَإِن يُكَذِّبُوكَ فَقَدۡ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَبِٱلزُّبُرِ وَبِٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُنِيرِ٢٥ ثُمَّ أَخَذۡتُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۖ فَكَيۡفَ كَانَ نَكِيرِ٢٦ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦ ثَمَرَٰتٖ مُّخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهَاۚ وَمِنَ ٱلۡجِبَالِ جُدَدُۢ بِيضٞ وَحُمۡرٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٞ٢٧ وَمِنَ ٱلنَّاسِ وَٱلدَّوَآبِّ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ مُخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهُۥ كَذَٰلِكَۗ إِنَّمَا يَخۡشَى ٱللَّهَ مِنۡ عِبَادِهِ ٱلۡعُلَمَٰٓؤُاْۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ٢٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَتۡلُونَ كِتَٰبَ ٱللَّهِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ يَرۡجُونَ تِجَٰرَةٗ لَّن تَبُورَ٢٩ لِيُوَفِّيَهُمۡ أُجُورَهُمۡ وَيَزِيدَهُم مِّن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ غَفُورٞ شَكُورٞ٣٠ ﴾ [فاطر: ۱۹-۳۰]
(۱۹) و کافر و مؤمن جایگاه یکسانی ندارند، چنانکه کور و بینا یکسان نیستند.
(۲۰) و کفر و ایمان یکسان نیستند، چنانکه تاریکیها و نور یکسان نیستند.
(۲۱) و بهشت و جهنم در آثارشان یکسان نیستند، چنانکه سایه و باد سوزان یکسان نیستند.
(۲۲) و مؤمنان و کافران یکسان نیستند، چنانکه زندگان و مردگان یکسان نیستند، الله هرکس را که بخواهد هدایت کند شنوا میگرداند، و –ای رسول- تو نمیتوانی کافران را که مانند مردگان قبرها هستند شنوا کنی.
(۲۳) و تو جز انذار دهندهای برای آنها از عذاب الله نیستی.
(۲۴) - ای رسول- بهراستیکه ما تو را با حقیقتی که هیچ تردیدی در آن نیست، مژده دهندۀ مؤمنان به پاداشی گرامی که الله برایشان آماده ساخته است، و انذار دهندۀ کافران از عذابی دردناک که برایشان آماده کرده است، فرستادیم و در میان هر یک از امتهای پیشین رسولی از جانب الله که آنها را از عذابش میترساند گذشته است.
(۲۵) و –ای رسول- اگر قومت تو را تکذیب کنند شکیبایی کن، زیرا تو اولین رسولی نیست که قومش او را تکذیب کردند، و امتهای پیش از اینها مانند عاد و ثمود و قوم لوط رسولانشان را تکذیب کردهاند، درحالیکه رسولانشان از جانب الله حجتهایی آشکار و دلالتکننده بر راستگوییشان، و صحیفهها و کتاب روشنگر برای کسیکه در آن تدبر کند و بیندیشد آوردند.
(۲۶) با این وجود به الله و رسولانش کفر ورزیدند و آنها را در آنچه که از جانب او تعالی آورده بودند تصدیق نکردند، و کسانی را که کفر ورزیدند نابود کردم، پس – ای رسول- بیندیش که کیفر من برایشان وقتی آنها را نابود ساختم چگونه بود.
(۲۷) - ای رسول- آیا ندیدهای که الله سبحانه آب باران را از آسمان فرود میآوَرَد، سپس با آن آب، میوههایی با رنگهای مختلف به رنگ قرمز و سبز و زرد و سایر رنگها پس از اینکه درختانشان را از آن آب سیراب کردیم درمیآوریم، و از کوهها راههایی سفید و قرمز، و راههایی بسیار سیاه است.
(۲۸) و از مردم، و از جانوران، و از دامها (شتر و گاو و گوسفند) که مانند موارد مذکور رنگهای مختلفی دارند، و فقط بندگان دانا به او سبحانه هستند که مقام الله تعالی را بزرگ میشمردند و از او میترسند؛ زیرا آنها هستند که صفات و احکام و دلایل قدرتش را میدانند، بهراستیکه الله ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده است.
(۲۹) همانا کسانیکه کتاب الله را که آن را بر رسولمان فرو فرستادیم میخوانند و به آنچه در آن است عمل میکنند، و نماز را به بهترین وجه برپا میدارند، و از آنچه برایشان روزی دادهایم از باب زکات و غیر آن نهان و آشکارا انفاق میکنند، با این اعمال به تجارتی از جانب الله که هرگز کساد نمیشود امید دارند.
(۳۰) تا الله پاداش اعمالشان را کامل بدهد، و از فضل خویش بر آنها بیفزاید، زیرا سزاوار این کار است، بهراستیکه او سبحانه نسبت به گناهان مُتَّصِفان به این صفات، بسیار آمرزنده است، و حقشناس اعمال نیکشان است.
برخی فواید آیات:
• نفی تساوی میان حق و پیروانش از یک جهت، و باطل و پیروانش از جهتی دیگر.
• فراوانی شمار رسولان ‡ پیش از رسول ما ج، بر مهربانی الله و سرسختی مردم دلالت دارد.
• نابودی تکذیب کنندگان، سنّتی الهی است.
• صفات ایمان تجارتی سودآور، و صفات کفر تجارتی زیانده است.
﴿وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ هُوَ ٱلۡحَقُّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِعِبَادِهِۦ لَخَبِيرُۢ بَصِيرٞ٣١ ثُمَّ أَوۡرَثۡنَا ٱلۡكِتَٰبَ ٱلَّذِينَ ٱصۡطَفَيۡنَا مِنۡ عِبَادِنَاۖ فَمِنۡهُمۡ ظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ وَمِنۡهُم مُّقۡتَصِدٞ وَمِنۡهُمۡ سَابِقُۢ بِٱلۡخَيۡرَٰتِ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَضۡلُ ٱلۡكَبِيرُ٣٢ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا يُحَلَّوۡنَ فِيهَا مِنۡ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٖ وَلُؤۡلُؤٗاۖ وَلِبَاسُهُمۡ فِيهَا حَرِيرٞ٣٣ وَقَالُواْ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِيٓ أَذۡهَبَ عَنَّا ٱلۡحَزَنَۖ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٞ شَكُورٌ٣٤ ٱلَّذِيٓ أَحَلَّنَا دَارَ ٱلۡمُقَامَةِ مِن فَضۡلِهِۦ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٞ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٞ٣٥ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمۡ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقۡضَىٰ عَلَيۡهِمۡ فَيَمُوتُواْ وَلَا يُخَفَّفُ عَنۡهُم مِّنۡ عَذَابِهَاۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي كُلَّ كَفُورٖ٣٦ وَهُمۡ يَصۡطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَآ أَخۡرِجۡنَا نَعۡمَلۡ صَٰلِحًا غَيۡرَ ٱلَّذِي كُنَّا نَعۡمَلُۚ أَوَ لَمۡ نُعَمِّرۡكُم مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَن تَذَكَّرَ وَجَآءَكُمُ ٱلنَّذِيرُۖ فَذُوقُواْ فَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِن نَّصِيرٍ٣٧ إِنَّ ٱللَّهَ عَٰلِمُ غَيۡبِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٣٨ ﴾ [فاطر: ۳۱-۳۸]
(۳۱) و –ای رسول- کتابی که بهسوی تو وحی کردیم همان حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، و تصدیقکنندۀ کتابهای پیشین است، بهراستیکه الله نسبت به بندگانش بسیار آگاه و بیناست، و او تعالی به رسول هر امتی آنچه را که در زمان خویش به آن نیاز دارند وحی میکند.
(۳۲) سپس به امت محمد ج که آنها را بر سایر امتها برگزیدیم قرآن را عطا کردیم، اما برخی از آنها با انجام محرمات و ترک واجبات بر خود ستم میکنند، و برخی از آنها با انجام واجبات و ترک محرمات، با ترک برخی مستحبات و انجام برخی مکروهات میانهرو هستند، و برخی از آنها به اذن الله در نیکیها پیشتاز هستند، که این امر با انجام واجبات و مستحبات و ترک محرمات و مکروهات حاصل میشود. امر مذکور- یعنی برگزیدن امت اسلام و اعطای قرآن به آنها- همان فضیلت بزرگی است که هیچ فضیلت دیگری با آن برابری نمیکند.
(۳۳) بهشتهای جاویدانی که برگزیدگان در آن درمیآیند، و مروارید و دستبندهایی طلایی در آن میپوشند، و لباسشان در آنجا ابریشم است.
(۳۴) و پس از ورودشان به بهشت میگویند: تمام ستایشها از آن الله است که اندوهِ ورود به جهنم که از آن میترسیدیم را از ما برطرف کرد، بهراستیکه پروردگار ما نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده، و قدرشناس طاعتشان است.
(۳۵) ذاتیکه به فضل خویش، نه به قدرت و نیرویی از جانب ما، ما را در سرای ابدی- که هیچ انتقالی پس از آن نیست- جای داد، و هیچ رنج و زحمتی در آن به ما نمیرسد.
الله پس از بیان جزای بندگان برگزیدهاش، جزای پستترین بندگانش یعنی کافران را بیان کرد و فرمود:
(۳۶) و کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند آتش جهنم برایشان است که برای همیشه در آن میمانند، و مرگ برایشان مقدر نمیشود تا بمیرند و از عذاب راحت شوند، و ذرهای از عذاب جهنم نیز بر آنها تخفیف داده نمیشود، مانند این جزا، روز قیامت هر ناسپاس از نعمتهای پروردگارش را جزا میدهیم.
(۳۷) و آنها در جهنم با بلندترین حد فریاد برمیآورند و اینگونه درخواست کمک میکنند: ای پروردگار ما، ما را از جهنم درآوَر تا عملی صالح و مخالف آنچه در دنیا مرتکب میشدیم انجام دهیم تا به رضایت تو دست یابیم، و از عذاب نجات پیدا کنیم، اما الله اینگونه به آنها پاسخ میدهد: آیا عمری را که در آن هرکس بخواهد پند بگیرد پند میگرفت، و بهسوی الله توبه میکرد و عمل صالح انجام میداد برای زندگی شما قرار ندادیم، و رسولی انذار دهنده برایتان از عذاب الله بهسوی شما نیامد؟! بعد از تمام این موارد، هیچ دلیل و عذری ندارید، پس عذاب جهنم را بچشید، و کسانیکه با کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند هیچ یاوری ندارند که آنها را از عذاب الله نجات دهد یا آن را برایشان تخفیف دهد.
(۳۸) بهراستیکه الله دانای نهان آسمانها و زمین است، و ذرهای از آن از دستش نمیرود، همانا او از خیر و شری که بندگانش در سینههایشان پنهان میدارند آگاه است.
برخی فواید آیات:
• فضیلت امت محمد ج بر سایر امتها.
• تفاوت ایمان مؤمنان یعنی تفاوت منزلت آنها در دنیا و آخرت.
• وقت، امانتی است که حفظ آن واجب است، پس هرکس آن را تباه سازد زمانی پشیمان میشود که دیگر پشیمانی سودی ندارد.
• احاطۀ علم الله بر هر چیزی.
﴿هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَكُمۡ خَلَٰٓئِفَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ فَمَن كَفَرَ فَعَلَيۡهِ كُفۡرُهُۥۖ وَلَا يَزِيدُ ٱلۡكَٰفِرِينَ كُفۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ إِلَّا مَقۡتٗاۖ وَلَا يَزِيدُ ٱلۡكَٰفِرِينَ كُفۡرُهُمۡ إِلَّا خَسَارٗا٣٩ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ شُرَكَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ لَهُمۡ شِرۡكٞ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ أَمۡ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ كِتَٰبٗا فَهُمۡ عَلَىٰ بَيِّنَتٖ مِّنۡهُۚ بَلۡ إِن يَعِدُ ٱلظَّٰلِمُونَ بَعۡضُهُم بَعۡضًا إِلَّا غُرُورًا٤٠ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يُمۡسِكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ أَن تَزُولَاۚ وَلَئِن زَالَتَآ إِنۡ أَمۡسَكَهُمَا مِنۡ أَحَدٖ مِّنۢ بَعۡدِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ كَانَ حَلِيمًا غَفُورٗا٤١ وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَئِن جَآءَهُمۡ نَذِيرٞ لَّيَكُونُنَّ أَهۡدَىٰ مِنۡ إِحۡدَى ٱلۡأُمَمِۖ فَلَمَّا جَآءَهُمۡ نَذِيرٞ مَّا زَادَهُمۡ إِلَّا نُفُورًا٤٢ ٱسۡتِكۡبَارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَكۡرَ ٱلسَّيِّيِٕۚ وَلَا يَحِيقُ ٱلۡمَكۡرُ ٱلسَّيِّئُ إِلَّا بِأَهۡلِهِۦۚ فَهَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ ٱلۡأَوَّلِينَۚ فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ ٱللَّهِ تَبۡدِيلٗاۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ ٱللَّهِ تَحۡوِيلًا٤٣ أَوَ لَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ وَكَانُوٓاْ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗۚ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُعۡجِزَهُۥ مِن شَيۡءٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَلِيمٗا قَدِيرٗا٤٤ ﴾ [فاطر: ۳۹-۴۴]
(۳۹) - ای مردم- او همان ذاتی است که در زمین، برخی از شما را جانشین برخی دیگر قرار داد تا شما را بیازماید چگونه عمل میکنید، پس هرکس به الله و آنچه رسولانش آوردهاند کفر ورزد گناه و کیفر کفرش به خودش بازمیگردد، و کفرش به الله زیان نمیرساند، و کفر کافران نزد پروردگارشان سبحانه جز بر خشم شدید از آنها نمیافزاید، و چیزی جز زیان نصیب آنها نمیکند، چون آنچه را الله در بهشت به شرط ایمان آنها برایشان آماده ساخته است تباه میسازند.
(۴۰) - ای رسول- به این مشرکان بگو: از شریکانتان که آنها را به جای الله عبادت میکنید به من خبر دهید، چه چیزی از زمین آفریدهاند؟ آیا کوههای زمین را؟ یا رودهایش؟ یا جنبندگانش را آفریدهاند؟ یا آنها در آفرینش آسمانها شریکان الله هستند؟ یا کتابی به آنها دادهایم که حجتی بر صحت عبادت شریکانشان توسط آنها در آن است؟ هیچیک از این موارد حاصل نیست، بلکه کسانیکه با کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند جز فریب به یکدیگر وعده نمیدهند.
(۴۱) همانا الله سبحانه آسمانها و زمین را به گونهای که از بین نروند نگاه میدارد، و – بنا بر فرض- اگر از بین بروند هیچکس نمیتواند آنها را پس از او سبحانه از نابودی نگاه دارد. بهراستیکه او تعالی ذات بسیار بردباری است که در کیفر شتاب نمیکند، و نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده است.
(۴۲) و این کافران تکذیبکننده به صورت مؤکد و سخت سوگند یاد کردند که: اگر رسولی از جانب الله بیاید که آنها را از عذاب بترساند بهطور قطع از یهودیان و نصاری و دیگران استوارتر و بیشتر پیرو حق خواهند بود، اما وقتی محمد ج به عنوان فرستادهای از جانب پروردگارش آمد که آنها را از عذاب الله میترساند آمدن او فقط دوری از حق و تعلق به باطل را نصیب آنها کرد، و به سوگندهای موکّدی که میگفتند هدایتیافتهتر از پیشینیان خود خواهند بود وفا نکردند.
(۴۳) و سوگندشان به الله بر آنچه که بر آن سوگند یاد کردند از روی حسن نیت و قصد سالم نبود، بلکه برای گردنکشی در زمین و فریبدادن مردم بود، و مکر بد فقط صاحبان مکرزنندۀ خودش را فرامیگیرد، پس آیا این مستکبران مکرزننده جز سنت ثابت الله را انتظار میبرند؛ یعنی نابودشدنشان همانگونه که امثال آنها از میان پیشینیان را نابود کرد؟! و هرگز در سنت الله در نابود کردن مستکبران نه هیچ تبدیلی خواهی یافت به اینکه بر آنها واقع نشود، و نه هیچ دگرگونیای به اینکه بر غیر آنها واقع شود؛ زیرا این سنت ثابت الهی است.
(۴۴) آیا تکذیبکنندگان تو از میان قریش در زمین نگشتهاند تا بیندیشند سرانجام کسانی از امتهای پیش از آنها که تکذیب کردند چگونه بوده است؟ آیا سرانجام بدی نداشتهاند وقتی الله آنها را نابود ساخت، درحالیکه نیرومندتر از قریش بودند؟! و هیچ چیزی نه در آسمانها و نه در زمین الله را درمانده نخواهد کرد، زیرا او از اعمال این تکذیب کنندگان بسیار آگاه است، و ذرهای از اعمالشان نه بر او پوشیده میماند و نه از دستش میرود، و بر نابودی آنها هرگاه بخواهد بسیار توانا است.
برخی فواید آیات:
• کفر سببی برای خشم الله، و راهی برای زیان و بدبختی است.
• مشرکان هیچ دلیل عقلی و نقلی بر شرک خویش ندارند.
• نیرنگ ستمکار زود یا دیر باعث نابودی خودش میشود.
﴿وَلَوۡ يُؤَاخِذُ ٱللَّهُ ٱلنَّاسَ بِمَا كَسَبُواْ مَا تَرَكَ عَلَىٰ ظَهۡرِهَا مِن دَآبَّةٖ وَلَٰكِن يُؤَخِّرُهُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗىۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِۦ بَصِيرَۢا٤٥ ﴾ [فاطر: ۴۵]
(۴۵) و اگر الله کیفر مردم را بهسبب معاصی و گناهانی که مرتکب میشوند به تعجیل اندازد، بهطور قطع فوراً تمام اهالی زمین و چارپایان و اموالی را که در اختیار دارند نابود خواهد کرد، اما او سبحانه تا زمانی مشخص در علم خویش یعنی روز قیامت به آنها مهلت میدهد، و چون روز قیامت فرا رسد بهراستیکه الله نسبت به بندگانش بسیار بینا است و هیچچیز از آنها بر او پوشیده نمیماند، آنگاه آنها را در قبال اعمالشان جزا میدهد؛ اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر میدهد.
[۱۶] ضعف بزرگی که در این تفسیر به چشم میخورَد این است که حتی جاهایی که در آیات قرآن عبادت معبودان به جای الله را به صورت عام متذکر شده است در این تفسیر از آن به عنوان عبادت جمادات، بتها، اصنام و اوثان یاد کرده است که گویی عبادت شدن بندگان که حتی عده کثیری از گویندگان کلمه لا اله الا الله به آن گرفتار هستند را نادیده انگاشته است و این مسئله، مفهوم معبود را از ذهن خواننده دور میسازد و آن را در جمادات محصور میسازد حال آنکه کلمه معبود مفهومی گسترده را دربردارد و همانگونه که در سوره کهف آیه ۱۰۲ نیز به صراحت آمده است از جمله این معبودان باطل میتوان به بندگان الله متعال اشاره نمود: ﴿أَفَحَسِبَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَن يَتَّخِذُواْ عِبَادِي مِن دُونِيٓ أَوۡلِيَآءَۚ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا جَهَنَّمَ لِلۡكَٰفِرِينَ نُزُلٗا١٠٢ ﴾ [الكهف: ۱۰۲] «آیا کسانیکه کافر شدند؛ گمان میبرند که بندگان مرا بهجای من اولیای خود بگیرند؟! بیگمان ما جهنم را برای پذیرایی کافران آماده کردهایم.» که البته ازمیان کلیه معبودان که مورد عبادت قرار میگیرند، معبود برحق، تنها الله متعال است و بس. (مصحح)
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يسٓ١ وَٱلۡقُرۡءَانِ ٱلۡحَكِيمِ٢ إِنَّكَ لَمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٣ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٤ تَنزِيلَ ٱلۡعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ٥ لِتُنذِرَ قَوۡمٗا مَّآ أُنذِرَ ءَابَآؤُهُمۡ فَهُمۡ غَٰفِلُونَ٦ لَقَدۡ حَقَّ ٱلۡقَوۡلُ عَلَىٰٓ أَكۡثَرِهِمۡ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٧ إِنَّا جَعَلۡنَا فِيٓ أَعۡنَٰقِهِمۡ أَغۡلَٰلٗا فَهِيَ إِلَى ٱلۡأَذۡقَانِ فَهُم مُّقۡمَحُونَ٨ وَجَعَلۡنَا مِنۢ بَيۡنِ أَيۡدِيهِمۡ سَدّٗا وَمِنۡ خَلۡفِهِمۡ سَدّٗا فَأَغۡشَيۡنَٰهُمۡ فَهُمۡ لَا يُبۡصِرُونَ٩ وَسَوَآءٌ عَلَيۡهِمۡ ءَأَنذَرۡتَهُمۡ أَمۡ لَمۡ تُنذِرۡهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ١٠ إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلذِّكۡرَ وَخَشِيَ ٱلرَّحۡمَٰنَ بِٱلۡغَيۡبِۖ فَبَشِّرۡهُ بِمَغۡفِرَةٖ وَأَجۡرٖ كَرِيمٍ١١ ﴾ [يس: ۱-۱۱]
برخی مقاصد سوره:
اثبات رسالت و رستاخیز و دلایل این دو.
تفسیر:
(۱) ﴿يسٓ ﴾سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) الله به قرآن که آیاتش استوار و محکم شده است، و باطل نه از پیش رو و نه از پشت سرش بهسوی آن نمیآید سوگند یاد میفرماید.
(۳) که –ای رسول- بهطور قطع، تو از رسولانی هستی که الله بهسوی بندگانش فرستاد؛ تا آنها را به توحید و عبادت او به یگانگی فرمان دهند.
(۴) (۵) بر راهی راست و شریعتی استوار. این راه راست و شریعت استوار از جانب پروردگار شکست ناپذیر تو که هیچکس بر او چیره نمیشود، و نسبت به بندگان مؤمن خویش بسیار مهربان است نازل شده است.
(۶) آن را بر تو نازل کرد تا قومی را بترسانی و انذار دهی، یعنی عرب را که برای انذار آنها رسولی نزدشان نیامده است، به همین منظور از ایمان و توحید غافل هستند، و این حالت هر امتی است که انذار از آنها قطع شده باشد، و به رسولی نیاز دارند که آنها را یادآوری کند.
(۷) در حقیقت پس از اینکه حق از جانب الله بر زبان رسولش به آنها رسید اما به آن ایمان نیاوردند، و بر کفرشان ماندند، عذاب از جانب الله بر بیشتر اینها واجب شده است، در نتیجه به الله و رسولش ایمان نخواهند آورد، و به حقیقتی که نزدشان آمده است عمل نخواهند کرد.
(۸) مَثَل آنها در این امر مانند کسانی است که بند و ریسمانها در گردنهایشان قرار داده شده، و دستهایشان با گردنهایشان زیر چانههایشان بسته شده است، بهطوریکه ناچار هستند سرشان را بهسوی آسمان بالا آورند، و نمیتوانند آن را به پایین اندازند، پس اینها از ایمان به الله در غل و زنجیر هستند که نه میتوانند از آن فرمانبرداری کنند و نه میتوانند سرشان را به خاطر آن پایین نگه دارند.
(۹) و پیش روی آنها مانعی، و پشت سرشان نیز مانعی در برابر حق قرار دادیم، و چشمانشان را از حق پوشانیدیم، از این رو نمیتوانند آنگونه که بهرهمند شوند بنگرند. این حالتشان پس از آشکار شدن ستیزهجویی و اصرارشان بر کفر حاصل شد.
(۱۰) - ای محمد- نزد این کافران ستیزهگر با حق، یکسان است که آنها را بترسانی یا نترسانی، زیرا به آنچه از جانب الله آوردهای ایمان نخواهند آورد.
(۱۱) در حقیقت، کسی از انذار تو سود میبرد که این قرآن را تصدیق کند و از آنچه در آن آمده است پیروی کند، و در خلوت، آنجا که دیگران او را نمیبینند، از پروردگارش بترسد، و کسی را که دارای این صفات است به آنچه او را خشنود میسازد یعنی محو گناهانش و آمرزش او توسط الله، و پاداشی بزرگ که در آخرت منتظرش است یعنی ورود به بهشت، خبر دِه.
(۱۲) بهراستی ما هستیم که مردگان را با برانگیختن برای حسابرسی در روز قیامت زنده میگردانیم، و اعمال نیک و بدی را که در زندگی دنیا از پیش فرستادند مینویسیم، و کارهای ماندگار آنها بعد از مرگشان، چه نیک باشد مانند صدقۀ جاریه یا بد باشد مانند کفر را مینویسیم، و هر چیزی را در کتاب روشن، یعنی لوح محفوظ برشمردهایم.
برخی فواید آیات:
• سرسختی، مانع از هدایت بهسوی حق است.
• عمل به قرآن و ترس از الله از اسباب ورود به بهشت هستند.
• فضیلت فرزند صالح و صدقۀ جاریه و موارد مشابه این دو بر بندۀ مؤمن.
﴿إِنَّا نَحۡنُ نُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَنَكۡتُبُ مَا قَدَّمُواْ وَءَاثَٰرَهُمۡۚ وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ فِيٓ إِمَامٖ مُّبِينٖ١٢ وَٱضۡرِبۡ لَهُم مَّثَلًا أَصۡحَٰبَ ٱلۡقَرۡيَةِ إِذۡ جَآءَهَا ٱلۡمُرۡسَلُونَ١٣ إِذۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهِمُ ٱثۡنَيۡنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزۡنَا بِثَالِثٖ فَقَالُوٓاْ إِنَّآ إِلَيۡكُم مُّرۡسَلُونَ١٤ قَالُواْ مَآ أَنتُمۡ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا وَمَآ أَنزَلَ ٱلرَّحۡمَٰنُ مِن شَيۡءٍ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا تَكۡذِبُونَ١٥ قَالُواْ رَبُّنَا يَعۡلَمُ إِنَّآ إِلَيۡكُمۡ لَمُرۡسَلُونَ١٦ وَمَا عَلَيۡنَآ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ١٧ قَالُوٓاْ إِنَّا تَطَيَّرۡنَا بِكُمۡۖ لَئِن لَّمۡ تَنتَهُواْ لَنَرۡجُمَنَّكُمۡ وَلَيَمَسَّنَّكُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٞ١٨ قَالُواْ طَٰٓئِرُكُم مَّعَكُمۡ أَئِن ذُكِّرۡتُمۚ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٞ مُّسۡرِفُونَ١٩ وَجَآءَ مِنۡ أَقۡصَا ٱلۡمَدِينَةِ رَجُلٞ يَسۡعَىٰ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱتَّبِعُواْ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٢٠ ٱتَّبِعُواْ مَن لَّا يَسَۡٔلُكُمۡ أَجۡرٗا وَهُم مُّهۡتَدُونَ٢١ وَمَا لِيَ لَآ أَعۡبُدُ ٱلَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٢٢ ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً إِن يُرِدۡنِ ٱلرَّحۡمَٰنُ بِضُرّٖ لَّا تُغۡنِ عَنِّي شَفَٰعَتُهُمۡ شَيۡٔٗا وَلَا يُنقِذُونِ٢٣ إِنِّيٓ إِذٗا لَّفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٢٤ إِنِّيٓ ءَامَنتُ بِرَبِّكُمۡ فَٱسۡمَعُونِ٢٥ قِيلَ ٱدۡخُلِ ٱلۡجَنَّةَۖ قَالَ يَٰلَيۡتَ قَوۡمِي يَعۡلَمُونَ٢٦ بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ ٱلۡمُكۡرَمِينَ٢٧ ﴾ [يس: ۱۲-۲۷]
(۱۳) و –ای رسول- به این تکذیب کنندگان ستیزهجو برای پند دادن به آنها مثالی بزن، یعنی قصۀ اهالی قریه وقتی رسولان نزدشان رفتند.
(۱۴) آنگاه که ابتدا دو رسول بهسویشان فرستادیم تا آنها را بهسوی توحید و عبادت الله فرا خوانند، اما این دو رسول را تکذیب کردند، تا اینکه آن دو را با فرستادن سومین رسول همراه آنها تقویت کردیم، و آن سه رسول به اهالی شهر گفتند: بهراستیکه ما – سه نفر- بهسوی شما فرستاده شدهایم؛ تا شما را به توحید الله و پیروی از شریعت او دعوت کنیم.
(۱۵) اهالی شهر به رسولان گفتند: شما جز انسانهایی مانند خود ما نیستید، پس هیچ امتیازی بر ما ندارید، و الله رحمان وحیی بر شما فرو نفرستاده است، و شما در این ادعایتان فقط دروغ میگویید.
(۱۶) این سه رسول در پاسخ بر تکذیب اهالی شهر گفتند: - ای اهالی شهر- پروردگارمان میداند که ما واقعاً فرستادگانی از جانب او هستیم، و همین دلیل برای ما کافی است.
(۱۷) و چیزی جز تبلیغ آنچه بر رساندن آشکار آن بهسوی شما فرمان یافتهایم برعهدۀ ما نیست، و مالک هدایت شما نیستیم.
(۱۸) اهالی شهر به رسولان گفتند: بهراستیکه ما شما را به فال بد گرفتهایم، و اگر از دعوت ما بهسوی توحید دست نکشید بهطور قطع شما را با سنگسار تا دمِ مرگ مجازات خواهیم کرد، و عذابی دردناک از سوی ما به شما خواهد رسید.
(۱۹) رسولان در پاسخ آنها گفتند: بهسبب کفر به الله و پیروی نکردن از رسولانش توسط شما، شومی شما مرتبط با خودتان است. آیا اگر الله را به شما یادآوری کنیم فال بد میزنید؟ بلکه شما مردمی هستید که در ارتکاب کفر و گناهان زیادهروی میکنید.
(۲۰) و مردی از نقطۀ دوری از شهر که بهسبب تکذیب رسولان و تهدید آنها به قتل و آزار از سوی قومش نگران قوم خویش بود، شتابان آمد و گفت: ای قوم من، از آنچه این فرستادگان آوردهاند پیروی کنید.
(۲۱) - ای قوم من- از کسانیکه در قبال ابلاغ آنچه آوردهاند پاداشی از شما نمیخواهند، و خودشان نیز در وحیی که از جانب الله ابلاغ میکنند هدایت یافتهاند پیروی کنید، زیرا سزاوار است که از چنین کسانی پیروی شود.
(۲۲) و این مرد ناصح گفت: و چه چیزی من را از عبادت الله که مرا آفریده است بازمیدارد؟! و چه چیزی شما را از عبادت پروردگارتان که شما را آفریده است، و با رستاخیز برای جزا فقط بهسوی او بازگردانیده میشوید بازمیدارد؟!
(۲۳) آیا به جای الله که مرا آفریده معبودهای ناحقی بگیرم؟! که اگر الله رحمان آسیب برایم بخواهد شفاعت این معبودها ذرهای مرا بینیاز نمیسازد؛ زیرا نه مالک هیچ نفع و زیانی برایم هستند، و نه میتوانند مرا از آسیبی که الله برایم بخواهد اگر بر کفر بمیرم نجات دهند.
(۲۴) اگر من معبودهایی به جای الله بگیرم بهطور قطع در خطایی آشکار خواهم بود زیرا کسی را که سزاوار عبادت نیست عبادت کردهام، و عبادت کسی را که سزاوار آن است رها کردهام.
(۲۵) - ای قوم من- بهراستیکه من به پروردگار خودم و پروردگار شما ایمان آوردم پس به من گوش فرا دهید، زیرا من به قتلی که با آن مرا تهدید میکنید اهمیت نمیدهم. اما قومش کاری نکردند جز اینکه او را کشتند، و الله او را به بهشت درآورد.
(۲۶) (۲۷) پس از اینکه شهید شد برای گرامیداشتن او گفته شد: به بهشت در آی. و وقتی وارد بهشت شد و نعمتهای آن را مشاهده کرد آرزوکنان گفت: کاش قوم من که مرا تکذیب کردند و به قتل رساندند از آمرزش گناهانم، و آنچه که پروردگارم مرا با آن گرامی داشت آگاه میشدند؛ تا آنگونه که من ایمان آوردم ایمان میآوردند، و به پاداشی مانند پاداش من دست مییافتند.
برخی فواید آیات:
• اهمیت قصص در دعوت بهسوی الله.
• فال بد زدن و ناراضی بودن، از جمله اعمال کفری است.
• پند دادن، بر پیروان حق واجب است.
• خیرخواهی برای مردم یکی از صفات پیروان ایمان است.
﴿۞وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَىٰ قَوۡمِهِۦ مِنۢ بَعۡدِهِۦ مِن جُندٖ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا كُنَّا مُنزِلِينَ٢٨ إِن كَانَتۡ إِلَّا صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ فَإِذَا هُمۡ خَٰمِدُونَ٢٩ يَٰحَسۡرَةً عَلَى ٱلۡعِبَادِۚ مَا يَأۡتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٣٠ أَلَمۡ يَرَوۡاْ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّنَ ٱلۡقُرُونِ أَنَّهُمۡ إِلَيۡهِمۡ لَا يَرۡجِعُونَ٣١ وَإِن كُلّٞ لَّمَّا جَمِيعٞ لَّدَيۡنَا مُحۡضَرُونَ٣٢ وَءَايَةٞ لَّهُمُ ٱلۡأَرۡضُ ٱلۡمَيۡتَةُ أَحۡيَيۡنَٰهَا وَأَخۡرَجۡنَا مِنۡهَا حَبّٗا فَمِنۡهُ يَأۡكُلُونَ٣٣ وَجَعَلۡنَا فِيهَا جَنَّٰتٖ مِّن نَّخِيلٖ وَأَعۡنَٰبٖ وَفَجَّرۡنَا فِيهَا مِنَ ٱلۡعُيُونِ٣٤ لِيَأۡكُلُواْ مِن ثَمَرِهِۦ وَمَا عَمِلَتۡهُ أَيۡدِيهِمۡۚ أَفَلَا يَشۡكُرُونَ٣٥ سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡأَزۡوَٰجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلۡأَرۡضُ وَمِنۡ أَنفُسِهِمۡ وَمِمَّا لَا يَعۡلَمُونَ٣٦ وَءَايَةٞ لَّهُمُ ٱلَّيۡلُ نَسۡلَخُ مِنۡهُ ٱلنَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظۡلِمُونَ٣٧ وَٱلشَّمۡسُ تَجۡرِي لِمُسۡتَقَرّٖ لَّهَاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ٣٨ وَٱلۡقَمَرَ قَدَّرۡنَٰهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَٱلۡعُرۡجُونِ ٱلۡقَدِيمِ٣٩ لَا ٱلشَّمۡسُ يَنۢبَغِي لَهَآ أَن تُدۡرِكَ ٱلۡقَمَرَ وَلَا ٱلَّيۡلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِۚ وَكُلّٞ فِي فَلَكٖ يَسۡبَحُونَ٤٠ ﴾ [يس: ۲۸-۴۰]
(۲۸) و برای نابود کردن قومش که او را تکذیب کردند و به قتل رساندند به لشکری از فرشتگان که از آسمان فرو فرستیم نیاز نداشتیم، زیرا کارشان نزد ما آسانتر از این بود، و مقدر کرده بودیم که نابودی آنها با یک فریاد از آسمان باشد؛ نه با فرو فرستادن فرشتگان عذاب.
(۲۹) پس قصۀ نابودی قومش فقط یک فریاد بود که بر آنها فرستادیم و بهناگاه بر زمین افتادند و هیچیک از آنها باقی نماند، مانند آتشی که برمیافروزد و خاموش میشود، و هیچ اثری از آن به جای نمیماند.
(۳۰) پشیمانی و افسوس بر بندگان تکذیب کننده در روز قیامت آنگاه که عذاب را مشاهده میکنند؛ این امر به آن سبب است که در دنیا هر رسولی را که از جانب الله نزدشان آمد به تمسخر و ریشخند گرفتند، پس سرانجام آنها در روز قیامت بهسبب کوتاهی در حق الله، پشیمانی است.
(۳۱) آیا اینها که رسولان را تکذیب و مسخره میکنند در امتهایی که پیش از آنها سپری شدهاند پندی ندیدهاند؟ که مردهاند، و بار دیگر به دنیا بازنگشتهاند، بلکه به اعمالیکه از پیش فرستادند رسیدند، و الله به زودی آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
(۳۲) و تمام امتها بدون استثنا در روز قیامت پس از اینکه برانگیخته میشوند تا آنها را در قبال اعمالشان جزا دهیم نزد ما احضار خواهند شد.
(۳۳) و نشانۀ حق بودن رستاخیز برای منکران این است که: بر این زمین خشک و بیگیاه از آسمان باران فرستادیم، سپس انواع گیاهان در آن رویانیدیم، و دانههای مختلف را در آن درآوردیم تا مردم از آن بخورند، پس ذاتیکه این زمین را با فرستادن باران و رویانیدن گیاهان زنده گرداند بر زندهگرداندن و برانگیختن مردگان نیز توانا است.
(۳۴) و در این زمین که باران بر آن فرستادیم باغهای خرما و انگور قرار دادیم، و چشمههای آبی که آنها را آبیاری میکنند در آن جاری ساختیم.
(۳۵) تا مردم از میوههای این باغها که الله بدون تلاشی از جانب آنها به آنها ارزانی داشت بخورند، پس آیا در قبال نعمتهای الله با عبادت او به وحدانیت و یگانگی، و ایمان به رسولانش از او تعالی سپاسگزاری نمیکنند.
(۳۶) پاک و منزه است الله که انواع گیاهان و درختان را آفریده، و خود مردم را؛ بهطوریکه مردان و زنان را پدید آورد. و سایر مخلوقات او تعالی در خشکی و دریا و غیر این دو که مردم از آن آگاه نیستند را آفریده است.
(۳۷) و یک نشانه بر دلالت توحید و یگانگی الله برای مردم این است که ما روشنایی را با بردن روز و آوردن شب آنگاه که روز را از آن برمیکنیم میبریم، و تاریکی را پس از بردن روز میآوریم، آنگاه مردم در تاریکی وارد میشوند.
(۳۸) و نشانهای دیگر برای آنها بر وحدانیت و یگانگی الله این خورشید است که روانه قرارگاهی است که الله اندازۀ آن را میداند و از آن تجاوز نمیکند. این امر، تقدیر ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود؛ همان ذات بسیار دانایی که ذرهای از امر مخلوقاتش بر او پوشیده نمیماند.
(۳۹) و نیز نشانهای دلالتکننده برای آنها بر یگانگی او سبحانه این ماه است که هر شب قرارگاههایی برایش مقدر کردهایم؛ که کوچک شروع میشود سپس بزرگ میشود سپس کوچک میشود تا اینکه از نظر باریکی و انحنا و زردفامی و کهنگیاش مانند خوشۀ کهنه و خمیدۀ خرما میشود.
(۴۰) و آیات خورشید و ماه و شب و روز به تقدیر الله اندازهگیریشده هستند، که از آنچه برایشان مقدر شده تجاوز نمیکنند، یعنی نه خورشید میتواند به خاطر تغییر مسیر یا از بینبردن نور ماه به آن برسد، و نه شب میتواند بر روز پیشی گیرد و قبل از گذشتن وقتش بر آن وارد شود، و تمام این مخلوقاتِ مُسخّر و سایر ستارگان و مسیرها به تقدیر و محافظت الله راه مخصوص خودشان را دارند.
برخی فواید آیات:
• مردم اگر از الله نافرمانی کنند نزد او تعالی بسیار خوار و ذلیل، و اگر از او اطاعت کنند نزدش بسیار محترم و گرامی هستند.
• یکی از دلایل رستاخیز، زنده شدن زمین خشک با گیاهان سبز، و درآمدن دانه از آن است.
• یکی از دلایل توحید: آفرینش مخلوقات در آسمان و زمین و به جریان انداختن آنها با تقدیر است.
﴿وَءَايَةٞ لَّهُمۡ أَنَّا حَمَلۡنَا ذُرِّيَّتَهُمۡ فِي ٱلۡفُلۡكِ ٱلۡمَشۡحُونِ٤١ وَخَلَقۡنَا لَهُم مِّن مِّثۡلِهِۦ مَا يَرۡكَبُونَ٤٢ وَإِن نَّشَأۡ نُغۡرِقۡهُمۡ فَلَا صَرِيخَ لَهُمۡ وَلَا هُمۡ يُنقَذُونَ٤٣ إِلَّا رَحۡمَةٗ مِّنَّا وَمَتَٰعًا إِلَىٰ حِينٖ٤٤ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّقُواْ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيكُمۡ وَمَا خَلۡفَكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٤٥ وَمَا تَأۡتِيهِم مِّنۡ ءَايَةٖ مِّنۡ ءَايَٰتِ رَبِّهِمۡ إِلَّا كَانُواْ عَنۡهَا مُعۡرِضِينَ٤٦ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنُطۡعِمُ مَن لَّوۡ يَشَآءُ ٱللَّهُ أَطۡعَمَهُۥٓ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٤٧ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤٨ مَا يَنظُرُونَ إِلَّا صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ تَأۡخُذُهُمۡ وَهُمۡ يَخِصِّمُونَ٤٩ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ تَوۡصِيَةٗ وَلَآ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِمۡ يَرۡجِعُونَ٥٠ وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ ٱلۡأَجۡدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ يَنسِلُونَ٥١ قَالُواْ يَٰوَيۡلَنَا مَنۢ بَعَثَنَا مِن مَّرۡقَدِنَاۜۗ هَٰذَا مَا وَعَدَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَصَدَقَ ٱلۡمُرۡسَلُونَ٥٢ إِن كَانَتۡ إِلَّا صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ فَإِذَا هُمۡ جَمِيعٞ لَّدَيۡنَا مُحۡضَرُونَ٥٣ فَٱلۡيَوۡمَ لَا تُظۡلَمُ نَفۡسٞ شَيۡٔٗا وَلَا تُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٥٤ ﴾ [يس: ۴۱-۵۴]
(۴۱) و نشانهای دیگر برای آنها بر یگانگی الله و نعمتبخشی او تعالی بر بندگانش این است که ما کسانی از فرزندان آدم ÷ را که در زمان نوح ÷ از طوفان نجات یافتند، در کشتیِ پُر از مخلوقات الله سوار کردیم و الله یک جفت از هر جنس را در آن سوار کرد.
(۴۲) و نشانهای دیگر برای آنها بر توحید و نعمتبخشی الله بر بندگانش این است که ما همانند کشتی نوح ÷ مرکبهایی برایشان آفریدهایم.
(۴۳) و اگر غرق شدنشان را بخواهیم آنها را غرق میکنیم، آنگاه هیچ فریادرسی نیست که اگر قصد این کار را بکنیم به فریادشان برسد، و هیچ نجات دهندهای نیست که وقتی به فرمان و حکم ما غرق شوند آنها را نجات دهد.
(۴۴) جز اینکه با نجات دادنشان از غرق و بازگرداندنشان به آنها مهربانی میکنیم که تا زمانی مشخص که از آن نمیگذرند بهرهمند گردند، باشد که پند گیرند و ایمان بیاورند.
(۴۵) و هرگاه به این مشرکان رویگردان از ایمان گفته شود: از حالت و سختیهای آخرت که در پیش رو دارید بترسید، و از دنیا که پشت میکند بترسید تا الله به رحمت خویش بر شما منت نهد؛ از این سخن فرمان نمیبرند، بلکه بدون توجه از آن روی میگردانند.
(۴۶) و هرگاه آیات الله که بر توحید و استحقاق او تعالی به یگانگی در عبادت دلالت دارند آمد، بدون اینکه از آنها پند بگیرند از آنها روی گرداندند.
(۴۷) و هرگاه به این ستیزهجویان گفته شود: از اموالی که الله به شما ارزانی داشته، به فقرا و مساکین کمک کنید، منکران به مؤمنان اینگونه پاسخ میدهند: آیا به کسی طعام دهیم که اگر الله اِطعام او را میخواست بهطور قطع به او طعام میداد؟! پس ما با مشیئت او مخالفت نمیکنیم، - ای مؤمنان- شما جز در خطایی آشکار و دوری از حق نیستید.
(۴۸) و کافران منکر و تکذیب کنندۀ رستاخیز برای بعید شمردن آن میگویند: - ای مؤمنان- این رستاخیز چه زمانی است اگر در این ادعا که واقع میشود راست میگویید؟!
(۴۹) اینها که رستاخیز را تکذیب میکنند و آن را بعید میدانند جز دمیدن اول، آنگاه که در صور دمیده میشود را انتظار نخواهند کشید، و این فریاد در حالی آنها را غافلگیر میکند که در خرید و فروش و آبیاری و چوپانی و سایر کارهای دنیویِ خویش سرگرم هستند.
(۵۰) و آنگاه که این فریاد آنها را غافلگیر کند نه میتوانند به یکدیگر توصیه کنند، و نه میتوانند به منازل و نزد کسان خویش بازگردند، بلکه درحالیکه سرگرم امورشان هستند خواهند مُرد.
(۵۱) و بار دوم برای رستاخیز در صور دمیده میشود، بهناگاه همگی از قبرهایشان بهسوی پروردگار خویش درحالیکه برای حسابرسی و جزا میشتابند خارج میشوند.
(۵۲) این کافران منکر رستاخیز از سر پشیمانی میگویند: وای که زیان کردیم، چه کسی ما را از قبرهایمان برانگیخت؟! و اینگونه به سوال خویش پاسخ میدهند: این همان چیزی است که الله آن را وعده داد که بهطور قطع واقع شد، و رسولان در آنچه از آن از جانب پروردگارشان ابلاغ کردند راست گفته بودند.
(۵۳) برانگیختهشدن از قبرها جز در پی دمیدهشدن دوم در صور نیست، که بهناگاه تمام مخلوقات در روز قیامت برای حسابرسی نزد ما حاضر میشوند.
(۵۴) در آن روز به عدالت حکم میشود، پس –ای بندگان- ذرهای نه با افزودن بر بدیهایتان و نه با کاستن از نیکیهایتان به شما ستم نمیشود، و فقط جزای کارهایی را که در زندگی دنیا انجام میدادید بهطور کامل دریافت میکنید.
برخی فواید آیات:
• یکی از روشهای تربیت الله برای بندگانش این است که آیاتی را در برابر آنها قرار داده که با آنها به آنچه در دین و دنیا به آنها فایده میرساند راهنمایی میشوند.
• الله تعالی بندگان را قدرت بخشید، و آن مقدار توان به آنها عطا کرد تا بر انجام اوامر و اجتناب از نواهی توانا هستند، پس اگر آنچه را به آن فرمان یافتهاند رها کنند، این کار به اختیار خودشان است.
• در روز قیامت برای مؤمنان چیزی از رحمت الله متجلی میشود که بر ذهنشان خطور نمیکند.
﴿إِنَّ أَصۡحَٰبَ ٱلۡجَنَّةِ ٱلۡيَوۡمَ فِي شُغُلٖ فَٰكِهُونَ٥٥ هُمۡ وَأَزۡوَٰجُهُمۡ فِي ظِلَٰلٍ عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِ مُتَّكُِٔونَ٥٦ لَهُمۡ فِيهَا فَٰكِهَةٞ وَلَهُم مَّا يَدَّعُونَ٥٧ سَلَٰمٞ قَوۡلٗا مِّن رَّبّٖ رَّحِيمٖ٥٨ وَٱمۡتَٰزُواْ ٱلۡيَوۡمَ أَيُّهَا ٱلۡمُجۡرِمُونَ٥٩ ۞أَلَمۡ أَعۡهَدۡ إِلَيۡكُمۡ يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ أَن لَّا تَعۡبُدُواْ ٱلشَّيۡطَٰنَۖ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ٦٠ وَأَنِ ٱعۡبُدُونِيۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٦١ وَلَقَدۡ أَضَلَّ مِنكُمۡ جِبِلّٗا كَثِيرًاۖ أَفَلَمۡ تَكُونُواْ تَعۡقِلُونَ٦٢ هَٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِي كُنتُمۡ تُوعَدُونَ٦٣ ٱصۡلَوۡهَا ٱلۡيَوۡمَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ٦٤ ٱلۡيَوۡمَ نَخۡتِمُ عَلَىٰٓ أَفۡوَٰهِهِمۡ وَتُكَلِّمُنَآ أَيۡدِيهِمۡ وَتَشۡهَدُ أَرۡجُلُهُم بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٦٥ وَلَوۡ نَشَآءُ لَطَمَسۡنَا عَلَىٰٓ أَعۡيُنِهِمۡ فَٱسۡتَبَقُواْ ٱلصِّرَٰطَ فَأَنَّىٰ يُبۡصِرُونَ٦٦ وَلَوۡ نَشَآءُ لَمَسَخۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ مَكَانَتِهِمۡ فَمَا ٱسۡتَطَٰعُواْ مُضِيّٗا وَلَا يَرۡجِعُونَ٦٧ وَمَن نُّعَمِّرۡهُ نُنَكِّسۡهُ فِي ٱلۡخَلۡقِۚ أَفَلَا يَعۡقِلُونَ٦٨ وَمَا عَلَّمۡنَٰهُ ٱلشِّعۡرَ وَمَا يَنۢبَغِي لَهُۥٓۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ وَقُرۡءَانٞ مُّبِينٞ٦٩ لِّيُنذِرَ مَن كَانَ حَيّٗا وَيَحِقَّ ٱلۡقَوۡلُ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٧٠ ﴾ [يس: ۵۵-۷۰]
(۵۵) بهراستیکه بهشتیان در روز قیامت، در مورد دیگران نمیاندیشند؛ چون نعمتهای جاویدان، و رستگاری بزرگی مشاهده میکنند، و شاد و خوشحال در آنها بهره میبرند.
(۵۶) آنها و همسرانشان بر تختهایی زیر سایههای خرم و تازۀ بهشت بهرهمند میشوند.
(۵۷) در این بهشت انواع میوههای لذیذ از انگور و انجیر و انار، و تمام خوشیها و نعمتهای مختلفی که میخواهند فراهم است، و هرچه از این موارد بخواهند برایشان مهیا است.
(۵۸) و فراتر از این نعمتها، از جانب پروردگار مهربان به آنها سلام گفته میشود، و وقتی بر آنها سلام گفته شود از هر جهت سلامتی، و احترامی که هیچ احترامی بالاتر از آن نیست برایشان حاصل میشود.
(۵۹) و در روز قیامت به مشرکان گفته میشود: از مؤمنان جدا شوید، زیرا بهسبب تفاوت جزا و صفات شما با جزا و صفات آنها، شایستۀ آنها نیست که با شما باشند.
(۶۰) مگر بر زبان رسولانم به شما سفارش و امر نکردم و به شما نگفتم: ای فرزندان آدم، با ارتکاب انواع کفر و گناهان از شیطان اطاعت نکنید، زیرا شیطان دشمنی آشکار برایتان است، پس چگونه عاقلی از دشمنش که دشمنی خویش با او را آشکار کرده فرمانبرداری میکند؟!
(۶۱) و –ای فرزندان آدم- به شما امر کردم که تنها مرا عبادت کنید، و هیچچیز را با من شریک نگردانید؛ زیرا عبادت و طاعت من به یگانگی، راه راستی است که به رضایت من و ورود به بهشت منجر میشود، اما شما از آنچه که شما را به آن سفارش و امر کردم فرمانبرداری نکردید.
(۶۲) و بهراستیکه شیطان گروه زیادی از شما را گمراه کرد، پس آیا عقلهایی نداشتید که شما را به طاعت پروردگارتان و عبادت او سبحانه به یگانگی امر کند، و از طاعت شیطان که دشمنی آشکار برایتان است برحذر دارد؟!
(۶۳) این است همان جهنمی که در دنیا به خاطر کفرتان به آن وعده داده میشدید، و از شما پنهان بود، اما امروز به چشم سر آن را میبینید.
(۶۴) بهسبب کفرتان به الله در زندگی دنیا، امروز در آن درآیید و از حرارتش رنج ببرید.
(۶۵) امروز بر دهانهایشان مُهر مینهیم و گنگانی میشوند که نمیتوانند کفر و گناهانی را که در دنیا انجام میدادند انکار کنند، و دستهایشان آنچه را که در دنیا انجام میدادند به ما میگویند، و پاهایشان گناهانی را که در دنیا مرتکب میشدند و بهسوی آنها میرفتند را به ما میگویند.
(۶۶) و اگر بخواهیم بیناییشان را از بین ببریم بهطور قطع این کار را میکنیم، آنگاه بهسوی صراط مسابقه دهند تا برای رسیدن به بهشت از آن عبور کنند، اما بعید است درحالیکه بیناییشان از بین رفته است از آن عبور کنند.
(۶۷) و اگر تغییر آفرینش و زمینگیری آنها را بخواهیم بهطور قطع آفرینش آنها را تغییر میدهیم و آنها را فلج و زمینگیر میکنیم، که نه بتوانند مکانشان را ترک کنند، و نه بتوانند رو به جلو بروند، و نه بتوانند به عقب بازگردند.
(۶۸) و به هر یک از مردم که طول عمر دهیم او را به مرحلۀ ضعف بازمیگردانیم، پس آیا با عقلهایشان نمیاندیشند، و درک نمیکنند که این سرا، سرای ماندن و جاودانگی نیست، و سرای جاویدان همان سرای آخرت است.
(۶۹) و ما به محمد ج شعر نیاموختیم، و نیز این امر شایسته او نیست؛ زیرا شعر از طبع او نیست، و سرشت او نیز آن را اقتضا نمیکند، تا برایتان سزاوار باشد که ادعا کنید او شاعری است، آنچه را که به او آموختیم جز اندرز و قرآنی آشکار برای کسیکه در آن بیندیشد نیست.
(۷۰) تا هرکس را که دلی زنده و بصیرتی روشن دارد بترساند، زیرا چنین کسی است که از آن سود میبرد، و با برپایی حجت بر کافران با فرو فرستادن و رساندن دعوت او به آنها، به گونهای که عذری برای عذرخواهی آنها باقی نماند، عذاب بر کافران محقق گردد.
برخی فواید آیات:
• بهشتیان با تمام آنچه که جانها میپسندد و چشمها از آن لذت میبرند و آرزوکنندگان آن را آرزو میکنند شادمان هستند.
• صاحب قلب کسی است که با قرآن تزکیه میشود، و از قرآن بر علم و عملش افزوده میگردد.
• اعضای انسان در روز قیامت علیه او گواهی میدهند.
﴿أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا خَلَقۡنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتۡ أَيۡدِينَآ أَنۡعَٰمٗا فَهُمۡ لَهَا مَٰلِكُونَ٧١ وَذَلَّلۡنَٰهَا لَهُمۡ فَمِنۡهَا رَكُوبُهُمۡ وَمِنۡهَا يَأۡكُلُونَ٧٢ وَلَهُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ وَمَشَارِبُۚ أَفَلَا يَشۡكُرُونَ٧٣ وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةٗ لَّعَلَّهُمۡ يُنصَرُونَ٧٤ لَا يَسۡتَطِيعُونَ نَصۡرَهُمۡ وَهُمۡ لَهُمۡ جُندٞ مُّحۡضَرُونَ٧٥ فَلَا يَحۡزُنكَ قَوۡلُهُمۡۘ إِنَّا نَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَ٧٦ أَوَ لَمۡ يَرَ ٱلۡإِنسَٰنُ أَنَّا خَلَقۡنَٰهُ مِن نُّطۡفَةٖ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٞ مُّبِينٞ٧٧ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلٗا وَنَسِيَ خَلۡقَهُۥۖ قَالَ مَن يُحۡيِ ٱلۡعِظَٰمَ وَهِيَ رَمِيمٞ٧٨ قُلۡ يُحۡيِيهَا ٱلَّذِيٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٖۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلۡقٍ عَلِيمٌ٧٩ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلشَّجَرِ ٱلۡأَخۡضَرِ نَارٗا فَإِذَآ أَنتُم مِّنۡهُ تُوقِدُونَ٨٠ أَوَ لَيۡسَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يَخۡلُقَ مِثۡلَهُمۚ بَلَىٰ وَهُوَ ٱلۡخَلَّٰقُ ٱلۡعَلِيمُ٨١ إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيًۡٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٨٢ فَسُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيۡءٖ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٨٣ ﴾ [يس: ۷۱-۸۳]
(۷۱) آیا ندیدهاند که ما چارپایانی برایشان آفریدیم، و آنها صاحباختیار این چارپایان هستند؛ و آنگونه که مصالح آنها ایجاب کند از آنها استفاده میکنند.
(۷۲) و این چارپایان را رام و فرمانبر آنها قرار دادیم، که بر پشت برخی از آنها سوار میشوند و بارهایشان را جابجا میکنند، و از گوشت برخی از آنها میخورند.
(۷۳) و افزون بر سوار شدن بر پشت و خوردن از گوشت آنها، منافعی دیگر در آنها برایشان است؛ مانند پشمها و کرکها و موها و قیمتهایشان؛ که از آنها فرش و لباس میسازند، و نوشیدنیهایی در آنها برایشان است بهطوریکه از شیرهایشان مینوشند. پس آیا از الله که این نعمتها و سایر نعمتها را برایشان ارزانی داشته است سپاسگزاری نمیکنند؟!
(۷۴) و به جای الله معبودهایی برگزیدهاند و آنها را به این امید عبادت میکنند که آنها را یاری رسانند و از عذاب الله نجات دهند.
(۷۵) این معبودها که برگزیدهاند نه میتوانند به خودشان یاری رسانند و نه میتوانند به کسانیکه آنها را به جای الله عبادت میکنند یاری رسانند، و آنها و نمادهایشان همگی در عذاب حاضر میشوند درحالیکه هر یک از آنها از دیگری بیزاری میجوید.
(۷۶) پس –ای رسول- نباید این سخنشان تو را غمگین کند که میگویند: تو فرستادهای نیستی، یا شاعری هستی، و سایر بهتانهایی که روا میدارند. بهراستیکه ما آنچه را از این موضوع پنهان میدارند و آنچه را آشکار میگردانند میدانیم، و ذرهای بر ما پوشیده نمیماند، و به زودی آنها را در قبال آن جزا خواهیم داد.
(۷۷) آیا انسانیکه رستاخیز پس از مرگ را انکار میکند نیندیشیده که ما او را از منی آفریدیم، سپس مراحلی را پشت سر گذاشت تا اینکه متولد شد و رشد کرد، با این وجود بسیار ستیزهجو و جدالگر شده است؛ آیا این آفرینش را ندیده تا با آن بر امکان وقوع رستاخیز راهنمایی شود؟!
(۷۸) این کافر غفلت و نادانی کرد و آفرینش خودش از نیستی بر او پوشیده ماند، آنگاه که برای محالدانستن رستاخیز به استخوانهای پوسیده استدلال کرد، و گفت: چه کسی اینها را بازمیگرداند؟
(۷۹) - ای محمد- در پاسخ او بگو: این استخوانهای پوسیده را همان ذاتی زنده میکند که نخستین بار آن را آفرید، یعنی کسیکه بار اول آن را آفرید از بازگرداندن زندگی به آن ناتوان نیست، و او سبحانه به هر آفرینشی دانا است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۸۰) - ای مردم- همان ذاتیکه از درخت سبز و مرطوب، آتشی را که از آن استخراج میکنید و از آن آتش میافروزید برایتان قرار داد، زیرا کسیکه دو چیز متضاد- یعنی رطوبت آب درخت سبز، و آتش شعلهور در آن- را با یکدیگر جمع کند، بر زنده کردن مردگان توانا است.
(۸۱) آیا ذاتیکه آسمانها و زمین را با وجود بزرگی این دو آفرید بر زنده گرداندن مردگان پس از میراندنشان توانا نیست؟ آری، بهطور قطع او بر این کار توانا است، و او ذات آفرینندهای است که تمام مخلوقات را آفرید، و از آنها آگاه است، و ذرهای از آنها بر او پوشیده نمیماند.
(۸۲) در حقیقت کار و شأن او سبحانه این است که هرگاه بر ایجاد چیزی اراده کند به آن میگوید: باش، بهناگاه همان چیزی را که میخواهد به وجود میآید، و زنده گرداندن و میراندن و برانگیختن و سایر اموری که میخواهد همینگونه است.
(۸۳) پس الله از ناتوانیای که مشرکان به او نسبت میدهند منزه و پاک است، و او ذاتی است که فرمانروایی تمام اشیاء از آنِ او است که هرگونه بخواهد در آنها تصرف میکند، و کلیدهای هر چیزی به دست او است، و در آخرت فقط بهسوی او بازگردانده میشوید، آنگاه شما را در قبال اعمالتان جزا میدهد.
برخی فواید آیات:
• یکی از بخششها و نعمت الله بر مردم این است که دامها را مطیع آنها قرار داده، و آنها را برای منافع مختلف آنها رام کرده است.
• فراوانی دلایل عقلی بر وقوع روز قیامت و رویگردانی مشرکان از آن.
• یکی از صفات الله تعالی این است که علم او تعالی بر تمام مخلوقاتش در تمام احوالشان، و در تمام اوقات احاطه دارد، و از آنچه از بدنهای مردگان که زمین کم میکند و آنچه از آن که باقی میگذارد آگاه است، و نهان و آشکار را میداند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلصَّٰٓفَّٰتِ صَفّٗا١ فَٱلزَّٰجِرَٰتِ زَجۡرٗا٢ فَٱلتَّٰلِيَٰتِ ذِكۡرًا٣ إِنَّ إِلَٰهَكُمۡ لَوَٰحِدٞ٤ رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا وَرَبُّ ٱلۡمَشَٰرِقِ٥ إِنَّا زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِزِينَةٍ ٱلۡكَوَاكِبِ٦ وَحِفۡظٗا مِّن كُلِّ شَيۡطَٰنٖ مَّارِدٖ٧ لَّا يَسَّمَّعُونَ إِلَى ٱلۡمَلَإِ ٱلۡأَعۡلَىٰ وَيُقۡذَفُونَ مِن كُلِّ جَانِبٖ٨ دُحُورٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ وَاصِبٌ٩ إِلَّا مَنۡ خَطِفَ ٱلۡخَطۡفَةَ فَأَتۡبَعَهُۥ شِهَابٞ ثَاقِبٞ١٠ فَٱسۡتَفۡتِهِمۡ أَهُمۡ أَشَدُّ خَلۡقًا أَم مَّنۡ خَلَقۡنَآۚ إِنَّا خَلَقۡنَٰهُم مِّن طِينٖ لَّازِبِۢ١١ بَلۡ عَجِبۡتَ وَيَسۡخَرُونَ١٢ وَإِذَا ذُكِّرُواْ لَا يَذۡكُرُونَ١٣ وَإِذَا رَأَوۡاْ ءَايَةٗ يَسۡتَسۡخِرُونَ١٤ وَقَالُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٌ١٥ أَءِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ١٦ أَوَ ءَابَآؤُنَا ٱلۡأَوَّلُونَ١٧ قُلۡ نَعَمۡ وَأَنتُمۡ دَٰخِرُونَ١٨ فَإِنَّمَا هِيَ زَجۡرَةٞ وَٰحِدَةٞ فَإِذَا هُمۡ يَنظُرُونَ١٩ وَقَالُواْ يَٰوَيۡلَنَا هَٰذَا يَوۡمُ ٱلدِّينِ٢٠ هَٰذَا يَوۡمُ ٱلۡفَصۡلِ ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تُكَذِّبُونَ٢١ ۞ٱحۡشُرُواْ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ وَأَزۡوَٰجَهُمۡ وَمَا كَانُواْ يَعۡبُدُونَ٢٢ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَٱهۡدُوهُمۡ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡجَحِيمِ٢٣ وَقِفُوهُمۡۖ إِنَّهُم مَّسُۡٔولُونَ٢٤ ﴾ [الصافات: ۱-۲۴]
برخی مقاصد سوره:
منزه دانستن الله از آنچه مشرکان به او تعالی نسبت دادند، و ابطال ادعاهای بیاساس آنها در مورد فرشتگان و جنها.
تفسیر:
(۱) الله به فرشتگانی که در عبادت خویش بههمفشرده در صف ایستادهاند سوگند یاد فرمود.
(۲) و به فرشتگانی که ابرها را تکان میدهند، و آنها را به هرجا که الله میخواهد ببارد میرانند سوگند یاد فرمود.
(۳) و به فرشتگانی که کلام الله را تلاوت میکنند سوگند یاد فرمود.
(۴) که – ای مردم- قطعاً معبود برحق شما ذات یگانهای است که هیچ شریکی ندارد، و او الله است.
(۵) پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد، و پروردگار محلهای برآمدن و فرورفتن خورشید در طول سال است.
(۶) بهراستیکه ما نزدیکترین آسمان به زمین را با زیوری زیبا یعنی ستارگانی که مانند جواهر درخشان به نظر میرسند آراستیم.
(۷) و آسمان دنیا را از هر شیطان سرکش و خارج از طاعت با ستارگان که به آنها مورد اصابت قرار میگیرد حفظ کردیم.
(۸) این شیاطین نمیتوانند به سخنان فرشتگان ‡ در آسمان گوش دهند آنگاه که دربارۀ آنچه الله از شریعت و تقدیر خویش به آنها وحی میکند با یکدیگر سخن میگویند، و از هر طرف با شهابها مورد اصابت قرار میگیرند..
(۹) تا از گوش دادن به فرشتگان ‡ به شدت رانده و دور شوند، و در آخرت عذابی دردآور و همیشگی که هیچگاه قطع نمیشود دارند.
(۱۰) مگر یکی از شیاطین چیزی به سرعت برباید، یعنی کلمهای از آنچه ساکنان زمین از آن آگاه نشدهاند و فرشتگان ‡ در مورد آن با یکدیگر گفتگو میکنند و میان آنها میچرخد، که شهابی درخشان او را تعقیب میکند و میسوزاند، و چه بسا قبل از اینکه شهاب او را بسوزاند آن کلمه را نزد برادرانش بیفکند و به کاهنان برسد، آنگاه با آن یک کلمه صد دروغ میسازند.
(۱۱) پس –ای محمد- از کافران منکر رستاخیز بپرس: آیا آنها آفرینش سختتر و بدنهای قویتر و اعضای بزرگتری از آسمانها و زمین و فرشتگان که آفریدیم دارند؟ در حقیقت، ما آنها را از گِلی لیز و چسبنده آفریدهایم، پس چگونه رستاخیز را انکار میکنند، درحالیکه از آفرینشی ضعیف یعنی گِل لیز و چسبنده آفریده شدهاند؟
(۱۲) بلکه –ای محمد- از قدرت و تدبیر الله در امور مخلوقاتش، و از تکذیب مشرکان به رستاخیز تعجب میکنی، و این مشرکان بهسبب تکذیب زیاد رستاخیز، آنچه را که در مورد رستاخیز میگویی به تمسخر میگیرند.
(۱۳) و این مشرکان هرگاه به یکی از اندرزها پند داده شوند از آن پند نمیگیرند، و بهره نمیبرند؛ چون دلهایشان سخت شده است.
(۱۴) و هرگاه یکی از آیات پیامبر ج را که بر راستگویی او دلالت دارد مشاهده کنند بیش از حد، تمسخر و تعجب میکنند.
(۱۵) و میگویند: این چیزی که محمد آورده جز سحری آشکار نیست.
(۱۶) آیا پس از اینکه مُردیم و خاک و استخوانهایی پوسیده و خشک شدیم زنده برانگیخته میشویم؟! بهراستیکه این امر دور از انتظار است.
(۱۷) آیا پدران نخستین ما که قبل از ما مردهاند برانگیخته میشوند؟!
(۱۸) - ای محمد- در پاسخ آنها بگو: بله پس از اینکه خاک و استخوانهایی پوسیده شدید برانگیخته میشوید، و پدران نخستین شما نیز برانگیخته میشوند، و همگی برانگیخته میشوید درحالیکه خوار و ذلیل هستید.
(۱۹) و آن فقط یک دمیدن در صور (دمیدن دوم) است آنگاه همگی به هول و هراس روز قیامت مینگرند و منتظر هستند که الله چه کاری در مورد آنها انجام میدهد.
(۲۰) و مشرکان تکذیب کنندۀ رستاخیز میگویند: وای نابود شدیم این روز جزا است که در آن الله بندگانش را براساس اعمالیکه در زندگی خویش در دنیا از پیش فرستادهاند جزا میدهد.
(۲۱) آنگاه به آنها گفته میشود: این است همان روز داوری میان بندگان که آن را در دنیا انکار و تکذیب میکردید.
(۲۲) (۲۳) و در آن روز به فرشتگان گفته میشود: مشرکانی را که با شرک خویش ستم کردند و مشرکان مشابه و تکذیب کنندگان همراه آنها، و نمادهایی را که به جای الله عبادت میکردند گرد آورید، و جهنم را به آنها بشناسانید و آنها را بهسوی آن راهنمایی کنید و برانید، زیرا جهنم مقصدشان است.
(۲۴) و قبل از وارد کردن به جهنم آنها را برای حسابرسی نگه دارید، زیرا آنها مورد سوال قرار میگیرند، و پس از حسابرسی آنها را بهسوی جهنم برانید.
برخی فواید آیات:
• تزیین آسمان دنیا با ستارگان منافعی دارد؛ از جمله: زینت دادن، و محافظت از شیطان سرکش.
• اثبات صراط، یعنی همان پلی که بر روی جهنم کشیده شده است که بهشتیان از آن میگذرند، و گامهای جهنمیان روی آن سُر میخورد.
﴿مَا لَكُمۡ لَا تَنَاصَرُونَ٢٥ بَلۡ هُمُ ٱلۡيَوۡمَ مُسۡتَسۡلِمُونَ٢٦ وَأَقۡبَلَ بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ يَتَسَآءَلُونَ٢٧ قَالُوٓاْ إِنَّكُمۡ كُنتُمۡ تَأۡتُونَنَا عَنِ ٱلۡيَمِينِ٢٨ قَالُواْ بَل لَّمۡ تَكُونُواْ مُؤۡمِنِينَ٢٩ وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيۡكُم مِّن سُلۡطَٰنِۢۖ بَلۡ كُنتُمۡ قَوۡمٗا طَٰغِينَ٣٠ فَحَقَّ عَلَيۡنَا قَوۡلُ رَبِّنَآۖ إِنَّا لَذَآئِقُونَ٣١ فَأَغۡوَيۡنَٰكُمۡ إِنَّا كُنَّا غَٰوِينَ٣٢ فَإِنَّهُمۡ يَوۡمَئِذٖ فِي ٱلۡعَذَابِ مُشۡتَرِكُونَ٣٣ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَفۡعَلُ بِٱلۡمُجۡرِمِينَ٣٤ إِنَّهُمۡ كَانُوٓاْ إِذَا قِيلَ لَهُمۡ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ يَسۡتَكۡبِرُونَ٣٥ وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُوٓاْ ءَالِهَتِنَا لِشَاعِرٖ مَّجۡنُونِۢ٣٦ بَلۡ جَآءَ بِٱلۡحَقِّ وَصَدَّقَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٣٧ إِنَّكُمۡ لَذَآئِقُواْ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡأَلِيمِ٣٨ وَمَا تُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٣٩ إِلَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٤٠ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ رِزۡقٞ مَّعۡلُومٞ٤١ فَوَٰكِهُ وَهُم مُّكۡرَمُونَ٤٢ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٤٣ عَلَىٰ سُرُرٖ مُّتَقَٰبِلِينَ٤٤ يُطَافُ عَلَيۡهِم بِكَأۡسٖ مِّن مَّعِينِۢ٤٥ بَيۡضَآءَ لَذَّةٖ لِّلشَّٰرِبِينَ٤٦ لَا فِيهَا غَوۡلٞ وَلَا هُمۡ عَنۡهَا يُنزَفُونَ٤٧ وَعِندَهُمۡ قَٰصِرَٰتُ ٱلطَّرۡفِ عِينٞ٤٨ كَأَنَّهُنَّ بَيۡضٞ مَّكۡنُونٞ٤٩ فَأَقۡبَلَ بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ يَتَسَآءَلُونَ٥٠ قَالَ قَآئِلٞ مِّنۡهُمۡ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٞ٥١ ﴾ [الصافات: ۲۵-۵۱]
(۲۵) و از روی توبیخ به آنها گفته میشود: شما را چه شده است چرا به یکدیگر یاری نمیرسانید همانگونه که در دنیا به یکدیگر یاری میرساندید، و گمان میکردید نمادهایتان به شما یاری میرسانند؟!
(۲۶) بلکه آنها در این روز تسلیم فرمان الله و خوار هستند، و بهسبب ناتوانی و نداشتنِ چاره، به یکدیگر یاری نمیرسانند.
(۲۷) به یکدیگر روی میآورند و به سرزنش و نزاع با یکدیگر میپردازند و این زمانی است که سرزنش و تنازع سودی نمیرساند.
(۲۸) پیروان به پیشوایان میگویند: - ای بزرگان ما- بهراستیکه شما (برای گمراه کردن ما) با شعار دین و حق به نزد ما میآمدید و کفر و شرک به الله و ارتکاب گناهان را برایمان میآراستید، و ما را از حقیقتی که رسولان از جانب الله آوردند متنفر میساختید.
(۲۹) پیشوایان به پیروان میگویند: امر – آنگونه که ادعا میکنید- نیست خودتان بر کفر قرار داشتید و مؤمن نبودید، بلکه منکر بودید.
(۳۰) و ای پیروان ما هیچ تسلطی به زور یا غلبه بر شما نداشتیم تا شما را در کفر و شرک و ارتکاب گناهان قرار دهیم، بلکه خودتان مردمی متجاوز از حد در کفر و گمراهی بودید.
(۳۱) پس وعید الله در این فرمودهاش: ﴿لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكَ وَمِمَّن تَبِعَكَ مِنۡهُمۡ أَجۡمَعِينَ٨٥ ﴾ [ص: ۸۵]«یقیناً جهنم را از تو و از آنها که از تو پیروی کنند، پر خواهم کرد» بر ما و شما واجب شد، و از اینرو – بدون تردید- آنچه را که پروردگارمان با آن تهدید کرد میچشیم.
(۳۲) و ما شما را به گمراهی و کفر فراخواندیم، زیرا خودمان از راه هدایت گمراه بودیم.
(۳۳) پس بهراستیکه پیروان و پیشوایان در عذاب روز قیامت با هم شریک هستند.
(۳۴) همانگونه که عذاب را به اینها میچشانیم، قطعاً با سایر مجرمان نیز چنین رفتار میکنیم.
(۳۵) در حقیقت این مشرکان وقتی در دنیا کلمۀ لا إله إلا الله به آنها گفته میشد تا به متقضای آن عمل و مخالف آن را ترک کنند، از روی تکبر و برتریجویی در برابر حق آن را نمیپذیرفتند و از آن فرمانبرداری نمیکردند.
(۳۶) و با استدلال به کفرشان میگفتند: آیا عبادت معبودهایمان را به خاطر سخن شاعری دیوانه رها کنیم؟! منظورشان از این گفته رسولاللهع بود.
(۳۷) و به تحقیق که دروغ بزرگی ساختند، زیرا رسولالله ج مجنون و شاعر نیست، بلکه قرآنِ دعوتگر به توحید الله و پیروی رسولش را آورده، و رسولان † را در آنچه از توحید و اثبات معاد از جانب الله آوردهاند تصدیق کرده، و در هیچ موردی با آنها مخالفت نکرده است.
(۳۸) - ای مشرکان- بهراستیکه شما بهسبب کفر و تکذیب رسولان ‡ عذاب دردآور روز قیامت را میچشید.
(۳۹) و –ای مشرکان- جز به کفر به الله و ارتکاب گناهان که در دنیا انجام میدادید جزا داده نمیشوید.
(۴۰) اما بندگان مؤمن الله که الله آنها را برای عبادت خویش خالص گرداند، و آنها عبادت را برای او تعالی خالص کردند، از این عذاب در نجات هستند.
(۴۱) الله به این بندگان مخلص روزیای میدهد که در خوشمزگی و زیبایی و دوام، مشخص و ممتاز است.
(۴۲) و بخشی از این روزی آن است که از لذیذترین میوههایی که میخوردند و میخواهند روزی داده میشوند، و افزون بر آن با بالابردن درجات و نظر به وجه بخشندۀ الله گرامی داشته میشوند.
(۴۳) به تمام این موارد در بهشتهای پرنعمت و جاویدان و ثابتی که هرگز قطع نمیشود و از بین نمیرود میرسند.
(۴۴) بر تختهایی روبروی هم که به یکدیگر مینگرند تکیه میزنند.
(۴۵) جامهای خمری که از نظر درخشندگی مانند آب جاری است گرداگرد آنها چرخانده میشود.
(۴۶) به رنگ سفید که هرکس آن را بنوشد لذت کامل را میبرد.
(۴۷) مانند خمر دنیا نیست، زیرا مستیای که عقلها را میرباید در آن وجود ندارد، و مصرف کنندۀ آن سردرد نمیگیرد، و جسم و عقلش سالم میماند.
(۴۸) و نزدشان در بهشت زنانی پاکدامن هستند، که به غیر شوهرانشان نمینگرند، و چشمان بسیار زیبایی دارند.
(۴۹) در سفیدی رنگهایشان که با زردی آمیخته شده است گویی تخم پرندهای حفاظتشده هستند که دستی آن را لمس نکرده است.
(۵۰) و بهشتیان به یکدیگر روی میآورند و در مورد گذشتۀ خویش و آنچه در دنیا برایشان اتفاق افتاده از یکدیگر میپرسند.
(۵۱) یکی از این مؤمنان میگوید: بهراستیکه من در دنیا همنشینی داشتم که رستاخیز را انکار میکرد.
برخی فواید آیات:
• سبب عذاب کافران: اعمال ناپسند؛ یعنی شرک و گناهان است.
• یکی از نعمتهای بهشتیان این است که از اجتماع و دیدار با یکدیگر برخوردار میشوند، و این نتیجه کمال سرور و شادمانی است.
﴿يَقُولُ أَءِنَّكَ لَمِنَ ٱلۡمُصَدِّقِينَ٥٢ أَءِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَدِينُونَ٥٣ قَالَ هَلۡ أَنتُم مُّطَّلِعُونَ٥٤ فَٱطَّلَعَ فَرَءَاهُ فِي سَوَآءِ ٱلۡجَحِيمِ٥٥ قَالَ تَٱللَّهِ إِن كِدتَّ لَتُرۡدِينِ٥٦ وَلَوۡلَا نِعۡمَةُ رَبِّي لَكُنتُ مِنَ ٱلۡمُحۡضَرِينَ٥٧ أَفَمَا نَحۡنُ بِمَيِّتِينَ٥٨ إِلَّا مَوۡتَتَنَا ٱلۡأُولَىٰ وَمَا نَحۡنُ بِمُعَذَّبِينَ٥٩ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٦٠ لِمِثۡلِ هَٰذَا فَلۡيَعۡمَلِ ٱلۡعَٰمِلُونَ٦١ أَذَٰلِكَ خَيۡرٞ نُّزُلًا أَمۡ شَجَرَةُ ٱلزَّقُّومِ٦٢ إِنَّا جَعَلۡنَٰهَا فِتۡنَةٗ لِّلظَّٰلِمِينَ٦٣ إِنَّهَا شَجَرَةٞ تَخۡرُجُ فِيٓ أَصۡلِ ٱلۡجَحِيمِ٦٤ طَلۡعُهَا كَأَنَّهُۥ رُءُوسُ ٱلشَّيَٰطِينِ٦٥ فَإِنَّهُمۡ لَأٓكِلُونَ مِنۡهَا فَمَالُِٔونَ مِنۡهَا ٱلۡبُطُونَ٦٦ ثُمَّ إِنَّ لَهُمۡ عَلَيۡهَا لَشَوۡبٗا مِّنۡ حَمِيمٖ٦٧ ثُمَّ إِنَّ مَرۡجِعَهُمۡ لَإِلَى ٱلۡجَحِيمِ٦٨ إِنَّهُمۡ أَلۡفَوۡاْ ءَابَآءَهُمۡ ضَآلِّينَ٦٩ فَهُمۡ عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِمۡ يُهۡرَعُونَ٧٠ وَلَقَدۡ ضَلَّ قَبۡلَهُمۡ أَكۡثَرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٧١ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا فِيهِم مُّنذِرِينَ٧٢ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُنذَرِينَ٧٣ إِلَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٧٤ ﴾ [الصافات: ۵۲-۷۴]
(۵۲) که با انکار و تمسخر به من میگفت: - ای دوست- آیا تو از تصدیق کنندگان رستاخیز مردگان هستی؟
(۵۳) آیا وقتی ما مردیم و خاک و استخوانهایی پوسیده شدیم برانگیخته میشویم و در برابر اعمالیکه در دنیا انجام دادیم جزا داده میشویم؟
(۵۴) همنشین مؤمن او به یاران بهشتیاش میگوید: با هم نگاهی بیندازیم تا سرانجام آن همنشین را که منکر رستاخیز بود ببینیم؟
(۵۵) پس او مینگرد آنگاه همنشینش را در وسط جهنم میبیند.
(۵۶) میگوید: - ای همنشین- به الله سوگند نزدیک بود که با دعوت بهسوی کفر و انکار رستاخیز مرا با ورود به جهنم نابود کنی.
(۵۷) و اگر الله با هدایت به ایمان و توفیق به آن بر من نعمت نبخشیده بود، بهطور قطع مانند تو از حاضر شدگان در عذاب بودم.
پس از پایان سخن خویش با همنشینش که ساکن جهنم است همنشینان بهشتیاش را مورد خطاب قرار میدهد و میگوید:
(۵۸) پس –ای بهشتیان- ما نمیمیریم.
(۵۹) جز بار اول که در زندگی دنیا مُردیم، بلکه در بهشت جاویدان میمانیم، و آنگونه که کافران عذاب میشوند عذاب نمیشویم.
(۶۰) بهراستی این جزا- یعنی ورود به بهشت و جاودانگی در آن و نجات از جهنم- که پروردگارمان به ما پاداش داد همان پیروزی بزرگی است که هیچ پیروزیای با آن برابری نمیکند.
(۶۱) عملکنندگان باید برای چنین پاداش کار کنند، زیرا این همان تجارت سودآور است.
(۶۲) آیا نعمتهای مذکور که الله برای آن دسته از بندگانش که آنها را برای طاعت خویش خالص گردانیده، بهتر و دارای منزلت و مرتبۀ نیکوتری است، یا درخت زقوم نفرینشده در قرآن که غذای کافران است که نه فربه میکند و نه گرسنگی را برطرف میسازد؟!
(۶۳) بهراستیکه این درخت را مایۀ رنج قرار دادیم و کسانیکه با کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند با آن عذاب میشوند، چون گفتند: قطعاً آتش درخت را میخورد، پس امکان ندارد که درخت در آتش بروید.
(۶۴) در حقیقت درخت زقوم درختی است که رستنگاه پلیدی دارد، زیرا از ته جهنم میروید.
(۶۵) میوهاش سیمای زشتی دارد گویی سرهای شیاطین است، و زشتی سیما از زشتی درون خبر میدهد، یعنی مزۀ بدی دارد.
(۶۶) پس کافران بهطور قطع از میوۀ تلخ و زشت آن میخورند، و شکمهای خالیشان را از آن پُر میکنند.
(۶۷) و بهراستیکه پس از خوردن از آن نوشیدنی غلیظ و زشت و سوزانی دارند.
(۶۸) سپس بازگشت آنها بهطور قطع بهسوی عذاب جهنم است، یعنی از عذابی به عذابی دیگر منتقل میشوند.
(۶۹) بهراستیکه این کافران پدرانشان را از راه هدایت گمراه یافتند، و از روی تقلید و نه از روی دلیل به آنها اقتدا کردند.
(۷۰) و رد پای پدرانشان در گمراهی را به سرعت دنبال میکنند.
(۷۱) و به تحقیق که قبل از آنها بیشتر نخستینیان گمراه شدهاند، پس – ای رسول- قوم تو اولین امتی نیستند که گمراه شدند.
(۷۲) و به تحقیقکه در آن امتهای نخستین رسولانی فرستادیم که آنها را از عذاب الله میترساندند، اما کفر ورزیدند.
(۷۳) پس –ای رسول- بنگر که سرانجام اقوامی که رسولانشان آنها را انذار دادند اما به رسولان پاسخ مثبت ندادند چگونه بود، بهراستیکه بهسبب کفر و تکذیب رسولان، سرانجام آنها ورود به جهنم بود که برای همیشه در آن میمانند.
(۷۴) مگر کسانی از آنها که الله آنها را به ایمان خالص گرداند، که از عذابی که سرانجام این تکذیب کنندگان کافر بود نجات مییابند.
(۷۵) و به تحقیقکه دعای پیامبرمان نوح ÷ را اجابت کردیم آنگاه که علیه قومش چون او را تکذیب کردند دعا کرد، زیرا ما اجابت کنندگان نیکویی هستیم، که دعای نوح ÷ علیه آنها را سریع اجابت کردیم.
(۷۶) و به تحقیق که او و اهل بیتش و مؤمنان همراه او را از آزارهای قومش و از غرق شدن با طوفان بزرگ که بر کافران قومش فرستاده شد نجات دادیم.
برخی فواید آیات:
• دستیابی به نعمتهای بهشتی رستگاری برتر است، و سزاوار است که عمل کنندگان برای این عطا و بخشش کار کنند.
• خوارک جهنمیان زقّوم است که میوۀ تلخ و بدمزه و بدبویی دارد که بلعیدنش دشوار، و خوردنش دردناک است.
• الله تعالی دعای نوح ÷ مبنی بر نابودی قومش را اجابت کرد، و الله بهترین مقصود و اجابت کننده است.
﴿وَلَقَدۡ نَادَىٰنَا نُوحٞ فَلَنِعۡمَ ٱلۡمُجِيبُونَ٧٥ وَنَجَّيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥ مِنَ ٱلۡكَرۡبِ ٱلۡعَظِيمِ٧٦ وَجَعَلۡنَا ذُرِّيَّتَهُۥ هُمُ ٱلۡبَاقِينَ٧٧ وَتَرَكۡنَا عَلَيۡهِ فِي ٱلۡأٓخِرِينَ٧٨ سَلَٰمٌ عَلَىٰ نُوحٖ فِي ٱلۡعَٰلَمِينَ٧٩ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ٨٠ إِنَّهُۥ مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٨١ ثُمَّ أَغۡرَقۡنَا ٱلۡأٓخَرِينَ٨٢ ۞وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِۦ لَإِبۡرَٰهِيمَ٨٣ إِذۡ جَآءَ رَبَّهُۥ بِقَلۡبٖ سَلِيمٍ٨٤ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦ مَاذَا تَعۡبُدُونَ٨٥ أَئِفۡكًا ءَالِهَةٗ دُونَ ٱللَّهِ تُرِيدُونَ٨٦ فَمَا ظَنُّكُم بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٧ فَنَظَرَ نَظۡرَةٗ فِي ٱلنُّجُومِ٨٨ فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٞ٨٩ فَتَوَلَّوۡاْ عَنۡهُ مُدۡبِرِينَ٩٠ فَرَاغَ إِلَىٰٓ ءَالِهَتِهِمۡ فَقَالَ أَلَا تَأۡكُلُونَ٩١ مَا لَكُمۡ لَا تَنطِقُونَ٩٢ فَرَاغَ عَلَيۡهِمۡ ضَرۡبَۢا بِٱلۡيَمِينِ٩٣ فَأَقۡبَلُوٓاْ إِلَيۡهِ يَزِفُّونَ٩٤ قَالَ أَتَعۡبُدُونَ مَا تَنۡحِتُونَ٩٥ وَٱللَّهُ خَلَقَكُمۡ وَمَا تَعۡمَلُونَ٩٦ قَالُواْ ٱبۡنُواْ لَهُۥ بُنۡيَٰنٗا فَأَلۡقُوهُ فِي ٱلۡجَحِيمِ٩٧ فَأَرَادُواْ بِهِۦ كَيۡدٗا فَجَعَلۡنَٰهُمُ ٱلۡأَسۡفَلِينَ٩٨ وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَىٰ رَبِّي سَيَهۡدِينِ٩٩ رَبِّ هَبۡ لِي مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٠٠ فَبَشَّرۡنَٰهُ بِغُلَٰمٍ حَلِيمٖ١٠١ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعۡيَ قَالَ يَٰبُنَيَّ إِنِّيٓ أَرَىٰ فِي ٱلۡمَنَامِ أَنِّيٓ أَذۡبَحُكَ فَٱنظُرۡ مَاذَا تَرَىٰۚ قَالَ يَٰٓأَبَتِ ٱفۡعَلۡ مَا تُؤۡمَرُۖ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ١٠٢ ﴾ [الصافات: ۷۵-۱۰۲]
(۷۷) و فقط خانواده و پیروان مؤمن او را نجات دادیم، و سایر افراد قومش را که کافر بودند غرق کردیم.
(۷۸) و در میان امتهای آینده یادی نیکو برایش باقی گذاشتیم که با آن او را میستایند.
(۷۹) امنیت و سلامتی است برای نوح ÷ از اینکه سخن بدی در میان امتهای آینده در مورد او گفته شود، بلکه ستایش و یاد نیکو برایش باقی خواهد ماند.
(۸۰) قطعاً مانند این پاداش که به نوح ÷ دادیم کسانی را که به نیکویی فقط الله را عبادت و فرمانبرداری کردند پاداش خواهیم داد.
(۸۱) بهراستیکه نوح ÷ از بندگان مؤمن ما که از الله اطاعت میکنند بود.
(۸۲) سپس باقیماندگان را با فرستادن طوفانی غرق ساختیم، و هیچیک از آنها را باقی نگذاشتیم.
(۸۳) و همانا ابراهیم ÷ از پیروان دین او بود که در دعوت بهسوی توحید الله با او متفق هستند.
(۸۴) پس یاد کن آنگاه که با قلبی سالم از شرک درحالیکه بهخاطر الله در مورد مخلوقاتش خیرخواهی میکرد نزد پروردگارش آمد.
(۸۵) آنگاه که از روی توبیخ به پدر و قوم مشرک خویش گفت: چه چیزی به جای الله عبادت میکنید؟!
(۸۶) آیا معبودهایی دروغین به جای الله عبادت میکنید؟
(۸۷) پس –ای قوم من- گمانتان به پروردگار جهانیان چیست وقتی در حالی با او روبرو میشوید که غیر او را عبادت میکنید؟ به نظر شما چه کاری با شما انجام خواهد داد؟!
(۸۸) و ابراهیم ÷ که چاره میاندیشید از خروج همراه قومش رهایی یابد نگاهی به ستارگان انداخت.
(۸۹) و برای آوردن بهانه در خروج همراه قومش بهسوی عیدگاه آنها گفت: من بیمار هستم.
(۹۰) پس او را پشت سرشان رها کردند و رفتند.
(۹۱) آنگاه پنهانی بهسوی معبودهایشان که آنها را به جای الله عبادت میکردند رفت، و برای تمسخر معبودهایشان گفت: آیا از غذایی که مشرکان برایتان میسازند نمیخورید؟!
(۹۲) چرا سخن نمیگویید، و به کسیکه از شما سوال میپرسد پاسخ نمیدهید؟! آیا چنین چیزی به جای الله عبادت میشود؟!
(۹۳) پس ابراهیم ÷ بهسوی آنها رفت و برای در هم شکستنشان با دست راستش بر آنها ضربه میزد.
(۹۴) و عبادت کنندگان این نمادها شتابان بهسوی او روی آوردند.
(۹۵) ابراهیم ÷ آرام و استوار با آنها روبرو شد، و از سر توبیخ به آنها گفت: آیا به جای الله معبودهایی را عبادت میکنید که آنها را با دستان خودتان میتراشید؟!
(۹۶) درحالیکه الله سبحانه هم خود شما، و هم اعمالتان را آفریده، و این نمادها یکی از اعمال شما هستند، پس او تعالی سزاوار است که به تنهایی عبادت شود، و دیگران با او شریک قرار داده نشوند.
(۹۷) پس چون از مبارزۀ او با دلیل ناتوان ماندند به زور پناه بردند، و در مورد کاری که با ابراهیم ÷ انجام دهند با یکدیگر به رایزنی پرداختند، گفتند: برایش بنایی بسازید، و آن را از هیزم پر کنید و به آتش بکشید، سپس او را در آن افکنید.
(۹۸) پس قوم ابراهیم قصد بدی برای نابودیاش کردند تا از او راحت شوند، اما آنها را از زیانکاران قرار دادیم و آتش را بر ابراهیم ÷ خنک و سالم گرداندیم.
(۹۹) و ابراهیم ÷ گفت: قطعاً من با ترک سرزمین قوم خویش بهسوی پروردگارم مهاجرت میکنم تا بتوانم او را عبادت کنم، پروردگارم به زودی مرا بر آنچه که خیر دنیا و آخرتم در آن است راهنمایی خواهد کرد.
(۱۰۰) پروردگارا، فرزندی صالح به من روزی بده تا یاورم و عوض قوم من در غربت برایم باشد.
(۱۰۱) پس دعایش را برای او اجابت کردیم و خبری شادکننده به او دادیم، اینگونهکه فرزندی به او مژده دادیم که بزرگ میشود، و بردبار میگردد، این فرزند همان اسماعیل ÷ است.
(۱۰۲) پس وقتی اسماعیل ÷ جوان شد، و میتوانست با پدرش به تلاش ایستد، پدرش ابراهیم ÷ رؤیایی دید، و رؤیای پیامبران ‡ وحی است. ابراهیم ÷ برای آگاه کردن پسرش از مضمون این رؤیا گفت: ای پسرم، من در خواب دیدم که تو را ذبح میکنم، پس بنگر که نظرت در این مورد چیست؟، اسماعیل اینگونه به پدرش پاسخ داد: ای پدرم، قربانیکردن من را که الله به تو فرمان داده است انجام بده، که مرا از شکیبایان و راضی شدگان به حکم الله خواهی یافت.
برخی فواید آیات:
• یکی از مظاهر نعمتبخشی بر نوح ÷: نجات او و مؤمنان همراهش، و قرار دادن فرزندانش به عنوان اصول و ریشهها و گونههای انسانها، و بهجاگذاشتن یاد نیک و ستایش خوب از او است.
• افعال انسان را الله میآفریند و بنده با اختیار خویش آنها را انجام میدهد.
• براساس دلالت و ترتیب آیات فوق، قربانی اسماعیل ÷ است؛ زیرا ابتدا او به ابراهیم ÷ مژده داده شد، و اسحاق ÷ پس از اسماعیل ÷ به ابراهیم ÷ مژده داده شد.
• این سخن اسماعیل ÷ که گفت: ﴿سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ ﴾ [الصافات: ۱۰۲] سبب توفیق شکیبایی او از جانب الله است؛ زیرا کار را به الله واگذار کرد.
﴿فَلَمَّآ أَسۡلَمَا وَتَلَّهُۥ لِلۡجَبِينِ١٠٣ وَنَٰدَيۡنَٰهُ أَن يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُ١٠٤ قَدۡ صَدَّقۡتَ ٱلرُّءۡيَآۚ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٠٥ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡبَلَٰٓؤُاْ ٱلۡمُبِينُ١٠٦ وَفَدَيۡنَٰهُ بِذِبۡحٍ عَظِيمٖ١٠٧ وَتَرَكۡنَا عَلَيۡهِ فِي ٱلۡأٓخِرِينَ١٠٨ سَلَٰمٌ عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ١٠٩ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١١٠ إِنَّهُۥ مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١١١ وَبَشَّرۡنَٰهُ بِإِسۡحَٰقَ نَبِيّٗا مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١١٢ وَبَٰرَكۡنَا عَلَيۡهِ وَعَلَىٰٓ إِسۡحَٰقَۚ وَمِن ذُرِّيَّتِهِمَا مُحۡسِنٞ وَظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ مُبِينٞ١١٣ وَلَقَدۡ مَنَنَّا عَلَىٰ مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ١١٤ وَنَجَّيۡنَٰهُمَا وَقَوۡمَهُمَا مِنَ ٱلۡكَرۡبِ ٱلۡعَظِيمِ١١٥ وَنَصَرۡنَٰهُمۡ فَكَانُواْ هُمُ ٱلۡغَٰلِبِينَ١١٦ وَءَاتَيۡنَٰهُمَا ٱلۡكِتَٰبَ ٱلۡمُسۡتَبِينَ١١٧ وَهَدَيۡنَٰهُمَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ١١٨ وَتَرَكۡنَا عَلَيۡهِمَا فِي ٱلۡأٓخِرِينَ١١٩ سَلَٰمٌ عَلَىٰ مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ١٢٠ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٢١ إِنَّهُمَا مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٢٢ وَإِنَّ إِلۡيَاسَ لَمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٢٣ إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ أَلَا تَتَّقُونَ١٢٤ أَتَدۡعُونَ بَعۡلٗا وَتَذَرُونَ أَحۡسَنَ ٱلۡخَٰلِقِينَ١٢٥ ٱللَّهَ رَبَّكُمۡ وَرَبَّ ءَابَآئِكُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٢٦ ﴾ [الصافات: ۱۰۳-۱۲۶]
(۱۰۳) پس آنگاه که هر دو در برابر الله فروتن و فرمانبردار شدند، ابراهیم ÷ پیشانی پسرش را بر زمین افکند تا برای اجرای فرمان، او را قربانی کند.
(۱۰۴) و به ابراهیم ÷ درحالیکه تلاش میکرد فرمان الله بر ذبح پسرش را اجرا کند ندا دادیم که: ای ابراهیم.
(۱۰۵) قطعاً رؤیایی را که در خواب دیدی با عزم خویش بر ذبح پسرت محقق گرداندی، همانا ما – چنانکه با رهانیدن تو از این مصیبت بزرگ به تو پاداش دادیم- به نیکوکاران پاداش میدهیم و آنها را از مصیبتها و سختیها میرهانیم.
(۱۰۶) بهراستیکه این همان آزمایش آشکار است، و ابراهیم ÷ در آن موفق شده است.
(۱۰۷) و اسماعیل ÷ را با قوچی بزرگ که به جای او قربانی شود رهانیدیم.
(۱۰۸) و یادی نیکو در امتهای آینده از ابراهیم ÷ باقی گذاشتیم.
(۱۰۹) درودی از جانب الله برای او، و دعایی برای ایمنی از هر آسیب و آفتی.
(۱۱۰) همانگونه که این پاداش را به ابراهیم ÷ در قبال طاعتش دادیم نیکوکاران را پاداش میدهیم.
(۱۱۱) بهراستیکه ابراهیم ÷ از بندگان مؤمن ما بود که آنچه را بندگی برای الله اقتضا میکند به جای میآورند.
(۱۱۲) و او را به پاداش فرمانبرداری از الله در قربانی کردن تنها فرزندش، اسماعیل ÷، به فرزندی دیگر که پیامبر و بندهای صالح میشود یعنی اسحاق ÷ مژده دادیم.
(۱۱۳) و بر او و پسرش اسحاق ÷ برکتی از جانب خویش فرو فرستادیم، و نعمتها از جمله افزایش فرزندانشان را بر آنها زیاد کردیم، و از نسل آن دو برخی با طاعت خویش برای پروردگارش نیکوکار بودند، و برخی با کفر و ارتکاب گناهان، آشکارا بر خویش ستم میکردند.
(۱۱۴) و به تحقیق که بر موسی ÷ و بردارش هارون ÷ با نبوت منت نهادیم.
(۱۱۵) و آن دو و قومشان بنیاسرائیل را از به بردگی کشاندن آنها توسط فرعون و غرق شدن رهانیدیم.
(۱۱۶) و آنها را بر فرعون و لشکریانش پیروز کردیم، تا بر دشمنشان چیره شدند.
(۱۱۷) و به موسی ÷ و برادرش هارون ÷ تورات را کتابی آشکار و بدون هیچ ابهامی از جانب الله عطا کردیم.
(۱۱۸) و آن دو را به راه راستی که هیچ انحرافی در آن نیست هدایت کردیم، یعنی راه دین اسلام که به رضایت آفریدگار سبحانه منجر میشود.
(۱۱۹) و یادی نیک و ستایشی پاکیزه در امتهای آینده برای آن دو باقی گذاشتیم.
(۱۲۰) درودی از جانب الله برای شادی و تمجید از آن دو و دعای ایمنیشان از هر امر ناگواری.
(۱۲۱) در حقیقت همانگونه که این پاداش نیکو را به موسی ÷ و هارون ÷ دادیم به کسانیکه به نیکویی از پروردگارشان اطاعت کردند پاداش میدهیم.
(۱۲۲) بهراستیکه موسی ÷ و هارون ÷ از بندگان مؤمن به الله و عاملان به آنچه برایشان تشریع کرد بودند.
(۱۲۳) و به یقین که الیاس ÷ از فرستاده شدگان پروردگارش بود، که الله با نبوت و رسالت بر آنها نعمت بخشید.
(۱۲۴) آنگاه که به قوم خویش از بنیاسرائیل که بهسوی آنها فرستاده شد گفت: ای قوم من، آیا با اجرای اوامر الله از جمله توحید، و اجتناب از نواهی او مانند شرک، تقوای او تعالی را پیشه نمیکنید؟!
(۱۲۵) آیا به جای الله تندیستان بَعل را عبادت میکنید، و عبادت الله را که بهترین آفرینندگان است رها میکنید؟!
(۱۲۶) و الله همان پروردگارتان است که شما را آفرید، و پیش از آفرینش شما پدرانتان را آفرید، پس او سزاوار عبادت است، نه نمادهایی که هیچ سود و زیانی نمیرسانند.
برخی فواید آیات:
• ﴿فَلَمَّآ أَسۡلَمَا ﴾ [الصافات: ۱۰۳] دلالت دارد بر اینکه ابراهیم ÷ و اسماعیل ÷ بهطور کامل در برابر امر الله تعالی تسلیم بودند.
• یکی از مقاصد شریعت آزاد سازی بندگان از بندگی انسانها است.
• یاد نیک و تمجید به شایسته بودن از جمله نعمتهای به تعجیل افتاده در دنیا هستند.
﴿فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمۡ لَمُحۡضَرُونَ١٢٧ إِلَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ١٢٨ وَتَرَكۡنَا عَلَيۡهِ فِي ٱلۡأٓخِرِينَ١٢٩ سَلَٰمٌ عَلَىٰٓ إِلۡ يَاسِينَ١٣٠ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٣١ إِنَّهُۥ مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٣٢ وَإِنَّ لُوطٗا لَّمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٣٣ إِذۡ نَجَّيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥٓ أَجۡمَعِينَ١٣٤ إِلَّا عَجُوزٗا فِي ٱلۡغَٰبِرِينَ١٣٥ ثُمَّ دَمَّرۡنَا ٱلۡأٓخَرِينَ١٣٦ وَإِنَّكُمۡ لَتَمُرُّونَ عَلَيۡهِم مُّصۡبِحِينَ١٣٧ وَبِٱلَّيۡلِۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٣٨ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٣٩ إِذۡ أَبَقَ إِلَى ٱلۡفُلۡكِ ٱلۡمَشۡحُونِ١٤٠ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ ٱلۡمُدۡحَضِينَ١٤١ فَٱلۡتَقَمَهُ ٱلۡحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٞ١٤٢ فَلَوۡلَآ أَنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلۡمُسَبِّحِينَ١٤٣ لَلَبِثَ فِي بَطۡنِهِۦٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ١٤٤ ۞فَنَبَذۡنَٰهُ بِٱلۡعَرَآءِ وَهُوَ سَقِيمٞ١٤٥ وَأَنۢبَتۡنَا عَلَيۡهِ شَجَرَةٗ مِّن يَقۡطِينٖ١٤٦ وَأَرۡسَلۡنَٰهُ إِلَىٰ مِاْئَةِ أَلۡفٍ أَوۡ يَزِيدُونَ١٤٧ فََٔامَنُواْ فَمَتَّعۡنَٰهُمۡ إِلَىٰ حِينٖ١٤٨ فَٱسۡتَفۡتِهِمۡ أَلِرَبِّكَ ٱلۡبَنَاتُ وَلَهُمُ ٱلۡبَنُونَ١٤٩ أَمۡ خَلَقۡنَا ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ إِنَٰثٗا وَهُمۡ شَٰهِدُونَ١٥٠ أَلَآ إِنَّهُم مِّنۡ إِفۡكِهِمۡ لَيَقُولُونَ١٥١ وَلَدَ ٱللَّهُ وَإِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ١٥٢ أَصۡطَفَى ٱلۡبَنَاتِ عَلَى ٱلۡبَنِينَ١٥٣ ﴾ [الصافات: ۱۲۷-۱۵۳]
(۱۲۷) پس قومش کاری نکردند جز اینکه او را تکذیب کردند، و بهسبب تکذیب در عذاب حاضر میشوند.
(۱۲۸) مگر کسی از قومش که با اخلاص برای الله در عبادت خویش مؤمن بود؛ که از حاضر شدن در عذاب نجات مییابد.
(۱۲۹) و ستایشی نیکو و یادی پاکیزه در امتهای آینده برایش باقی گذاشتیم.
(۱۳۰) درود و ستایشی از جانب الله برای الیاس ÷.
(۱۳۱) بهراستی همانگونه که این پاداش نیکو را به الیاس ÷ دادیم به بندگان مؤمن و نیکوکار خویش پاداش میدهیم.
(۱۳۲) بهراستیکه الیاس ÷ از بندگان مؤمن واقعی و راستین در ایمان به پروردگارشان بود.
(۱۳۳) و به یقین لوط ÷ از رسولان الله که آنها را بشارت دهنده و انذار دهنده بهسوی اقوامشان فرستاد بود.
(۱۳۴) پس به یاد آور آنگاه که او و تمام خانوادهاش را از عذاب فرستاده شده بر قومش نجات دادیم.
(۱۳۵) مگر همسر او را، که عذاب قومش این زن را فراگرفت؛ چون مانند آنها کافر بود.
(۱۳۶) سپس باقیماندگان قومش را که او را تکذیب کردند، و آنچه را آورده بود تصدیق نکردند نابود کردیم.
(۱۳۷) و –ای ساکنان مدینه- بهراستیکه شما در سفرهایتان بهسوی شام هنگام صبح از منازل آنها میگذرید.
(۱۳۸) و شبانه نیز بر آنها میگذرید، پس آیا نمیاندیشید، و به آنچه که کارشان پس از تکذیب و کفر و ارتکاب فاحشهای که قبل از آنها کسی مرتکب نشده بود منجر شد پند نمیگیرید؟!
(۱۳۹) و به تحقیق که بندۀ ما یونس ÷ از رسولان الله که آنها را بشارت دهنده و انذار دهنده بهسوی اقوامشان فرستاد بود.
(۱۴۰) آنگاه که بدون اذن پروردگارش از قوم خویش گریخت، و سوار کشتیای پُر از مسافر و کالا شد.
(۱۴۱) و نزدیک بود کشتی بهسبب پُری غرق شود، و مسافران از ترس غرقشدن کشتی بهسبب مسافران زیاد قرعه انداختند تا برخی از آنها را به دریا افکنند، پس یونس ÷ از این مغلوبشدگان بود، و او را در دریا افکندند.
(۱۴۲) وقتی او را در دریا افکندند ماهی او را گرفت، و بلعید، درحالیکه سزاوار سرزنش بود؛ چون بدون اذن پروردگارش به دریا رفته بود.
(۱۴۳) و اگر یونس قبل از این مصیبت از بسیار ذکرکنندگان الله نبود، و اگر در شکم ماهی تسبیح نمیگفت.
(۱۴۴) بهطور قطع تا روز قیامت در شکم ماهی میماند و همانجا قبرش میشد.
(۱۴۵) پس او را از شکم ماهی به زمینی خالی از درخت و بنا افکندیم، درحالیکه به خاطر ماندن مدتزمانی در شکم ماهی بدنش ضعیف شده بود.
(۱۴۶) و در آن زمین تهی و خلوت، درخت کدویی برایش رویانیدیم تا از آن سایه بگیرد و بخورد.
(۱۴۷) و او را بهسوی قومش درحالیکه صد هزار نفر، بلکه بیشتر بودند فرستادیم.
(۱۴۸) پس به آنچه که آورد ایمان آوردند و تصدیق کردند، و الله آنها را در زندگی دنیایشان بهرهمند کرد تا اینکه اجلهای مشخص آنها به پایان رسید.
(۱۴۹) پس –ای محمد- برای اعتراض از مشرکان بپرس: آیا دختران را که نمیپسندید برای الله قرار میدهید، و پسران را که دوست دارید برای خودتان قرار میدهید؟! این چه تقسیمی است؟!
(۱۵۰) چگونه ادعا کردند که فرشتگان دختر هستند، درحالیکه نه در آفرینش فرشتگان حاضر بودهاند، و نه آنها را دیدهاند؟!
(۱۵۱) بدانید که مشرکان با بستن دروغ و افترا بر الله.
(۱۵۲) به او تعالی فرزند نسبت میدهند، و بهراستیکه آنها در این ادعا دروغگو هستند.
(۱۵۳) آیا الله برای خودش دختران را که شما آنها را نمیپسندید بر پسران که آنها را دوست دارید ترجیح داده است؟! هرگز.
برخی فواید آیات:
• سنت الله که هیچ تبدیل و تغییری نمیپذیرد: نجات دادن مؤمنان و نابود کردن کافران است.
• ضرورت اندرز و پند گرفتن از سرانجام کسانیکه رسولان ‡ را تکذیب کردند تا مصیبتی که به آنها رسید دیگران را فرانگیرد.
• جواز شرعی قرعه بهسبب این فرمودۀ الله تعالی: ﴿فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ ٱلۡمُدۡحَضِينَ١٤١ ﴾ [الصافات: ۱۴۱].
﴿مَا لَكُمۡ كَيۡفَ تَحۡكُمُونَ١٥٤ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ١٥٥ أَمۡ لَكُمۡ سُلۡطَٰنٞ مُّبِينٞ١٥٦ فَأۡتُواْ بِكِتَٰبِكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٥٧ وَجَعَلُواْ بَيۡنَهُۥ وَبَيۡنَ ٱلۡجِنَّةِ نَسَبٗاۚ وَلَقَدۡ عَلِمَتِ ٱلۡجِنَّةُ إِنَّهُمۡ لَمُحۡضَرُونَ١٥٨ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ١٥٩ إِلَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ١٦٠ فَإِنَّكُمۡ وَمَا تَعۡبُدُونَ١٦١ مَآ أَنتُمۡ عَلَيۡهِ بِفَٰتِنِينَ١٦٢ إِلَّا مَنۡ هُوَ صَالِ ٱلۡجَحِيمِ١٦٣ وَمَا مِنَّآ إِلَّا لَهُۥ مَقَامٞ مَّعۡلُومٞ١٦٤ وَإِنَّا لَنَحۡنُ ٱلصَّآفُّونَ١٦٥ وَإِنَّا لَنَحۡنُ ٱلۡمُسَبِّحُونَ١٦٦ وَإِن كَانُواْ لَيَقُولُونَ١٦٧ لَوۡ أَنَّ عِندَنَا ذِكۡرٗا مِّنَ ٱلۡأَوَّلِينَ١٦٨ لَكُنَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ١٦٩ فَكَفَرُواْ بِهِۦۖ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ١٧٠ وَلَقَدۡ سَبَقَتۡ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٧١ إِنَّهُمۡ لَهُمُ ٱلۡمَنصُورُونَ١٧٢ وَإِنَّ جُندَنَا لَهُمُ ٱلۡغَٰلِبُونَ١٧٣ فَتَوَلَّ عَنۡهُمۡ حَتَّىٰ حِينٖ١٧٤ وَأَبۡصِرۡهُمۡ فَسَوۡفَ يُبۡصِرُونَ١٧٥ أَفَبِعَذَابِنَا يَسۡتَعۡجِلُونَ١٧٦ فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمۡ فَسَآءَ صَبَاحُ ٱلۡمُنذَرِينَ١٧٧ وَتَوَلَّ عَنۡهُمۡ حَتَّىٰ حِينٖ١٧٨ وَأَبۡصِرۡ فَسَوۡفَ يُبۡصِرُونَ١٧٩ سُبۡحَٰنَ رَبِّكَ رَبِّ ٱلۡعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ١٨٠ وَسَلَٰمٌ عَلَى ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٨١ وَٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٨٢ ﴾ [الصافات: ۱۵۴-۱۸۲]
(۱۵۴) - ای مشرکان- شما را چه شده است که این حکم ستمکارانه را صادر میکنید که دختران را برای الله، و پسران را برای خودتان قرار میدهید؟!
(۱۵۵) آیا بطلان این اعتقاد فاسد خویش را یادآور نمیشوید؟! زیرا اگر یادآور میشدید هرگز این سخن را نمیگفتید.
(۱۵۶) یا بر این سخن دلیلی آشکار و برهانی واضح از کتابی یا رسولی دارید؟!
(۱۵۷) پس کتابتان را که دلیل این امر را برایتان دارد بیاورید اگر در آنچه ادعا میکنید راستگو هستید.
(۱۵۸) و مشرکان میان الله و میان فرشتگان که از آنها پوشیده هستند رابطۀ نَسَبی قرار دادند چون ادعا کردند فرشتگان دختران الله هستند، و به تحقیق که فرشتگان دانستهاند الله مشرکان را برای حسابرسی حاضر خواهد ساخت.
(۱۵۹) الله از فرزند و شریک و سایر مواردی که سزاوار او سبحانه نیست و مشرکان با آنها او تعالی را توصیف میکنند پاک و منزه است.
(۱۶۰) مگر بندگان مخلص الله؛ که آنها الله را فقط به صفات جلال و کمال که سزاوار او سبحانه است توصیف میکنند.
(۱۶۱) پس –ای مشرکان- شما و آنچه که به جای الله عبادت میکنید.
(۱۶۲) هیچکس را از دین حق گمراه نمیسازید.
(۱۶۳) مگر کسیکه الله بر او حکم کرده که ساکن جهنم است، زیرا الله حکم خویش را در مورد او اجرا میکند و او کفر میورزد، و وارد جهنم میشود، اما شما و معبودهایتان هیچ قدرتی بر این کار ندارید.
(۱۶۴) و فرشتگان به منظور بیان بندگی خویش برای الله، و اعلام بیزاری خویش از آنچه که مشرکان ادعا کردند گفتند: و هیچیک از ما نیست مگر اینکه جایگاهی مشخص در عبادت و طاعت الله دارد.
(۱۶۵) (۱۶۶) و بهراستیکه ما – فرشتگان- در صفهایی در عبادت و طاعت الله ایستادهایم، و به تحقیق که ما الله را از صفات و توصیفهایی که سزاوار او تعالی نیست پاک میدانیم.
(۱۶۷) - (۱۷۰) و بهراستیکه مشرکان ساکن مکه پیش از بعثت محمد ج میگفتند: اگر نزد ما کتابی از کتابهای نخستین، مانند تورات باشد، بهطور قطع عبادت را برای الله خالص میگردانیم، درحالیکه در این سخن دروغ میگفتند، چون محمد ج قرآن را برایشان آورد اما به آن کفر ورزیدند، پس به زودی از عذاب سختی که در قیامت در انتظارشان است آگاه خواهند شد.
(۱۷۱) -(۱۷۳) و بهراستی وعدۀ ما از پیش صادر شده است که هیچ تغییر دهنده و بازدارندهای ندارد که رسولان ما بر دشمنانشان بهوسیله حجت و نیرویی که الله به آنها عنایت فرموده است یاریشده و پیروز هستند. و بیگمان پیروزی از آنِ لشکر ما است که در راه الله میجنگند تا کلمه الله برتر باشد.
(۱۷۴) پس - ای رسول- از این مشرکان ستیزهجو تا مدتیکه الله از سررسید آن آگاه است روی گردان تا زمان عذابشان فرا رسد.
(۱۷۵) و به آنها بنگر وقتی عذاب بر آنها نازل میشود، آنگاه که دیدن سودی به آنها نمیرساند بینا خواهند شد.
(۱۷۶) آیا این مشرکان خواستار تعجیل در عذاب الله هستند؟!
(۱۷۷) وقتی عذاب الله بر آنها فرود آید چه صبح بدی خواهند داشت.
(۱۷۸) و - ای رسول- از آنها روی گردان تا الله به عذابشان حکم کند.
(۱۷۹) و بنگر که اینها عذاب و کیفر الله را که به آنها میرسد خواهند دید.
(۱۸۰) - ای محمد- منزه است پروردگار تو، پروردگار قدرت و از صفات نقصی که مشرکان او را توصیف میکنند پاک است.
(۱۸۱) و درود و ستایش الله بر رسولان گرامی او.
(۱۸۲) و تمام ستایشها از آنِ الله است، زیرا تمام ستایشها سزاوار او است، و او پروردگار تمام جهانیان است، و جز او هیچ پروردگاری ندارند.
برخی فواید آیات:
• یکی از سنتهای الله این است که رسولان و وارثان آنها با استدلال و غلبه پیروز میشوند، و در آیات فوق برای کسیکه شایستگی قرار گرفتن در لشکر الله را دارد، مژدهای بزرگ بر چیره شدن و پیروزی وجود دارد.
• آیات فوق ناتوانی مشرکان و معبودهایشان از گمراه کردن حتی یک نفر را بیان میکند، و به بندگان مخلص الله مژده میدهد که الله به قدرت خویش آنها را از گمراهسازی گمراهانِ گمراه کننده نجات میدهد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿صٓۚ وَٱلۡقُرۡءَانِ ذِي ٱلذِّكۡرِ١ بَلِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي عِزَّةٖ وَشِقَاقٖ٢ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَبۡلِهِم مِّن قَرۡنٖ فَنَادَواْ وَّلَاتَ حِينَ مَنَاصٖ٣ وَعَجِبُوٓاْ أَن جَآءَهُم مُّنذِرٞ مِّنۡهُمۡۖ وَقَالَ ٱلۡكَٰفِرُونَ هَٰذَا سَٰحِرٞ كَذَّابٌ٤ أَجَعَلَ ٱلۡأٓلِهَةَ إِلَٰهٗا وَٰحِدًاۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيۡءٌ عُجَابٞ٥ وَٱنطَلَقَ ٱلۡمَلَأُ مِنۡهُمۡ أَنِ ٱمۡشُواْ وَٱصۡبِرُواْ عَلَىٰٓ ءَالِهَتِكُمۡۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيۡءٞ يُرَادُ٦ مَا سَمِعۡنَا بِهَٰذَا فِي ٱلۡمِلَّةِ ٱلۡأٓخِرَةِ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا ٱخۡتِلَٰقٌ٧ أَءُنزِلَ عَلَيۡهِ ٱلذِّكۡرُ مِنۢ بَيۡنِنَاۚ بَلۡ هُمۡ فِي شَكّٖ مِّن ذِكۡرِيۚ بَل لَّمَّا يَذُوقُواْ عَذَابِ٨ أَمۡ عِندَهُمۡ خَزَآئِنُ رَحۡمَةِ رَبِّكَ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡوَهَّابِ٩ أَمۡ لَهُم مُّلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۖ فَلۡيَرۡتَقُواْ فِي ٱلۡأَسۡبَٰبِ١٠ جُندٞ مَّا هُنَالِكَ مَهۡزُومٞ مِّنَ ٱلۡأَحۡزَابِ١١ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَعَادٞ وَفِرۡعَوۡنُ ذُو ٱلۡأَوۡتَادِ١٢ وَثَمُودُ وَقَوۡمُ لُوطٖ وَأَصۡحَٰبُ لَۡٔيۡكَةِۚ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلۡأَحۡزَابُ١٣ إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ ٱلرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ١٤ ﴾ [ص: ۱-۱۴]
برخی مقاصد سوره:
بیان مجادله و منازعه به باطل و سرانجامِ آن.
تفسیر:
(۱) ﴿صٓۚ ﴾ [ص: ۱]سخن در مورد حروف شبیه این حرف از حروف مقطعه در ابتدای سورۀ بقره بیان شد. به قرآن که مشتمل است بر پند دادن مردم به آنچه در دنیا و آخرتشان به آنها نفع میرساند سوگند یاد فرمود، که امر آنگونه که این مشرکان گمان میکنند نیست که الله شریکانی دارد.
(۲) اما کافران در تعصّب و رویگردانی از یگانگی الله، و دشمنی و ستیزهجویی با محمد ج هستند.
(۳) پیش از اینها چه بسیار نسلهایی را که چون رسولانشان را تکذیب کردند نابود کردیم و هنگام نزول عذاب برای طلب یاری به فریاد خواندند، اما زمان رهایی آنها از عذاب نبود که یاری خواستن از آن سودی برایشان برساند.
(۴) و چون رسولی از خودشان نزدشان آمده که آنها را از عذاب الله در صورتیکه بر کفرشان ادامه دهند میترساند تعجب میکنند، و کافران هنگامیکه دلایل راستگویی آنچه محمد ج آورده بود را دیدند گفتند: این مردی ساحر است که مردم را سحر میکند، و در این ادعا که فرستادهای از جانب الله است که به او وحی میشود بسیار دروغگو است.
(۵) آیا این مرد معبودان متعدد را یک معبود که معبودی جز او نیست قرار داده است؟! بهراستیکه این کارش در نهایت شگفتی است.
(۶) سران و بزرگانشان راه افتادند و به پیروان خویش گفتند: بر آنچه که بودید ادامه دهید، و در دین محمد وارد نشوید، و بر عبادت معبودهایتان استواری کنید، زیرا عبادت یک معبود که محمد شما را بهسوی آن فرامیخواند کاری از پیش طراحی شده است که او میخواهد با آن بر ما برتری یابد و ما پیروانش باشیم.
(۷) یگانگی الله که محمد ما را به آن فرامیخواند را نه در آنچه پدرانمان را بر آن یافتیم شنیدهایم، و نه در آیین عیسی؛ و این را که از او شنیدیم جز دروغ و افترا نیست.
(۸) آیا سزاوار است که از میان ما قرآن بر او نازل، و به او اختصاص داده شود، و بر ما که سران و بزرگان هستیم نازل نشود. بلکه این مشرکان از وحیی که بر تو نازل میشود در شک و تردید هستند، و هنوز عذاب الله را نچشیدهاند، و از مهلتدادهشدن به آنها فریب خوردهاند، و اگر عذاب الله را میچشیدند هرگز بر کفر و شرک به الله و تردید در آنچه بر تو وحی میشود گستاخی نمیکردند.
(۹) مگر نزد این مشرکان تکذیب کننده، گنجینههای بخشش پروردگارت است، همان ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، ذاتیکه آنچه بخواهد برای هرکس بخواهد میبخشد، و از گنجینههای بخشش او نبوت است، که آن را به هرکس بخواهد میبخشد، و هرگز در اختیار اینها نیست که آن را به هرکس بخواهند بدهند و از هرکس بخواهند بازدارند.
(۱۰) یا فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو وجود دارد برای آنها است؟ که این حق را به آنها بدهد که ببخشند و محروم کنند؟ اگر این ادعا را دارند پس اسباب رساننده به آسمان را برگیرند تا بر حکم به محروم کردن یا بخشیدنی که اراده میکنند قدرت یابند، و هرگز نمیتوانند این کار را انجام دهند.
(۱۱) این تکذیب کنندگانِ محمد ج لشکری شکست خورده هستند همانند لشکریان پیشین که رسولانشان را تکذیب کردند.
(۱۲) اینها نخستین تکذیب کننده نیستند؛ زیرا پیش از آنها قوم نوح، و عاد و فرعون که میخهایی داشت و با آنها مردم را عذاب میکرد نیز تکذیب کردند.
(۱۳) و ثمود و قوم لوط و قوم شعیب تکذیب کردند، اینها همان احزابی هستند که بر تکذیب رسولانشان و کفر به آنچه رسولان آوردند گروه گروه شدند.
(۱۴) تمام این گروهها رسولان ‡ را تکذیب کردند، آنگاه عذاب الله بر آنها سزاوار شد و کیفرش به آنها رسید هر چند تا مدتی به تأخیر افتاد.
(۱۵) و این تکذیب کنندگان محمد ج انتظار نمیبرند مگر آنگاه که برای بار دوم در صور دمیده شود که هیچ بازگشتی در آن نیست، و اگر بر تکذیب محمد ج بمیرند عذاب بر آنها واقع میشود.
(۱۶) و از روی تمسخر گفتند: ای پروردگار ما، سهم ما از عذاب را قبل از روز قیامت در زندگی دنیا به شتاب به ما بده.
برخی فواید آیات:
• الله به قرآن عظیم سوگند یاد فرمود، پس واجب است که با ایمان و تصدیق، و روی آوردن بر استخراج معانیاش با آن روبرو شد.
• مقیاسهای مادی در اذهان مشرکان غلبه یافت که نزول وحی را بر سران و بزرگان خواستند.
• سبب رویگردانی کفار از ایمان: تکبر و گردنکشی و برتریجویی از پیروی حق است.
﴿ٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَٱذۡكُرۡ عَبۡدَنَا دَاوُۥدَ ذَا ٱلۡأَيۡدِۖ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ١٧ إِنَّا سَخَّرۡنَا ٱلۡجِبَالَ مَعَهُۥ يُسَبِّحۡنَ بِٱلۡعَشِيِّ وَٱلۡإِشۡرَاقِ١٨ وَٱلطَّيۡرَ مَحۡشُورَةٗۖ كُلّٞ لَّهُۥٓ أَوَّابٞ١٩ وَشَدَدۡنَا مُلۡكَهُۥ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡحِكۡمَةَ وَفَصۡلَ ٱلۡخِطَابِ٢٠ ۞وَهَلۡ أَتَىٰكَ نَبَؤُاْ ٱلۡخَصۡمِ إِذۡ تَسَوَّرُواْ ٱلۡمِحۡرَابَ٢١ إِذۡ دَخَلُواْ عَلَىٰ دَاوُۥدَ فَفَزِعَ مِنۡهُمۡۖ قَالُواْ لَا تَخَفۡۖ خَصۡمَانِ بَغَىٰ بَعۡضُنَا عَلَىٰ بَعۡضٖ فَٱحۡكُم بَيۡنَنَا بِٱلۡحَقِّ وَلَا تُشۡطِطۡ وَٱهۡدِنَآ إِلَىٰ سَوَآءِ ٱلصِّرَٰطِ٢٢ إِنَّ هَٰذَآ أَخِي لَهُۥ تِسۡعٞ وَتِسۡعُونَ نَعۡجَةٗ وَلِيَ نَعۡجَةٞ وَٰحِدَةٞ فَقَالَ أَكۡفِلۡنِيهَا وَعَزَّنِي فِي ٱلۡخِطَابِ٢٣ قَالَ لَقَدۡ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعۡجَتِكَ إِلَىٰ نِعَاجِهِۦۖ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡخُلَطَآءِ لَيَبۡغِي بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٍ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَقَلِيلٞ مَّا هُمۡۗ وَظَنَّ دَاوُۥدُ أَنَّمَا فَتَنَّٰهُ فَٱسۡتَغۡفَرَ رَبَّهُۥ وَخَرَّۤ رَاكِعٗاۤ وَأَنَابَ۩٢٤ فَغَفَرۡنَا لَهُۥ ذَٰلِكَۖ وَإِنَّ لَهُۥ عِندَنَا لَزُلۡفَىٰ وَحُسۡنَ مََٔابٖ٢٥ يَٰدَاوُۥدُ إِنَّا جَعَلۡنَٰكَ خَلِيفَةٗ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱحۡكُم بَيۡنَ ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ ٱلۡهَوَىٰ فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدُۢ بِمَا نَسُواْ يَوۡمَ ٱلۡحِسَابِ٢٦ ﴾ [ص: ۱۷-۲۶]
(۱۷) - ای رسول- در برابر سخنان این تکذیب کنندگان که مورد پسند تو نیست شکیبایی کن، و بندۀ ما داود ÷ صاحب قدرت در پیکار با دشمنانش و شکیبا بر طاعت الله را به یاد آور، بهراستیکه او بسیار بازگشت کننده بهسوی الله با توبه، و عمل به آنچه او تعالی را راضی میسازد بود.
(۱۸) ما کوهها را برای داود ÷ مسخر ساختیم که همراه او در پایان روز و اول روز هنگام اشراق تسبیح میگفتند.
(۱۹) و پرندگان را مهارشده در هوا مسخر کردیم، که همگی آنها فرمانبردارانه و به پیروی از او تسبیح میگفتند.
(۲۰) و پادشاهیاش را با هیبت و نیرو و پیروزی بر دشمنان که به او بخشیدیم تقویت کردیم، و نبوت و درستی در امور را به او بخشیدیم، و در هر مبحثی بیانی درست، و کلام و حکمِ فیصله کننده به او عطا کردیم.
(۲۱) - ای رسول- آیا خبر دو نزاع کننده آنگاه که بر (دیوار) عبادتگاه داود ÷ بالا رفتند به تو رسیده است.
(۲۲) که ناگهانی نزد داود ÷ وارد شدند، و از ورود آن دو بر خودش به صورت ناگهانی به این طریق غیر طبیعی ترسید، و وقتی به ترس او پی بردند گفتند: نترس، زیرا ما دو طرف دعوا هستیم که یکی از ما بر دیگری ستم کرده است، پس به عدالت میان ما داوری کن، و وقتی میان ما داوری میکنی بر ما ستم روا مدار، و ما را به راه راستی که همان راه صواب است راهنمایی کن.
(۲۳) یکی از آن دو خصم به داود ÷ گفت: این مرد برادرم است، که نود و نُه میش دارد، و من فقط یک میش دارم، و از من خواسته که تنها میشم را به او بدهم، و در سخنوری و استدلال بر من چیره شده است.
(۲۴) داود ÷ میان آن دو حکم کرد و خطاب به شاکی گفت: قطعاً برادرت که از تو خواسته میش خود را بر میشهایش بیفزایی بر تو ستم کرده است، و بهراستیکه بسیاری از شریکان با گرفتن حق شریک و رعایت نکردن انصاف بر یکدیگر ستم میکنند، مگر مؤمنانی که اعمال صالح انجام میدهند که آنها در برابر شریکان خود انصاف را رعایت میکنند و بر آنها ستم روا نمیدارند، و چنین شریکانی اندک هستند، و داود ÷ یقین پیدا کرد که ما با این خصومت او را آزمودهایم، پس از پروردگارش طلب آمرزش کرد و برای نزدیکی جستن به الله تعالی به سجده افتاد، و بهسوی او توبه کرد. الله این مَثَل را زمانی زد که داود ÷ در فتنۀ زنی گرفتار شد.[۱۷]
(۲۵) آنگاه دعایش را پذیرفتیم و او را بخشیدیم، و بهراستیکه او نزد ما از مقربان بود، و در آخرت سرنوشت نیکویی دارد.
(۲۶) ای داود، بهراستیکه ما تو را در زمین خلیفه قرار دادیم که احکام و قضایای دینی و دنیوی را اجرا میکنی، پس به عدالت میان مردم داوری کن، و در این راه از هوس پیروی نکن؛ اینگونه که بهسبب خویشاوندی، یا دوستی بهسوی یکی از دو طرف دعوی تمایل پیدا کنی، یا بهسبب دشمنی از او روی گردانی، و هوس، تو را از راه راست الله بازدارد، ، زیرا کسانیکه از راه راست الله گمراه میشوند بهسبب اینکه روز قیامت را فراموش میکنند عذابی سخت دارند؛ زیرا اگر این روز را به یاد میآوردند و از آن میترسیدند بهطور قطع به هوسهایشان بازنمیگشتند.
برخی فواید آیات:
• بیان فضائل پیامبر الله داود ÷ و نشانههایی که الله به او اختصاص داده است.
• پیامبران – صلوات الله و سلامه علیهم- در آنچه که از جانب الله تعالی ابلاغ میکنند معصوم هستند؛ زیرا هدف رسالت فقط از این طریق حاصل میشود، اما گاهی برخی ضرورتهای طبیعی بر اثر فراموشی یا غفلت از حکم از آنها سر میزند، اما الله به لطف خویش آنها را درمییابد و کارشان را اصلاح میکند.
• برخی علما به این فرموده: ﴿وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡخُلَطَآءِ لَيَبۡغِي بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٍ ﴾ [ص: ۲۴]بر مشروعیت شرکت میان دو نفر یا بیشتر استدلال کردهاند.
• پایبندی به ادب هنگام ورود نزد فضلا و بزرگان سزاوار است.
﴿وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَآءَ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا بَٰطِلٗاۚ ذَٰلِكَ ظَنُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنَ ٱلنَّارِ٢٧ أَمۡ نَجۡعَلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ كَٱلۡمُفۡسِدِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ نَجۡعَلُ ٱلۡمُتَّقِينَ كَٱلۡفُجَّارِ٢٨ كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ إِلَيۡكَ مُبَٰرَكٞ لِّيَدَّبَّرُوٓاْ ءَايَٰتِهِۦ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٢٩ وَوَهَبۡنَا لِدَاوُۥدَ سُلَيۡمَٰنَۚ نِعۡمَ ٱلۡعَبۡدُ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ٣٠ إِذۡ عُرِضَ عَلَيۡهِ بِٱلۡعَشِيِّ ٱلصَّٰفِنَٰتُ ٱلۡجِيَادُ٣١ فَقَالَ إِنِّيٓ أَحۡبَبۡتُ حُبَّ ٱلۡخَيۡرِ عَن ذِكۡرِ رَبِّي حَتَّىٰ تَوَارَتۡ بِٱلۡحِجَابِ٣٢ رُدُّوهَا عَلَيَّۖ فَطَفِقَ مَسۡحَۢا بِٱلسُّوقِ وَٱلۡأَعۡنَاقِ٣٣ وَلَقَدۡ فَتَنَّا سُلَيۡمَٰنَ وَأَلۡقَيۡنَا عَلَىٰ كُرۡسِيِّهِۦ جَسَدٗا ثُمَّ أَنَابَ٣٤ قَالَ رَبِّ ٱغۡفِرۡ لِي وَهَبۡ لِي مُلۡكٗا لَّا يَنۢبَغِي لِأَحَدٖ مِّنۢ بَعۡدِيٓۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡوَهَّابُ٣٥ فَسَخَّرۡنَا لَهُ ٱلرِّيحَ تَجۡرِي بِأَمۡرِهِۦ رُخَآءً حَيۡثُ أَصَابَ٣٦ وَٱلشَّيَٰطِينَ كُلَّ بَنَّآءٖ وَغَوَّاصٖ٣٧ وَءَاخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي ٱلۡأَصۡفَادِ٣٨ هَٰذَا عَطَآؤُنَا فَٱمۡنُنۡ أَوۡ أَمۡسِكۡ بِغَيۡرِ حِسَابٖ٣٩ وَإِنَّ لَهُۥ عِندَنَا لَزُلۡفَىٰ وَحُسۡنَ مََٔابٖ٤٠ وَٱذۡكُرۡ عَبۡدَنَآ أَيُّوبَ إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥٓ أَنِّي مَسَّنِيَ ٱلشَّيۡطَٰنُ بِنُصۡبٖ وَعَذَابٍ٤١ ٱرۡكُضۡ بِرِجۡلِكَۖ هَٰذَا مُغۡتَسَلُۢ بَارِدٞ وَشَرَابٞ٤٢ ﴾ [ص: ۲۷-۴۲]
(۲۷) و آسمان و زمین را بیهوده نیافریدیم، این گمان کسانی است که کفر ورزیدند. پس وای بر این کافران که این گمان را میبرند از عذاب جهنم در روز قیامت اگر بر حال کفر و گمان بدی که بر الله دارند بمیرند.
(۲۸) کسانی را که به الله ایمان آوردهاند و از رسولش پیروی کردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند هرگز مانند کسانیکه با کفر و گناهان در زمین فساد برپا کردهاند قرار نخواهیم داد، و پرهیزگاران که اوامر پروردگارشان را اجرا و از نواهیاش اجتناب میکنند را مانند کافران و منافقان غوطهور در گناهان قرار نمیدهیم؛ زیرا یکسان قراردادن این دو، ستمی است که سزاوار الله نیست، بلکه الله مؤمنان پرهیزگار را به ورود به بهشت پاداش میدهد، و کافران بدبخت را با ورود به آتش کیفر میکند؛ زیرا آنها نزد الله یکسان نیستند، در نتیجه جزای یکسانی نزد او تعالی ندارند.
(۲۹) بهراستیکه این قرآن کتابی پر خیر و منفعت است که آن را بهسوی تو نازل کردیم، تا مردم در آیاتش بیندیشند و در معانیاش تفکر کنند، و به این هدف که اشخاص تیزهوش و روشنفکر از آن پند گیرند.
(۳۰) و به احسان و لطفی از جانب خویش بر داود ÷ پسرش سلیمان ÷ را به او بخشیدیم تا چشم داود ÷ به او روشن شود. سلیمان ÷ بندۀ نیکویی بود؛ زیرا بسیار توبه کننده و بازگشت کننده بهسوی الله بود.
(۳۱) به یاد آور آنگاه که عصرهنگام اسبهای اصیل و چابک، که بر سه پا میایستادند، و چهارمی را بالا میآوردند بر او عرضه شد، و این اسبهای اصیل پیوسته تا غروب خورشید بر او عرضه میشد.
(۳۲) پس سلیمان ÷ گفت: بهراستیکه من دوستی مال- از جمله این اسبها- را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم تا اینکه خورشید غروب کرد و نماز عصر را به تأخیر انداختم.
(۳۳) این اسبها را نزد من بیاورید، پس آنها را نزد او آوردند، آنگاه شروع به زدن بر ساقها و گردنهایشان با شمشیر کرد.
(۳۴) و به تحقیق که سلیمان ÷ را آزمودیم و بر تخت پادشاهی او شیطانی، به شکل انسان افکندیم که مدتی کوتاه در پادشاهی او تصرف کرد سپس پادشاهی سلیمان ÷ به او بازگشت و او را بر شیاطین مسلط کرد.
(۳۵) سلیمان ÷ گفت: پروردگارا، گناهانم را بیامرز، و حکومتی ویژۀ خودم برای من عطا کن، که برای هیچیک از مردمِ پس از من نباشد، زیرا – پروردگارا- تو بسیار عطا کننده و بسیار بخشنده هستی.
(۳۶) پس دعایش را اجابت کردیم و باد را رام او ساختیم که از فرمانش اطاعت میکرد، و با وجود شدت و سرعت زیادی که داشت، نرم و بدون هیچ لرزشی، او را به هرجا میخواست میبرد.
(۳۷) و شیاطین را برایش رام کردیم که به فرمان او عمل میکردند، برخی از آنها بنّا، و برخی از آنها غواصانی بودند که در دریاها غواصی میکردند، و از آنها مروارید استخراج میکردند.
(۳۸) و برخی شیاطین سرکش را که در زنجیرها بسته بودند و نمیتوانستند حرکتی داشته باشند، برایش رام کردیم.
(۳۹) ای سلیمان، این عطای ماست که برای اجابت دعای تو که آن را از ما خواستی برایت بخشیدیم، پس به هرکس میخواهی عطا کن، و از هرکس میخواهی بازدار، زیرا در هیچ اِعطا یا منعی مورد محاسبه قرار نخواهی گرفت.
(۴۰) و بهراستیکه سلیمان ÷ نزد ما از مقربان است، و بازگشتگاه نیکویی یعنی بهشت دارد که بهسوی آن بازمیگردد.
(۴۱) و –ای رسول- بندۀ ما ایوب ÷ را به یاد آور آنگاه که پروردگارش الله را خواند که: شیطان مرا به کاری رنجآور و دردناک مبتلا کرد.
(۴۲) پس به او گفتیم: پایت را بر زمین بکوب، او نیز پایش را بر زمین کوبید، آنگاه آبی که از آن مینوشید و بدنش را با آن میشست از زمین جوشید، و زیان و آسیب از او دور شد.
برخی فواید آیات:
• تشویق بر تدبّر در قرآن.
• در آیات فوق، دلیلی است بر اینکه براساس سلامت و تیزهوشی قلب، انسان از قرآن کریم پند میگیرد و بهرهمند میشود.
• در آیات فوق، دلیلی بر صحت این قاعدۀ مشهور وجود دارد که: «هرکس چیزی را برای الله رها کند الله در عوض، بهتر از آن را به او میدهد».
﴿وَوَهَبۡنَا لَهُۥٓ أَهۡلَهُۥ وَمِثۡلَهُم مَّعَهُمۡ رَحۡمَةٗ مِّنَّا وَذِكۡرَىٰ لِأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ٤٣ وَخُذۡ بِيَدِكَ ضِغۡثٗا فَٱضۡرِب بِّهِۦ وَلَا تَحۡنَثۡۗ إِنَّا وَجَدۡنَٰهُ صَابِرٗاۚ نِّعۡمَ ٱلۡعَبۡدُ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٞ٤٤ وَٱذۡكُرۡ عِبَٰدَنَآ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ أُوْلِي ٱلۡأَيۡدِي وَٱلۡأَبۡصَٰرِ٤٥ إِنَّآ أَخۡلَصۡنَٰهُم بِخَالِصَةٖ ذِكۡرَى ٱلدَّارِ٤٦ وَإِنَّهُمۡ عِندَنَا لَمِنَ ٱلۡمُصۡطَفَيۡنَ ٱلۡأَخۡيَارِ٤٧ وَٱذۡكُرۡ إِسۡمَٰعِيلَ وَٱلۡيَسَعَ وَذَا ٱلۡكِفۡلِۖ وَكُلّٞ مِّنَ ٱلۡأَخۡيَارِ٤٨ هَٰذَا ذِكۡرٞۚ وَإِنَّ لِلۡمُتَّقِينَ لَحُسۡنَ مََٔابٖ٤٩ جَنَّٰتِ عَدۡنٖ مُّفَتَّحَةٗ لَّهُمُ ٱلۡأَبۡوَٰبُ٥٠ مُتَّكِِٔينَ فِيهَا يَدۡعُونَ فِيهَا بِفَٰكِهَةٖ كَثِيرَةٖ وَشَرَابٖ٥١ ۞وَعِندَهُمۡ قَٰصِرَٰتُ ٱلطَّرۡفِ أَتۡرَابٌ٥٢ هَٰذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوۡمِ ٱلۡحِسَابِ٥٣ إِنَّ هَٰذَا لَرِزۡقُنَا مَا لَهُۥ مِن نَّفَادٍ٥٤ هَٰذَاۚ وَإِنَّ لِلطَّٰغِينَ لَشَرَّ مََٔابٖ٥٥ جَهَنَّمَ يَصۡلَوۡنَهَا فَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ٥٦ هَٰذَا فَلۡيَذُوقُوهُ حَمِيمٞ وَغَسَّاقٞ٥٧ وَءَاخَرُ مِن شَكۡلِهِۦٓ أَزۡوَٰجٌ٥٨ هَٰذَا فَوۡجٞ مُّقۡتَحِمٞ مَّعَكُمۡ لَا مَرۡحَبَۢا بِهِمۡۚ إِنَّهُمۡ صَالُواْ ٱلنَّارِ٥٩ قَالُواْ بَلۡ أَنتُمۡ لَا مَرۡحَبَۢا بِكُمۡۖ أَنتُمۡ قَدَّمۡتُمُوهُ لَنَاۖ فَبِئۡسَ ٱلۡقَرَارُ٦٠ قَالُواْ رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هَٰذَا فَزِدۡهُ عَذَابٗا ضِعۡفٗا فِي ٱلنَّارِ٦١ ﴾ [ص: ۴۳-۶۱]
(۴۳) پس دعایش را اجابت کردیم، و به رحمتی از جانب خویش، و به پاداش شکیبایی او، آسیب را از او برطرف ساختیم، و خانوادهاش، و افزون بر آنها مانند آنها از پسران و نوادگان به او بخشیدیم، و تا اشخاص تیزهوش به یاد آورند که سرانجام صبر، گشایش و پاداش است.
(۴۴) آنگاه که ایوب ÷ بر همسرش خشم گرفت، و سوگند یاد کرد که او را با صد ضربه شلاق بزند، به او گفتیم: - ای ایوب- یک بسته سرشاخۀ خرمابن بگیر و با آن او را بزن، بهراستیکه ما او را در برابر مصیبتی که به او رساندیم شکیبا یافتیم. او چه بندۀ نیکویی بود؛ زیرا بسیار بهسوی الله بازمیگشت.
(۴۵) و –ای رسول- بندگان برگزیده و رسولان فرستادهشدۀمان: ابراهیم ÷ و اسحاق ÷ و یعقوب ÷، را به یاد آور که در طاعت الله و طلب خشنودی او تعالی نیرومند، و در راه حق دارای بینش راستین بودند.
(۴۶) بهراستیکه ما با بخششی ویژه و مختص آنها، یعنی آباد کردن دلهایشان با یاد سرای آخرت و آمادهشدن خودشان برای آن سرا با عمل صالح و دعوت مردم بر این کار بر آنها نعمت بخشیدیم.
(۴۷) و قطعاً نزد ما از کسانی هستند که آنها را برای طاعت و عبادت خویش برگزیدیم، و آنها را برای حمل رسالت خویش و رساندن آن به مردم انتخاب کردیم.
(۴۸) و –ای پیامبر- اسماعیل ÷ پسر ابراهیم ÷، و یَسَع ÷، و ذوالکِفل ÷ را به یاد آور، و به بهترین روش آنها را ستایش کن، که سزاوار این امر هستند، و تمام اینها نزد الله از منتخبان و برگزیدگان هستند.
(۴۹) این یادی از آنها با ستایش نیکو در قرآن است، و بهراستی کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله، پرهیزگاری میکنند سرانجامِ خوشی در سرای آخرت دارند.
(۵۰) این سرانجام خوش همان بهشتهای جاویدانی است که روز قیامت در آن وارد میشوند، درحالیکه درهای این بهشتها برای استقبال گرم به روی آنها گشوده شده است.
(۵۱) بر تختهایی که برایشان آراسته شده تکیه میزنند، و از خدمتکارانشان میخواهند از میوههای فراوان و متنوعی که به آن اشتها دارند، و از خمر و سایر شرابهایی که مورد پسندشان است به آنها تقدیم کنند.
(۵۲) آنجا زنانی دارند که فقط بر شوهرانشان چشم میدوزند، و به دیگران نمینگرند، و هم سن و سال هستند.
(۵۳) - ای پرهیزگاران- این است پاداش خوش روز قیامت در قبال اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادید و به آن وعده داده میشدید.
(۵۴) پاداش مذکور بهطور قطع رزق ما است که در روز قیامت آن را به پرهیزگاران روزی میدهیم، و روزیای همیشگی است، که نه قطع میشود و نه پایان مییابد.
(۵۵) این پاداش که بیان کردیم پاداش پرهیزگاران است، و متجاوزان از حدود الله با کفر و گناهان قطعاً جزایی مخالف با جزای پرهیزگاران دارند، زیرا بدترین سرانجام را دارند که در روز قیامت بهسوی آن بازمیگردند.
(۵۶) این جزا همان جهنم است که آنها را احاطه میکند، و از گرمی و سوزش آن رنج میبرند، و فرشی از آن برایشان است، پس چه فرش بدی دارند.
(۵۷) این عذاب، آبی بینهایت سوزان و خونابهای جاری از بدنهای جهنمیان که در آن عذاب میشوند است، که باید آن را بیاشامند، این است نوشیدنی آنها که تشنگی را برطرف نمیسازد.
(۵۸) و از شکل همین عذاب عذابی دیگر دارند؛ زیرا در آخرت با عذابهای گوناگونی مجازات میشوند.
(۵۹) و چون بر ساکنان جهنم درآیند همانند دشمنان میان آنها فحش و بدگویی رخ میدهد، و از یکدیگر اعلام بیزاری میکنند، و برخی از آنها میگویند: اینها گروهی از جهنمیان هستند که همراه شما در جهنم درمیآیند، آنگاه به آنها پاسخ میدهند: بدا به حال آنها زیرا همانگونه که ما از عذاب جهنم رنج میبریم آنها نیز رنج میبرند.
(۶۰) گروه پیروان به سران پیشوای خویش میگویند: - ای سران پیشوا- بلکه بدا به حال خودتان، زیرا شما بودید که با گمراه کردن و فریب دادن ما، باعث رسیدن این عذاب دردناک به ما شدید، و چه جایگاه بدی است اینجا، جایگاه همگی که همان آتش جهنم است.
(۶۱) پیروان میگویند: ای پروردگار ما، هرکس پس از اینکه هدایت نزدمان آمد ما را از آن گمراه کرد عذابش را در جهنم دوبرابر کن.
برخی فواید آیات:
• هرکس در برابر آسیب شکیبایی کند الله تعالی پاداش دنیوی و اخروی به او میدهد، و هرگاه او تعالی را در دعایش بخواند دعایش را اجابت میکند.
• در آیات فوق دلیلی است بر اینکه شوهر میتواند همسرش را به گونهای ملایم و خفیف بزند؛ زیرا ایوب ÷ بر زدن همسرش سوگند یاد کرد و این کار را انجام داد.
﴿وَقَالُواْ مَا لَنَا لَا نَرَىٰ رِجَالٗا كُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ ٱلۡأَشۡرَارِ٦٢ أَتَّخَذۡنَٰهُمۡ سِخۡرِيًّا أَمۡ زَاغَتۡ عَنۡهُمُ ٱلۡأَبۡصَٰرُ٦٣ إِنَّ ذَٰلِكَ لَحَقّٞ تَخَاصُمُ أَهۡلِ ٱلنَّارِ٦٤ قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ مُنذِرٞۖ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّا ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ٦٥ رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفَّٰرُ٦٦ قُلۡ هُوَ نَبَؤٌاْ عَظِيمٌ٦٧ أَنتُمۡ عَنۡهُ مُعۡرِضُونَ٦٨ مَا كَانَ لِيَ مِنۡ عِلۡمِۢ بِٱلۡمَلَإِ ٱلۡأَعۡلَىٰٓ إِذۡ يَخۡتَصِمُونَ٦٩ إِن يُوحَىٰٓ إِلَيَّ إِلَّآ أَنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٞ مُّبِينٌ٧٠ إِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي خَٰلِقُۢ بَشَرٗا مِّن طِينٖ٧١ فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ٧٢ فَسَجَدَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ كُلُّهُمۡ أَجۡمَعُونَ٧٣ إِلَّآ إِبۡلِيسَ ٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٧٤ قَالَ يَٰٓإِبۡلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسۡجُدَ لِمَا خَلَقۡتُ بِيَدَيَّۖ أَسۡتَكۡبَرۡتَ أَمۡ كُنتَ مِنَ ٱلۡعَالِينَ٧٥ قَالَ أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡهُ خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ٧٦ قَالَ فَٱخۡرُجۡ مِنۡهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٞ٧٧ وَإِنَّ عَلَيۡكَ لَعۡنَتِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلدِّينِ٧٨ قَالَ رَبِّ فَأَنظِرۡنِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ٧٩ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ ٱلۡمُنظَرِينَ٨٠ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡوَقۡتِ ٱلۡمَعۡلُومِ٨١ قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغۡوِيَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ٨٢ إِلَّا عِبَادَكَ مِنۡهُمُ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٨٣ ﴾ [ص: ۶۲-۸۳]
(۶۲) و متکبران ستمکار میگویند: چرا مردانی را که در دنیا گمان میکردیم از بدبختانی هستند که سزاوار عذاب هستند همراه خویش در جهنم نمیبینیم.
(۶۳) آیا ما به اشتباه آنها را به تمسخر و ریشخند گرفتیم و سزاوار عذاب نبودهاند، یا اینکه تمسخر آنها توسط ما به حق بوده، و آنها وارد جهنم شدهاند، اما چشم ما به آنها نیفتاده است؟!
(۶۴) مجادلۀ مذکور کافران با یکدیگر در روز قیامت بهطور قطع حقیقتی است که هیچ شک و تردیدی در آن راه ندارد.
(۶۵) - ای محمد- به کافران قومت بگو: جز این نیست که من انذار دهندۀ شما از عذاب الله هستم از اینکه عذابش را بهسبب کفر به او و تکذیب رسولانش بر شما واقع کند، و جز الله سبحانه، هیچ معبودی سزاوار عبادت، یافت نمیشود؛ زیرا او در عظمت و صفات و اسمهای خویش یگانه است، و او ذات توانایی است که بر هر چیز غلبه دارد، و همهچیز در برابر او تعالی فروتن است.
(۶۶) و او پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان این دو وجود دارد است، و در فرمانروایی خویش ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده است.
(۶۷) - ای رسول- به این تکذیب کنندگان بگو: بهراستیکه قرآن خبری بسیار مهم و بزرگ است.
(۶۸) شما از این خبر بسیار مهم و بزرگ روی میگردانید، و به آن توجه نمیکنید.
(۶۹) من از سخنی که میان فرشتگان در مورد آفرینش آدم رد و بدل میشد هیچ دانشی نداشتم، اگر الله آن را بر من وحی نکرده بود و مرا آگاه نساخته بود.
(۷۰) الله آنچه را بر من وحی میکند فقط به این منظور است که من انذار دهندهای آشکار برای شما از عذاب او هستم.
(۷۱) به یاد آور آنگاه که پروردگارت به فرشتگان ‡ گفت: من انسانی یعنی آدم ÷ را از گِل خواهم آفرید.
(۷۲) و هرگاه آفرینش او را کامل کردم، و سیمایش را بیاراستم، و از روح خویش در او دمیدم، در برابر او به سجده بیفتید.
(۷۳) پس تمام فرشتگان فرمان پروردگارشان را اجرا کردند، و همگی سجدۀ بزرگداشت به جای آوردند، و همگی آنها بر آدم ÷ سجده کردند.
(۷۴) مگر ابلیس که از سجده تکبر ورزید، و بهسبب تکبر در برابر فرمان پروردگارش از کافران شد.
(۷۵) الله فرمود: ای ابلیس، چه چیزی تو را از سجده بر آدم که او را به دست خویش آفریدم بازداشت؟! آیا تکبر تو را از سجده بازداشت، یا از قبل دارای تکبر و برتریجویی بر پروردگارت بودی؟!
(۷۶) ابلیس گفت: من از آدم بهترم، زیرا مرا از آتش و او را از گِل آفریدهای، به گمان او آتش عنصری بهتر و پاکتر از گِل بود.
(۷۷) الله به ابلیس فرمود: از بهشت خارج شو که تو دورشده از رحمت و ملامتشده هستی.
(۷۸) و رانده شدن از بهشت تا روز جزا، یعنی روز قیامت بر تو باد.
(۷۹) ابلیس گفت: پس به من مهلت بده و تا روزیکه بندگانت را برمیانگیزی مرا نمیران.
(۸۰) الله فرمود: به تحقیق که تو از مهلتیافتگانی.
(۸۱) تا روزیکه برای نابودیات معین و مشخص شده است.
(۸۲) ابلیس گفت: پس به قدرت و نیروی تو سوگند میخورم، که تمام فرزندان آدم را گمراه خواهم کرد.
(۸۳) مگر کسیکه تو او را از گمراهشدن توسط من حفظ کنی و برای عبادت خویش به تنهایی خالص گردانی.
برخی فواید آیات:
• قیاس و اجتهاد با وجود نص آشکار، روش باطلی است.
• کفر ابلیس از روی لجاجت و تکبر است.
• شیطان بر کسانیکه الله آنها را برای عبادت خویش خالص گرداند هیچ تسلطی ندارد.
﴿قَالَ فَٱلۡحَقُّ وَٱلۡحَقَّ أَقُولُ٨٤ لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكَ وَمِمَّن تَبِعَكَ مِنۡهُمۡ أَجۡمَعِينَ٨٥ قُلۡ مَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٖ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُتَكَلِّفِينَ٨٦ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ لِّلۡعَٰلَمِينَ٨٧ وَلَتَعۡلَمُنَّ نَبَأَهُۥ بَعۡدَ حِينِۢ٨٨ ﴾ [ص: ۸۴-۸۸]
(۸۴) الله تعالی فرمود: حق از من است، و من حق میگویم، و غیر حق نمیگویم.
(۸۵) که روز قیامت جهنم را از تو و هرکس از تمام فرزندان آدم که در کفر از تو پیروی کند پُر خواهم کرد.
(۸۶) - ای رسول- به این مشرکان بگو: در قبال پندی که به شما میرسانم پاداشی از شما نمیخواهم، و من با آوردن بیش از آنچه بر آن فرمان یافتهام خود را به رنج و زحمت نمیاندازم.
(۸۷) قرآن جز یادآوری برای انسانهای مکلف و جنهای مکلف نیست.
(۸۸) و بهطور قطع خبر و راستی این قرآن را پس از زمانی نزدیک که در آن زمان میمیرید خواهید دانست.
[۱۷] آنچه که بسیاری از مفسرین در تفسیر این آیه کریمه ذکر نمودهاند شایسته مقام داود ÷ نیست و همهاش به اسرائیلیات برمیگردد و معتبر و مورد اعتماد و مستند نیست و نیز هیچیک از احادیثی که در این رابطه به پیامبر ج نسبت داده میشود صحیح نمیباشد. (مصحح)
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ١ إِنَّآ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ فَٱعۡبُدِ ٱللَّهَ مُخۡلِصٗا لَّهُ ٱلدِّينَ٢ أَلَا لِلَّهِ ٱلدِّينُ ٱلۡخَالِصُۚ وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ مَا نَعۡبُدُهُمۡ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلۡفَىٰٓ إِنَّ ٱللَّهَ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ فِي مَا هُمۡ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ كَٰذِبٞ كَفَّارٞ٣ لَّوۡ أَرَادَ ٱللَّهُ أَن يَتَّخِذَ وَلَدٗا لَّٱصۡطَفَىٰ مِمَّا يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ سُبۡحَٰنَهُۥۖ هُوَ ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ٤ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۖ يُكَوِّرُ ٱلَّيۡلَ عَلَى ٱلنَّهَارِ وَيُكَوِّرُ ٱلنَّهَارَ عَلَى ٱلَّيۡلِۖ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِي لِأَجَلٖ مُّسَمًّىۗ أَلَا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفَّٰرُ٥ ﴾ [الزمر: ۱-۵]
برخی مقاصد سوره:
دعوت به توحید و اخلاص، و ترک شرک، و سرانجامِ هرکس در آخرت.
تفسیر:
(۱) قرآن از جانب الله ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تدبیر و تشریعش بسیار دانا است فرو فرستاده شده، و از جانب غیر او سبحانه نازل نشده است.
(۲) - ای رسول- ما این قرآن را که مشتمل بر حق، و تمام اخبارش راست و تمام احکامش عادلانه است بر تو نازل کردیم، پس الله را درحالیکه او را یگانه میدانی، و توحید را از شرک برای او خالص میگردانی عبادت کن.
(۳) آگاه باشید که دین خالی از شرک از آنِ الله است، و کسانیکه به جای الله دوستانی از نمادها و طاغوتها گرفتهاند و آنها را به جای الله عبادت میکنند، برای عبادت آنها اینگونه بهانه میآورند که: ما اینها را فقط به این هدف عبادت میکنیم که جایگاه ما را به الله نزدیک سازند، و نیازهای ما را بهسوی او ارجاع دهند، و نزد او برای ما شفاعت کنند؛ بهراستیکه الله در روز قیامت میان مؤمنان موحّد و یکتاپرست و کافران مشرک، در توحید که مورد اختلافشان بود داوری میکند. قطعاً الله کسی را که با بستن دروغ به الله به او تعالی شریک نسبت میدهد، و از نعمتهایی که الله به او بخشیده ناسپاسی میکند به راه یافتن بهسوی حق توفیق نمیدهد.
(۴) اگر الله بخواهد فرزندی بگیرد بهطور قطع از میان مخلوقاتش آنچه که بخواهد برمیگزیند، و آن را به منزلۀ فرزند قرار میدهد، او تعالی از آنچه این مشرکان میگویند پاک و منزه است، و در ذات و صفات و افعال خویش یگانه است، و هیچ شریکی در این موارد ندارد، و بر تمام مخلوقاتش قهّار (مسلّط) است.
(۵) آسمانها و زمین را به حکمتی فراگیر آفرید، نه بیهوده چنانکه ستمکاران میگویند، شب را در روز در میآورد، و روز را در شب در میآورد، و هرگاه یکی از این دو بیاید دیگری پنهان میشود، و خورشید و ماه را رام ساخت، و هر دو تا زمانی مشخص که پایان این زندگی است در حرکت هستند، آگاه باشید که او سبحانه ذات شکست ناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و هیچکس بر او چیره نمیشود، و نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده است.
برخی فواید آیات:
• دعوتگر بهسوی الله فقط به پاداش او تعالی امید دارد، و در برابر حقیقتی که مردم را بهسوی آن فرا میخواند مزدی از آنها نمیطلبد.
• تکلّف و خود را به رنج انداختن، دینداری محسوب نمیشود.
• توسل به الله فقط با اسمها و صفات الله و با ایمان و عمل صالح است.
﴿خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ ثَمَٰنِيَةَ أَزۡوَٰجٖۚ يَخۡلُقُكُمۡ فِي بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ خَلۡقٗا مِّنۢ بَعۡدِ خَلۡقٖ فِي ظُلُمَٰتٖ ثَلَٰثٖۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ لَهُ ٱلۡمُلۡكُۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُصۡرَفُونَ٦ إِن تَكۡفُرُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ عَنكُمۡۖ وَلَا يَرۡضَىٰ لِعِبَادِهِ ٱلۡكُفۡرَۖ وَإِن تَشۡكُرُواْ يَرۡضَهُ لَكُمۡۗ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرۡجِعُكُمۡ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٧ ۞وَإِذَا مَسَّ ٱلۡإِنسَٰنَ ضُرّٞ دَعَا رَبَّهُۥ مُنِيبًا إِلَيۡهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُۥ نِعۡمَةٗ مِّنۡهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدۡعُوٓاْ إِلَيۡهِ مِن قَبۡلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَندَادٗا لِّيُضِلَّ عَن سَبِيلِهِۦۚ قُلۡ تَمَتَّعۡ بِكُفۡرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلنَّارِ٨ أَمَّنۡ هُوَ قَٰنِتٌ ءَانَآءَ ٱلَّيۡلِ سَاجِدٗا وَقَآئِمٗا يَحۡذَرُ ٱلۡأٓخِرَةَ وَيَرۡجُواْ رَحۡمَةَ رَبِّهِۦۗ قُلۡ هَلۡ يَسۡتَوِي ٱلَّذِينَ يَعۡلَمُونَ وَٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَۗ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٩ قُلۡ يَٰعِبَادِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمۡۚ لِلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٞۗ وَأَرۡضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٌۗ إِنَّمَا يُوَفَّى ٱلصَّٰبِرُونَ أَجۡرَهُم بِغَيۡرِ حِسَابٖ١٠ ﴾ [الزمر: ۶-۱۰]
(۶) - ای مردم- پروردگارتان شما را از یک تن یعنی آدم ÷ آفرید، سپس از آدم ÷ جفتش حوا را آفرید، و از شتر و گاو و میش و بز هشت نوع برایتان آفرید، از هر صنفی نر و ماده آفرید، او سبحانه شما را در شکمهای مادرانتان مرحله به مرحله در تاریکیهای شکم و رحم و تخمدان پدید میآورد، این ذاتیکه تمام این موارد را میآفریند همان الله پروردگارتان است، فرمانروایی فقط برای او است، و هیچ معبود برحقی جز او نیست، پس چگونه از عبادت او به عبادت کسانیکه هیچچیز نمیآفرینند و خودشان آفریده میشوند برگردانده میشوید؟!
(۷) - ای مردم- اگر به پروردگارتان کفر ورزید بهراستیکه الله از ایمان شما بینیاز است و کفرتان به او زیان نمیرساند، بلکه زیان کفرتان فقط به خود شما بازمیگردد، و برای بندگانش راضی نیست که به او کفر ورزند، و آنها را به کفر فرمان نمیدهد؛ زیرا الله به فحشاء و منکر امر نمیکند، و اگر از الله در قبال نعمتهایش سپاسگزاری کنید و به او ایمان آورید بر سپاسگزاریتان راضی میشود، و در قبال آن به شما پاداش میدهد، و هیچکس گناه دیگری را بر نمیدارد، بلکه هرکس در گرو چیزی است که کسب کرده است، سپس بازگشت شما در روز قیامت فقط بهسوی پروردگارتان است، آنگاه شما را از آنچه در دنیا انجام میدادید باخبر میسازد، و در قبال اعمالتان به شما جزا میدهد. بهراستیکه او سبحانه از آنچه در دلهای بندگانش وجود دارد بسیار دانا است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۸) و چون به کافر آسیبی از بیماری و نبود مال و ترس از غرق شدن برسد پروردگارش سبحانه را درحالیکه فقط بهسوی او بازگشته است در دعا میخواند تا آسیبی را که به او رسیده است از او برطرف سازد، اما وقتی نعمتی به او ببخشد و آسیبی را که به او رسیده است برطرف سازد ذاتی را که پیش از این بهسوی او ناله و زاری میکرد یعنی الله را رها میکند، و شریکانی برای الله قرار میدهد و آنها را به جای او عبادت میکند تا دیگران را از راه الله که به او تعالی میرسد گمراه کند. - ای رسول- به کسیکه چنین حالتی دارد بگو: باقیماندۀ عمرت را که زمانی اندک است از کفر خویش بهرهمند شو، که در روز قیامت ساکن و همنشین جهنم هستی، چنانکه دوست با دوستش همنشین است.
(۹) آیا کسی که فرمانبردار الله است و اوقات شب را برای پروردگارش در سجده و ایستاده به عبادت است، و از عذاب آخرت میترسد، و به رحمت پروردگارش امید میبندد بهتر است، یا آن کافر که در سختی الله را عبادت میکند و در آسانی به او کفر میورزد، و شریکانی همراه الله قرار میدهد؟! –ای رسول- بگو: آیا آنها که بهسبب شناختشان از الله آنچه الله برایشان واجب کرده را میدانند و کسانیکه ذرهای از این امر نمیدانند یکسان هستند؟! فقط صاحبان عقل سلیم تفاوت میان این دو گروه را در مییابند.
(۱۰) - ای رسول- به آن بندگانم که به من و رسولانم ایمان آوردهاند بگو: از پروردگارتان با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهی او بترسید، برای کسانی از شما که در دنیا نیکوکاری کنند پاداش پیروزی و سلامتی و مال در دنیا، و بهشت در آخرت است، و زمین الله گسترده و فراخ است، پس مهاجرت کنید تا مکانی بیابید که در آن عبادت کنید، و مانعی شما را از این کار باز ندارد، بهراستیکه در روز قیامت به شکیبایان پاداشی بیاندازه و بدون شمارش، از نظر فراوانی و گوناگونی داده میشود.
برخی فواید آیات:
• توجه الله به انسان در شکم مادرش.
• ثبوت صفت غنی (بینیازی) و رضا (رضایت) برای الله.
• به یاد آوردن الله در سختی، و فراموش کردن او تعالی در آسانی، بر سرگردانی و آشفتگی کافر دلالت دارد.
• بیم و امید دو مورد از صفات مؤمنان است.
﴿قُلۡ إِنِّيٓ أُمِرۡتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱللَّهَ مُخۡلِصٗا لَّهُ ٱلدِّينَ١١ وَأُمِرۡتُ لِأَنۡ أَكُونَ أَوَّلَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ١٢ قُلۡ إِنِّيٓ أَخَافُ إِنۡ عَصَيۡتُ رَبِّي عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٣ قُلِ ٱللَّهَ أَعۡبُدُ مُخۡلِصٗا لَّهُۥ دِينِي١٤ فَٱعۡبُدُواْ مَا شِئۡتُم مِّن دُونِهِۦۗ قُلۡ إِنَّ ٱلۡخَٰسِرِينَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَأَهۡلِيهِمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ أَلَا ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡخُسۡرَانُ ٱلۡمُبِينُ١٥ لَهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ ظُلَلٞ مِّنَ ٱلنَّارِ وَمِن تَحۡتِهِمۡ ظُلَلٞۚ ذَٰلِكَ يُخَوِّفُ ٱللَّهُ بِهِۦ عِبَادَهُۥۚ يَٰعِبَادِ فَٱتَّقُونِ١٦ وَٱلَّذِينَ ٱجۡتَنَبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ أَن يَعۡبُدُوهَا وَأَنَابُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ لَهُمُ ٱلۡبُشۡرَىٰۚ فَبَشِّرۡ عِبَادِ١٧ ٱلَّذِينَ يَسۡتَمِعُونَ ٱلۡقَوۡلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحۡسَنَهُۥٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ هَدَىٰهُمُ ٱللَّهُۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ١٨ أَفَمَنۡ حَقَّ عَلَيۡهِ كَلِمَةُ ٱلۡعَذَابِ أَفَأَنتَ تُنقِذُ مَن فِي ٱلنَّارِ١٩ لَٰكِنِ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ رَبَّهُمۡ لَهُمۡ غُرَفٞ مِّن فَوۡقِهَا غُرَفٞ مَّبۡنِيَّةٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ لَا يُخۡلِفُ ٱللَّهُ ٱلۡمِيعَادَ٢٠ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَسَلَكَهُۥ يَنَٰبِيعَ فِي ٱلۡأَرۡضِ ثُمَّ يُخۡرِجُ بِهِۦ زَرۡعٗا مُّخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهُۥ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَىٰهُ مُصۡفَرّٗا ثُمَّ يَجۡعَلُهُۥ حُطَٰمًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَذِكۡرَىٰ لِأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ٢١ ﴾ [الزمر: ۱۱-۲۱]
(۱۱) - ای رسول- بگو: همانا الله به من فرمان داده که فقط او را خالصانه عبادت کنم.
(۱۲) و به من فرمان داده که از میان این امت اولین کسی باشم که در برابر او تسلیم میشود و از او فرمانبرداری میکند.
(۱۳) - ای رسول- بگو: قطعاً اگر از الله نافرمانی کنم و از او اطاعت نکنم از عذاب روزی بزرگ، یعنی روز قیامت میترسم.
(۱۴) - ای رسول- بگو همانا من الله را به یگانگی و درحالیکه عبادت را برای او خالص کردهام عبادت میکنم، و دیگران را همراه او عبادت نمیکنم.
(۱۵) پس –ای مشرکان- شما نیز به جای او هرچه از نمادهایتان را که میخواهید عبادت کنید (این امر برای تهدید است)، - ای رسول- بگو: زیانکاران واقعی همان کسانی هستند که به خودشان، و خانوادههایشان زیان رساندهاند، و بهسبب جدایی از آنها با وارد شدن آنها به تنهایی در بهشت، یا با ورودشان همراه آنها در جهنم با هم دیدار نمیکنند، و هرگز به هم نمیپیوندند. آگاه باشید که این امر همان زیان آشکاری است که هیچ ابهامی در آن راه ندارد.
(۱۶) برای آنها از بالای سرشان و نیز از زیر پاهایشان دود و زبانه و گرمای آتش است. الله با این عذاب بندگانش را میترساند. ای بندگانم، با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیام از من بترسید.
الله پس از بیان احوال مجرمان، احوال بندگان صالح خویش را نیز ذکر کرد و فرمود:
(۱۷) و کسانیکه از عبادت نمادها، و هرچه به جای الله عبادت میشود دوری میکنند، و با توبه بهسوی الله بازمیگردند؛ هنگام مرگ، و در قبر، و روز قیامت به بهشت مژده داده میشوند، پس- ای رسول- به بندگانم مژده بده.
(۱۸) همان کسانیکه به سخنها گوش فرا میدهند و سخنان نیک و زشت را از یکدیگر تشخیص میدهند، آنگاه از نیکوترین سخن بهسبب منفعتی که در آن است پیروی میکنند. اینها که صفات مذکور را دارند همان کسانی هستند که الله آنها را به هدایت توفیق داده است، و همانها صاحبان عقلهای سلیم هستند.
(۱۹) - ای رسول- کسیکه بهسبب استمرار در کفر و گمراهی، فرمان عذاب بر او واجب شده است، هیچ چارهای برای هدایت و توفیق او نداری. پس –ای رسول- آیا تو میتوانی چنین کسی را از آتش نجات دهی؟!
(۲۰) اما کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان از او تعالی بترسند، منازل مرتفعی دارند که بر روی یکدیگر ساخته شدهاند، و نهرها از زیر آنها جاری است. این وعده را الله به آنها داده است، و الله در وعده خلاف نمیکند.
(۲۱) بهراستیکه شما با مشاهده میدانید الله آب باران را از آسمان فرود آورد، سپس آن را در چشمهها و آبراهها وارد کرد، سپس با این آب کشتزارهایی با رنگهای مختلف درمیآورد، سپس کشتزار را میخشکاند، و –ای بیننده- تو آن را پس از اینکه سبز بود زرد میبینی، سپس آن را پس از خشکیده شدن در هم شکسته و از هم پاشیده قرار میدهد، بهراستیکه در این امر برای صاحبان دلهای زنده پندی است.
برخی فواید آیات:
• یکی از شروط پذیرش عبادت، خالص گردانیدن آن برای الله است.
• گناهان موجب عذاب و خشم الله میشوند.
• هدایت توفیق و دستیابی به ایمان، به دست الله است، و به دست رسول ج نیست.
﴿أَفَمَن شَرَحَ ٱللَّهُ صَدۡرَهُۥ لِلۡإِسۡلَٰمِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٖ مِّن رَّبِّهِۦۚ فَوَيۡلٞ لِّلۡقَٰسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٢٢ ٱللَّهُ نَزَّلَ أَحۡسَنَ ٱلۡحَدِيثِ كِتَٰبٗا مُّتَشَٰبِهٗا مَّثَانِيَ تَقۡشَعِرُّ مِنۡهُ جُلُودُ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُمۡ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمۡ وَقُلُوبُهُمۡ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُدَى ٱللَّهِ يَهۡدِي بِهِۦ مَن يَشَآءُۚ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٍ٢٣ أَفَمَن يَتَّقِي بِوَجۡهِهِۦ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ وَقِيلَ لِلظَّٰلِمِينَ ذُوقُواْ مَا كُنتُمۡ تَكۡسِبُونَ٢٤ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَأَتَىٰهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ٢٥ فَأَذَاقَهُمُ ٱللَّهُ ٱلۡخِزۡيَ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَكۡبَرُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٢٦ وَلَقَدۡ ضَرَبۡنَا لِلنَّاسِ فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ مِن كُلِّ مَثَلٖ لَّعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٢٧ قُرۡءَانًا عَرَبِيًّا غَيۡرَ ذِي عِوَجٖ لَّعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ٢٨ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلٗا فِيهِ شُرَكَآءُ مُتَشَٰكِسُونَ وَرَجُلٗا سَلَمٗا لِّرَجُلٍ هَلۡ يَسۡتَوِيَانِ مَثَلًاۚ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٢٩ إِنَّكَ مَيِّتٞ وَإِنَّهُم مَّيِّتُونَ٣٠ ثُمَّ إِنَّكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عِندَ رَبِّكُمۡ تَخۡتَصِمُونَ٣١ ﴾ [الزمر: ۲۲-۳۱].
(۲۲) آیا کسیکه الله سینهاش را برای اسلام گشاده، و بهسوی آن هدایت کرده است، و او بر بینشی از جانب پروردگارش است، مانند کسی است که دلش در برابر یاد الله سخت شده است؟! هرگز یکسان نیستند؛ زیرا نجات برای هدایت یافتگان است، و زیان برای کسانیکه دلهایشان در برابر یاد الله سخت شده است، که اینها در گمراهی آشکاری از حق هستند.
(۲۳) الله قرآن را که نیکوترین سخن است بر رسولش محمد ج فرو فرستاد، آن را کتابی نازل کرده است که بخشهای آن در راستی و زیبایی و انسجام و عدم اختلاف متشابه است، و قصص و اَحکام، و وعده و وعید، و صفات پیروان حق، و صفات پیروان باطل و سایر موارد در آن گوناگون آمده است. کسانیکه از پروردگارشان میترسند وقتی وعید و تهدیدهای آن را میشنوند پوست بدنشان به لرزه میافتد، و چون امید و مژدههایش را میشنوند پوست و دلهایشان به یاد الله نرم میگردد. این قرآن و تأثیر آن، هدایت الله است که هرکس را بخواهد با آن هدایت میکند، و هرکسکه الله او را گمراه کند، و بر هدایت توفیق ندهد، هیچ هدایتگری ندارد که او را هدایت کند.
(۲۴) آیا این کس که الله او را هدایت کرده، و در دنیا او را توفیق داده و در آخرت او را به بهشت درآورده یکسان است، با کسیکه کفر ورزیده و بر کفرش مرده است، آنگاه او را درحالیکه هر دو دست و هر دو پایش به زنجیر بسته شده است به جهنم درمیآورد، و نمیتواند آتش را از خود دور سازد جز با صورتش که بر آتش افکنده شده است؟! و به کسانیکه با کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند از روی توبیخ گفته میشود: کفر و گناهانی را که مرتکب میشدید بچشید؛ که این است جزای شما.
(۲۵) امتهایی که پیش از این مشرکان بودند تکذیب کردند، و عذاب به صورت ناگهانی و از جاییکه احساس نمیکردند تا بتوانند با توبه برای آن آماده شوند آنها را فراگرفت.
(۲۶) پس الله با این عذاب، خواری و ننگ و رسوایی در زندگی دنیا برایشان چشانید، و بهراستی عذاب آخرت که در انتظارشان است بزرگتر و سختتر است اگر میدانستند.
(۲۷) و بهتحقیق که در این قرآن نازل شده بر محمد ج مثالهای گوناگونی از خیر و شر، و حق و باطل، و ایمان و کفر و سایر موارد برای مردم بیان کردهایم؛ تا از مثالهایی که برایشان زدهایم پند بگیرند، آنگاه به حق، عمل کنند و باطل را رها کنند.
(۲۸) آن را قرآنی به زبان عربی، که هیچ کجی و انحراف و ابهامی در آن نیست، قرار دادیم، تا با پیروی اوامر و اجتناب از نواهی الله، از او تعالی بترسند.
(۲۹) الله برای مشرک و موحد مثالی زده است. مردی را که بردۀ شریکانی است که با یکدیگر در نزاع و کشمکش هستند؛ که اگر برخی از آنها را راضی سازد برخی دیگر را خشمگین میکند، و در حیرت و سرگردانی است، و مردی که فقط بردۀ یک نفر است، و فقط همان یک نفر مالک او است، که منظورش را میفهمد و در آرامش و خاطری آسوده است. این دو مرد هرگز یکسان نیستند. تمام ستایشها از آنِ الله است، اما بیشتر آنها نمیدانند، و به همین سبب دیگران را شریک الله قرار میدهند.
(۳۰) - ای رسول- بهطور قطع تو میمیری، و آنها نیز میمیرند.
(۳۱) سپس – ای مردم- بهطور قطع شما در روز قیامت نزد پروردگارتان در آنچه که در آن با هم اختلاف دارید نزاع و کشمکش میکنید، آنگاه حقدار را از ناحق مشخص میگرداند.
برخی فواید آیات:
• مؤمنان و پرهیزگاران همان کسانی هستند که برای شنیدن قرآن فروتنی میکنند، و گناهکاران و گمراهان همان کسانی هستند که از شنیدن قرآن سود نمیبرند.
• تکذیب آنچه رسولان آوردهاند سبب نزول عذاب یا در دنیا یا در آخرت یا در هر دو میشود.
• قرآن هیچ امری از کار دنیا و آخرت را رها نکرده مگر آن را به صورت اجمال یا تفصیل بیان داشته است، و مثالهایی برایش آورده است.
﴿۞فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن كَذَبَ عَلَى ٱللَّهِ وَكَذَّبَ بِٱلصِّدۡقِ إِذۡ جَآءَهُۥٓۚ أَلَيۡسَ فِي جَهَنَّمَ مَثۡوٗى لِّلۡكَٰفِرِينَ٣٢ وَٱلَّذِي جَآءَ بِٱلصِّدۡقِ وَصَدَّقَ بِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُتَّقُونَ٣٣ لَهُم مَّا يَشَآءُونَ عِندَ رَبِّهِمۡۚ ذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٣٤ لِيُكَفِّرَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ أَسۡوَأَ ٱلَّذِي عَمِلُواْ وَيَجۡزِيَهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ ٱلَّذِي كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٣٥ أَلَيۡسَ ٱللَّهُ بِكَافٍ عَبۡدَهُۥۖ وَيُخَوِّفُونَكَ بِٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦۚ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٖ٣٦ وَمَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن مُّضِلٍّۗ أَلَيۡسَ ٱللَّهُ بِعَزِيزٖ ذِي ٱنتِقَامٖ٣٧ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلۡ أَفَرَءَيۡتُم مَّا تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ إِنۡ أَرَادَنِيَ ٱللَّهُ بِضُرٍّ هَلۡ هُنَّ كَٰشِفَٰتُ ضُرِّهِۦٓ أَوۡ أَرَادَنِي بِرَحۡمَةٍ هَلۡ هُنَّ مُمۡسِكَٰتُ رَحۡمَتِهِۦۚ قُلۡ حَسۡبِيَ ٱللَّهُۖ عَلَيۡهِ يَتَوَكَّلُ ٱلۡمُتَوَكِّلُونَ٣٨ قُلۡ يَٰقَوۡمِ ٱعۡمَلُواْ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمۡ إِنِّي عَٰمِلٞۖ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٣٩ مَن يَأۡتِيهِ عَذَابٞ يُخۡزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيۡهِ عَذَابٞ مُّقِيمٌ٤٠ ﴾ [الزمر: ۳۲-۴۰]
(۳۲) و هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که شریک و همسر و فرزند را که سزاوار الله نیست به او تعالی نسبت میدهد، و هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که وحیی را که رسولالله ج آورده تکذیب میکند. آیا پناهگاه و مسکنِ کافران به الله، و به آنچه رسولش آورده است در جهنم نیست؟! آری، بهراستیکه پناهگاه و مسکن آنها در جهنم است.
الله پس از بیان دروغگوی تکذیب کننده، راستگوی تصدیق کننده را بیان کرد و فرمود:
(۳۳) و کسی از پیامبران ‡ و غیر آنها که در اقوال و افعالش راستی آوَرَد، و به مقتضای آن عمل کند، اینها همان پرهیزگاران واقعی هستند. همان کسانیکه از امر پروردگارشان فرمانبرداری میکنند، و نهی او تعالی را ترک میکنند.
(۳۴) آنچه از خوشیهای همیشگی که میخواهند نزد پروردگارشان دارند. این پاداش کسانی است که با آفریدگارشان و بندگانش نیکوکاری کردند.
(۳۵) تا الله بدترین گناهی را که در دنیا انجام میدادند، بهسبب توبهشان از آن، و بازگشتشان بهسوی پروردگارشان، از آنها بزداید، و پاداش آنها را بر حسب نیکوترین عمل صالحی که انجام میدادند به آنها بدهد.
(۳۶) آیا الله برای بندهاش محمد ج در امر دین و دنیای او، و بازداشتن دشمنش از او، کافی نیست؟! آری، بهراستیکه او تعالی برایش کافی است، و – ای رسول- بهسبب جهل و نادانی خویش، تو را از نمادهایی که آنها را به جای الله عبادت میکنند میترسانند از اینکه آسیبی به تو برسانند، و هرکسکه الله دست از یاریاش بکشد و او را به هدایت توفیق ندهد، هیچ هدایتگری ندارد که او را هدایت کند و توفیق دهد.
(۳۷) و هرکسکه الله او را به هدایت توفیق دهد هیچ گمراه کنندهای نیست که بتواند او را گمراه سازد. آیا الله ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و ذات انتقامگیرنده از کسیکه به او کفر ورزد و از او نافرمانی کند نیست؟! آری بهراستیکه او ذاتی شکست ناپذیر و انتقامگیر است.
(۳۸) و - ای رسول- اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است؟ بهطور قطع خواهند گفت: الله آنها را آفریده است. برای اظهار ناتوانی معبودهایشان به آنها بگو: از این نمادهایی که آنها را به جای الله عبادت میکنید، به من خبر دهید، اگر الله بخواهد آسیبی به من برساند آیا مالک برطرف کردن آسیب او از من هستند؟! یا اگر پروردگارم بخواهد رحمتی از جانب خویش به من ببخشاید آیا میتوانند رحمت او را از من بازدارند؟! به آنها بگو: الله به تنهایی، برایم کافی است، در تمام کارهایم بر او توکل کردم، و توکلکنندگان باید فقط بر او توکل میکنند.
(۳۹) - ای رسول- بگو: ای قوم من، بر شرک به الله که برای خودتان پسندیدید عمل کنید، من نیز بر دعوت به توحید الله، و اخلاص عبادت برای او تعالی که پروردگارم مرا به آن فرمان داده است عمل میکنم، بهزودی از سرانجام هر (یک از این دو) روش آگاه خواهید شد.
(۴۰) بهزودی خواهید دانست که عذاب در دنیا به چه کسی میرسد و او را خوار و پست میگرداند، و عذاب همیشگی در آخرت که نه قطع میشود، و نه پایان مییابد بر او نازل میشود.
برخی فواید آیات:
• خطرناک بودن زیاد افترا بر الله و نسبت دادن آنچه که سزاوار او تعالی یا شریعتش نیست به او سبحانه.
• ثبوت محافظت رسول ج توسط الله از اینکه دشمنانش آسیبی به او برسانند.
• اقرار به توحید ربوبیت به تنهایی بدون توحید الوهیت، انسان را از عذاب جهنم نجات نمیدهد.
﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ لِلنَّاسِ بِٱلۡحَقِّۖ فَمَنِ ٱهۡتَدَىٰ فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيۡهَاۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِوَكِيلٍ٤١ ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ حِينَ مَوۡتِهَا وَٱلَّتِي لَمۡ تَمُتۡ فِي مَنَامِهَاۖ فَيُمۡسِكُ ٱلَّتِي قَضَىٰ عَلَيۡهَا ٱلۡمَوۡتَ وَيُرۡسِلُ ٱلۡأُخۡرَىٰٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمًّىۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٤٢ أَمِ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ شُفَعَآءَۚ قُلۡ أَوَلَوۡ كَانُواْ لَا يَمۡلِكُونَ شَيۡٔٗا وَلَا يَعۡقِلُونَ٤٣ قُل لِّلَّهِ ٱلشَّفَٰعَةُ جَمِيعٗاۖ لَّهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ ثُمَّ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٤٤ وَإِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَحۡدَهُ ٱشۡمَأَزَّتۡ قُلُوبُ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِۖ وَإِذَا ذُكِرَ ٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦٓ إِذَا هُمۡ يَسۡتَبۡشِرُونَ٤٥ قُلِ ٱللَّهُمَّ فَاطِرَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ عَٰلِمَ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ أَنتَ تَحۡكُمُ بَيۡنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ٤٦ وَلَوۡ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ مَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا وَمِثۡلَهُۥ مَعَهُۥ لَٱفۡتَدَوۡاْ بِهِۦ مِن سُوٓءِ ٱلۡعَذَابِ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ وَبَدَا لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مَا لَمۡ يَكُونُواْ يَحۡتَسِبُونَ٤٧ ﴾ [الزمر: ۴۱-۴۷]
(۴۱) - ای رسول- به تحقیق که ما قرآن را برای مردم به حق بر تو نازل کردیم تا آنها را انذار دهی، و هرکس هدایت یابد سود هدایت او فقط به خودش بازمیگردد، زیرا هدایت او سودی به الله نمیرساند؛ و او تعالی از آن بینیاز است، و هرکس گمراه شود، زیان گمراهیاش فقط بر خود او است، و گمراهی او زیانی به الله سبحانه نمیرساند، تو بر آنها گماشته نشدهای تا آنها را به هدایت مجبور سازی، و جز تبلیغ آنچه به ابلاغش فرمان یافتهای برعهدۀ تو نیست.
(۴۲) الله ذاتی است که ارواح را در پایان اجلهایشان قبض میکند، و هنگام خواب، ارواحی را که اجل آنها فرا نرسیده قبض میکند، آنگاه آنهایی را که به مرگشان حکم کرده است نگاه میدارد، و ارواحی را که هنوز بر مرگشان حکم نکرده است تا زمانیکه در علم او سبحانه مشخص است بازمیگرداند، بهراستی برای مردمیکه میاندیشند در این قبض و بازگردانیدن و میراندن و زنده کردن دلایلی است بر اینکه ذاتیکه این کارها را انجام میدهد بر برانگیختن مردم پس از مرگشان برای حسابرسی و جزا توانا است.
(۴۳) به تحقیق که مشرکان از میان نمادهایشان شفاعتگرانی گرفتهاند که به جای الله از آنها منفعت را امید دارند، - ای رسول- به آنها بگو: آیا آنها را به عنوان شفاعتگر میگیرید حتی اگر نه برای شما و نه برای خودشان اختیار هیچچیزی را نداشته باشند، و نیندیشند؛ چون آنها جمادات کری هستند که نه سخن میگویند، نه میشنوند، نه میبینند، نه سود میرسانند، و نه زیان میرسانند؟!
(۴۴) - ای رسول- به این مشرکان بگو: تمام شفاعتها فقط از آنِ الله است، و نزد او هیچکس شفاعت نمیکند مگر به اذن او، و شفاعت نمیشود مگر برای کسیکه الله از او راضی باشد. فرمانروایی آسمانها و زمین فقط برای او است، سپس در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او بازگردانیده میشوید، آنگاه شما را در قبال اعمالتان جزا میدهد.
(۴۵) و هرگاه الله به تنهایی یاد شود دلهای مشرکانی که به آخرت و رستاخیز و حساب و جزای آن ایمان ندارند رویگردان میشود، و هرگاه نمادهایی که آنها را به جای الله عبادت میکنند یاد شوند بهناگاه شاد و مسرور میگردند.
(۴۶) - ای رسول- بگو: بارالها ای آفریدگار آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی، ای دانای آنچه نهان و آنچه آشکار است، و ذرهای از آن بر تو پوشیده نمیماند، تو به تنهایی در روز قیامت میان بندگانت در آنچه که در دنیا اختلاف میورزیدند داوری میکنی، و راستگو را از یاوهگو، و خوشبخت را از بدبخت مشخص میسازی.
(۴۷) و اگر تمام افراد و اموال روی زمین برای کسانیکه با شرک و گناهان به خودشان ستم کردهاند باشد، بهطور قطع آنها را برای رهایی خویش از عذاب سختی که پس از رستاخیز مشاهده کردهاند میدهند، اما چنین امکانی برایشان فراهم نیست، و به فرض که چنین امکانی برایشان وجود داشته باشد از آنها پذیرفته نمیشود، و عذابهایی گوناگونی که انتظارش را نداشتند از جانب الله برایشان آشکار میگردد.
برخی فواید آیات:
• خواب و بیداری دو درس روزانه برای شناساندن مرگ و رستاخیز هستند.
• هرگاه الله به تنهایی نزد کافران یاد شود دلتنگ و اندوهگین میشوند؛ زیرا از آنچه که الله به آن فرمان داده و از آنچه از آن نهی کرده است یادآوری میشوند درحالیکه از تمام این موارد رویگردان هستند.
• کافر در روز قیامت خودش را در برابر تمام دارایی خویش که در دنیا با آنها بخل میورزید بازخرید میکند، اما هرگز از او پذیرفته نخواهد شد.
﴿وَبَدَا لَهُمۡ سَئَِّاتُ مَا كَسَبُواْ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٤٨ فَإِذَا مَسَّ ٱلۡإِنسَٰنَ ضُرّٞ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلۡنَٰهُ نِعۡمَةٗ مِّنَّا قَالَ إِنَّمَآ أُوتِيتُهُۥ عَلَىٰ عِلۡمِۢۚ بَلۡ هِيَ فِتۡنَةٞ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٤٩ قَدۡ قَالَهَا ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٥٠ فَأَصَابَهُمۡ سَئَِّاتُ مَا كَسَبُواْۚ وَٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡ هَٰٓؤُلَآءِ سَيُصِيبُهُمۡ سَئَِّاتُ مَا كَسَبُواْ وَمَا هُم بِمُعۡجِزِينَ٥١ أَوَ لَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٥٢ ۞قُلۡ يَٰعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ أَسۡرَفُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ لَا تَقۡنَطُواْ مِن رَّحۡمَةِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَغۡفِرُ ٱلذُّنُوبَ جَمِيعًاۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٥٣ وَأَنِيبُوٓاْ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ وَأَسۡلِمُواْ لَهُۥ مِن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَكُمُ ٱلۡعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ٥٤ وَٱتَّبِعُوٓاْ أَحۡسَنَ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَكُمُ ٱلۡعَذَابُ بَغۡتَةٗ وَأَنتُمۡ لَا تَشۡعُرُونَ٥٥ أَن تَقُولَ نَفۡسٞ يَٰحَسۡرَتَىٰ عَلَىٰ مَا فَرَّطتُ فِي جَنۢبِ ٱللَّهِ وَإِن كُنتُ لَمِنَ ٱلسَّٰخِرِينَ٥٦ ﴾ [الزمر: ۴۸-۵۶]
(۴۸) و شرک و گناهانی که مرتکب شدهاند برایشان آشکار میگردد، و همان عذابی آنها را فرا میگیرد که وقتی در دنیا از آن ترسانده میشدند به تمسخر و ریشخند میگرفتند.
(۴۹) و هرگاه بیماری یا فقر و آسیبی دیگر مانند آن به انسان کافر برسد ما را در دعا میخواند تا آسیبی را که به او رسیده از او بزداییم، اما وقتی نعمت سلامتی یا مال به او عطا کنیم این کافر میگوید: جز این نیست که الله این نعمت را به این سبب که میدانست من استحقاقش را دارم به من عطا کرد، اما در واقع این امر، سبب آزمایش و نزدیک کردن تدریجی او بهسوی عذاب است، اما بیشتر کافران این موضوع را نمیدانند؛ از این رو به آنچه الله بر آنها بخشیده است فریب میخورند.
(۵۰) این سخن را کافرانِ پیش از اینها نیز گفتهاند، اما اموال و جایگاههایی را که به دست میآوردند ذرهای آنها را بینیاز نساخت.
(۵۱) و مجازات شرک و گناهانی که انجام دادند به آنها رسید، و کسانی از این حاضران نیز که با شرک و گناهان بر خودشان ستم روا میدارند بهزودی همانند گذشتگان، مجازات بدیهایی را که کسب کردهاند به آنها خواهد رسید، و هرگز نخواهند توانست از الله بگریزند و بر او چیره نخواهند شد.
(۵۲) آیا این مشرکان آن سخنان را گفتهاند، و ندانستهاند که الله رزق و روزی را برای هرکس بخواهد به منظور آزمایش او میگشاید که: آیا سپاسگزاری میکند یا ناسپاسی؟! و آن را برای هرکس بخواهد به هدف آزمایش او تنگ میگرداند که: آیا شکیبایی میکند یا بر تقدیر الله خشم میگیرد؟! بهراستیکه در این ایجاد گشایش و تنگ گردانیدن روزی دلالتهایی است بر تدبیر الله برای مردمی که ایمان میآورند؛ زیرا آنها هستند که از راهنماییها سود میبرند، اما کافران بر آنها میگذرند و از آنها روی میگردانند.
(۵۳) - ای رسول- به آن بندگانم که در شرک به الله و ارتکاب گناهان از حد گذشتهاند بگو: از رحمت الله، و آمرزش گناهان توسط او، نومید نباشید، که الله تمام گناهان را برای کسیکه بهسوی او توبه کند میآمرزد؛ زیرا او تعالی نسبت به گناهان توبهکاران بسیار آمرزنده، و با آنها بسیار مهربان است.
(۵۴) با توبه و اعمال صالح بهسوی پروردگارتان بازگردید، و از او فرمانبرداری کنید، قبل از اینکه عذاب روز قیامت شما را فراگیرد و آنگاه هیچیک از نمادها یا افراد خانوادهتان را نیابید که شما را با نجات دادن از جهنم یاری رساند.
(۵۵) و از قرآن که نیکوترین چیزی است که پروردگارتان بر رسولش فرستاده است پیروی کنید، پس به اوامرش عمل کنید، و از نواهیاش اجتناب کنید، پیش از اینکه عذاب ناگهانی و درحالیکه آن را احساس نمیکنید تا با توبه برای آن آماده شوید شما را فرا گیرد.
(۵۶) این کار را انجام دهید تا مبادا کسی از شدت پیشمانی در روز قیامت بگوید: بر کوتاهی در حق الله بهسبب کفر و گناهانی که مرتکب شدم، و بهسبب اینکه مؤمنان و اطاعت کنندگان را مسخره میکردم پشیمان هستم.
برخی فواید آیات:
• بخشیدن نعمت بر کافر، سبب نزدیک کردن تدریجی او بهسوی عذاب است.
• گستردگی رحمت الله به مخلوقاتش.
• پشیمانی سودمند آن است که در دنیا انجام شود، و توبۀ نصوح را به دنبال داشته باشد.
﴿أَوۡ تَقُولَ لَوۡ أَنَّ ٱللَّهَ هَدَىٰنِي لَكُنتُ مِنَ ٱلۡمُتَّقِينَ٥٧ أَوۡ تَقُولَ حِينَ تَرَى ٱلۡعَذَابَ لَوۡ أَنَّ لِي كَرَّةٗ فَأَكُونَ مِنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٥٨ بَلَىٰ قَدۡ جَآءَتۡكَ ءَايَٰتِي فَكَذَّبۡتَ بِهَا وَٱسۡتَكۡبَرۡتَ وَكُنتَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٥٩ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ تَرَى ٱلَّذِينَ كَذَبُواْ عَلَى ٱللَّهِ وُجُوهُهُم مُّسۡوَدَّةٌۚ أَلَيۡسَ فِي جَهَنَّمَ مَثۡوٗى لِّلۡمُتَكَبِّرِينَ٦٠ وَيُنَجِّي ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ بِمَفَازَتِهِمۡ لَا يَمَسُّهُمُ ٱلسُّوٓءُ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٦١ ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ٦٢ لَّهُۥ مَقَالِيدُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٦٣ قُلۡ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَأۡمُرُوٓنِّيٓ أَعۡبُدُ أَيُّهَا ٱلۡجَٰهِلُونَ٦٤ وَلَقَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ لَئِنۡ أَشۡرَكۡتَ لَيَحۡبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٦٥ بَلِ ٱللَّهَ فَٱعۡبُدۡ وَكُن مِّنَ ٱلشَّٰكِرِينَ٦٦ وَمَا قَدَرُواْ ٱللَّهَ حَقَّ قَدۡرِهِۦ وَٱلۡأَرۡضُ جَمِيعٗا قَبۡضَتُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَٱلسَّمَٰوَٰتُ مَطۡوِيَّٰتُۢ بِيَمِينِهِۦۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٦٧ ﴾ [الزمر: ۵۷-۶۷]
(۵۷) یا به تقدیر استدلال کند، و بگوید: اگر الله مرا توفیق داده بود بهطور قطع از پرهیزگاران او بودم؛ و اوامرش را اجرا، و از نواهیاش اجتناب میکردم.
(۵۸) یا آنگاه که عذاب را مشاهده میکند آرزوکنان بگوید: کاش امکان بازگشت به دنیا برایم فراهم بود تا بهسوی الله توبه میکردم، و از نیکوکاران میشدم.
(۵۹) امر اینگونه نیست که آرزوی هدایت را گمان کردی، زیرا آیات من نزدت آمدند اما آنها را تکذیب کردی و تکبر ورزیدی، و از کافران به الله و آیات و رسولانش بودی.
(۶۰) و روز قیامت چهرههای کسانی را که به دروغ شریک و فرزند به الله نسبت دادهاند به عنوان نشانۀ بدبختیشان سیاه میبینی، آیا جایگاه متکبران بر ایمان به الله و رسولانش در جهنم نیست؟! آری، بهراستیکه جایگاه آنها در جهنم است.
(۶۱) و الله کسانی را که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردهاند با وارد نمودن به مکان رستگاریشان یعنی بهشت از عذاب میرهاند؛ نه عذاب به آنها میرسد، و نه بر بهره دنیوی که از دست دادهاند اندوهگین میشوند.
(۶۲) الله آفریدگار هر چیزی است، و هیچ آفریدگاری جز او نیست، و او بر هر چیزی نگهبان است، و ادارۀ هر چیزی به دست او است، و آن را هرگونه که بخواهد به کار میاندازد.
(۶۳) کلیدهای گنجینههای نعمتهای آسمانها و زمین فقط برای او است، که آن را به هرکس بخواهد میبخشد، و آن را از هرکس بخواهد بازمیدارد، و کسانیکه به آیات الله کفر ورزیدهاند بهسبب محروم ماندن از ایمان در زندگی دنیایی، و بهسبب ورود به جهنم در آخرت که برای همیشه در آن میمانند، همان زیانکاران هستند.
(۶۴) - ای رسول- به این مشرکان که از تو میخواهند نمادهایشان را عبادت کنی بگو: - ای جاهلان به پروردگارتان- آیا به من دستور میدهید که غیر الله را عبادت کنم؟! جز اللهِ یگانه، هیچکس سزاوار عبادت نیست، پس هرگز غیر او را عبادت نمیکنم.
(۶۵) و –ای رسول- به تحقیق که الله به تو و به رسولان پیش از تو وحی کرده است که: اگر دیگران را همراه الله عبادت کنی بهطور قطع پاداش اعمال صالح تو نابود میشود، و بهطور قطع در دنیا با تباهی دین، و در آخرت با عذاب، از زیانکاران خواهی بود.
(۶۶) بلکه تنها الله را عبادت کن، و هیچکس را با او شریک مگردان، و از سپاسگزاران او تعالی در قبال نعمتهایی که بر تو بخشیده است باش.
(۶۷) و مشرکان، الله را آنگونه که سزاوار بزرگیاش است بزرگ نشمردهاند چون مخلوقات ضعیف و ناتوانش را با او شریک قرار دادند، و از قدرت الله که یکی از مظاهرش این است که زمین با کوهها و درختان و رودها و دریاهایی که در آن است در روز قیامت در قبضۀ او است، و تمام آسمانهای هفتگانه با دست راست او تعالی در هم پیچیده میشود، غافل ماندهاند. الله از آنچه مشرکان میگویند و به آن باور دارند منزه و پاک و برتر است.
برخی فواید آیات:
• غرور، اخلاقی نکوهیده و نامبارک است که از رسیدن به حق محروم میسازد.
• سیاهی چهرهها در روز قیامت نشانۀ بدبختی صاحبانشان است.
• شرک تمام اعمال صالح را تباه میسازد.
﴿وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُۖ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخۡرَىٰ فَإِذَا هُمۡ قِيَامٞ يَنظُرُونَ٦٨ وَأَشۡرَقَتِ ٱلۡأَرۡضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ ٱلۡكِتَٰبُ وَجِاْيٓءَ بِٱلنَّبِيِّۧنَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَقُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡحَقِّ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٦٩ وَوُفِّيَتۡ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِمَا يَفۡعَلُونَ٧٠ وَسِيقَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِلَىٰ جَهَنَّمَ زُمَرًاۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوهَا فُتِحَتۡ أَبۡوَٰبُهَا وَقَالَ لَهُمۡ خَزَنَتُهَآ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ يَتۡلُونَ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِ رَبِّكُمۡ وَيُنذِرُونَكُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَاۚ قَالُواْ بَلَىٰ وَلَٰكِنۡ حَقَّتۡ كَلِمَةُ ٱلۡعَذَابِ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٧١ قِيلَ ٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ٧٢ وَسِيقَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ رَبَّهُمۡ إِلَى ٱلۡجَنَّةِ زُمَرًاۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوهَا وَفُتِحَتۡ أَبۡوَٰبُهَا وَقَالَ لَهُمۡ خَزَنَتُهَا سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمۡ طِبۡتُمۡ فَٱدۡخُلُوهَا خَٰلِدِينَ٧٣ وَقَالُواْ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي صَدَقَنَا وَعۡدَهُۥ وَأَوۡرَثَنَا ٱلۡأَرۡضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ ٱلۡجَنَّةِ حَيۡثُ نَشَآءُۖ فَنِعۡمَ أَجۡرُ ٱلۡعَٰمِلِينَ٧٤ ﴾ [الزمر: ۶۸-۷۴]
(۶۸) روزیکه فرشتۀ موظف به دمیدن در صور میدمد، تمام کسانیکه در آسمانها و زمین هستند میمیرند، سپس این فرشته بار دوم برای رستاخیز در صور میدمد، بهناگاه تمام زندگان برپا میایستند و مینگرند که الله چه کاری با آنها انجام خواهد داد.
(۶۹) و زمین با نور تجلی پروردگار نیرومند برای داوری بین بندگان روشن میگردد، و نامههای اعمال مردم گشوده میشود، و پیامبران آورده میشوند، و امت محمد ج آورده میشوند تا به نفع پیامبران علیه اقوامشان گواهی دهند، و الله عادلانه میان همگی آنها داوری میکند، و در آن روز به آنها ستم روا نمیرود، یعنی بر بدی هیچ انسانی افزوده نمیشود، و از نیکیاش کاسته نمیگردد.
(۷۰) و الله جزای هرکسی را، بر اساس عملش که خیر باشد یا شر، بهطور کامل میدهد، و الله از آنچه انجام میدهند آگاهتر است، و ذرهای از کارهای خیر و شرشان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی در این روز آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
(۷۱) و فرشتگان، کافران به الله را گروه گروه خوارکنان بهسوی جهنم میرانند، تا اینکه به جهنم برسند فرشتگان نگهبان جهنم که بر آن گماشته شدهاند درهای جهنم را برایشان میگشایند، و با توبیخ اینگونه از آنها استقبال میکنند: آیا رسولانی از جنس خودتان نزدتان نیامدند تا آیات نازل شدۀ پروردگارتان به شما را برایتان بخوانند، و شما را از دیدار روز قیامت، بهسبب عذاب سختی که دارد بترسانند؟! کافران با اقرار علیه خودشان میگویند: آری، تمام این موارد حاصل شده است، اما فرمان عذاب بر کافران واجب گردید، و ما از کافران بودیم.
(۷۲) برای خوار کردن و نومید کردن آنها از رحمت الله و خروج از جهنم به آنها گفته میشود: از درهای جهنم وارد شوید و برای همیشه در آن بمانید، و جایگاه متکبران و برتریجویان بر حق، چه بد و زشت است.
(۷۳) و فرشتگان ‡ با نرمی، مؤمنان را که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردهاند گروه گروه گرامی داشته بهسوی بهشت میبرند، تا اینکه به بهشت برسند. درهای بهشت به رویشان گشوده میشود، و فرشتگان گماشتهشدۀ به بهشت به آنها میگویند: بر شما از هر آسیب و هرچیزیکه نمیپسندید سلامتی باد، دلها و اعمالتان پاک شدهاند، پس به بهشت درآیید و برای همیشه در آن بمانید.
(۷۴) و مؤمنان وقتی به بهشت درآیند میگویند: تمام ستایشها از آنِ الله است که وعدهای را که بر زبان رسولانش به ما داده بود محقق گردانید، چون به ما وعده داده بود که ما را به بهشت درمیآورد، و زمین بهشت را برایمان به میراث داد، که در هر مکانی از آن که بخواهی جای میگیریم، پس چه نیکوست پاداش عاملانی که اعمال صالح را در جستجوی وجه پروردگارشان انجام میدهند.
برخی فواید آیات:
• ثبوت دو بار دمیده شدن در صور.
• بیان خواری و ذلتی که کافران با آن روبهرو میشوند، و بزرگداشتی که مؤمنان با آن استقبال میشوند.
• ثبوت جاودانگی کافران در جهنم، و جاودانگی مؤمنان در نعمتهای بهشتی.
• عمل پاکیزه جزای پاکیزه را به جای میگذارد.
﴿وَتَرَى ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ حَآفِّينَ مِنۡ حَوۡلِ ٱلۡعَرۡشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡۚ وَقُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡحَقِّۚ وَقِيلَ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٧٥ ﴾ [الزمر: ۷۵]
(۷۵) و فرشتگان ‡ در این روز مشهود گرداگرد عرش حلقه میزنند، و الله را از آنچه سزاوارش نیست و کافران آن را به زبان میآورند منزه و پاک برمیشمارند، و الله میان تمام مخلوقات به عدالت داوری میکند، آنگاه هرکس را بخواهد گرامی میدارد و هرکس را بخواهد عذاب میکند، و گفته میشود: تمام ستایشها از آنِ الله پروردگار مخلوقات است بهسبب قضاوتی که در آن برای بندگان مؤمن خویش رحمت، و برای بندگان کافر خویش عذاب را حکم کرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ٢ غَافِرِ ٱلذَّنۢبِ وَقَابِلِ ٱلتَّوۡبِ شَدِيدِ ٱلۡعِقَابِ ذِي ٱلطَّوۡلِۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ إِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ٣ مَا يُجَٰدِلُ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَلَا يَغۡرُرۡكَ تَقَلُّبُهُمۡ فِي ٱلۡبِلَٰدِ٤ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَٱلۡأَحۡزَابُ مِنۢ بَعۡدِهِمۡۖ وَهَمَّتۡ كُلُّ أُمَّةِۢ بِرَسُولِهِمۡ لِيَأۡخُذُوهُۖ وَجَٰدَلُواْ بِٱلۡبَٰطِلِ لِيُدۡحِضُواْ بِهِ ٱلۡحَقَّ فَأَخَذۡتُهُمۡۖ فَكَيۡفَ كَانَ عِقَابِ٥ وَكَذَٰلِكَ حَقَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّهُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ٦ ٱلَّذِينَ يَحۡمِلُونَ ٱلۡعَرۡشَ وَمَنۡ حَوۡلَهُۥ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَيُؤۡمِنُونَ بِهِۦ وَيَسۡتَغۡفِرُونَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْۖ رَبَّنَا وَسِعۡتَ كُلَّ شَيۡءٖ رَّحۡمَةٗ وَعِلۡمٗا فَٱغۡفِرۡ لِلَّذِينَ تَابُواْ وَٱتَّبَعُواْ سَبِيلَكَ وَقِهِمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ٧ ﴾ [غافر: ۱-۷]
برخی مقاصد سوره:
درمان مجادله کنندگانِ در آیات الله از طریق گفتگو و دعوت آنها به بازگشت بهسوی حق.
تفسیر:
(۱) ﴿حمٓ١ ﴾ [غافر: ۱] سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) قرآن از جانب الله، ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و نسبت به مصالح بندگانش بسیار دانا است بر رسولش محمد ج نازل شده است.
(۳) ذاتیکه آمرزندۀ گناهان، پذیرندۀ توبۀ کسانی از بندگانش که بهسوی او توبه کنند، سخت کیفر برای کسانیکه از گناهانشان توبه نکردهاند و بخشنده و مهربان است. هیچ معبود برحقی جز او نیست، بازگشت بندگان در روز قیامت فقط بهسوی او است، و آنها را به آنچه که سزاوارش هستند جزا میدهد.
(۴) هیچکس در آیات الله که بر یگانگی او تعالی و راستی رسولانش دلالت دارند ستیزهجویی نمیکند مگر کسانیکه بهسبب تباهی عقلهایشان به الله کفر ورزیدهاند، پس بر آنها اندوه مدار، روزی و نعمتهای گستردهای که دارند نباید تو را بفریبد، زیرا مهلتی که به آنها داده میشود برای نزدیک کردن تدریجی بهسوی عذاب و فریب دادن آنها است.
(۵) پیش از اینها قوم نوح به تکذیب پرداختهاند، و گروههایی که قبل از اینها و پس از قوم نوح آمدهاند، یعنی عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب مَدیَن، و فرعون تکذیب کردهاند، و هر یک از امتها قصد رسولشان را کردند تا او را بگیرند و به قتل برسانند، و به باطل خویش جدال کردند تا حق را با آن از بین ببرند، و تمام این امتها را فرو گرفتم. پس بیندیش که کیفر من برایشان چگونه بوده است، به تحقیق که کیفری سخت بوده است.
(۶) و همانگونه که الله به نابود کردن تمام امتهای تکذیب کننده فرمان داد، - ای رسول- این فرمان پروردگارت بر کسانیکه کفر ورزیدهاند واجب شده که ساکنان جهنم باشند.
(۷) - ای رسول- فرشتگانی که عرش پروردگارت را برمیدارند، و فرشتگانی که گرداگرد آن هستند، پروردگارشان را از آنچه که سزاوارش نیست منزه میشمارند، و به او ایمان میآورند، و در طلب آمرزش برای کسانیکه به الله ایمان آوردهاند، اینگونه دعا میکنند: ای پروردگار ما، علم و مهربانی تو همهچیز را فرا گرفته است، پس کسانی را که از گناهانشان توبه کرده، و از دین تو پیروی کردهاند، ببخشای و از رسیدن آتش به آنها محافظت کن.
برخی فواید آیات:
• جمع میان تشویق در رحمت الله، و ترساندن از سختی عذاب او تعالی: روشی نیکوست.
• ستایش الله با توحید او تعالی و تسبیح به حمد او تعالی یکی از آداب دعا است.
• بزرگداشت مؤمن نزد الله؛ چون فرشتگان را بر آن داشته تا برای او طلب آمرزش کنند.
﴿رَبَّنَا وَأَدۡخِلۡهُمۡ جَنَّٰتِ عَدۡنٍ ٱلَّتِي وَعَدتَّهُمۡ وَمَن صَلَحَ مِنۡ ءَابَآئِهِمۡ وَأَزۡوَٰجِهِمۡ وَذُرِّيَّٰتِهِمۡۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٨ وَقِهِمُ ٱلسَّئَِّاتِۚ وَمَن تَقِ ٱلسَّئَِّاتِ يَوۡمَئِذٖ فَقَدۡ رَحِمۡتَهُۥۚ وَذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُنَادَوۡنَ لَمَقۡتُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُ مِن مَّقۡتِكُمۡ أَنفُسَكُمۡ إِذۡ تُدۡعَوۡنَ إِلَى ٱلۡإِيمَٰنِ فَتَكۡفُرُونَ١٠ قَالُواْ رَبَّنَآ أَمَتَّنَا ٱثۡنَتَيۡنِ وَأَحۡيَيۡتَنَا ٱثۡنَتَيۡنِ فَٱعۡتَرَفۡنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلۡ إِلَىٰ خُرُوجٖ مِّن سَبِيلٖ١١ ذَٰلِكُم بِأَنَّهُۥٓ إِذَا دُعِيَ ٱللَّهُ وَحۡدَهُۥ كَفَرۡتُمۡ وَإِن يُشۡرَكۡ بِهِۦ تُؤۡمِنُواْۚ فَٱلۡحُكۡمُ لِلَّهِ ٱلۡعَلِيِّ ٱلۡكَبِيرِ١٢ هُوَ ٱلَّذِي يُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُنَزِّلُ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ رِزۡقٗاۚ وَمَا يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَن يُنِيبُ١٣ فَٱدۡعُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡكَٰفِرُونَ١٤ رَفِيعُ ٱلدَّرَجَٰتِ ذُو ٱلۡعَرۡشِ يُلۡقِي ٱلرُّوحَ مِنۡ أَمۡرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ لِيُنذِرَ يَوۡمَ ٱلتَّلَاقِ١٥ يَوۡمَ هُم بَٰرِزُونَۖ لَا يَخۡفَىٰ عَلَى ٱللَّهِ مِنۡهُمۡ شَيۡءٞۚ لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَۖ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ١٦ ﴾ [غافر: ۸-۱۶]
(۸) و فرشتگان ‡ میگویند: ای پروردگار ما، مؤمنان را به بهشتهای جاویدانی که به آنها وعده دادهای که آنها را در آن وارد میکنی داخل کن، و همراه آنها از میان پدران و همسران و فرزندانشان، کسانی را که عمل صالح انجام دادهاند داخل کن. در حقیقت تو ذات شکست ناپذیری هستی که هیچکس بر تو چیره نمیشود، و در تقدیر و تدبیر خویش بسیار دانا هستی.
(۹) و آنها را از اعمال بدشان نگاه دار و در قبال این اعمال آنها را عذاب نکن، و هرکس که تو او را از کیفر بر اعمال بدش محافظت کنی به تحقیق که به او رحم کردهای. این محافظت از عذاب، و رحمت با درآوردن به بهشت، همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمیکند.
(۱۰) همانا کسانیکه به الله و رسولانش کفر ورزیدهاند در روز قیامت آنگاه که به جهنم درآورده میشوند و بر خودشان انتقاد و نفرین میکنند اینگونه ندا زده میشوند: به تحقیق که شدت خشم الله برایتان بزرگتر از شدت خشم شما بر خودتان است چون در دنیا به ایمان بهسوی الله فرا خوانده میشدید اما به او کفر میورزیدید، و معبودهایی همراه او تعالی میگرفتید.
(۱۱) و کافران آنگاه که اقرار و توبهشان سودی نمیرساند با اقرار به گناهانشان میگویند: ای پروردگار ما، ما را دو بار میراندی آنگاه که عدم بودیم و ما را پدید آوردی، سپس ما را میراندی، و با پدید آوردن ما از عدم، و زنده گردانیدن ما برای رستاخیز، دو بار ما را زنده گردانیدی، و به گناهانمان که مرتکب شدهایم اعتراف کردیم، آیا برای خروج از جهنم راهی هست که آن را بپیماییم و به زندگی بازگردیم تا اعمال صالح انجام دهیم، و از ما راضی شوی؟!
(۱۲) این عذاب که در آن قرار دارید به آن سبب است که وقتی الله به تنهایی در دعا فرا خوانده میشد و هیچکس با او شریک قرار داده نمیشد به او کفر میورزیدید و شریکانی برایش قرار میدادید، و هرگاه شریکی همراه الله عبادت میشد ایمان میآوردید، پس حکم فقط از آنِ الله است، که به ذات و تقدیر و قدرت خویش برتر است، و ذات بسیار بزرگی است که همهچیز از او پایینتر هستند.
(۱۳) الله همان ذاتی است که نشانههایش را در جهان و در خودتان به شما مینمایاند؛ تا شما را بر قدرت و یگانگی او تعالی راهنمایی کنند، و آب باران را از آسمان بر شما فرو میفرستد تا سبب ایجاد گیاهان و محصولات و سایر مواردی که از آنها روزی داده میشوید باشد، و فقط کسی از آیات الله پند میپذیرد که توبهکنان و خالصانه بهسوی او بازگردد.
(۱۴) پس –ای مؤمنان- درحالیکه طاعت و دعا را برای الله خالص گردانیدهاید و به او شرک نورزیدهاید او را در دعا بخوانید، هر چند کافران این کار را نپسندند و از این کار به خشم آیند.
(۱۵) و فقط او سزاوار است که دعا و طاعت برایش خالص گردانیده شود؛ زیرا برخلاف تمام مخلوقاتش درجاتی والا دارد، و صاحب عرش بزرگ است. وحی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد میفرستد تا هم خودشان بیدار شوند و هم دیگران را بیدار کنند و به این هدف که مردم را از روز قیامت که در آن اولین و آخرین، همگی به هم میپیوندند بترسانند.
(۱۶) روزیکه در میدانی واحد گرد آورده شوند و ظاهر و آشکار گردند، هیچچیز از آنها ، نه خودشان و نه اعمالشان و نه جزایشان، بر الله پوشیده نمیماند، و سوال میشود: امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟! اکنون یک پاسخ بیشتر وجود ندارد؛ فرمانروایی از آنِ الله است که در ذات و صفات و افعالش یگانه است، ذات نیرومندی که بر هر چیزی غلبه دارد، و همهچیز در برابر او فروتن است.
برخی فواید آیات:
• محل پذیرش توبه، زندگی دنیا است.
• نفع اندرز مخصوص بازگشت کنندگان بهسوی پروردگارشان است.
• استقامت مؤمن تحت تأثیر مواضع کافران که دینش را رد میکنند قرار نمیگیرد.
• فروتنی پادشاهان ستمگر و ظالم در برابر الله در روز قیامت.
﴿ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۢ بِمَا كَسَبَتۡۚ لَا ظُلۡمَ ٱلۡيَوۡمَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ١٧ وَأَنذِرۡهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡأٓزِفَةِ إِذِ ٱلۡقُلُوبُ لَدَى ٱلۡحَنَاجِرِ كَٰظِمِينَۚ مَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ حَمِيمٖ وَلَا شَفِيعٖ يُطَاعُ١٨ يَعۡلَمُ خَآئِنَةَ ٱلۡأَعۡيُنِ وَمَا تُخۡفِي ٱلصُّدُورُ١٩ وَٱللَّهُ يَقۡضِي بِٱلۡحَقِّۖ وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَقۡضُونَ بِشَيۡءٍۗ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ٢٠ ۞أَوَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ كَانُواْ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُواْ هُمۡ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗ وَءَاثَارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُ بِذُنُوبِهِمۡ وَمَا كَانَ لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن وَاقٖ٢١ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَانَت تَّأۡتِيهِمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَكَفَرُواْ فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُۚ إِنَّهُۥ قَوِيّٞ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٢٢ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَا وَسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ٢٣ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَقَٰرُونَ فَقَالُواْ سَٰحِرٞ كَذَّابٞ٢٤ فَلَمَّا جَآءَهُم بِٱلۡحَقِّ مِنۡ عِندِنَا قَالُواْ ٱقۡتُلُوٓاْ أَبۡنَآءَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ وَٱسۡتَحۡيُواْ نِسَآءَهُمۡۚ وَمَا كَيۡدُ ٱلۡكَٰفِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ٢٥ ﴾ [غافر: ۱۷-۲۵]
(۱۷) امروز هرکسی در قبال عملی که انجام داده است جزا داده میشود، اگر عملش خیر باشد جزای خیر، و اگر عملش شر باشد جزای شر به او داده میشود، و هیچ ستمی در این روز روا نمیرود؛ زیرا حاکم، همان اللهِ عادل است. بهراستیکه الله برای بندگانش محاسبه کنندهای سریع است؛ چون علم او تعالی بر آنها احاطه دارد.
(۱۸) و - ای رسول- آنها را از روز قیامت بترسان، همین قیامت که نزدیک شده، و آمدنی است، و هر آنچه که آمدنی باشد نزدیک است. در آن روز دلها از ترس زیاد آن بالا میآیند تا اینکه به حلقومهای صاحبانشان میرسند، همان کسانیکه خاموش میشوند و هیچیک از آنها سخن نمیگوید مگر کسیکه الله رحمان به او اجازه دهد، و کسانیکه با شرک و گناهان به خودشان ستم کردهاند نه هیچ دوست و خویشاوندی دارند، و نه هیچ شفاعتگرِ اطاعت شدهای دارند که اگر به فرض به او اجازۀ شفاعت داده شود اطاعت شود.
(۱۹) الله از آنچه که چشمان بینندگان، پنهانی میربایند، و از آنچه که سینهها پنهان میدارند آگاه است، و ذرهای از این موارد بر او پوشیده نمیماند.
(۲۰) و الله به عدالت حکم میکند، و بر هیچکس نه با کاستن از نیکیهایش، و نه با افزودن بر بدیهایش ستم نمیکند، و کسانیکه مشرکان آنها را به جای الله عبادت میکنند به هیچچیز حکم نمیکنند؛ زیرا مالک چیزی نیستند. بهراستیکه الله سخنان بندگانش را میشنود، و نیات و اعمالشان را میبیند، و بهزودی آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۲۱) آیا این مشرکان در زمین نگشتهاند، تا بیندیشند سرانجام امتهای تکذیب کنندۀ پیش از آنها چگونه بوده است. به تحقیق که سرانجام بدی داشتهاند، آن امتها از اینها نیرومندتر بودند، و از طریق ساخت و ساز، آثاری در زمین بر جای گذاشتند که اینها چنین آثاری از خویش بر روی زمین به جا نگذاشتهاند. با این وجود، الله آنها را بهسبب گناهانشان نابود کرد، و هیچ محافظی نداشتند که در برابر عذاب الله از آنها محافظت کند.
(۲۲) تنها سبب رسیدن این عذاب به آنها این بود که رسولانشان از جانب الله دلایل روشن و حجتهای آشکار برایشان میآوردند، اما به الله کفر میورزیدند و رسولانش را تکذیب میکردند، و با وجود نیرویی که داشتند الله آنها را فرو گرفت و نابود کرد. بهراستیکه او سبحانه ذاتی توانا و سختکیفر است برای کسیکه به او کفر ورزد، و رسولانش را تکذیب کند.
وقتی پیامبر ج با تکذیب قومش روبرو شد الله قصۀ موسی ÷ با فرعون را، برای دادن این مژده به او که سرانجام کارش پیروزی است، بیان کرد و فرمود:
(۲۳) و به تحقیق که موسی ÷ را با آیات آشکار، و برهانی قاطع فرستادیم.
(۲۴) بهسوی فرعون و وزیرش هامان و بهسوی قارون، اما گفتند: موسی در این ادعا که فرستادهای است ساحر و دروغگو است.
(۲۵) پس وقتی موسی ÷ برهان دلالت کننده بر راستگویی خویش را آورد فرعون گفت: پسران کسانی را که همراه او ایمان آوردهاند بکشید، و برای تحقیر آنها زنانشان را زنده نگه دارید، و نیرنگ کافران با کم کردن شمار مؤمنان چیزی جز نیرنگی نابود شدنی و از بین رفتنی نیست، که هیچ اثری ندارد.
برخی فواید آیات:
• یادآوری روز قیامت یکی از بزرگترین بازدارندگان از گناهان است.
• احاطۀ علم الله به اعمال نهان و آشکار بندگانش.
• امر به مسافرت در روی زمین برای پندگیری از حال مشرکانی که نابود شدهاند.
﴿وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ ذَرُونِيٓ أَقۡتُلۡ مُوسَىٰ وَلۡيَدۡعُ رَبَّهُۥٓۖ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يُبَدِّلَ دِينَكُمۡ أَوۡ أَن يُظۡهِرَ فِي ٱلۡأَرۡضِ ٱلۡفَسَادَ٢٦ وَقَالَ مُوسَىٰٓ إِنِّي عُذۡتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُم مِّن كُلِّ مُتَكَبِّرٖ لَّا يُؤۡمِنُ بِيَوۡمِ ٱلۡحِسَابِ٢٧ وَقَالَ رَجُلٞ مُّؤۡمِنٞ مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَكۡتُمُ إِيمَٰنَهُۥٓ أَتَقۡتُلُونَ رَجُلًا أَن يَقُولَ رَبِّيَ ٱللَّهُ وَقَدۡ جَآءَكُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ مِن رَّبِّكُمۡۖ وَإِن يَكُ كَٰذِبٗا فَعَلَيۡهِ كَذِبُهُۥۖ وَإِن يَكُ صَادِقٗا يُصِبۡكُم بَعۡضُ ٱلَّذِي يَعِدُكُمۡۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ مُسۡرِفٞ كَذَّابٞ٢٨ يَٰقَوۡمِ لَكُمُ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَ ظَٰهِرِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَمَن يَنصُرُنَا مِنۢ بَأۡسِ ٱللَّهِ إِن جَآءَنَاۚ قَالَ فِرۡعَوۡنُ مَآ أُرِيكُمۡ إِلَّا مَآ أَرَىٰ وَمَآ أَهۡدِيكُمۡ إِلَّا سَبِيلَ ٱلرَّشَادِ٢٩ وَقَالَ ٱلَّذِيٓ ءَامَنَ يَٰقَوۡمِ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُم مِّثۡلَ يَوۡمِ ٱلۡأَحۡزَابِ٣٠ مِثۡلَ دَأۡبِ قَوۡمِ نُوحٖ وَعَادٖ وَثَمُودَ وَٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡۚ وَمَا ٱللَّهُ يُرِيدُ ظُلۡمٗا لِّلۡعِبَادِ٣١ وَيَٰقَوۡمِ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ يَوۡمَ ٱلتَّنَادِ٣٢ يَوۡمَ تُوَلُّونَ مُدۡبِرِينَ مَا لَكُم مِّنَ ٱللَّهِ مِنۡ عَاصِمٖۗ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٖ٣٣ ﴾ [غافر: ۲۶-۳۳]
(۲۶) و فرعون گفت: مرا رها کنید تا موسی را به سزای کیفرش بکشم، و پروردگارش را در دعا بخواند تا او را در برابر من محافظت کند؛ زیرا برایم مهم نیست که پروردگارش را در دعا بخواند، بلکه از این امر میترسم که دینتان را که بر آن هستید تغییر دهد، یا با کشتار و ویرانی، موجب فساد در زمین گردد.
(۲۷) و موسی ÷ وقتی از تهدید فرعون برایش آگاه شد گفت: همانا من از هر متکبر در برابر حق و ایمان به آن، که به روز قیامت، و حساب و کیفر آن ایمان نمیآورد، به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه بردهام.
(۲۸) و مردی مؤمن به الله از خاندان فرعون که ایمان خویش را از قومش پنهان میداشت برای اعتراض به آنها بر تصمیم به قتل موسی ÷ گفت: آیا مردی بیگناه را میکشید فقط برای اینکه میگوید: پروردگار من الله است، و حجتها و براهین دلالت کننده بر راستگویی خویش در این ادعا که فرستادهای از جانب پروردگارش است را برایتان آورده است؟! و اگر به فرض دروغگو باشد زیان دروغش به خودش بازمیگردد، و اگر راستگو باشد بخشی از عذاب که به شما وعده میدهد بهزودی به شما خواهد رسید. بهراستیکه الله کسی را که از حدود او تعالی میگذرد، و بر او و رسولش افترا میبندد، بهسوی حق توفیق نمیدهد.
(۲۹) ای قوم من، امروز فرمانروایی مصر برای شماست و در این سرزمین چیره هستید، اما اگر بهسبب قتل موسی، عذاب الله به ما برسد چه کسی به ما یاری میرساند؟! فرعون گفت: نظر، نظر من و حکم، حکم من است، و نظر من این است که برای دفع شر و فساد، موسی را بکشم، و شما را جز به حق و راستی راهنمایی نمیکنم.
(۳۰) و کسیکه ایمان آورده بود برای نصحیت قومش گفت: همانا - اگر موسی را از روی ستم و ناحق بکشید- از عذابی مانند عذاب گروههای پیشین که علیه رسولانشان به دور هم جمع شدند و الله آنها را نابود کرد، بر شما میترسم.
(۳۱) مثل عادت کسیکه کفر ورزید و رسولان را تکذیب کرد مانند قوم نوح و عاد و ثمود و کسانیکه پس از آنها آمدند، که الله آنها را بهسبب کفر و تکذیب رسولانش نابود کرده است، و الله ستم برای بندگانش نمیخواهد، و آنها را فقط بهسبب گناهانشان، به کیفر مناسب، عذاب میکند.
(۳۲) و ای قوم من، همانا من از روز قیامت بر شما میترسم، همان روزیکه مردم بهسبب خویشاوندی یا مقام شخص، یکدیگر را صدا میزنند به این گمان که این روش در این جایگاه هولناک به آنها سود میرساند.
(۳۳) روزیکه از ترس جهنم برای فرار پشت میکنید، هیچ پشتیبانی ندارید که در برابر عذاب الله از شما محافظت کند، و هرکسکه الله دست از یاریاش بردارد و به ایمان توفیقش ندهد هیچ هدایتگری ندارد که او را هدایت کند؛ زیرا هدایتِ توفیق فقط به دست الله است.
برخی فواید آیات:
• پناه بردن مؤمن به پروردگارش تا او را از نیرنگ دشمنانش محافظت کند.
• جواز کتمان ایمان بهسبب وجود مصلحت برتر یا دفع مفسده.
• تقدیم خیرخواهی برای مردم یکی از صفات مؤمنان است.
﴿وَلَقَدۡ جَآءَكُمۡ يُوسُفُ مِن قَبۡلُ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَمَا زِلۡتُمۡ فِي شَكّٖ مِّمَّا جَآءَكُم بِهِۦۖ حَتَّىٰٓ إِذَا هَلَكَ قُلۡتُمۡ لَن يَبۡعَثَ ٱللَّهُ مِنۢ بَعۡدِهِۦ رَسُولٗاۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ مَنۡ هُوَ مُسۡرِفٞ مُّرۡتَابٌ٣٤ ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ سُلۡطَٰنٍ أَتَىٰهُمۡۖ كَبُرَ مَقۡتًا عِندَ ٱللَّهِ وَعِندَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ كَذَٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ قَلۡبِ مُتَكَبِّرٖ جَبَّارٖ٣٥ وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ يَٰهَٰمَٰنُ ٱبۡنِ لِي صَرۡحٗا لَّعَلِّيٓ أَبۡلُغُ ٱلۡأَسۡبَٰبَ٣٦ أَسۡبَٰبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ فَأَطَّلِعَ إِلَىٰٓ إِلَٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُۥ كَٰذِبٗاۚ وَكَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِفِرۡعَوۡنَ سُوٓءُ عَمَلِهِۦ وَصُدَّ عَنِ ٱلسَّبِيلِۚ وَمَا كَيۡدُ فِرۡعَوۡنَ إِلَّا فِي تَبَابٖ٣٧ وَقَالَ ٱلَّذِيٓ ءَامَنَ يَٰقَوۡمِ ٱتَّبِعُونِ أَهۡدِكُمۡ سَبِيلَ ٱلرَّشَادِ٣٨ يَٰقَوۡمِ إِنَّمَا هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا مَتَٰعٞ وَإِنَّ ٱلۡأٓخِرَةَ هِيَ دَارُ ٱلۡقَرَارِ٣٩ مَنۡ عَمِلَ سَيِّئَةٗ فَلَا يُجۡزَىٰٓ إِلَّا مِثۡلَهَاۖ وَمَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ يُرۡزَقُونَ فِيهَا بِغَيۡرِ حِسَابٖ٤٠ ﴾ [غافر: ۳۴-۴۰]
(۳۴) و به تحقیق که پیش از موسی ÷، یوسف ÷ دلایل آشکار بر یگانگی الله را برایتان آورد، اما شما پیوسته در شک و تکذیب دلایلی که برایتان آورد بودید، تا وقتی از دنیا رفت بر شک و دو دلی شما افزوده شد، و گفتید: الله هرگز رسولی پس از او نخواهد فرستاد. مانند این گمراهی شما از حق، الله هر متجاوز از حدودش، و تردید کننده در یگانگیاش را گمراه میسازد.
(۳۵) کسانیکه بدون اینکه هیچ حجت و دلیلی برایشان آمده باشد در آیات الله ستیزهجویی میکنند تا آنها را باطل سازند، جدالشان مایۀ خشم بزرگی نزد الله و نزد کسانیکه به او تعالی و رسولانش ایمان آوردهاند شده است. همانگونه که الله بر دلهای این ستیزهجویان در آیات ما به هدف ابطال آنها مُهر زده است بر دل هر متکبر رویگردان از حق مهر میزند، و او را به حق هدایت نمیکند، و به خیر راهنمایی نمیگرداند.
(۳۶) و فرعون به وزیرش هامان گفت: ای هامان، بنایی مرتفع برایم بساز تا به راهها (و درها) دست یابم.
(۳۷) تا به راههایی که به آسمان منتهی میشود دست یابم، آنگاه به معبود موسی که ادعا میکند همان معبود برحق است بنگرم، و قطعاً من گمان میکنم موسی در ادعای خویش دروغگو است. و به این ترتیب زشتی عمل فرعون برایش زینت داده شد آنگاه که این امر را از هامان خواست، و از راه حق به راه گمراهی منحرف شد، و نیرنگ فرعون- برای پیروز کردن باطلی که بر آن بود، و ابطال حقی که موسی ÷ آورده بود جز به تباهی نینجامید؛ زیرا سرانجامش نومیدی و شکست در تلاش، و بدبختیای که هرگز قطع نمیشود بود.
(۳۸) و آن مرد از خاندان فرعون که ایمان آورده بود برای نصیحت و راهنمایی قومش به راه حق گفت: ای قوم من، از من پیروی کنید تا شما را به راه درست، و هدایت بهسوی حق رهنمود و راهنمایی کنم.
(۳۹) ای قوم من، این زندگی دنیا فقط بهره بردن از خوشیهای موقتی است، پس نباید کالاهای نابود شدنی آن شما را بفریبد، و بهراستیکه سرای آخرت بهسبب نعمتهای همیشگی و ماندگاری که در آن است سرای آرامش و اقامت است، پس با طاعت الله برای آن سرا عمل کنید، و برحذر باشید از اینکه بهسبب زندگی دنیاییتان از کار برای آخرت بازمانید.
(۴۰) هرکس کار بدی انجام دهد جز به مانند آنچه عمل کرده است کیفر نمیشود، و عذابی بر آن افزوده نمیشود. و هرکس کار نیکی انجام دهد و با آن در پی وجه الله باشد، مرد باشد یا زن، و به الله و رسولانش ایمان آورده باشد، افراد موصوف به این صفات پسندیده، روز قیامت در بهشت وارد میشوند، و الله از ثمرات و نعمتهای ماندگاری که در بهشت قرار داده و هرگز قطع نمیشوند بدون شمارش به آنها روزی میدهد.
برخی فواید آیات:
• جدال برای ابطال حق و احقاق باطل خصلتی نکوهیده، و یکی از صفات گمراهان است.
• تکبر مانع هدایت بهسوی حق است.
• شکست حیلهها و نیرنگهای کافران برای ابطال حق.
• وجوب آمادگی برای آخرت، و غافل نشدن از آن با دنیا.
﴿۞وَيَٰقَوۡمِ مَا لِيٓ أَدۡعُوكُمۡ إِلَى ٱلنَّجَوٰةِ وَتَدۡعُونَنِيٓ إِلَى ٱلنَّارِ٤١ تَدۡعُونَنِي لِأَكۡفُرَ بِٱللَّهِ وَأُشۡرِكَ بِهِۦ مَا لَيۡسَ لِي بِهِۦ عِلۡمٞ وَأَنَا۠ أَدۡعُوكُمۡ إِلَى ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡغَفَّٰرِ٤٢ لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدۡعُونَنِيٓ إِلَيۡهِ لَيۡسَ لَهُۥ دَعۡوَةٞ فِي ٱلدُّنۡيَا وَلَا فِي ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَآ إِلَى ٱللَّهِ وَأَنَّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ هُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ٤٣ فَسَتَذۡكُرُونَ مَآ أَقُولُ لَكُمۡۚ وَأُفَوِّضُ أَمۡرِيٓ إِلَى ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ٤٤ فَوَقَىٰهُ ٱللَّهُ سَئَِّاتِ مَا مَكَرُواْۖ وَحَاقَ بَِٔالِ فِرۡعَوۡنَ سُوٓءُ ٱلۡعَذَابِ٤٥ ٱلنَّارُ يُعۡرَضُونَ عَلَيۡهَا غُدُوّٗا وَعَشِيّٗاۚ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ أَدۡخِلُوٓاْ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ أَشَدَّ ٱلۡعَذَابِ٤٦ وَإِذۡ يَتَحَآجُّونَ فِي ٱلنَّارِ فَيَقُولُ ٱلضُّعَفَٰٓؤُاْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا كُنَّا لَكُمۡ تَبَعٗا فَهَلۡ أَنتُم مُّغۡنُونَ عَنَّا نَصِيبٗا مِّنَ ٱلنَّارِ٤٧ قَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا كُلّٞ فِيهَآ إِنَّ ٱللَّهَ قَدۡ حَكَمَ بَيۡنَ ٱلۡعِبَادِ٤٨ وَقَالَ ٱلَّذِينَ فِي ٱلنَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ٱدۡعُواْ رَبَّكُمۡ يُخَفِّفۡ عَنَّا يَوۡمٗا مِّنَ ٱلۡعَذَابِ٤٩ ﴾ [غافر: ۴۱-۴۹]
(۴۱) و ای قوم من، چه شده است که من شما را با دعوت به ایمان به الله و عمل صالح به رهایی از زیان در زندگی دنیا و آخرت فرامیخوانم، و شما مرا با دعوت به کفر و نافرمانی الله به ورود در جهنم فرامیخوانید؟!
(۴۲) مرا بهسوی باطل خویش فرامیخوانید تا به الله کفر ورزم، و همراه او تعالی دیگری را عبادت کنم که هیچ دانشی بر صحت عبادت او همراه الله ندارم، و من شما را بهسوی ایمان به الله ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و ذات بسیار آمرزندهای که بندگانش را میبخشد فرامیخوانم.
(۴۳) در حقیقت آنچه مرا برای ایمان به آن و فرمانبرداری از آن فرا میخوانید، هیچ دعوتی نه در دنیا و نه در آخرت ندارد که با آن بهسوی حق فراخوانده شود، و به کسیکه آن را در دعا بخواند پاسخ نمیدهد، و بازگشت همگی ما فقط بهسوی الله است، و آنها که در کفر و گناهان زیاده روی میکنند ساکنان جهنم هستند که ورود به آن در روز قیامت برایشان لازم گشته است.
(۴۴) اما نصحیتش را نپذیرفتند، و او گفت: بهزودی نصیحتی را که برایتان عرضه داشتم به یاد خواهید آورد، و به خاطر نپذیرفتن آن افسوس خواهید خورد، و تمام کارهایم را فقط به الله وامیگذارم، زیرا ذرهای از اعمال بندگانش بر او پوشیده نمیماند.
(۴۵) پس وقتی خواستند او را بکشند الله او را از نیرنگ بدشان محافظت کرد، و عذاب غرق شدگی خاندان فرعون را فراگرفت، الله او و تمام لشکریانش را در دنیا غرق ساخته است.
(۴۶) و پس از مرگشان، در ابتدا و پایان روز در قبرهایشان بر آتش عرضه میشوند، و روز قیامت گفته میشود: پیروان فرعون، بهسبب کفر و تکذیب و بازداشتن از راه الله که مرتکب میشدید، به سختترین و بزرگترین عذاب درآیید.
(۴۷) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که پیروان و پیشوایان ساکنان جهنم با یکدیگر نزاع و کشمکش میکنند، و پیروان مستضعف بر پیشوایان متکبر میگویند: بهراستیکه ما در دنیا پیروان شما در گمراهی بودیم، پس آیا شما بخشی از عذاب الله را از ما برمیدارید و جانشین ما در این کار میشوید؟!
(۴۸) پیشوایان مستکبر میگویند: همانا ما- چه پیرو باشیم چه پیشوا- در جهنم هستیم، و هیچیک از ما بخشی از عذاب دیگری را تحمل نمیکند، زیرا الله میان بندگان حکم کرده است، و به هرکس عذابی را که مستحق آن بوده داده است.
(۴۹) و پیروان و پیشوایان عذاب شده در جهنم، وقتی نومید میشوند که از جهنم خارج و به زندگی دنیا بازگردند تا توبه کنند به فرشتگان گماشته شده به جهنم میگویند: از پروردگارتان درخواست کنید که یک روز از این عذاب همیشگی را از ما بردارد.
برخی فواید آیات:
• اهمیت توکل بر الله.
• نجات دعوتگر بهسوی حق از مکر دشمنانش.
• ثبوت عذاب برزخ.
• چنگ زدن کافران به هر سببی که آنها را هر چند به مدت محدودی از جهنم راحت کند، اما این امر هرگز محقق نخواهد شد.
﴿قَالُوٓاْ أَوَ لَمۡ تَكُ تَأۡتِيكُمۡ رُسُلُكُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِۖ قَالُواْ بَلَىٰۚ قَالُواْ فَٱدۡعُواْۗ وَمَا دُعَٰٓؤُاْ ٱلۡكَٰفِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَٰلٍ٥٠ إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَيَوۡمَ يَقُومُ ٱلۡأَشۡهَٰدُ٥١ يَوۡمَ لَا يَنفَعُ ٱلظَّٰلِمِينَ مَعۡذِرَتُهُمۡۖ وَلَهُمُ ٱللَّعۡنَةُ وَلَهُمۡ سُوٓءُ ٱلدَّارِ٥٢ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡهُدَىٰ وَأَوۡرَثۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡكِتَٰبَ٥٣ هُدٗى وَذِكۡرَىٰ لِأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ٥٤ فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لِذَنۢبِكَ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ بِٱلۡعَشِيِّ وَٱلۡإِبۡكَٰرِ٥٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ سُلۡطَٰنٍ أَتَىٰهُمۡ إِن فِي صُدُورِهِمۡ إِلَّا كِبۡرٞ مَّا هُم بِبَٰلِغِيهِۚ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ٥٦ لَخَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ أَكۡبَرُ مِنۡ خَلۡقِ ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٥٧ وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَلَا ٱلۡمُسِيٓءُۚ قَلِيلٗا مَّا تَتَذَكَّرُونَ٥٨ ﴾ [غافر: ۵۰-۵۸]
(۵۰) نگهبانان جهنم در پاسخ به کافران میگویند: آیا رسولانتان براهین و دلایل آشکار را نمیآوردند؟! کافران میگویند: آری، براهین و دلایل آشکار را برایمان میآوردند. نگهبانان برای تمسخر آنها میگویند: پس خودتان درخواست کنید؛ زیرا ما برای کافران شفاعت نمیکنیم، اما درخواست کافران جز در تباهی و نابودی نیست، چون بهسبب کفرشان از آنها پذیرفته نمیشود.
الله پس از بیان قصۀ فرعون و سرانجام کار او و پیروانش در دنیا و آخرت، کار رسولان و مؤمنان، و پیروزی در دنیا و آخرت را که به آن دست مییابند بیان کرد و فرمود:
(۵۱) بهراستیکه ما رسولانمان و کسانی را که به الله و رسولانش ایمان آوردهاند در دنیا با پیروزی حجتشان و تقویت آنها در برابر دشمنانشان، و در روز قیامت با وارد نمودن آنها در بهشت، و کیفر دشمنان دنیاییشان با وارد نمودنشان در جهنم پس از اینکه پیامبران ‡ و فرشتگان ‡ و مؤمنان بر انجام تبلیغ و تکذیب امتها گواهی میدهند یاری میرسانیم.
(۵۲) روزیکه کسانیکه با کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند، عذرخواهیشان از ستمی که کردهاند سودی به آنها نمیرساند. و در آن روز از رحمت الله رانده میشوند، و در آخرت بهسبب عذاب دردناکی که با آن روبهرو میشوند سرای بدی دارند.
(۵۳) و بهتحقیقکه به موسی ÷ علمی که با آن بنیاسرائیل را بهسوی حق راهنمایی میکرد عطا کردیم، و تورات را کتابی موروثی میان بنیاسرائیل قرار دادیم که نسل به نسل آن را به ارث میبردند.
(۵۴) برای هدایت به راه حق، و یادآوری صاحبان عقلهای سلیم.
(۵۵) پس - ای رسول- در برابر تکذیب و آزارهای قومت که به تو میرسد شکیبایی کن؛ زیرا وعدۀ الله به تو مبنی بر پیروزی و تقویت، حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، و برای گناهت آمرزش بخواه، و به ستایش پروردگارت در ابتدا و پایان روز تسبیح بگو.
(۵۶) بهراستی کسانیکه بدون هیچ دلیل و برهانی در آیات الله نزاع میکنند تا آنها را باطل سازند، چیزی جز ارادۀ برتریجویی و تکبر بر حق، آنها را بر این کار نمیکشاند، و هرگز به این برتریجویی بر حق که میخواهند نخواهند رسید. پس - ای رسول- به الله پناه ببر؛ زیرا او سخنان بندگانش را میشنود، و اعمالشان را میبیند، و هیچچیز از دستش نمیرود، و بهزودی آنها را در قبال سخنان و اعمالشان جزا خواهد داد.
(۵۷) بهطور قطع آفرینش آسمانها و زمین با توجه به ستبری و گستردگیشان از آفرینش مردم بزرگتر است، پس کسیکه این دو را با وجود بزرگیشان آفریده است بر برانگیختن مردگان از قبرهایشان به صورت زنده تا آنها را مورد محاسبه و جزا قرار دهد توانا است. اما بیشتر مردم نمیدانند، و از آن پند نمیگیرند، و آن را با وجود آشکار بودنش دلیلی بر رستاخیز نمیگیرند.
(۵۸) و کسیکه نمیبیند و کسیکه میبیند با هم یکسان نیستند، و کسانیکه به الله ایمان آورده، و رسولانش را تصدیق کرده و اعمال نیکو انجام دادهاند، با کسیکه با اعتقاد فاسد و گناهان، مرتکب اعمال بد شده است یکسان نیستند. بهجز اندکی پند نمیگیرید؛ چون اگر پند میگرفتید قطعاً به تفاوت میان این دو گروه پی میبردید و میکوشیدید از کسانی باشید که در جستجوی رضایت الله ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند.
برخی فواید آیات:
• یاری الله برای رسولانش و مؤمنان سنتی الهی و ثابت است.
• عذرخواهی ستمکار در روز قیامت سودی به او نمیرساند.
• اهمیت صبر در رویارویی با باطل.
• دلالت آفرینش آسمانها و زمین بر رستاخیز؛ زیرا ذاتیکه مخلوق بزرگ را آفریده بر بازگرداندن زندگی به کوچکتر از آن توانا است.
﴿إِنَّ ٱلسَّاعَةَ لَأٓتِيَةٞ لَّا رَيۡبَ فِيهَا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يُؤۡمِنُونَ٥٩ وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدۡعُونِيٓ أَسۡتَجِبۡ لَكُمۡۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِي سَيَدۡخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ٦٠ ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ لِتَسۡكُنُواْ فِيهِ وَٱلنَّهَارَ مُبۡصِرًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشۡكُرُونَ٦١ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٦٢ كَذَٰلِكَ يُؤۡفَكُ ٱلَّذِينَ كَانُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ٦٣ ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ قَرَارٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَصَوَّرَكُمۡ فَأَحۡسَنَ صُوَرَكُمۡ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡۖ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦٤ هُوَ ٱلۡحَيُّ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَٱدۡعُوهُ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَۗ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦٥ ۞قُلۡ إِنِّي نُهِيتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَمَّا جَآءَنِيَ ٱلۡبَيِّنَٰتُ مِن رَّبِّي وَأُمِرۡتُ أَنۡ أُسۡلِمَ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦٦ ﴾ [غافر: ۵۹-۶۶]
(۵۹) بهطور قطع و بدون تردید قیامت که الله در آن مردگان را برای حسابرسی و جزا برمیانگیزد آمدنی است، اما بیشتر مردم به آمدن این روز ایمان نمیآورند، و به همین دلیل برای آن آماده نمیشوند.
(۶۰) و –ای مردم- پروردگارتان میفرماید: فقط مرا عبادت کنید و فقط از من بخواهید، تا دعایتان را اجابت کنم و از شما درگذرم و به شما رحم کنم. همانا کسانیکه از یگانه دانستن من در عبادت تکبر میورزند در روز قیامت خوار و ذلیل به جهنم وارد میشوند.
(۶۱) الله همان ذاتی است که شب را برایتان تاریک قرار داد تا در آن آرام گیرید و استراحت کنید، و روز را درخشان و روشنی بخش قرار داد تا در آن کار کنید. بهراستیکه الله صاحب بخششی بزرگ بر مردم است که نعمتهای آشکار و نهانش را بر آنها کامل کرده است، اما بیشتر مردم از او سبحانه در قبال این نعمتها که به آنها ارزانی داشته است سپاسگزاری نمیکنند.
(۶۲) این الله که نعمتهایش را به شما بخشیده است آفریدگار همهچیز است، و هیچ آفریدگاری جز او وجود ندارد. هیچ معبود برحقی جز او نیست، پس چگونه از عبادت او به عبادت کسانیکه مالک هیچ سود و زیانی نیستند بازگردانیده میشوید.
(۶۳) همانگونه که اینها از ایمان به الله و عبادت او به یگانگی و وحدانیت رویگردان شدهاند، در هر زمان و مکانی کسیکه آیات دلالت کنندۀ الله بر یگانگی او تعالی را انکار میکند از ایمان و عبادت او به یگانگی و وحدانیت بازگردانیده میشود، و به هیچ حقیقتی هدایت نمیشود، و به هیچ راه راستی توفیق نمییابد.
(۶۴) - ای مردم- الله همان ذاتی است که زمین را قرارگاهی آماده برای آرام گرفتن شما بر روی آن، و آسمان را بنایی مستحکم و بازداشته شده از سقوط بر روی سرتان قرار داد، شما را در رحمهای مادرانتان شکل و صورت بخشید و شکل شما را نیکو کرد، و از طعامهای حلال و لذیذ به شما روزی داد، ذاتیکه نعمتهای مذکور را به شما ارزانی داشته است همان الله پروردگارتان است. الله پروردگار تمام مخلوقات برتر و مقدس است، و هیچ پروردگاری غیر او سبحانه ندارند.
(۶۵) او ذات زندهای است که هرگز نمیمیرد، و معبود برحقی جز او نیست. پس فقط او را با عبادت و درخواست در دعا بخوانید؛ درحالیکه فقط وجه او را قصد میکنید، و هیچیک از مخلوقاتش را با او شریک نگردانید، تمام ستایشها از آنِ الله پروردگار مخلوقات است.
(۶۶) - ای رسول- بگو: همانا الله مرا نهی کرده از اینکه این نمادهایی که شما آنها را به جای الله عبادت میکنید و هیچ سود و زیانی نمیرسانند عبادت کنم درحالیکه براهین و دلایل آشکار بر بطلان عبادت آنها برایم آمده است، و الله به من فرمان داده که با عبادت فقط از او فرمانبرداری کنم؛ زیرا او پروردگار تمام مخلوقات است، و هیچ پروردگاری جز او ندارند.
برخی فواید آیات:
• قرار گرفتن دعا در مفهوم عبادت که جز بهسوی الله بهکار گرفته نمیشود؛ زیرا دعا خودِ عبادت است.
• نعمتهای الله سپاسگزاری از سوی بندگان را ایجاب میکند.
• ثبوت صفت حیات برای الله.
• اهمیت اخلاص در عمل.
﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ يُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡ ثُمَّ لِتَكُونُواْ شُيُوخٗاۚ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ مِن قَبۡلُۖ وَلِتَبۡلُغُوٓاْ أَجَلٗا مُّسَمّٗى وَلَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٦٧ هُوَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ فَإِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٦٨ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ أَنَّىٰ يُصۡرَفُونَ٦٩ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بِٱلۡكِتَٰبِ وَبِمَآ أَرۡسَلۡنَا بِهِۦ رُسُلَنَاۖ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٧٠ إِذِ ٱلۡأَغۡلَٰلُ فِيٓ أَعۡنَٰقِهِمۡ وَٱلسَّلَٰسِلُ يُسۡحَبُونَ٧١ فِي ٱلۡحَمِيمِ ثُمَّ فِي ٱلنَّارِ يُسۡجَرُونَ٧٢ ثُمَّ قِيلَ لَهُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡ تُشۡرِكُونَ٧٣ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا بَل لَّمۡ نَكُن نَّدۡعُواْ مِن قَبۡلُ شَيۡٔٗاۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ ٱلۡكَٰفِرِينَ٧٤ ذَٰلِكُم بِمَا كُنتُمۡ تَفۡرَحُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَبِمَا كُنتُمۡ تَمۡرَحُونَ٧٥ ٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ٧٦ فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۚ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعۡضَ ٱلَّذِي نَعِدُهُمۡ أَوۡ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيۡنَا يُرۡجَعُونَ٧٧ ﴾ [غافر: ۶۷-۷۷]
(۶۷) او همان ذاتی است که پدرتان آدم را از خاک آفرید، سپس آفرینش شما را از نطفه قرار داد، و پس از نطفه از خونی بسته، و پس از آن شما را به صورت طفلانی کوچک از شکمهای مادرانتان درمیآوَرَد، تا به سن سخت و استوار شدن بدن برسید، سپس تا بزرگ شوید و به مرحلۀ پیری برسید، و برخی از شما قبل از این سن میمیرند، و تا به زمان مشخصی در علم الله برسید، که نه از آن میکاهید، و نه بر آن میافزایید، و باشد که با این حجتها و دلایلِ قدرت و یگانگی او تعالی سود ببرید.
(۶۸) فقط او سبحانه همان ذاتی است که زنده کردن به دست او است، و فقط او همان ذاتی است که میراندن به دست او است، و هرگاه به چیزی حکم کند فقط به آن میگوید: (کن، باش)، بهناگاه موجود میشود.
(۶۹) - ای رسول- آیا ندیدهای کسانی را که با وجود وضوح آیات الله، برای تکذیب این آیات در آنها مجادله میکنند؛ تا از حالشان و اینکه چگونه با وجود وضوح حق از آن رویگردان میشوند تعجب کنی.
(۷۰) کسانیکه قرآن، و حقیقتی که رسولانمان را با آن مبعوث کردیم تکذیب کردهاند، بهزودی از سرانجام تکذیب خویش آگاه خواهند شد، و سرانجام بدشان را خواهند دید.
(۷۱) زمانی از این سرانجام آگاه میشوند که بند و ریسمانها بر گردنهایشان، و زنجیرها در پاهایشان است، و مأموران جهنم آنها را میکشانند.
(۷۲) آنها را در آب سوزان که سخت جوشان است میکشانند، سپس در جهنم برافروخته میشوند.
(۷۳) سپس از روی سرزنش و نکوهش به آنها گفته میشود: معبودهای دروغینی که با عبادت آنها شرک میورزیدید کجایند؟!
(۷۴) به جای الله از میان نمادهایتان که هیچ سود و زیانی نمیرسانند؟! کافران میگویند: از نظر ما پنهان شدهاند و آنها را نمیبینیم، بلکه در دنیا چیزی را که سزاوار عبادت باشد عبادت نمیکردیم. مانند گمراه شدن اینها، الله کافران هر زمان و مکانی را از حق گمراه میسازد.
(۷۵) و به آنها گفته میشود: این عذاب که از آن رنج میبرید بهسبب شادمانی شما از شرکی که بر آن بودید، و شادمانی گستردۀ شماست.
(۷۶) از درهای جهنم درآیید و برای همیشه در آن بمانید، و چه زشت است قرارگاه متکبران از حق.
چون رسولالله ج از قومش رنجهایی را که بر او گذشت دید، الله او را به شکیبایی فرمان داد، و با پیروزیای که به او وعده داد بر او آرامش بخشید، و فرمود:
(۷۷) پس - ای رسول- در برابر آزار و تکذیب قومت شکیبایی کن، زیرا وعدۀ الله بر پیروزی تو، حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد. پس چه بخشی از عذابی را که به آنها وعده میدهیم در زندگیات به تو نشان دهیم مانند آنچه در روز بدر حاصل شد، یا پیش از آن تو را بمیرانیم، در روز قیامت فقط بهسوی ما بازگردانده میشوند آنگاه آنها را در قبال اعمالشان جزا میدهیم، و آنها را به جهنم وارد میکنیم که برای همیشه در آن میمانند.
برخی فواید آیات:
• تدریجی بودن آفرینش سنتی الهی است که مردم از آن، تدریجی بودن در زندگی خویش را میآموزند.
• زشتی شادی به باطل.
• اهمیت صبر در زندگی مردم، بهخصوص مردم دعوتگر.
﴿وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ مِنۡهُم مَّن قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّن لَّمۡ نَقۡصُصۡ عَلَيۡكَۗ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَن يَأۡتِيَ بَِٔايَةٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ فَإِذَا جَآءَ أَمۡرُ ٱللَّهِ قُضِيَ بِٱلۡحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ ٱلۡمُبۡطِلُونَ٧٨ ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَنۡعَٰمَ لِتَرۡكَبُواْ مِنۡهَا وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ٧٩ وَلَكُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ وَلِتَبۡلُغُواْ عَلَيۡهَا حَاجَةٗ فِي صُدُورِكُمۡ وَعَلَيۡهَا وَعَلَى ٱلۡفُلۡكِ تُحۡمَلُونَ٨٠ وَيُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ فَأَيَّ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ تُنكِرُونَ٨١ أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُوٓاْ أَكۡثَرَ مِنۡهُمۡ وَأَشَدَّ قُوَّةٗ وَءَاثَارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٨٢ فَلَمَّا جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَرِحُواْ بِمَا عِندَهُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٨٣ فَلَمَّا رَأَوۡاْ بَأۡسَنَا قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَحۡدَهُۥ وَكَفَرۡنَا بِمَا كُنَّا بِهِۦ مُشۡرِكِينَ٨٤ فَلَمۡ يَكُ يَنفَعُهُمۡ إِيمَٰنُهُمۡ لَمَّا رَأَوۡاْ بَأۡسَنَاۖ سُنَّتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي قَدۡ خَلَتۡ فِي عِبَادِهِۦۖ وَخَسِرَ هُنَالِكَ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨٥ ﴾ [غافر: ۷۸-۸۵]
(۷۸) - ای رسول- به تحقیق که پیش از تو رسولان زیادی را بهسوی امتهایشان فرستادهایم، که آنها را تکذیب کردند و به آنها آزار رساندند، اما در برابر تکذیب و آزار رسانی اقوامشان شکیبایی کردند. قصۀ برخی از این رسولان را به تو حکایت کردهایم، و قصۀ برخی از آنها را بر تو حکایت نکردهایم، و هیچ رسولی را نسزد که نشانهای از جانب پروردگار خویش برای قومش بیاورد مگر به ارادۀ او سبحانه، و پیشنهاد کافران به آوردن آیات بر امتهایشان ستم است، و هرگاه فرمان الله به فتح یا داوری میان رسولان و اقوامشان فرا رسد به عدالت میان آنها داوری میکند، آنگاه کافران نابود میشوند و رسولان نجات مییابند، و - در این جایگاهِ داوری میان بندگان- پیروان باطل بهسبب کفر، با قرار دادن خویش در معرض نابودی به خودشان زیان رساندهاند.
(۷۹) الله همان ذاتی است که شتر و گاو و گوسفند برایتان قرار داد؛ تا از برخی از آنها سواری بگیرید، و از گوشت برخی از آنها بخورید.
(۸۰) در این مخلوقات منافعی گوناگونی برایتان است که در هر عصری به تازگی میگراید، واز طریق آنها نیازهایی را که شما به آنها تمایل دارید، که از بارزترین آنها جابهجایی در خشکی و دریاست برایتان حاصل میشود.
(۸۱) و او سبحانه برخی آیات خویش را که بر قدرت و یگانگیاش دلالت دارند به شما نشان میدهد، پس به کدامیک از آیات الله پس از اینکه برایتان ثابت شد نشانۀ او تعالی است اعتراف نمیکنید؟!
(۸۲) آیا این تکذیب کنندگان در زمین نگشتهاند تا بیندیشند که سرانجام امتهای تکذیب کنندۀ پیش از آنها چگونه بوده است که از آن پند بگیرند؟! درحالیکه آن امتها اموال بیشتر و نیرویی بزرگتر، و آثار مستحکمتری نسبت به اینها در زمین داشتهاند، اما وقتی عذاب نابودگرِ الله آنها را فرا گرفت نیرویی که آن را به دست میآوردند آنها را بینیاز نساخت.
(۸۳) و چون رسولانشان دلایل آشکار را برای آنها آوردند این دلایل را تکذیب کردند، و به چنگ زدن به دانش خویش که با آنچه رسولانشان آورده بودند منافات داشت راضی شدند، عذابی را که رسولانشان آنها را از آن میترساندند و آنها آن را به تسمخر میگرفتند بر آنها فرود آمد.
(۸۴) اما هنگام مشاهدۀ عذابمان، وقتی اقرار به آنها سودی نمیرساند اینگونه اقرار کردند: فقط به الله ایمان آوردیم، و به شریکان و نمادهایی که به جای او عبادت میکردیم کافر شدیم.
(۸۵) و ایمان آنها وقتی دیدند عذاب ما بر آنها نازل میشود برایشان سودمند نبوده است، سنت الله که در بندگانش گذشته این است که ایمانشان هنگام مشاهدۀ عذاب، سودی به آنها نمیرساند، و کافران بهسبب کفر به الله و توبه نکردن از آن پیش از مشاهدۀ عذاب، هنگام نزول عذاب با قرار دادن خویش در معرض نابودی بر خویشتن زیان رساندهاند.
برخی فواید آیات:
• الله علاوه بر رسولانی که آنها را در قرآن کریم بیان فرمود رسولان دیگری دارد که به صورت اجمالی به آنها ایمان میآوریم.
• یکی از نعمتهای الله این است که آیات دلالت کننده بر توحید و یگانگی خویش را آشکار میگرداند.
• خطر شادی به باطل و سرانجامِ بد آن برای شخص.
• بطلان ایمان هنگام مشاهدۀ عذاب نابودگر.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ تَنزِيلٞ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ٢ كِتَٰبٞ فُصِّلَتۡ ءَايَٰتُهُۥ قُرۡءَانًا عَرَبِيّٗا لِّقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٣ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗا فَأَعۡرَضَ أَكۡثَرُهُمۡ فَهُمۡ لَا يَسۡمَعُونَ٤ وَقَالُواْ قُلُوبُنَا فِيٓ أَكِنَّةٖ مِّمَّا تَدۡعُونَآ إِلَيۡهِ وَفِيٓ ءَاذَانِنَا وَقۡرٞ وَمِنۢ بَيۡنِنَا وَبَيۡنِكَ حِجَابٞ فَٱعۡمَلۡ إِنَّنَا عَٰمِلُونَ٥ قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يُوحَىٰٓ إِلَيَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ فَٱسۡتَقِيمُوٓاْ إِلَيۡهِ وَٱسۡتَغۡفِرُوهُۗ وَوَيۡلٞ لِّلۡمُشۡرِكِينَ٦ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ كَٰفِرُونَ٧ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونٖ٨ ۞قُلۡ أَئِنَّكُمۡ لَتَكۡفُرُونَ بِٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡأَرۡضَ فِي يَوۡمَيۡنِ وَتَجۡعَلُونَ لَهُۥٓ أَندَادٗاۚ ذَٰلِكَ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٩ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَٰسِيَ مِن فَوۡقِهَا وَبَٰرَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَآ أَقۡوَٰتَهَا فِيٓ أَرۡبَعَةِ أَيَّامٖ سَوَآءٗ لِّلسَّآئِلِينَ١٠ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ وَهِيَ دُخَانٞ فَقَالَ لَهَا وَلِلۡأَرۡضِ ٱئۡتِيَا طَوۡعًا أَوۡ كَرۡهٗا قَالَتَآ أَتَيۡنَا طَآئِعِينَ١١ ﴾ [فصلت: ۱-۱۱]
برخی مقاصد سوره:
بیان چگونگی درمان رویگردانانِ از قرآن با نرمی، با این بیان که قرآن خود حقیقت است، و ذکر سرانجام رویگردانی.
تفسیر:
(۱) ﴿حمٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) این قرآن از جانب اللهِ بخشنده و مهربان نازل شده است.
(۳) کتابی است که آیات آن به بهترین و کاملترین وجه بیان شده است، و قرآنی به زبانی عربی قرار داده شده برای مردمی که میدانند؛ زیرا اینها همان کسانی هستند که از معانی قرآن، و هدایت بهسوی حق که در آن وجود دارد سود میبرند.
(۴) مژده دهندۀ مؤمنان به پاداش بزرگی که الله برایشان آماده ساخته است، و ترسانندۀ کافران از عذاب دردناک الله است، اما بیشتر آنها از قرآن رویگردان شدند، و هدایت موجود در آن را به نیت قبول کردن گوش نمیکنند.
(۵) و گفتند: دلهایمان با حجابهایی پوشیده شده و در آنچه ما را بهسوی آن فرا میخوانی نمیاندیشند، و در گوشهایمان سنگینیای است که آن را نمیشنوند، و میان ما و تو پردهای است و ذرهای از آنچه میگویی به ما نمیرسد. پس تو به روش خودت عمل کن، ما نیز به روش خودمان عمل میکنیم، و هرگز از تو پیروی نخواهیم کرد.
(۶) - ای رسول- به این ستیزهجویان بگو: من فقط انسانی مانند خودتان هستم که الله به من وحی میکند که معبود برحق شما معبودی یگانه یعنی فقط الله است. پس راه منتهی به او را بپیمایید، و بخشایش گناهانتان را از او بخواهید، و نابودی و عذاب بر مشرکان است که کسی را غیر الله عبادت میکنند یا با او تعالی شریک میگردانند.
(۷) همان کسانیکه زکات اموالشان را نمیپردازند، و همانها به آخرت- و نعمتهای جاویدان و عذاب دردناک آن- کافر هستند.
(۸) همانا کسانیکه به الله و رسولانش ایمان آورده، و اعمال صالح انجام دادهاند پاداشی جاویدان و قطع نشدنی یعنی بهشت برایشان است.
(۹) - ای رسول- برای توبیخ مشرکان بگو: چرا به الله که زمین را در دو روز: یکشنبه و دوشنبه، آفرید کفر میورزید، و همتایانی برایش قرار میدهید و آنها را به جای او عبادت میکنید؟! این است پروردگار تمام مخلوقات.
(۱۰) و در زمین بر فراز آن، کوههایی استوار که آن را از لرزیدن نگه میدارند قرار داد، و روزیهای مردم و چارپایان را با دو روز قبلی در چهار روز یعنی: سهشنبه و چهارشنبه، به اندازهای که نیاز نیازمندان را برطرف سازد آفرید.
(۱۱) سپس او سبحانه قصد آفرینش آسمان کرد، و آسمان در آن روز دودی بود که به آن و زمین فرمود: به اختیار، یا به اجبار از فرمان من اطاعت کنید، که هیچ راه گریزی از آن ندارید. آسمان و زمین گفتند: ای پروردگار ما فرمانبردارانه آمدیم، و هیچ ارادهای جز ارادۀ تو نداریم.
برخی فواید آیات:
• بهکار نگرفتن وسایل هدایت موجود توسط کافران، به معنای باقیماندن آنها در کفر است.
• بیان جایگاه زکات، و اینکه یکی از ارکان اسلام است.
• تسلیم بودنِ هستی در برابر الله و فرمانبرداری از امر او سبحانه با تمام آنچه در آن است.
﴿فَقَضَىٰهُنَّ سَبۡعَ سَمَٰوَاتٖ فِي يَوۡمَيۡنِ وَأَوۡحَىٰ فِي كُلِّ سَمَآءٍ أَمۡرَهَاۚ وَزَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِمَصَٰبِيحَ وَحِفۡظٗاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ١٢ فَإِنۡ أَعۡرَضُواْ فَقُلۡ أَنذَرۡتُكُمۡ صَٰعِقَةٗ مِّثۡلَ صَٰعِقَةِ عَادٖ وَثَمُودَ١٣ إِذۡ جَآءَتۡهُمُ ٱلرُّسُلُ مِنۢ بَيۡنِ أَيۡدِيهِمۡ وَمِنۡ خَلۡفِهِمۡ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَۖ قَالُواْ لَوۡ شَآءَ رَبُّنَا لَأَنزَلَ مَلَٰٓئِكَةٗ فَإِنَّا بِمَآ أُرۡسِلۡتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ١٤ فَأَمَّا عَادٞ فَٱسۡتَكۡبَرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَقَالُواْ مَنۡ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةًۖ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ ٱلَّذِي خَلَقَهُمۡ هُوَ أَشَدُّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗۖ وَكَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَجۡحَدُونَ١٥ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِيحٗا صَرۡصَرٗا فِيٓ أَيَّامٖ نَّحِسَاتٖ لِّنُذِيقَهُمۡ عَذَابَ ٱلۡخِزۡيِ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَخۡزَىٰۖ وَهُمۡ لَا يُنصَرُونَ١٦ وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيۡنَٰهُمۡ فَٱسۡتَحَبُّواْ ٱلۡعَمَىٰ عَلَى ٱلۡهُدَىٰ فَأَخَذَتۡهُمۡ صَٰعِقَةُ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡهُونِ بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ١٧ وَنَجَّيۡنَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ١٨ وَيَوۡمَ يُحۡشَرُ أَعۡدَآءُ ٱللَّهِ إِلَى ٱلنَّارِ فَهُمۡ يُوزَعُونَ١٩ حَتَّىٰٓ إِذَا مَا جَآءُوهَا شَهِدَ عَلَيۡهِمۡ سَمۡعُهُمۡ وَأَبۡصَٰرُهُمۡ وَجُلُودُهُم بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٠ ﴾ [فصلت: ۱۲-۲۰]
(۱۲) پس الله آفرینش آسمانها را در دو روز: پنجشنبه و جمعه کامل کرد، و با این دو روز آفرینش آسمانها و زمین را در شش روز به پایان برد، و الله در هر آسمانی آنچه را که در آن مقدر میکند، و طاعت و عبادتی را که به آن امر میکند، وحی کرد. و آسمان دنیا را با ستارگان آراستیم، و با آنها آسمان را از استراق سمع شیاطین حفظ کردیم. تمام این موارد تقدیر ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود و از آفرینش خویش بسیار دانا است.
(۱۳) پس –ای رسول- اگر اینها از ایمان به آنچه آوردهای روی گرداندند به آنها بگو: شما را از عذابی ترساندم که بر شما واقع میشود مانند عذابی که بر عاد قوم هود ÷، و ثمود قوم صالح ÷ وارد شد آنگاه که آن دو (پیامبر) را تکذیب کردند.
(۱۴) وقتی رسولانمان پیاپی نزدشان آمدند و هر یک از این پیامبران با دعوتی واحد به آنها امر میکرد که فقط الله را عبادت کنید، کافرانشان گفتند: اگر پروردگارمان فروفرستادن فرشتگان ‡ به عنوان رسول را بهسوی ما میخواست بهطور قطع آنها را فرو میفرستاد. پس ما به آنچه شما با آن فرستاده شدهاید کافر هستیم؛ چون انسانهایی مانند خودمان هستید.
(۱۵) اما عاد قوم هود ÷ افزون بر کفر به الله، در زمین بهناحق تکبر ورزیدند، و به کسانیکه پیرامونشان بودند ستم کردند، و درحالیکه به نیروی خویش مغرور بودند گفتند: چه کسی از ما نیرومندتر است؟! به گمانشان هیچکس از آنها نیرومندتر نبود، پس الله اینگونه به آنها پاسخ داد: آیا اینها نمیدانند و نمیبینند الله که آنها را آفریده و نیرویی را که آنها را از راه به در برده است در آنها به ودیعه گذاشته، از آنها نیرومندتر است؟! و به آیات الله که هود ÷ آنها را آورد کفر میورزیدند.
(۱۶) پس بادی با صدایی آزار دهنده که بهسبب عذابی که در آن وجود داشت برایشان شوم و نامبارک بود در شش روز بر آنها فرستادیم؛ تا عذاب ذلت و خواری را در زندگی دنیا به آنها بچشانیم، و بهطور قطع عذاب آخرت که در انتظارشان است خوارکنندهتر است، و هیچکس را نمییابند که با نجات دادنشان از عذاب به آنها یاری رساند.
(۱۷) و اما ثمود قوم صالح ÷ را با آشکار کردن راه حق راهنمایی کردیم، اما گمراهی را بر هدایت شدن به حقیقت ترجیح دادند، آنگاه بهسبب کفر و گناهانی که انجام میدادند عذابی خوارکننده آنها را فرا گرفت.
(۱۸) و کسانی را که به الله و رسولانش ایمان آورده بودند، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی میترسیدند نجات دادیم، و آنها را از عذابی که به قومشان رسید رهاندیم.
(۱۹) و روزیکه الله دشمنانش را بهسوی آتش گرد میآورد، مأموران جهنم همگی آنها را به یکجا میرانَند، و نمیتوانند از جهنم بگریزند.
(۲۰) تا به جهنم که بهسوی آن رانده میشدند برسند، و از آنچه که در دنیا انجام میدادند شانه خالی میکنند. گوشها و چشمها و پوستهایشان به کفر و گناهانی که در دنیا انجام میدادند بر ضد آنها گواهی میدهند.
برخی فواید آیات:
• رویگردانی از حق سبب وقوع عذابهای نابودگر در دنیا و آخرت است.
• تکبر و فریب خوردن به قدرت، دو مورد از موانع فرمانبرداری از حق هستند.
• کافران هم در دنیا و هم در آخرت عذاب میشوند.
• گواهی دادن اعضای بدن در روز قیامت علیه صاحبان خویش.
﴿وَقَالُواْ لِجُلُودِهِمۡ لِمَ شَهِدتُّمۡ عَلَيۡنَاۖ قَالُوٓاْ أَنطَقَنَا ٱللَّهُ ٱلَّذِيٓ أَنطَقَ كُلَّ شَيۡءٖۚ وَهُوَ خَلَقَكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٖ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٢١ وَمَا كُنتُمۡ تَسۡتَتِرُونَ أَن يَشۡهَدَ عَلَيۡكُمۡ سَمۡعُكُمۡ وَلَآ أَبۡصَٰرُكُمۡ وَلَا جُلُودُكُمۡ وَلَٰكِن ظَنَنتُمۡ أَنَّ ٱللَّهَ لَا يَعۡلَمُ كَثِيرٗا مِّمَّا تَعۡمَلُونَ٢٢ وَذَٰلِكُمۡ ظَنُّكُمُ ٱلَّذِي ظَنَنتُم بِرَبِّكُمۡ أَرۡدَىٰكُمۡ فَأَصۡبَحۡتُم مِّنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٢٣ فَإِن يَصۡبِرُواْ فَٱلنَّارُ مَثۡوٗى لَّهُمۡۖ وَإِن يَسۡتَعۡتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ٱلۡمُعۡتَبِينَ٢٤ ۞وَقَيَّضۡنَا لَهُمۡ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡ وَحَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلُ فِيٓ أُمَمٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِم مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِۖ إِنَّهُمۡ كَانُواْ خَٰسِرِينَ٢٥ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَا تَسۡمَعُواْ لِهَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ وَٱلۡغَوۡاْ فِيهِ لَعَلَّكُمۡ تَغۡلِبُونَ٢٦ فَلَنُذِيقَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ عَذَابٗا شَدِيدٗا وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَسۡوَأَ ٱلَّذِي كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٧ ذَٰلِكَ جَزَآءُ أَعۡدَآءِ ٱللَّهِ ٱلنَّارُۖ لَهُمۡ فِيهَا دَارُ ٱلۡخُلۡدِ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَجۡحَدُونَ٢٨ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ رَبَّنَآ أَرِنَا ٱلَّذَيۡنِ أَضَلَّانَا مِنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ نَجۡعَلۡهُمَا تَحۡتَ أَقۡدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ ٱلۡأَسۡفَلِينَ٢٩ ﴾ [فصلت: ۲۱-۲۹]
(۲۱) و کافران به پوستهایشان میگویند: چرا به آنچه که در دنیا انجام میدادیم بر ضد ما گواهی دادید؟! پوستها در پاسخ صاحبانشان میگویند: الله که هر چیزی را به سخن آورده ما را به سخن آورد، و او شما را اولین بار آنگاه که در دنیا بودید آفرید، و در آخرت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او بازگردانیده میشوید.
(۲۲) و هنگام ارتکاب گناهان، آنها را پنهان نمیکردید تا گوشها و چشمها و پوستهایتان بر ضد شما گواهی ندهند؛ زیرا شما به حساب و کیفر و پاداش پس از مرگ ایمان نداشتید، اما گمان کردید که الله سبحانه بسیاری از کارهایتان را نمیداند، و بر او پوشیده میماند، پس فریب خوردید.
(۲۳) و همین گمان بدی که به پروردگارتان بردید شما را نابود کرد، و اینگونه در دنیا و آخرت از زیاندیدگان شدید.
(۲۴) پس اگر اینها که گوشها و چشمها و پوستهایشان بر ضد آنها گواهی دادهاند شکیبایی کنند، جهنم جایگاه و پناهگاهشان است که به آن پناه میبرند، و اگر برداشته شدن عذاب و رضایت الله از خودشان را درخواست کنند، هرگز نه به رضایت او تعالی دست خواهند یافت و نه وارد بهشت خواهند شد.
(۲۵) و برای این کافران، همنشینانی از شیاطین آماده کردیم که همراه آنها بودند، و اعمال بدشان را در دنیا برایشان آراستند، و امر آخرت را که در پی آنها بود برایشان آراستند تا اینکه یادآوری آخرت و عمل به آن را از یادشان بردند، و عذاب در میان امتهای جن و انسی که قبل از آنها گذشته بودند بر آنها واجب شد، بهراستیکه آنها زیانکار بودند چون در روز قیامت به خودشان و خانوادههایشان با وارد شدن آنها در جهنم زیان رساندهاند.
(۲۶) و کافران وقتی از رویارویی دلیل با دلیل ناتوان ماندند اینگونه به یکدیگر توصیه کردند: به این قرآن که محمد آن را بر شما میخوانَد گوش ندهید، و از آنچه در آن است فرمانبرداری نکنید، و هنگام قرائت آن توسط محمد فریاد بکشید و صداهایتان را بالا ببرید؛ تا با این کار بر او پیروز شوید، و او از تلاوت قرآن و دعوت به آن دست بکشد، آنگاه از او راحت شویم.
(۲۷) و بهطور قطع به کسانیکه به الله کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند عذابی سخت در روز قیامت خواهیم چشاند، و قطعاً آنها را به کیفر اعمالشان بر حسب بدترین شرک و گناهی که انجام میدادند مجازات خواهیم کرد.
(۲۸) این جزا، جزای دشمنان الله که به او تعالی کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند: جهنم است، که جاویدان و برای همیشه در آن میمانند، جزایی بر انکار و عدم ایمان آنها به آیات الله، با وجود وضوح و حجت قویای که این آیات داشتند.
(۲۹) و کسانیکه به الله کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند گفتند: ای پروردگار ما، جنها و انسانهایی که ما را گمراه کردند به ما نشان بده: ابلیس که کفر و دعوت به آن را پایهگذاری کرد، و پسر آدم که ریختن خون را بنا نهاد، که این دو را در جهنم زیر پاهایمان قرار دهیم؛ تا از پایینترین کسانیکه سختترین عذاب جهنم برایشان است باشند.
برخی فواید آیات:
• بدگمانی به الله یکی از صفات کفر است.
• کفر و گناهان سبب مسلط شدن شیاطین بر انسان است.
• آرزوی پیروان به اینکه در روز قیامت سختترین عذاب به پیشوایانشان برسد.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا ٱللَّهُ ثُمَّ ٱسۡتَقَٰمُواْ تَتَنَزَّلُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَلَّا تَخَافُواْ وَلَا تَحۡزَنُواْ وَأَبۡشِرُواْ بِٱلۡجَنَّةِ ٱلَّتِي كُنتُمۡ تُوعَدُونَ٣٠ نَحۡنُ أَوۡلِيَآؤُكُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِۖ وَلَكُمۡ فِيهَا مَا تَشۡتَهِيٓ أَنفُسُكُمۡ وَلَكُمۡ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ٣١ نُزُلٗا مِّنۡ غَفُورٖ رَّحِيمٖ٣٢ وَمَنۡ أَحۡسَنُ قَوۡلٗا مِّمَّن دَعَآ إِلَى ٱللَّهِ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٣٣ وَلَا تَسۡتَوِي ٱلۡحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُۚ ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ فَإِذَا ٱلَّذِي بَيۡنَكَ وَبَيۡنَهُۥ عَدَٰوَةٞ كَأَنَّهُۥ وَلِيٌّ حَمِيمٞ٣٤ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٖ٣٥ وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ نَزۡغٞ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٣٦ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِ ٱلَّيۡلُ وَٱلنَّهَارُ وَٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُۚ لَا تَسۡجُدُواْ لِلشَّمۡسِ وَلَا لِلۡقَمَرِ وَٱسۡجُدُواْۤ لِلَّهِۤ ٱلَّذِي خَلَقَهُنَّ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ٣٧ فَإِنِ ٱسۡتَكۡبَرُواْ فَٱلَّذِينَ عِندَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُۥ بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَهُمۡ لَا يَسَۡٔمُونَ۩٣٨ ﴾ [فصلت: ۳۰-۳۸]
الله پس از بیان مجازات دشمنانش، پاداش دوستان خویش را بیان کرد و فرمود:
(۳۰) همانا کسانیکه گفتند: پروردگار ما الله است، و هیچ پروردگاری جز او نداریم، و بر اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی پایداری کردند، فرشتگان هنگام فرا رسیدن مرگشان بر آنها فرود میآیند و به آنها میگویند: نه از مرگ بترسید و نه از آنچه پس از آن است، و بر آنچه در دنیا به جای میگذارید اندوهگین نشوید، و شما را بشارت باد به بهشتی که در دنیا در قبال ایمانتان به الله و اعمال صالحتان به آن وعده داده میشدید.
(۳۱) ما دوستان شما در زندگی دنیا هستیم، که شما را به راه راست ارشاد و محافظت میکردیم، و در آخرت نیز دوستان شما هستیم، پس دوستی ما با شما پایدار است، و در بهشت تمام خوشیها و آرزوها و خواستههایی را که میطلبید برایتان فراهم است.
(۳۲) رزق و روزیِ آمادهشدهای است برای پذیرایی شما از سوی پروردگاری که نسبت به گناهان کسانی از بندگانش که بهسوی او توبه کنند، بسیار آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان است.
(۳۳) و هیچکس خوشگفتارتر از کسی نیست که بهسوی توحید الله و عمل به شریعت او تعالی فرامیخواند، و عملی صالح که پروردگارش را راضی میسازد انجام میدهد، و میگوید: همانا من از تسلیمشدگان و فرمانبرداران الله هستم، و هرکس تمام این موارد را انجام دهد خوشگفتارترین مردم است.
(۳۴) و انجام نیکیها و طاعات که الله را راضی میسازند، و انجام بدیها و گناهان که او تعالی را به خشم میآورند یکسان نیستند. بدی کسی از مردم را که به تو بدی کرده با نیکوترین خصلت دفع کن، آنگاه کسی که میان تو و او دشمنی دیرینهای وجود دارد- آنگاه که بدیاش را با نیکوکاری به او دفع کردی- گویی رفیقی شفیق است.
(۳۵) و جز کسانیکه در برابر آزار و بدیهایی که از جانب مردم با آن روبرو میشوند شکیبایی کردهاند به این خصلت پسندیده دست نمییابند، و جز کسیکه صاحب سهمی بزرگ است به آن نمیرسد؛ زیرا خیر زیاد، و سود فراوانی در آن است.
(۳۶) و اگر در هر زمان شیطان شری را به تو وسوسه کرد به الله پناه ببر؛ زیرا او تعالی سخنانت را میشنود، و از حال تو بسیار آگاه است.
(۳۷) و از آیات الله که بر عظمت و یگانگی او تعالی دلالت دارند در پی هم آمدن شب و روز، و خورشید و ماه است. - ای مردم- نه برای خورشید سجده کنید، و نه برای ماه؛ و فقط الله را سجده کنید که آنها را آفریده است اگر واقعا الله را عبادت میکنید.
(۳۸) پس اگر تکبر ورزیدند و روی گردانیدند، و برای الله آفریدگار سجده نکردند، فرشتگانی که نزد الله هستند شب و روز او سبحانه را تسبیح و ستایش میکنند، و از عبادت او تعالی خسته نمیشوند.
برخی فواید آیات:
• استقامت جایگاه بزرگی نزد الله دارد.
• الله بندگان مؤمن خویش را گرامی میدارد و امور آنها و بازماندگانشان را برعهده میگیرد.
• جایگاه دعوت بهسوی الله، و اینکه برترین عمل است.
• صبر در برابر آزارها و دفع با آنچه که نیکوتر است دو خصلت اخلاقی هستند که دعوتگر بهسوی الله از آنها بینیاز نیست.
﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنَّكَ تَرَى ٱلۡأَرۡضَ خَٰشِعَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡۚ إِنَّ ٱلَّذِيٓ أَحۡيَاهَا لَمُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰٓۚ إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٣٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُلۡحِدُونَ فِيٓ ءَايَٰتِنَا لَا يَخۡفَوۡنَ عَلَيۡنَآۗ أَفَمَن يُلۡقَىٰ فِي ٱلنَّارِ خَيۡرٌ أَم مَّن يَأۡتِيٓ ءَامِنٗا يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ ٱعۡمَلُواْ مَا شِئۡتُمۡ إِنَّهُۥ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٤٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِٱلذِّكۡرِ لَمَّا جَآءَهُمۡۖ وَإِنَّهُۥ لَكِتَٰبٌ عَزِيزٞ٤١ لَّا يَأۡتِيهِ ٱلۡبَٰطِلُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَلَا مِنۡ خَلۡفِهِۦۖ تَنزِيلٞ مِّنۡ حَكِيمٍ حَمِيدٖ٤٢ مَّا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدۡ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِن قَبۡلِكَۚ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغۡفِرَةٖ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٖ٤٣ وَلَوۡ جَعَلۡنَٰهُ قُرۡءَانًا أَعۡجَمِيّٗا لَّقَالُواْ لَوۡلَا فُصِّلَتۡ ءَايَٰتُهُۥٓۖ ءَا۬عۡجَمِيّٞ وَعَرَبِيّٞۗ قُلۡ هُوَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ هُدٗى وَشِفَآءٞۚ وَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ فِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَقۡرٞ وَهُوَ عَلَيۡهِمۡ عَمًىۚ أُوْلَٰٓئِكَ يُنَادَوۡنَ مِن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ٤٤ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ فَٱخۡتُلِفَ فِيهِۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيۡنَهُمۡۚ وَإِنَّهُمۡ لَفِي شَكّٖ مِّنۡهُ مُرِيبٖ٤٥ مَّنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَسَآءَ فَعَلَيۡهَاۗ وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ٤٦ ﴾ [فصلت: ۳۹-۴۶]
(۳۹) و از دیگر آیات الله که بر عظمت و یگانگی و قدرت او تعالی بر رستاخیز دلالت دارد این است که تو زمین را بدون گیاه میبینی، و چون آب باران را بر آن فرو فرستیم بهسبب نمو بذرهای نهان در آن به جنبش درمیآید، و برمیدمد. همان ذاتیکه این زمین مرده را با گیاهان زنده گردانید، بهطور قطع زنده کنندۀ مردگان و برانگیزانندۀ آنها برای حسابرسی و جزا است؛ زیرا او بر هر کاری توانا است، و نه زندهگرداندن زمین پس از اینکه مرده بود او را ناتوان میسازد، و نه زندهگرداندن و برانگیختن مردگان از قبرهایشان.
(۴۰) حالِ کسانیکه در آیات ما با انکار و تکذیب و تحریف آنها از حق به انحراف میروند، بر ما پوشیده نیست، و ما از آنها آگاه هستیم. پس آیا کسیکه در جهنم افکنده میشود بهتر است یا کسیکه روز قیامت در حالی میآید که از عذاب ایمن است؟ - ای مردم- هر خیر و شری که میخواهید انجام دهید، که ما خیر و شر را برایتان مشخص کردهایم. همانا الله آنچه را انجام میدهید میبیند، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند.
(۴۱) بهطور قطع کسانیکه به قرآن وقتی از جانب الله نزدشان آمد کفر ورزیدند در روز قیامت عذاب میشوند، و قطعاً قرآن کتاب محکم و استواری است، که نه هیچ تحریف کنندهای میتواند آن را تحریف کند، و نه هیچ تبدیل کنندهای میتواند آن را تغییر دهد.
(۴۲) باطل نه از پیش روی آن و نه از پشت سرش با کاسته شدن یا افزوده شدن یا تبدیل و تحریف بهسوی قرآن نمیآید، از جانب ذاتیکه در آفرینش و تقدیر و تشریعش بسیار دانا، و در هر حالتی ستودهشده است، نازل گردیده است.
الله پس از بیان حال تکذیب کنندگان قرآن، رسولش را با بیان تکذیب و تمسخر و افترایی که برادرانش یعنی رسولان پیش از او با آن روبرو بودند شکیبا کرد و تسلّی داد، و فرمود:
(۴۳) - ای رسول- جز تکذیبی که به رسولان پیش از تو گفته شده است به تو گفته نمیشود پس شکیبا باش؛ زیرا پروردگارت برای هرکس از بندگانش که بهسوی او توبه کند صاحب آمرزش، وبرای کسیکه بر گناهانش اصرار ورزد و هرگز توبه نکند صاحب کیفری دردناک است.
(۴۴) و اگر این قرآن را به زبانی غیر از زبان عربی نازل کرده بودیم بهطور قطع کافران از میان آنها میگفتند: چرا آیاتش به روشنی بیان نشده تا آنها را بفهمیم، آیا قرآن، غیر عربی و کسیکه آن را آورده عربی است؟ - ای رسول- به اینها بگو: قرآن- برای کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و رسولانش را تصدیق کردهاند- هدایتی از گمراهی و شفای جهل و آثار جهل که در سینهها وجود دارد است، و کسانیکه به الله ایمان نمیآورند در گوشهایشان سنگینی است، و قرآن برای آنها مبهمی است که آن را نمیفهمند. اینها که صفات مذکور را دارند مانند کسانی هستند که از مکان دور صدا زده میشوند، پس چگونه میتوانند صدای منادی را بشنوند!
(۴۵) و به تحقیق که به موسی ÷ تورات را دادیم و در آن اختلاف واقع شد؛ برخی از آنها به آن ایمان آوردند، و برخی از آنها به آن کفر ورزیدند، و اگر وعدهای از جانب الله نبود مبنی بر اینکه در روز قیامت میان بندگانش در آنچه در آن با هم اختلاف دارند داوری میکند بهطور قطع میان اختلاف کنندگان در تورات حکم میکرد، و راستگو و یاوهگو را مشخص میساخت، آنگاه راستگو را گرامی میداشت و یاوهگو را خوار میساخت، و بهراستیکه کافران دربارۀ قرآن به شکی سخت گرفتار هستند.
(۴۶) هرکس عمل صالحی انجام دهد سود عمل او به خودش بازمیگردد، زیرا عمل صالحِ هیچکسی به الله سود نمیرساند، و هرکس عمل بدی مرتکب شود زیان آن به خودش بازمیگردد، زیرا نافرمانی هیچیک از مخلوقات الله به او تعالی زیانی نمیرساند، و بهزودی هرکس را به آنچه که استحقاقش را دارد جزا خواهد داد، و –ای رسول- پروردگارت نسبت به بندگان خویش ستمکار نیست، و هرگز از نیکیهایشان نخواهد کاست، و بر بدیهایشان نخواهد افزود.
برخی فواید آیات:
• الله قرآن را برخلاف کتابهای پیش از آن، از تبدیل و تحریف حفظ، و این حفاظت را تضمین کرده و برعهده گرفته است،.
• اتمام حجت بر مشرکان عرب با نزول قرآن به زبان خودشان.
• نفی ستم از الله، و اثبات عدالت برای او تعالی.
﴿۞إِلَيۡهِ يُرَدُّ عِلۡمُ ٱلسَّاعَةِۚ وَمَا تَخۡرُجُ مِن ثَمَرَٰتٖ مِّنۡ أَكۡمَامِهَا وَمَا تَحۡمِلُ مِنۡ أُنثَىٰ وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلۡمِهِۦۚ وَيَوۡمَ يُنَادِيهِمۡ أَيۡنَ شُرَكَآءِي قَالُوٓاْ ءَاذَنَّٰكَ مَامِنَّا مِن شَهِيدٖ٤٧ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَدۡعُونَ مِن قَبۡلُۖ وَظَنُّواْ مَا لَهُم مِّن مَّحِيصٖ٤٨ لَّا يَسَۡٔمُ ٱلۡإِنسَٰنُ مِن دُعَآءِ ٱلۡخَيۡرِ وَإِن مَّسَّهُ ٱلشَّرُّ فَئَُوسٞ قَنُوطٞ٤٩ وَلَئِنۡ أَذَقۡنَٰهُ رَحۡمَةٗ مِّنَّا مِنۢ بَعۡدِ ضَرَّآءَ مَسَّتۡهُ لَيَقُولَنَّ هَٰذَا لِي وَمَآ أَظُنُّ ٱلسَّاعَةَ قَآئِمَةٗ وَلَئِن رُّجِعۡتُ إِلَىٰ رَبِّيٓ إِنَّ لِي عِندَهُۥ لَلۡحُسۡنَىٰۚ فَلَنُنَبِّئَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِمَا عَمِلُواْ وَلَنُذِيقَنَّهُم مِّنۡ عَذَابٍ غَلِيظٖ٥٠ وَإِذَآ أَنۡعَمۡنَا عَلَى ٱلۡإِنسَٰنِ أَعۡرَضَ وَنََٔابِجَانِبِهِۦ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ فَذُو دُعَآءٍ عَرِيضٖ٥١ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كَانَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ ثُمَّ كَفَرۡتُم بِهِۦ مَنۡ أَضَلُّ مِمَّنۡ هُوَ فِي شِقَاقِۢ بَعِيدٖ٥٢ سَنُرِيهِمۡ ءَايَٰتِنَا فِي ٱلۡأٓفَاقِ وَفِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمۡ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّۗ أَوَ لَمۡ يَكۡفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ٥٣ أَلَآ إِنَّهُمۡ فِي مِرۡيَةٖ مِّن لِّقَآءِ رَبِّهِمۡۗ أَلَآ إِنَّهُۥ بِكُلِّ شَيۡءٖ مُّحِيطُۢ٥٤ ﴾ [فصلت: ۴۷-۵۴]
(۴۷) دانش قیامت فقط به الله بازگردانده میشود؛ زیرا فقط او میداند که چه زمانی رخ میدهد، و غیر او از این امر آگاه نیست. و جز به علم او تعالی هیچ میوهای از غلافش که از آن محافظت میکند بیرون نمیآید، و هیچ مادهای بار برنمیدارد و بار نمیگذارد. و ذرهای از این امر از دستش نمیرود، و روزیکه الله مشرکان را که همراه او نمادها را عبادت میکردند، از روی توبیخ به خاطر عبادت نمادها توسط آنها، اینگونه ندا میدهد: شریکان من که ادعا میکردید شریکانم هستند کجا هستند؟ مشرکان میگویند: در برابر تو اعتراف کردیم، که اکنون هیچیک از ما نیست که گواهی دهد تو شریکی داری.
(۴۸) و نمادهای ادعایی آنها از نظرشان پنهان میشوند، و یقین میکنند که هیچ راه فرار و گریزی از عذاب الله ندارند.
(۴۹) انسان از درخواست سلامتی و مال و فرزند و سایر نعمتها خسته نمیشود، و اگر فقر یا بیماری و مانند آن به او برسد از رحمت الله بسیار مأیوس و نومید میگردد.
(۵۰) و اگر سلامتی و ثروت و بهبودی از مصیبت و بیماریای که به او رسیده است به او بچشانیم بهطور قطع خواهد گفت: این از آنِ من است؛ چون شایسته و سزاوارش هستم، و گمان نمیکنم که قیامت برپا شود، و به فرض اگر قیامت برپا شود نزد الله صاحب ثروت و مال خواهم بود، و همانگونه که بهسبب استحقاقم در دنیا بر من نعمت ارزانی داشت در آخرت بر من نعمت میبخشد، و بهطور قطع کسانی را که به الله کفر ورزیدهاند از کفر و گناهانی که انجام دادهاند باخبر خواهیم ساخت، و بهطور قطع عذابی را که به نهایت سختی رسیده است به آنها خواهیم چشاند.
(۵۱) و هرگاه نعمت سلامتی و بهبودی و مانند آن به انسان بخشیم از یاد و طاعت الله غافل میشود، و متکبرانه روی میگرداند، و هرگاه بیماری و فقر و مانند آن به او رسد بسیار بهسوی الله دعا میکند، و از آسیبی که به او رسیده است بهسوی الله شکوه و گلایه میکند تا آن را از او برطرف سازد؛ یعنی نه وقتی پروردگارش بر او نعمت بخشد از او سپاسگزاری میکند، و نه در برابر مصیبت او آنگاه که او را گرفتار سازد شکیبایی میکند.
(۵۲) - ای رسول- به این مشرکان تکذیبکننده بگو: به من خبر دهید اگر این قرآن از جانب الله باشد، و شما به آن کفر ورزید و آن را تکذیب کنید، پس چه حالی خواهید داشت؟! و چه کسی گمراهتر است از آن کس که با حق ستیزهجویی میکند با آنکه حق آشکار شده و دلیل و قوت دلیلش روشن شده است؟!
(۵۳) به زودی آیات خویش در کرانههای زمین از آنچه که الله برای مسلمانان فتح میکند، و آیات خویش را در خودشان با فتح مکه به آنها نشان خواهیم داد؛ تا آنچه که این شک را برطرف میسازد که این قرآن همان حقیقتی است که هیچ شکی در آن راه ندارد برایشان روشن شود. آیا برای این مشرکان بر اینکه قرآن حقیقت است، این گواهی الله که قرآن از جانب او آمده، کافی نیست؟! گواهی چه کسی از گواهی الله بزرگتر است؟! پس اگر حق را میخواستند بهطور قطع به گواهی پروردگارشان بسنده میکردند.
(۵۴) آگاه باشید که مشرکان در مورد دیدار پروردگارشان در روز قیامت مردد هستند چون رستاخیز را انکار میکنند، و آنها به آخرت ایمان نمیآورند؛ از این رو با انجام عمل صالح برای آن آماده نمیشوند. بدانید که علم و قدرت الله بر هر چیزی احاطه دارد.
برخی فواید آیات:
• علم قیامت فقط نزد الله است.
• در برخورد کافر با نعمتها و مصیبتهایی که از جانب الله به او میرسد اضطراب و آشفتگی وجود دارد.
• احاطۀ علم و قدرت الله بر هر چیزی.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ عٓسٓقٓ٢ كَذَٰلِكَ يُوحِيٓ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ ٱللَّهُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٣ لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ٤ تَكَادُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ يَتَفَطَّرۡنَ مِن فَوۡقِهِنَّۚ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَيَسۡتَغۡفِرُونَ لِمَن فِي ٱلۡأَرۡضِۗ أَلَآ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٥ وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ ٱللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيۡهِمۡ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِوَكِيلٖ٦ وَكَذَٰلِكَ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ قُرۡءَانًا عَرَبِيّٗا لِّتُنذِرَ أُمَّ ٱلۡقُرَىٰ وَمَنۡ حَوۡلَهَا وَتُنذِرَ يَوۡمَ ٱلۡجَمۡعِ لَا رَيۡبَ فِيهِۚ فَرِيقٞ فِي ٱلۡجَنَّةِ وَفَرِيقٞ فِي ٱلسَّعِيرِ٧ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَهُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن يُدۡخِلُ مَن يَشَآءُ فِي رَحۡمَتِهِۦۚ وَٱلظَّٰلِمُونَ مَا لَهُم مِّن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٍ٨ أَمِ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَۖ فَٱللَّهُ هُوَ ٱلۡوَلِيُّ وَهُوَ يُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٩ وَمَا ٱخۡتَلَفۡتُمۡ فِيهِ مِن شَيۡءٖ فَحُكۡمُهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبِّي عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُ وَإِلَيۡهِ أُنِيبُ١٠ ﴾ [الشورى: ۱-۱۰]
برخی مقاصد سوره:
بیان حقیقت وحی و رسالت محمدی، و اینکه امتدادِ وحی نازلشده بر پیامبران است.
تفسیر:
(۱) (۲) ﴿حمٓ١ عٓسٓقٓ٢ ﴾ [الشورى: ۱-۲]سخن در مورد حروف شبیه این موارد در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۳) ای محمد مانند این وحی، الله که در گرفتن انتقام از دشمنانش شکست ناپذیر، و در تدبیر و آفرینش خویش بسیار دانا است، به تو و پیامبرانش که پیش از تو بودند وحی میکند.
(۴) آفرینش و فرمانروایی و تدبیر تمام آنچه در آسمانها و در زمین است فقط از آنِ الله است، و او تعالی به ذات و قدرت و توان خویش برتر، و در ذات خویش بسیار بزرگ است.
(۵) و بهسبب بزرگی او سبحانه نزدیک است که آسمانها با وجود بزرگی و ارتفاعی که دارند از فراز زمینها بشکافند. و فرشتگان ‡ از سر فروتنی و بزرگداشت، پروردگارشان را درحالیکه او را میستایند منزه و بزرگ میدارند، و از الله برای ساکنان زمین آمرزش درخواست میکنند. بدانید که الله نسبت به گناهان آن بندگانش که توبه کنند بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۶) و کسانیکه نمادهایی به جای الله گرفتهاند و آنها را به جای الله دوست دارند و عبادت میکنند، الله در کمین آنها است و اعمالشان را ثبت میکند و آنها را در قبال اعمالشان جزا میدهد، و –ای رسول- تو مسئول حفظ اعمال آنها نیست، و دربارۀ اعمالشان از تو سوال نخواهد شد، تو فقط ابلاغ کنندهای هستی.
(۷) و - ای رسول- همانگونه که به پیامبران پیش از تو وحی کردیم قرآنی به زبان عربی بهسوی تو فرستادیم تا مکه و آبادیهای عربی پیرامون آن، سپس تمام مردم را انذار دهی، و مردم را از روز قیامت بترسانی روزیکه الله از اولین تا آخرین، همگی را در میدانی واحد برای حسابرسی و جزا گرد میآورد، و هیچ تردیدی در وقوع آن روز وجود ندارد، و در آن روز مردم به دو گروه تقسیم میشوند: گروهی در بهشت هستند و اینها مؤمنان هستند، و گروهی دیگر یعنی کافران در جهنم هستند.
(۸) و اگر الله میخواست آنها را امتی یگانه بر دین اسلام قرار دهد بهطور قطع این کار را انجام میداد، و همگی آنها را به بهشت وارد میکرد، اما حکمت او تعالی اقتضا کرد که هرکس را که میخواهد در اسلام درآورد، و وارد بهشت کند، و کسانیکه با کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند نه هیچ دوست و کارسازی دارند تا کارشان را برعهده گیرد و نه هیچ یاوری تا آنها را از عذاب الله نجات دهد.
(۹) بلکه این مشرکان به جای الله دوستانی گرفتهاند که با آنها دوستی میکنند، حال آنکه دوست و کارساز حقیقی الله است، و دیگران هیچ سود و زیانی نمیرسانند، و او تعالی است که مردگان را با برانگیختنشان برای حسابرسی و جزا زنده میگرداند، و هیچ چیزی او سبحانه را ناتوان نمیسازد.
(۱۰) و - ای مردم- در هر مورد از اصول یا فروع دینتان که اختلاف کردید حکم آن بهسوی الله بازمیگردد، و در مورد آن به کتاب او تعالی یا سنت رسولش ج ارجاع داده میشود. ذاتیکه این صفات را دارد همان پروردگارم است، در تمام کارهایم بر او توکل کردم، و با توبه بهسوی او بازمیگردم.
برخی فواید آیات:
• عظمت الله در هر چیزی آشکار است.
• دعای خیر فرشتگان ‡ برای پیروان ایمان.
• قرآن و سنت دو مرجع مؤمنان در تمام کارهایشان، بهخصوص هنگام اختلاف است.
• اکتفا به اِنذار ساکنان مکه و پیرامون آن؛ زیرا آنها رسالت پیامبر ج را انکار کردند و به آنها پاسخ داده شد، درحالیکه ایشان رسول تمام مردم است؛ چنانکه الله تعالی میفرماید: ﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا كَآفَّةٗ لِّلنَّاسِ ....﴾ [سبأ: ۲۸].
﴿فَاطِرُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ جَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَمِنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ أَزۡوَٰجٗا يَذۡرَؤُكُمۡ فِيهِۚ لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ١١ لَهُۥ مَقَالِيدُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّهُۥ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ١٢ ۞شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحٗا وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ وَمَا وَصَّيۡنَا بِهِۦٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰٓۖ أَنۡ أَقِيمُواْ ٱلدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُواْ فِيهِۚ كَبُرَ عَلَى ٱلۡمُشۡرِكِينَ مَا تَدۡعُوهُمۡ إِلَيۡهِۚ ٱللَّهُ يَجۡتَبِيٓ إِلَيۡهِ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِيٓ إِلَيۡهِ مَن يُنِيبُ١٣ وَمَا تَفَرَّقُوٓاْ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى لَّقُضِيَ بَيۡنَهُمۡۚ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ أُورِثُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ لَفِي شَكّٖ مِّنۡهُ مُرِيبٖ١٤ فَلِذَٰلِكَ فَٱدۡعُۖ وَٱسۡتَقِمۡ كَمَآ أُمِرۡتَۖ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَهُمۡۖ وَقُلۡ ءَامَنتُ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِن كِتَٰبٖۖ وَأُمِرۡتُ لِأَعۡدِلَ بَيۡنَكُمُۖ ٱللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمۡۖ لَنَآ أَعۡمَٰلُنَا وَلَكُمۡ أَعۡمَٰلُكُمۡۖ لَا حُجَّةَ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمُۖ ٱللَّهُ يَجۡمَعُ بَيۡنَنَاۖ وَإِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ١٥ ﴾ [الشورى: ۱۱-۱۵]
(۱۱) الله آفریدگار آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی است، از خود شما جفتهایی برایتان قرار داد، و شتر و گاو و گوسفند را به صورت نر و ماده برایتان قرار داد، تا به خاطر شما تکثیر و زیاد شوند. در جفتهایی که برایتان قرار داده است از طریق ازدواج شما را میآفریند، و از گوشت و شیر چارپایان که برایتان قرار داده است به شما طعام میدهد. هیچیک از مخلوقاتش مثل او نیست، او تعالی سخنان بندگانش را میشنود، و کارهایشان را میبیند، و ذرهای از این موارد از او پنهان نمیماند، و بهزودی آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد؛ اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر.
(۱۲) کلیدهای گنجینههای آسمانها و زمین فقط از آنِ او است، رزق و روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد، برای آزمایش او میگشاید که آیا سپاسگزاری میکند یا ناسپاسی؟ و آن را بر هرکس بخواهد برای آزمایش او تنگ میگرداند که آیا شکیبایی میکند یا بر تقدیر الله خشم میگیرد؟ بهراستیکه او از هر چیزی آگاه است، و ذرهای از آنچه مصالح بندگانش در آن است بر او پوشیده نمیماند.
(۱۳) دینی مانند آنچه نوح ÷ را بر تبلیغ و عمل به آن فرمان دادیم برایتان تشریع فرمود. و –ای رسول- آنچه را بهسوی تو وحی و برایتان تشریع کردیم مانند آن چیزی است که ابراهیم ÷ و موسی ÷ و عیسی ÷ را به تبلیغ و عمل به آن فرمان دادیم، و خلاصهاش چنین است: دین را برپا دارد، و از تفرقه و پراکندگی در آن دست بکشید، توحید الله، و ترک عبادت غیر او که مشرکان را به آن فرا میخوانی بر آنها بسیار گران میآید. الله هر یک از بندگانش را که بخواهد برمیگزیند، و او را به عبادت و طاعت خویش توفیق میدهد، و هرکس با توبه از گناهان خویش بهسوی الله بازگردد بهسوی خویش هدایت میفرماید.
(۱۴) و کافران و مشرکان پراکنده نشدند مگر پس از اینکه با بعثت محمد ج بهسویشان حجت بر آنها اقامه شد، و سبب تفرقهشان فقط سرکشی و ستم بود، و اگر در علم الله نگذشته بود که عذاب را تا زمانیکه در علم او تعالی مشخص است یعنی روز قیامت از آنها به تأخیر اندازد بهطور قطع الله میان آنها داوری میکرد، و بهسبب کفرشان به الله و تکذیب رسولانش عذاب را بر آنها به تعجیل میانداخت. و کسانیکه پس از پیشینیان خویش و پس از این مشرکان، تورات را از یهود، و انجیل را از نصاری، به میراث بردند، بهطور قطع دربارۀ این قرآن که محمد ج آورده در تردید هستند و آن را تکذیب میکنند.
(۱۵) به این دین مستقیم دعوت کن، و بر اساس آنچه الله به تو فرمان داده بر آن پایدار باش، و از هوسهای باطل آنها پیروی نکن، و هنگام مجادله با آنها بگو: به الله و به کتابهایی که الله بر رسولانش فرو فرستاده ایمان آوردم، و الله به من فرمان داده تا میان شما به عدالت داوری کنم. الله که آن را عبادت میکنم پروردگار همگی ما و شماست. اعمال ما خیر باشد یا شر، برای خودمان است، و اعمال شما نیز خیر باشد یا شر برای خودتان است. پس از اینکه حجت روشن و آشکار شد هیچ جدالی میان ما و شما نیست، در روز قیامت الله همگی ما را جمع میکند، و بازگشت بهسوی او است. آنگاه هر یک از ما را به آنچه که سزاوارش است جزا میدهد، و در آن هنگام راستگو از دروغگو، و حقدار از ناحق مشخص میگردد.
برخی فواید آیات:
• دین پیامبران در اصول، یگانه است.
• اهمیت وحدت کلمه، و خطر اختلاف در آن.
• یکی از عناصر اساسی موفقیت دعوت بهسوی الله: اعتقاد صحیح و پایداری بر آن، دوری از پیروی هوسها، عدالت، تمرکز بر هدف مشترک، و ترک جدال بیفایده، و یادآوری هدف مشترک است.
﴿وَٱلَّذِينَ يُحَآجُّونَ فِي ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا ٱسۡتُجِيبَ لَهُۥ حُجَّتُهُمۡ دَاحِضَةٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَعَلَيۡهِمۡ غَضَبٞ وَلَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٌ١٦ ٱللَّهُ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ وَٱلۡمِيزَانَۗ وَمَا يُدۡرِيكَ لَعَلَّ ٱلسَّاعَةَ قَرِيبٞ١٧ يَسۡتَعۡجِلُ بِهَا ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِهَاۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مُشۡفِقُونَ مِنۡهَا وَيَعۡلَمُونَ أَنَّهَا ٱلۡحَقُّۗ أَلَآ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُمَارُونَ فِي ٱلسَّاعَةِ لَفِي ضَلَٰلِۢ بَعِيدٍ١٨ ٱللَّهُ لَطِيفُۢ بِعِبَادِهِۦ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُۖ وَهُوَ ٱلۡقَوِيُّ ٱلۡعَزِيزُ١٩ مَن كَانَ يُرِيدُ حَرۡثَ ٱلۡأٓخِرَةِ نَزِدۡ لَهُۥ فِي حَرۡثِهِۦۖ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرۡثَ ٱلدُّنۡيَا نُؤۡتِهِۦ مِنۡهَا وَمَا لَهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِن نَّصِيبٍ٢٠ أَمۡ لَهُمۡ شُرَكَٰٓؤُاْ شَرَعُواْ لَهُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا لَمۡ يَأۡذَنۢ بِهِ ٱللَّهُۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةُ ٱلۡفَصۡلِ لَقُضِيَ بَيۡنَهُمۡۗ وَإِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٢١ تَرَى ٱلظَّٰلِمِينَ مُشۡفِقِينَ مِمَّا كَسَبُواْ وَهُوَ وَاقِعُۢ بِهِمۡۗ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فِي رَوۡضَاتِ ٱلۡجَنَّاتِۖ لَهُم مَّا يَشَآءُونَ عِندَ رَبِّهِمۡۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَضۡلُ ٱلۡكَبِيرُ٢٢ ﴾ [الشورى: ۱۶-۲۲]
(۱۶) و کسانیکه در این دین نازلشده بر محمد ج پس از اینکه مردم آن را پذیرفتند با حجتهای باطل مجادله میکنند، حجت آنها نزد پروردگارشان و نزد مؤمنان نابودشدنی و ساقط است، و هیچ اثری ندارد، و به این سبب که کفر ورزیدند و حق را رها کردند خشمی از جانب الله بر آنها است، و عذابی سخت در روز قیامت منتظرشان است.
الله پس از بیان بطلان حجتهای کافران، اساس حجتهایی صحیح که مسلمان به آن استدلال میکند، یعنی قرآن، را بیان کرد و فرمود:
(۱۷) الله همان ذاتی است که قرآن را به حقیقتی که هیچ تردیدی در آن نیست نازل کرد، و عدالت را فرستاد تا میان مردم به انصاف حکم کند، و شاید قیامت که اینها آن را تکذیب میکنند نزدیک باشد، و مشخص است که هر امری که آمدنی باشد نزدیک است.
(۱۸) کسانیکه به قیامت ایمان ندارند خواستار تعجیل در آمدن آن هستند؛ زیرا به حساب و پاداش و کیفر ایمان ندارند، و کسانیکه به الله ایمان آوردهاند بهسبب ترس از مقصدشان در قیامت از آن میترسند، و به یقین میدانند که قیامت همان حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد. بدانید کسانیکه در مورد قیامت مجادله و ستیزهجویی میکنند، و در وقوع آن تردید میورزند، بهطور قطع در گمراهی دوری از حقیقت هستند.
(۱۹) الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است، هرکس را بخواهد روزی میدهد، و روزی را برایش میگشاید، و برای هرکس بخواهد از سر مهربانی به او روزی را برایش تنگ میگرداند، هر چند غیر این امر به نظر رسد. و او ذات توانایی است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و ذات شکست ناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد.
(۲۰) هرکس پاداش آخرت را بخواهد و برای آن کار کند، بر پاداش او میافزاییم، یعنی یک نیکی به ده تا هفتصد و حتی تا چند برابر بیشتر؛ و هرکس فقط دنیا را بخواهد سهم مقدر شدۀ او از دنیا را برایش میدهیم، و چون دنیا را بر آخرت ترجیح داده است هیچ سهمی در آخرت ندارد.
(۲۱) آیا این مشرکان معبودهایی غیر از الله دارند، که آنچه الله با شریعت خویش به آنها اجازه نداده است یعنی شرک به الله و تحریم آنچه الله حلال کرده، و تحلیل آنچه حرام کرده، برایشان تشریع کردهاند؟ و اگر الله سررسید مشخصی را برای داوری میان اختلاف کنندگان، و اینکه تا آن زمان به آنها مهلت میدهد مشخص نکرده بود، بهطور قطع میان آنها داوری میکرد. و همانا کسانیکه با شرک به الله و گناهان به خودشان ستم کردهاند عذابی دردناک دارند که در روز قیامت در انتظارشان است.
(۲۲) - ای رسول- کسانی را که با شرک و گناهان به خودشان ستم کردهاند از کیفر گناهانی که انجام دادهاند ترسان میبینی، و بهطور قطع عذاب بر آنها واقع میشود، و ترس بدون توبه سودی به حالشان نمیرساند، و کسانیکه به الله و رسولانش ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند برخلاف آنها هستند؛ زیرا در باغهای بهشت بهرهمند میشوند، و هرچه از نعمتهای گوناگونی که هرگز تمام نمیشود میخواهند نزد پروردگار خویش دارند. این همان فضیلت بزرگی است که هیچ فضیلتی با آن برابری نمیکند.
برخی فواید آیات:
• ترس مؤمن از هول و هراس روز قیامت، بر آماده شدن برای آن روز کمک میکند.
• لطف الله به بندگانش که روزی را برای هرکس گشایش روزی برایش خیر باشد میگشاید، و آن را برای هرکس تنگ گرداندنش خیر باشد تنگ میگرداند.
• خطر ترجیح دنیا بر آخرت.
﴿ذَٰلِكَ ٱلَّذِي يُبَشِّرُ ٱللَّهُ عِبَادَهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِۗ قُل لَّآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ أَجۡرًا إِلَّا ٱلۡمَوَدَّةَ فِي ٱلۡقُرۡبَىٰۗ وَمَن يَقۡتَرِفۡ حَسَنَةٗ نَّزِدۡ لَهُۥ فِيهَا حُسۡنًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ شَكُورٌ٢٣ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗاۖ فَإِن يَشَإِ ٱللَّهُ يَخۡتِمۡ عَلَىٰ قَلۡبِكَۗ وَيَمۡحُ ٱللَّهُ ٱلۡبَٰطِلَ وَيُحِقُّ ٱلۡحَقَّ بِكَلِمَٰتِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٢٤ وَهُوَ ٱلَّذِي يَقۡبَلُ ٱلتَّوۡبَةَ عَنۡ عِبَادِهِۦ وَيَعۡفُواْ عَنِ ٱلسَّئَِّاتِ وَيَعۡلَمُ مَا تَفۡعَلُونَ٢٥ وَيَسۡتَجِيبُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضۡلِهِۦۚ وَٱلۡكَٰفِرُونَ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞ٢٦ ۞وَلَوۡ بَسَطَ ٱللَّهُ ٱلرِّزۡقَ لِعِبَادِهِۦ لَبَغَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَٰكِن يُنَزِّلُ بِقَدَرٖ مَّا يَشَآءُۚ إِنَّهُۥ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرُۢ بَصِيرٞ٢٧ وَهُوَ ٱلَّذِي يُنَزِّلُ ٱلۡغَيۡثَ مِنۢ بَعۡدِ مَا قَنَطُواْ وَيَنشُرُ رَحۡمَتَهُۥۚ وَهُوَ ٱلۡوَلِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٢٨ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ خَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِن دَآبَّةٖۚ وَهُوَ عَلَىٰ جَمۡعِهِمۡ إِذَا يَشَآءُ قَدِيرٞ٢٩ وَمَآ أَصَٰبَكُم مِّن مُّصِيبَةٖ فَبِمَا كَسَبَتۡ أَيۡدِيكُمۡ وَيَعۡفُواْ عَن كَثِيرٖ٣٠ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ٣١ ﴾ [الشورى: ۲۳-۳۱]
(۲۳) این همان مژدۀ بزرگی است که الله آن را بر دست رسولش به کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند مژده میدهد. - ای رسول- بگو: در قبال تبلیغ حق فقط یک پاداش از شما میخواهم که سود آن هم به خودتان بازمیگردد، و آن هم اینکه مرا بهسبب رابطۀ خویشاوندیای که با شما دارم دوست داشته باشید. و هرکس کار نیکی انجام دهد در مزدش برای او میافزاییم؛ هر نیکی به ده مانند آن. بهراستیکه الله نسبت به گناهان کسانی از بندگانش که بهسوی او توبه کنند بسیار آمرزنده، و قدرشناس اعمال صالحشان است که آنها را در جستجوی وجه او تعالی انجام میدهند.
(۲۴) مشرکان ادعا میکردند که محمد ج این قرآن را ساخته و به پروردگارش نسبت داده است، و الله در پاسخ آنها فرمود: اگر به خاطرت خطور کند که دروغی ببندی بهطور قطع بر قلبت مُهر مینهم، و دروغ افترا بسته را محو میکنم، و حق را باقی میگذارم، و چون این امر اتفاق نیفتاده است بر راستگویی پیامبر ج در اینکه از جانب پروردگارش بر او وحی میشود دلالت دارد. بهراستیکه او تعالی از آنچه در دلهای بندگانش وجود دارد بسیار آگاه است و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۲۵) و او سبحانه ذاتی است که توبۀ بندگانش از کفر و گناهان را آنگاه که بهسوی او توبه کنند میپذیرد، و از بدیهایی که مرتکب شدهاند درمیگذرد. از هر چیزیکه انجام دهید آگاه است، ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۲۶) و دعای کسانی را که به الله و رسولانش ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند اجابت میکند، و از فضل خویش بر آنچه از او نخواستهاند برایشان میافزاید، و کافران به الله و رسولانش عذاب سختی دارند که در قیامت منتظرشان است.
(۲۷) و اگر الله رزق و روزی را برای تمام بندگانش بگشاید بهطور قطع با ستم در زمین سرکشی میکنند، اما او سبحانه از رزق و روزی به اندازهای از گشایش و تنگی که میخواهد فرو میفرستد. همانا او تعالی نسبت به احوال بندگانش بسیار دانا و بینا است. پس براساس حکمت میبخشد، و براساس حکمت نیز محروم میکند.
(۲۸) و او ذاتی است که باران را بر بندگانش پس از اینکه از نزول آن نومید شدند فرو میفرستد، و این باران را میگستراند تا گیاهان زمین بروید، و او عهدهدار کارهای بندگان است، و در هر حالتی ستودهشده است.
(۲۹) و یکی از نشانههای الله که بر قدرت و یگانگی او تعالی دلالت دارد آفرینش آسمانها و زمین، و مخلوقات عجیبی است که در این دو گسترانده است، و خود او تعالی هرگاه بخواهد بر گردآوری آنها برای حشر و جزا توانا است، و این کار او را ناتوان نمیسازد همانگونه که از آفرینش آنها برای بار اول ناتوان نبوده است.
(۳۰) و –ای مردم- هر مصیبتی که در خودتان یا اموالتان به شما برسد بهسبب گناهانی است که خودتان مرتکب شدهاید، و الله از بسیاری از این گناهان برایتان درمیگذرد، و شما را در قبال آنها مؤاخذه نمیکند.
(۳۱) و هرگاه پروردگارتان بخواهد شما را کیفر کند نمیتوانید برای نجات از او تعالی بگریزید، و به جای او نه هیچ کارسازی دارید تا کارهایتان را برعهده گیرد، و نه هیچ یاوری تا عذاب را اگر الله آن را برایتان بخواهد از شما بردارد.
برخی فواید آیات:
• دعوتگر بهسوی الله در پی کسب مزد از جانب مردم نیست.
• گشایش و تنگ گردیدن روزی تابع حکمتی الهی است که شاید بر بسیاری از مردم پوشیده باشد.
• گناهان و معاصی از اسباب نازل شدن مصیبتها هستند.
﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِ ٱلۡجَوَارِ فِي ٱلۡبَحۡرِ كَٱلۡأَعۡلَٰمِ٣٢ إِن يَشَأۡ يُسۡكِنِ ٱلرِّيحَ فَيَظۡلَلۡنَ رَوَاكِدَ عَلَىٰ ظَهۡرِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُورٍ٣٣ أَوۡ يُوبِقۡهُنَّ بِمَا كَسَبُواْ وَيَعۡفُ عَن كَثِيرٖ٣٤ وَيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِنَا مَا لَهُم مِّن مَّحِيصٖ٣٥ فَمَآ أُوتِيتُم مِّن شَيۡءٖ فَمَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٣٦ وَٱلَّذِينَ يَجۡتَنِبُونَ كَبَٰٓئِرَ ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡفَوَٰحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُواْ هُمۡ يَغۡفِرُونَ٣٧ وَٱلَّذِينَ ٱسۡتَجَابُواْ لِرَبِّهِمۡ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَمۡرُهُمۡ شُورَىٰ بَيۡنَهُمۡ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣٨ وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَابَهُمُ ٱلۡبَغۡيُ هُمۡ يَنتَصِرُونَ٣٩ وَجَزَٰٓؤُاْ سَيِّئَةٖ سَيِّئَةٞ مِّثۡلُهَاۖ فَمَنۡ عَفَا وَأَصۡلَحَ فَأَجۡرُهُۥ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ٤٠ وَلَمَنِ ٱنتَصَرَ بَعۡدَ ظُلۡمِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَا عَلَيۡهِم مِّن سَبِيلٍ٤١ إِنَّمَا ٱلسَّبِيلُ عَلَى ٱلَّذِينَ يَظۡلِمُونَ ٱلنَّاسَ وَيَبۡغُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٤٢ وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَٰلِكَ لَمِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ٤٣ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن وَلِيّٖ مِّنۢ بَعۡدِهِۦۗ وَتَرَى ٱلظَّٰلِمِينَ لَمَّا رَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَ يَقُولُونَ هَلۡ إِلَىٰ مَرَدّٖ مِّن سَبِيلٖ٤٤ ﴾ [الشورى: ۳۲-۴۴]
(۳۲) و یکی دیگر از آیات دلالت کنندۀ الله بر قدرت و یگانگی او تعالی کشتیهایی است که از نظر ارتفاع و بلندی مانند کوهها در دریا در حرکت هستند.
(۳۳) اگر الله ساکن شدن باد که آنها را حرکت میدهد بخواهد بهطور قطع باد را ساکن میگرداند، آنگاه بدون حرکت در دریا ثابت میمانند. بهراستیکه در این آفرینش کشتیها و تسخیر بادها دلالتهای آشکاری است بر قدرت الله برای هرکس که در برابر بلا و مصیبتها بسیار شکیبا، و شکرگزار نعمتهایی است که الله بر او بخشیده است.
(۳۴) یا اگر او سبحانه بهسبب گناهانی که مردم انجام دادهاند نابودی این کشتیها را با فرستادن تندباد بخواهد بهطور قطع آنها را از بین میبرد، و از بسیاری گناهان بندگانش درمیگذرد و آنها را در قبال آن مجازات نمیکند.
(۳۵) تا کسانیکه در آیات الله برای ابطال آنها مجادله میکنند هنگام نابودی این کشتیها با تندباد بدانند که هیچ راه فراری از نابودی ندارند، و جز الله را در دعا نخوانند، و غیر او را رها کنند.
(۳۶) و –ای مردم- مال یا مقام یا فرزندی که به شما داده شده، کالای زندگی دنیا است که نابود شدنی و موقتی است، و نعمتهای جاویدان همان نعمتهای بهشت هستند که الله برای کسانیکه به الله و رسولانش ایمان آوردهاند، و در تمام کارهایشان فقط بر پروردگارشان توکل میکنند آماده ساخته است.
(۳۷) و همان کسانیکه از گناهان کبیره و زشت دوری میکنند، و هرگاه از کسیکه با سخن یا فعل بر آنها بدی کرده است خشمگین میشوند خطایش را میبخشند، و او را در قبال آن مجازات نمیکنند، و این عفو اگر خیر و مصلحتی در آن باشد نیکیای از جانب آنها است.
(۳۸) و همان کسانیکه به پروردگارشان، با انجام آنچه به آن فرمان داده، و ترک آنچه از آن نهی فرموده، پاسخ مثبت دادهاند، و نماز را به کاملترین وجه برپا داشتهاند، و همان کسانیکه در اموری که قصد انجام دادنش را دارند با یکدیگر مشورت میکنند، و از آنچه به آنها روزی دادهایم در جستجوی وجه الله انفاق میکنند.
(۳۹) و همان کسانیکه وقتی ستمی بر آنها وارد شود، اگر ستمکار سزاوار بخشش نباشد، برای گرامیداشت و احترام خودشان انتقام میگیرند، و این انتقام، حقی است، بهخصوص زمانیکه مصلحتی در عفو وجود نداشته باشد.
(۴۰) و هرکس بخواهد حقش را بگیرد این اجازه را دارد، اما به مثل ستمی که بر او رفته و بدون افزودن یا تجاوز؛ و هرکس از کسیکه به او بدی کرده بگذرد و او را در قبال بدکاریاش مواخذه نکند، و میان خود و برادرش را اصلاح گرداند پاداش او نزد الله است، همانا او تعالی ستمکارانی را که در جان یا مال یا آبروی مردم ستم میکنند دوست ندارد، بلکه بر آنها خشم میگیرد.
(۴۱) و هرکس انتقام خویش را بگیرد اینها چون حقشان را گرفتهاند مواخذهای بر آنها نیست.
(۴۲) مواخذه و کیفر فقط برای کسانی است که بر مردم ستم میکنند، و در زمین مرتکب گناهان میشوند، برای اینها عذابی دردناک در آخرت است.
(۴۳) و اما کسیکه در برابر آزاری که دیگری به او رسانده شکیبایی کند، و از او درگذرد، بهراستیکه این صبر از مواردی است که خیر را به او و جامعه بازمیگرداند؛ و این کار امری پسندیده است، و جز صاحب خوشبختی بزرگ به آن توفیق نمییابد.
(۴۴) و هرکس الله او را به هدایت یاری نکند و از حق گمراه سازد پس از او تعالی هیچ کارسازی نیست که کارش را برعهده گیرد، و کسانی را که با کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند وقتی عذاب روز قیامت را ببینند میبینی که آرزوکنان میگویند: آیا راهی برای بازگشت به دنیا هست تا بهسوی الله توبه کنیم؟
برخی فواید آیات:
• شکیبایی و سپاسگزاری دو مورد از اسباب توفیق پند گرفتن از آیات الله است.
• مشورت در اسلام جایگاه بزرگی دارد.
• جواز مؤاخذه ظالم به مانند ستمی که روا داشته است، هر چند بخشش بهتر است.
﴿وَتَرَىٰهُمۡ يُعۡرَضُونَ عَلَيۡهَا خَٰشِعِينَ مِنَ ٱلذُّلِّ يَنظُرُونَ مِن طَرۡفٍ خَفِيّٖۗ وَقَالَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ ٱلۡخَٰسِرِينَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَأَهۡلِيهِمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ أَلَآ إِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ فِي عَذَابٖ مُّقِيمٖ٤٥ وَمَا كَانَ لَهُم مِّنۡ أَوۡلِيَآءَ يَنصُرُونَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِۗ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن سَبِيلٍ٤٦ ٱسۡتَجِيبُواْ لِرَبِّكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا مَرَدَّ لَهُۥ مِنَ ٱللَّهِۚ مَا لَكُم مِّن مَّلۡجَإٖ يَوۡمَئِذٖ وَمَا لَكُم مِّن نَّكِيرٖ٤٧ فَإِنۡ أَعۡرَضُواْ فَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ حَفِيظًاۖ إِنۡ عَلَيۡكَ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُۗ وَإِنَّآ إِذَآ أَذَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِنَّا رَحۡمَةٗ فَرِحَ بِهَاۖ وَإِن تُصِبۡهُمۡ سَيِّئَةُۢ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡ فَإِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ كَفُورٞ٤٨ لِّلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ يَهَبُ لِمَن يَشَآءُ إِنَٰثٗا وَيَهَبُ لِمَن يَشَآءُ ٱلذُّكُورَ٤٩ أَوۡ يُزَوِّجُهُمۡ ذُكۡرَانٗا وَإِنَٰثٗاۖ وَيَجۡعَلُ مَن يَشَآءُ عَقِيمًاۚ إِنَّهُۥ عَلِيمٞ قَدِيرٞ٥٠ ۞وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ ٱللَّهُ إِلَّا وَحۡيًا أَوۡ مِن وَرَآيِٕ حِجَابٍ أَوۡ يُرۡسِلَ رَسُولٗا فَيُوحِيَ بِإِذۡنِهِۦ مَا يَشَآءُۚ إِنَّهُۥ عَلِيٌّ حَكِيمٞ٥١ ﴾ [الشورى: ۴۵-۵۱]
(۴۵) و –ای رسول- این ستمکاران را هنگامیکه بر جهنم عرضه میشوند میبینی درحالیکه خوار و ذلیل هستند بهسبب ترس زیاد از مردم دزدکی به آنها مینگرند، و کسانیکه به الله و رسولانش ایمان آوردهاند میگویند: زیانکاران واقعی همان کسانی هستند که در روز قیامت بهسبب عذاب الله که با آن روبهرو میشوند به خودشان و خانوادههایشان زیان رساندهاند، بدانید کسانیکه بهسبب کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند در عذابی همیشگی که هرگز قطع نمیشود قرار دارند.
(۴۶) و دوستانی ندارند که با نجات دادن آنها از عذاب الله در روز قیامت به آنها یاری رسانند، و هرکس الله او را در راه حق یاری نکند و از آن گمراه سازد هرگز راهی برایش نیست که او را به هدایت بهسوی حق برساند.
(۴۷) - ای مردم- با شتافتن به اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارتان، و امروز و فردا نکردن، به پروردگارتان پاسخ مثبت دهید، قبل از اینکه روز قیامت بیاید که هرگاه بیاید هیچ بازدارندهای برایش نیست، و نه هیچ پناهگاهی است که به آن پناه ببرید، و نه حق انکاری برایتان است که گناهانی را که در دنیا مرتکب شدهاید با آن انکار کنید.
(۴۸) پس –ای رسول- اگر از فرامین تو روی گرداندند ما تو را نگهبان بر آنها نفرستادهایم که از اعمالشان نگهبانی کنی، و فقط تبلیغ آنچه به آن فرمان یافتهای برعهدۀ توست، و حسابرسی آنها برعهدۀ الله است، و در حقیقت اگر ما از جانب خویش ثروت و سلامتی و رحمتی دیگر مانند این دو به انسان بچشانیم به آن شاد میگردد، و اگر بهسبب گناهان انسانها مصیبتی ناپسند به آنها برسد؛ خوی و عادت آنها کفران نعمتهای الله، سپاسگزاری نکردن، و خشم گرفتن بر آنچه الله به حکمت خویش مقدر کرده است میباشد.
(۴۹) (۵۰) فرمانروایی آسمانها و زمین از آنِ الله است، هرچه از پسر یا دختر یا غیر آن که بخواهد میآفریند، به هرکس بخواهد فرزند دختر میدهد و او را از فرزند پسر محروم میسازد، و برای هرکس بخواهد فرزند پسر میدهد و او را از فرزند دختر محروم میسازد، یا برای هرکس بخواهد هم پسر میدهد و هم دختر، و هرکس را بخواهد عقیم و نازا قرار میدهد. بهراستیکه او از آنچه موجود است و آنچه در آینده موجود خواهد شد آگاه است، و این امر بهسبب علم و حکمت کامل او است. هیچچیز بر او پوشیده نمیماند، و هیچچیز او را ناتوان نمیکند.
(۵۱) هیچ انسانی را نسزد که الله با او سخن گوید جز از طریق وحی با الهام یا غیر آن، یا بهگونهای با او سخن میگوید که کلامش را میشنود اما خودش را نمیبیند، یا فرشتهای فرستاده شده مانند جبرئیل ÷ بهسویش میفرستد، و آنچه را الله میخواهد به رسول وحی کند به اذن الله به رسول بشری وحی میکند. بهراستیکه او سبحانه در ذات و صفات خویش برتر، و در آفرینش و تقدیر و شریعتش بسیار دانا است.
برخی فواید آیات:
• وجوب شتافتن به اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله.
• رسول وظیفۀ ابلاغ را دارد، و نتایج به دست الله است.
• بخشش پسران یا دختران یا هر دو بر اساس علم الله به آنچه که به صلاح بندگانش باشد است، و در این مورد پسران هیچ امتیازی ندارند که در دختران نباشد.
• الله تعالی بهسبب حکمتهایی که او سبحانه میداند، با روشهای مختلف بهسوی پیامبرانش وحی میکند.
﴿وَكَذَٰلِكَ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ رُوحٗا مِّنۡ أَمۡرِنَاۚ مَا كُنتَ تَدۡرِي مَا ٱلۡكِتَٰبُ وَلَا ٱلۡإِيمَٰنُ وَلَٰكِن جَعَلۡنَٰهُ نُورٗا نَّهۡدِي بِهِۦ مَن نَّشَآءُ مِنۡ عِبَادِنَاۚ وَإِنَّكَ لَتَهۡدِيٓ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٥٢ صِرَٰطِ ٱللَّهِ ٱلَّذِي لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ أَلَآ إِلَى ٱللَّهِ تَصِيرُ ٱلۡأُمُورُ٥٣ ﴾ [الشورى: ۵۲-۵۳]
(۵۲) و - ای رسول- همانگونه که به پیامبران پیش از تو وحی کردیم قرآن را از جانب خویش به تو فرستادیم، و پیش از این تو نه میدانستی که کتابهای آسمانی نازل شده بر رسولان ‡ چیست و نه میدانستی ایمان چیست؟ اما ما این قرآن را نوری قرار دادیم که با آن هر یک از بندگانمان را که بخواهیم هدایت میکنیم، و بهراستیکه تو مردم را به راه راست یعنی دین اسلام راهنمایی میکنی.
(۵۳) همان راه الله که آفرینش و فرمانروایی و تدبیر آنچه در آسمانها و زمین است از آنِ او است، و بهطور قطع تقدیر و تدبیر کارها فقط بهسوی الله بازمیگردد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ٢ إِنَّا جَعَلۡنَٰهُ قُرۡءَٰنًا عَرَبِيّٗا لَّعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٣ وَإِنَّهُۥ فِيٓ أُمِّ ٱلۡكِتَٰبِ لَدَيۡنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ٤ أَفَنَضۡرِبُ عَنكُمُ ٱلذِّكۡرَ صَفۡحًا أَن كُنتُمۡ قَوۡمٗا مُّسۡرِفِينَ٥ وَكَمۡ أَرۡسَلۡنَا مِن نَّبِيّٖ فِي ٱلۡأَوَّلِينَ٦ وَمَا يَأۡتِيهِم مِّن نَّبِيٍّ إِلَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٧ فَأَهۡلَكۡنَآ أَشَدَّ مِنۡهُم بَطۡشٗا وَمَضَىٰ مَثَلُ ٱلۡأَوَّلِينَ٨ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡعَلِيمُ٩ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ مَهۡدٗا وَجَعَلَ لَكُمۡ فِيهَا سُبُلٗا لَّعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٠ ﴾ [الزخرف: ۱-۱۰]
برخی مقاصد سوره:
بیان مبادی صحیح قرآنی، و نقض تصورات پوشالی جاهلیت.
تفسیر:
(۱) ﴿حمٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) الله به قرآن روشنگر راه هدایت بهسوی حق سوگند یاد فرمود.
(۳) که ما آن را قرآنی به زبان عربی قرار دادیم؛ تا –ای گروهی که قرآن به زبان شما نازل شده است- در معانیاش بیندیشید، و آنها را بفهمید و به امتهای دیگر انتقال دهید.
(۴) و بهراستیکه این قرآن در لوح محفوظ والا و بلند مرتبه و دارای حکمت است، و آیاتش در اوامر و نواهی آن، محکم و استوار گردیده است.
(۵) آیا بهسبب اینکه شما بسیار مرتکب شرک و گناهان میشوید ما از فرستادن این قرآن بر شما دست میکشیم؟ این کار را نمیکنیم، بلکه مهربانی به شما، عکس این امر را میطلبد.
(۶) و چه بسیار پیامبرانی که در امتهای پیشین مبعوث کردیم.
(۷) و هر پیامبری که از جانب الله نزد آن امتهای پیشین آمد او را مسخره میکردند.
(۸) و از میان آن امتها کسانی را نابود کردیم که از اینها نیرومندتر بودند. بنابراین از نابودی ضعیفتر از آنها ناتوان نیستیم، و چگونگی نابودی امتهای پیشین، مانند عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب مدین در قرآن بیان شده است.
(۹) و –ای رسول- اگر از این مشرکان تکذیب کننده بپرسی: چه کسی آسمانها، و زمین را آفریده است؟ بهطور قطع در پاسخ به سوال تو خواهند گفت: آنها را ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و از هر چیزی آگاه است آفریده است.
(۱۰) الله همان ذاتی است که زمین را برای شما گستراند و آن را برایتان فرشی که بر بالایش پا میگذارید قرار داد، و راههایی در کوهها و درههایش برایتان قرار داد؛ تا در مسافرتها از آنها راهنمایی بگیرید.
برخی فواید آیات:
• وحی بهسبب اهمیتی که در هدایت مردم دارد روح نامیده شده است، یعنی به منزلۀ روح برای بدن است.
• هدایت اسناد داده شده به رسول ج، همان هدایت ارشاد (راهنمایی) است نه هدایت توفیق.
• توحید ربوبیتِ مشرکان در روز قیامت به آنها سود نمیرساند.
﴿وَٱلَّذِي نَزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءَۢ بِقَدَرٖ فَأَنشَرۡنَا بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّيۡتٗاۚ كَذَٰلِكَ تُخۡرَجُونَ١١ وَٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡأَزۡوَٰجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡفُلۡكِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ مَا تَرۡكَبُونَ١٢ لِتَسۡتَوُۥاْ عَلَىٰ ظُهُورِهِۦ ثُمَّ تَذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ رَبِّكُمۡ إِذَا ٱسۡتَوَيۡتُمۡ عَلَيۡهِ وَتَقُولُواْ سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُۥ مُقۡرِنِينَ١٣ وَإِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ١٤ وَجَعَلُواْ لَهُۥ مِنۡ عِبَادِهِۦ جُزۡءًاۚ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَكَفُورٞ مُّبِينٌ١٥ أَمِ ٱتَّخَذَ مِمَّا يَخۡلُقُ بَنَاتٖ وَأَصۡفَىٰكُم بِٱلۡبَنِينَ١٦ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحۡمَٰنِ مَثَلٗا ظَلَّ وَجۡهُهُۥ مُسۡوَدّٗا وَهُوَ كَظِيمٌ١٧ أَوَ مَن يُنَشَّؤُاْ فِي ٱلۡحِلۡيَةِ وَهُوَ فِي ٱلۡخِصَامِ غَيۡرُ مُبِينٖ١٨ وَجَعَلُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ ٱلَّذِينَ هُمۡ عِبَٰدُ ٱلرَّحۡمَٰنِ إِنَٰثًاۚ أَشَهِدُواْ خَلۡقَهُمۡۚ سَتُكۡتَبُ شَهَٰدَتُهُمۡ وَيُسَۡٔلُونَ١٩ وَقَالُواْ لَوۡ شَآءَ ٱلرَّحۡمَٰنُ مَا عَبَدۡنَٰهُمۗ مَّا لَهُم بِذَٰلِكَ مِنۡ عِلۡمٍۖ إِنۡ هُمۡ إِلَّا يَخۡرُصُونَ٢٠ أَمۡ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ كِتَٰبٗا مِّن قَبۡلِهِۦ فَهُم بِهِۦ مُسۡتَمۡسِكُونَ٢١ بَلۡ قَالُوٓاْ إِنَّا وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا عَلَىٰٓ أُمَّةٖ وَإِنَّا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم مُّهۡتَدُونَ٢٢ ﴾ [الزخرف: ۱۱-۲۲]
(۱۱) و همان ذاتی است که از آسمان به آن اندازه آب فرو فرستاد که برای شما، و برای دامها و کشتزارهایتان کافی است، و زمینی خشکیده و بدون گیاه را با آن زنده گرداند، همانگونه که الله این زمین خشک را با گیاهان زنده گردانید شما را نیز برای رستاخیز زنده میگرداند.
(۱۲) و همان ذاتی است که تمام جفتها مانند شب و روز، نر و ماده و غیر آن را آفرید، و از کشتیها و دامها مرکبهایی که در مسافرتهایتان بر آنها سوار میشوید برایتان قرار داد، بر کشتیها در دریا، و بر دامهایتان در خشکی سوار میشوید.
(۱۳) تمام این موارد را برایتان قرار داد؛ تا بر پشت مرکبهایی که در سفرهایتان سوار میشوید قرار گیرید، و وقتی بر پشت آنها قرار میگیرید نعمت پروردگارتان که آنها را رام شما کرد به یاد آورید، و به زبان بگویید: پاک و منزه است ذاتیکه این مرکب را برای ما مهیا و رام کرد و تحت فرمان ما قرار دارد، و اگر الله آن را رام نکرده بود ما بر این کار توانایی نداشتیم.
(۱۴) و قطعاً ما پس از مرگ برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی پروردگارمان بازمیگردیم.
(۱۵) و مشرکان ادعا کردند که برخی مخلوقات از آفریدگار سبحانه متولد شدهاند آنگاه که گفتند: فرشتگان دختران الله هستند، در حقیقت انسانی که چنین سخنی میگوید انسان بسیار ناسپاسی است که کفر و گمراهی را آشکار کرده است.
(۱۶) - ای مشرکان- آیا میگویید: الله از میان مخلوقاتش دخترانی برای خود برگرفته، و فرزندان پسر را به شما اختصاص داده است؟! چه قسمتی است این قسمتی که شما ادعا کردید؟!
(۱۷) و چون یکی از آنها را به دختر مژده دهند، که آن را به پروردگارش نسبت میدهد چهرهاش از غم و اندوه زیاد سیاه میشود، و سرشار از خشم میگردد. پس چگونه چیزی را که وقتی خودش به آن مژده داده میشود غمگین میگردد به پروردگارش نسبت میدهد؟
(۱۸) آیا کسی را به پروردگارشان نسبت میدهد که در زیور پرورش مییابد، و سخن او هنگام مجادله بهسبب زنانگیاش غیر روشن است؟!
(۱۹) و فرشتگان ‡ را که بندگان الله رحمان سبحانه هستند: دختر نامیدند. آیا آنگاه که الله آنها را آفرید حاضر بودهاند، و برایشان مشخص شده است که آنها دختر هستند؟! بهزودی فرشتگان این گواهی آنها را خواهند نوشت، و در روز قیامت در این باره از آنها سوال میشود، و به خاطر دروغی که گفتند عذاب میشوند.
(۲۰) و با استدلال به تقدیر گفتند: اگر الله میخواست که ما فرشتگان را عبادت نکنیم آنها را عبادت نمیکردیم، پس چون این کار را از ما خواسته است بر رضایت او دلالت دارد. برای این سخنشان هیچ دانشی نیست، و آنها فقط دروغ میگویند.
(۲۱) آیا قبل از قرآن به این مشرکان کتابی دادهایم که عبادت غیر الله را به آنها اجازه داده باشد؟! و آنها به آن کتاب تمسک، و استدلال میکنند.
(۲۲) خیر، این اتفاق نیفتاده، بلکه با استدلال به تقلید گفتند: بهراستیکه ما پیش از خود پدرانمان را بر دین و آیینی یافتیم، و آنها معبودها را عبادت میکردند، و ما در عبادتِ معبودها، راه آنها را میپیماییم.
برخی فواید آیات:
• هر نعمتی، سپاسگزاری را ایجاب میکند.
• ستم مشرکان در تصورات آنها در برابر پروردگارشان؛ آنگاه که دختران را به الله نسبت دادند، و آنها را برای خودشان نپسندیدند.
• بطلان استدلال به تقدیر برای ارتکاب گناهان.
• مشاهده، یکی از پایههای اثباتِ حقایق است.
﴿وَكَذَٰلِكَ مَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ فِي قَرۡيَةٖ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتۡرَفُوهَآ إِنَّا وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا عَلَىٰٓ أُمَّةٖ وَإِنَّا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم مُّقۡتَدُونَ٢٣ ۞قَٰلَ أَوَلَوۡ جِئۡتُكُم بِأَهۡدَىٰ مِمَّا وَجَدتُّمۡ عَلَيۡهِ ءَابَآءَكُمۡۖ قَالُوٓاْ إِنَّا بِمَآ أُرۡسِلۡتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ٢٤ فَٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ٢٥ وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦٓ إِنَّنِي بَرَآءٞ مِّمَّا تَعۡبُدُونَ٢٦ إِلَّا ٱلَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُۥ سَيَهۡدِينِ٢٧ وَجَعَلَهَا كَلِمَةَۢ بَاقِيَةٗ فِي عَقِبِهِۦ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٢٨ بَلۡ مَتَّعۡتُ هَٰٓؤُلَآءِ وَءَابَآءَهُمۡ حَتَّىٰ جَآءَهُمُ ٱلۡحَقُّ وَرَسُولٞ مُّبِينٞ٢٩ وَلَمَّا جَآءَهُمُ ٱلۡحَقُّ قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ وَإِنَّا بِهِۦ كَٰفِرُونَ٣٠ وَقَالُواْ لَوۡلَا نُزِّلَ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانُ عَلَىٰ رَجُلٖ مِّنَ ٱلۡقَرۡيَتَيۡنِ عَظِيمٍ٣١ أَهُمۡ يَقۡسِمُونَ رَحۡمَتَ رَبِّكَۚ نَحۡنُ قَسَمۡنَا بَيۡنَهُم مَّعِيشَتَهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَرَفَعۡنَا بَعۡضَهُمۡ فَوۡقَ بَعۡضٖ دَرَجَٰتٖ لِّيَتَّخِذَ بَعۡضُهُم بَعۡضٗا سُخۡرِيّٗاۗ وَرَحۡمَتُ رَبِّكَ خَيۡرٞ مِّمَّا يَجۡمَعُونَ٣٢ وَلَوۡلَآ أَن يَكُونَ ٱلنَّاسُ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ لَّجَعَلۡنَا لِمَن يَكۡفُرُ بِٱلرَّحۡمَٰنِ لِبُيُوتِهِمۡ سُقُفٗا مِّن فِضَّةٖ وَمَعَارِجَ عَلَيۡهَا يَظۡهَرُونَ٣٣ ﴾ [الزخرف: ۲۳-۳۳]
(۲۳) و همانگونه که اینها تکذیب کردند، و به تقلید خویش از پدرانشان استناد کردند، - ای رسول- پیش از تو در هیچ شهری فرستادهای برای انذار قومش نفرستادیم مگر بزرگان و سران ثروتمندشان گفتند: ما پدرانمان را بر دین و آیینی یافتهایم، و اثر آنها را دنبال میکنیم. پس قوم تو اولین کسانی نیستند که این کار را انجام میدهند.
(۲۴) رسولشان به آنها گفت: آیا از پدرانتان پیروی میکنید حتی اگر آنچه من برایتان آوردهام از آیینی که پدرانتان بر آن بودند بهتر باشد؟ گفتند: به آنچه تو و رسولان پیش از تو به آن فرستاده شدهاید کافر هستیم.
(۲۵) از امتهایی که پیش از تو رسولان را تکذیب کردند انتقام گرفتیم و آنها را نابود کردیم، پس بیندیش کسانیکه رسولانشان را تکذیب کردند چه سرانجامی داشتهاند، به تحقیق که سرانجام دردناکی داشتهاند.
(۲۶) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که ابراهیم ÷ به پدر و قومش گفت: قطعاً من از نمادهایی که به جای الله عبادت میکنید بیزار هستم.
(۲۷) جز الله که مرا آفرید که به تحقیق او مرا به پیروی دین استوار خویش که نفع من در آن است راهنمایی خواهد کرد.
(۲۸) و ابراهیم ÷ کلمۀ توحید (لا إله إلا الله) را پس از خود در میان نسلش جاویدان کرد، و پیوسته در میان آنها کسی هست که الله را یگانه بداند و هیچچیز را با او شریک نگرداند؛ تا با توبه از شرک و گناهان بهسوی الله بازگردند.
(۲۹) در نابودی این مشرکان تکذیب کننده شتاب نکردهام، بلکه با باقی گذاشتن در دنیا آنها را بهرهمند ساختم، و پیش از آنها پدرانشان را برخوردار ساختم تا اینکه قرآن، و فرستادهای روشنگر یعنی محمد ج نزدشان آمد.
(۳۰) و چون این قرآن که حقیقتی بدون تردید است نزدشان آمد گفتند: این سحری است که محمد ما را با آن سحر میکند، و قطعاً ما به او کافریم و هرگز به او ایمان نخواهیم آورد.
(۳۱) و این مشرکان تکذیب کننده گفتند: چرا الله این قرآن را به جای محمدِ فقیر و یتیم بر یکی از دو مرد بزرگ در مکه یا طائف، یعنی ولید بن عقبه و عروۀ بن مسعود ثقفی نازل نکرده است.
(۳۲) - ای رسول- آیا آنها رحمت پروردگارت را تقسیم میکنند و آن را به هرکس بخواهند میدهند و از هرکس بخواهند باز میدارند یا الله؟ ما هستیم که روزیهایشان را در دنیا میان آنها تقسیم کردهایم، و برخی از آنها را ثروتمند و برخی دیگر را فقیر قرار دادهایم؛ تا برخی از آنها در خدمت برخی دیگر باشند، و رحمت پروردگارت برای بندگانش در آخرت بهتر است از بهره فانی دنیا که اینها جمع میکنند.
(۳۳) و اگر چنین نبود که مردم در کفر، امتی واحد گردند بهطور قطع برای خانههای کسانیکه به الله کفر میورزند سقفهایی نقرهای، و نردبانهایی که بر آن بالا روند قرار میدادیم.
برخی فواید آیات:
• تقلید یکی از اسباب گمراهی امتهای پیشین بوده است.
• بیزاری جستن از کفر و کافران لازم است.
• تقسیم روزیها تابع حکمت الله است.
• پستی دنیا نزد الله؛ زیرا اگر دنیا به اندازۀ بال یک پشه نزد او تعالی میارزید به هیچ کافری جُرعه آبی از آن نمینوشانید.
﴿وَلِبُيُوتِهِمۡ أَبۡوَٰبٗا وَسُرُرًا عَلَيۡهَا يَتَّكُِٔونَ٣٤ وَزُخۡرُفٗاۚ وَإِن كُلُّ ذَٰلِكَ لَمَّا مَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَٱلۡأٓخِرَةُ عِندَ رَبِّكَ لِلۡمُتَّقِينَ٣٥ وَمَن يَعۡشُ عَن ذِكۡرِ ٱلرَّحۡمَٰنِ نُقَيِّضۡ لَهُۥ شَيۡطَٰنٗا فَهُوَ لَهُۥ قَرِينٞ٣٦ وَإِنَّهُمۡ لَيَصُدُّونَهُمۡ عَنِ ٱلسَّبِيلِ وَيَحۡسَبُونَ أَنَّهُم مُّهۡتَدُونَ٣٧ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَنَا قَالَ يَٰلَيۡتَ بَيۡنِي وَبَيۡنَكَ بُعۡدَ ٱلۡمَشۡرِقَيۡنِ فَبِئۡسَ ٱلۡقَرِينُ٣٨ وَلَن يَنفَعَكُمُ ٱلۡيَوۡمَ إِذ ظَّلَمۡتُمۡ أَنَّكُمۡ فِي ٱلۡعَذَابِ مُشۡتَرِكُونَ٣٩ أَفَأَنتَ تُسۡمِعُ ٱلصُّمَّ أَوۡ تَهۡدِي ٱلۡعُمۡيَ وَمَن كَانَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٤٠ فَإِمَّا نَذۡهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنۡهُم مُّنتَقِمُونَ٤١ أَوۡ نُرِيَنَّكَ ٱلَّذِي وَعَدۡنَٰهُمۡ فَإِنَّا عَلَيۡهِم مُّقۡتَدِرُونَ٤٢ فَٱسۡتَمۡسِكۡ بِٱلَّذِيٓ أُوحِيَ إِلَيۡكَۖ إِنَّكَ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٤٣ وَإِنَّهُۥ لَذِكۡرٞ لَّكَ وَلِقَوۡمِكَۖ وَسَوۡفَ تُسَۡٔلُونَ٤٤ وَسَۡٔلۡ مَنۡ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رُّسُلِنَآ أَجَعَلۡنَا مِن دُونِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ءَالِهَةٗ يُعۡبَدُونَ٤٥ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٦ فَلَمَّا جَآءَهُم بَِٔايَٰتِنَآ إِذَا هُم مِّنۡهَا يَضۡحَكُونَ٤٧ ﴾ [الزخرف: ۳۴-۴۷]
(۳۴) و برای خانههایشان درهایی، و برای خودشان تختهایی که بر آنها تکیه بزنند قرار میدادیم، تا به تدریج آنها را به عذاب نزدیک کنیم، و به فتنه اندازیم.
(۳۵) و بهطور قطع برای آنها طلا قرار میدادیم، و - ای رسول- تمام این موارد فقط کالای زندگی دنیایی است، و چون دوام ندارد سودش اندک است، و نعمتهای آخرت نزد پروردگارت برای کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه میکنند بهتر است.
(۳۶) و هرکس سرسری در قرآن بنگرد که او را به رویگردانی میرساند مجازاتش این است که شیطانی بر او مسلط میشود که همنشینش خواهد بود و بر گمراهی او خواهد افزود.
(۳۷) و بهطور قطع این همنشینان که بر انسانهای رویگردان از قرآن مسلط قرار داده میشوند آنها را از دین الله بازمیدارند؛ پس اوامر الله را اجرا نمیکنند و از نواهی او تعالی اجتناب نمیکنند، درحالیکه گمان میکنند بهسوی حق راه یافتهاند، و به همین سبب از گمراهی خویش توبه نمیکنند.
(۳۸) تا اینکه این رویگردان از یاد الله روز قیامت نزد ما آید و آرزوکنان بگوید: - ای همنشین- کاش میان من و تو به اندازۀ میان مشرق و مغرب فاصله بود، که چه همنشین بدی هستی.
(۳۹) الله در روز قیامت به کافران میفرماید: - به این سبب که با شرک و گناهان بر خودتان ستم کردهاید- امروز مشارکت شما در عذاب هرگز سودی به شما نخواهد رساند و شریکان شما ذرهای از عذابتان را به جای شما برنخواهند داشت.
(۴۰) بهراستیکه اینها از شنیدن حق کر، و از دیدن آن کور هستند، پس - ای رسول- آیا تو بر شنواندنِ کر، یا راهنماییِ کور، یا هدایتِ کسیکه در گمراهی آشکاری از راه راست قرار دارد توانایی؟!
(۴۱) پس اگر ما تو را ببریم- یعنی قبل از اینکه آنها را عذاب کنیم تو را بمیرانیم- بهطور قطع در دنیا و آخرت از آنها انتقام میگیریم و آنها را عذاب میکنیم.
(۴۲) یا اگر بخشی از عذابی را که به آنها وعده میدهیم به تو نشان دهیم، بهراستیکه ما بر آنها توانا هستیم، و در هیچ کاری نمیتوانند بر ما چیره شوند.
(۴۳) پس - ای رسول- به آنچه که پروردگارت به تو وحی کرده چنگ بزن، و به آن عمل کن؛ زیرا تو بر راه حقیقتی که هیچ ابهامی در آن نیست قرار داری.
(۴۴) و قطعاً این قرآن مایۀ ارجمندی تو و قومت است، و بهزودی در روز قیامت در مورد ایمان به آن و پیروی هدایتش، و دعوت بهسوی آن از شما سوال خواهد شد.
(۴۵) و - ای رسول- از رسولانی که پیش از تو مبعوث کردهایم بپرس: آیا جز الله رحمان معبودهای دیگری برای عبادت قرار دادهایم؟!
(۴۶) و به تحقیق که موسی ÷ را با آیات خویش بهسوی فرعون و سران قومش فرستادیم و به آنها گفت: به تحقیق که من فرستادهای از جانب پروردگار تمام مخلوقات هستم.
(۴۷) و چون آیات ما را برایشان آورد، از روی تمسخر و استهزا بر آنها خندیدند.
برخی فواید آیات:
• خطر رویگردانی از قرآن.
• قرآن مایۀ ارجمندی رسولالله ج و امتش است.
• اتفاق تمام رسالتها بر ترک شرک.
• تمسخرِ حق، یکی از صفات کفر است.
﴿وَمَا نُرِيهِم مِّنۡ ءَايَةٍ إِلَّا هِيَ أَكۡبَرُ مِنۡ أُخۡتِهَاۖ وَأَخَذۡنَٰهُم بِٱلۡعَذَابِ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٤٨ وَقَالُواْ يَٰٓأَيُّهَ ٱلسَّاحِرُ ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا لَمُهۡتَدُونَ٤٩ فَلَمَّا كَشَفۡنَا عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابَ إِذَا هُمۡ يَنكُثُونَ٥٠ وَنَادَىٰ فِرۡعَوۡنُ فِي قَوۡمِهِۦ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَلَيۡسَ لِي مُلۡكُ مِصۡرَ وَهَٰذِهِ ٱلۡأَنۡهَٰرُ تَجۡرِي مِن تَحۡتِيٓۚ أَفَلَا تُبۡصِرُونَ٥١ أَمۡ أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡ هَٰذَا ٱلَّذِي هُوَ مَهِينٞ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ٥٢ فَلَوۡلَآ أُلۡقِيَ عَلَيۡهِ أَسۡوِرَةٞ مِّن ذَهَبٍ أَوۡ جَآءَ مَعَهُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ مُقۡتَرِنِينَ٥٣ فَٱسۡتَخَفَّ قَوۡمَهُۥ فَأَطَاعُوهُۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ٥٤ فَلَمَّآ ءَاسَفُونَا ٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡ فَأَغۡرَقۡنَٰهُمۡ أَجۡمَعِينَ٥٥ فَجَعَلۡنَٰهُمۡ سَلَفٗا وَمَثَلٗا لِّلۡأٓخِرِينَ٥٦ ۞وَلَمَّا ضُرِبَ ٱبۡنُ مَرۡيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوۡمُكَ مِنۡهُ يَصِدُّونَ٥٧ وَقَالُوٓاْ ءَأَٰلِهَتُنَا خَيۡرٌ أَمۡ هُوَۚ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلَۢاۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٌ خَصِمُونَ٥٨ إِنۡ هُوَ إِلَّا عَبۡدٌ أَنۡعَمۡنَا عَلَيۡهِ وَجَعَلۡنَٰهُ مَثَلٗا لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ٥٩ وَلَوۡ نَشَآءُ لَجَعَلۡنَا مِنكُم مَّلَٰٓئِكَةٗ فِي ٱلۡأَرۡضِ يَخۡلُفُونَ٦٠ ﴾ [الزخرف: ۴۸-۶۰]
(۴۸) و ما هیچ دلیلی بر صحت آنچه موسی ÷ آورده بود به فرعون و سران قومش نشان نمیدادیم مگر اینکه از دلیل قبلی بزرگتر بود، و آنها را به عذاب در دنیا فرو گرفتیم، تا از کفر خویش بازگردند، اما هیچ فایدهای نداشت.
(۴۹) و وقتی بخشی از این عذاب به آنها رسید به موسی ÷ گفتند: ای ساحر، پروردگارت را که به تو گفته اگر ما ایمان بیاوریم عذاب را از ما برمیدارد، برایمان در دعا بخوان؛ زیرا اگر عذاب را از ما بردارد قطعاً بهسوی او هدایت مییابیم.
(۵۰) اما وقتی عذاب را از آنها بازگرداندیم بلافاصله پیمانشان را شکستند، و به آن وفا نکردند.
(۵۱) و فرعون مفتخر و سرمست از پادشاهی خویش در میان قومش اینگونه ندا داد: ای قوم من، مگر پادشاهی مصر، و این رودهای نیل که از زیر کاخهای من جاری هستند از آنِ من نیست؟ پس آیا پادشاهی مرا نمیبینید و از عظمت من آگاه نیستید؟!
(۵۲) در نتیجه من از موسی که شخصی رانده شده و ناتوان است و نمیتواند به خوبی سخن بگوید بهتر هستم.
(۵۳) چرا الله که او را فرستاده دستبندهایی طلایی برایش نیفکنده؛ تا مشخص شود او رسولش است، یا چرا فرشتگانی پیاپی همراه او نیامدهاند.
(۵۴) فرعون قومش را فریفت، و آنها در گمراهیاش از او اطاعت کردند؛ زیرا مردمی خارج از طاعت الله بودند.
(۵۵) و هنگامیکه با استمرار بر کفر ما را به خشم آوردند از آنها انتقام گرفتیم، و همگیشان را غرق ساختیم.
(۵۶) و فرعون و سران قومش را پیشگامانی گردانیدیم که در کفر، بر مردم و کفار قومت پیش افتادهاند، و آنها را پندی برای پندگیران قرار دادیم، تا مرتکب کار آنها نشوند و گرفتار عذابشان نگردند.
(۵۷) و - ای رسول- چون مشرکان گمان کردند عیسی ÷ که نصاری او را عبادت کردند در عموم این آیه داخل است: ﴿إِنَّكُمۡ وَمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمۡ لَهَا وَٰرِدُونَ ﴾[الأنبياء: ۹۸] «یقیناً شما و آنچه به جای الله عبادت میکنید، هیزم جهنم هستید، شما در آن وارد خواهید شد.» درحالیکه الله همانند عبادت نمادها از عبادت عیسی ÷ نهی کرده است، بهناگاه قوم تو در جدال بانگ و فریاد برآوردند و گفتند: راضی شدیم که معبودان ما به منزلۀ عیسی باشد، و الله در رد آنها این آیه را نازل فرمود: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ سَبَقَتۡ لَهُم مِّنَّا ٱلۡحُسۡنَىٰٓ أُوْلَٰٓئِكَ عَنۡهَا مُبۡعَدُونَ١٠١ ﴾ [الأنبياء: ۱۰۱]«به راستی کسانیکه پیشتر از سوی ما (وعدۀ) نیکویی برای آنها مقرر شده است، از آن (جهنم) دور نگه داشته میشوند.»
(۵۸) و گفتند: آیا مبعودهای ما بهتر هستند یا عیسی؟! ابن زِبَعرَی و امثالش این مثال را به این سبب که دوست داشتند به حق برسند به تو نزدند، بلکه چون جدال را دوست دارند این مثال را زدند، و آنها مردمی هستند که بر جدل و خصومت سرشته شدهاند.
(۵۹) عیسی ÷ پسر مریم فقط یکی از بندگان الله است که نعمت نبوت و رسالت را به او دادیم، و او را مثالی برای بنیاسرائیل قرار دادیم که با آن بر قدرت الله راهنمایی میشوند چون او را بدون پدر آفرید چنانکه آدم ÷ را بدون پدر و مادر آفرید.
(۶۰) و - ای فرزندان آدم- اگر نابودی شما را بخواهیم بهطور قطع شما را نابود خواهیم کرد، و به جای شما فرشتگانی قرار خواهیم داد که جانشین شما در زمین باشند، و الله را عبادت کنند و هیچکس را با او شریک نگردانند.
برخی فواید آیات:
• پیمان شکنی، از صفات کافران است.
• هرکس بخواهد میتواند فاسق سبک مغز را خوار گرداند.
• خشم الله موجب خسران و تباهی است.
• گمراهان میکوشند دلالتهای قرآن را براساس هوسهایشان تحریف کنند.
﴿وَإِنَّهُۥ لَعِلۡمٞ لِّلسَّاعَةِ فَلَا تَمۡتَرُنَّ بِهَا وَٱتَّبِعُونِۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٦١ وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُۖ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ٦٢ وَلَمَّا جَآءَ عِيسَىٰ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ قَالَ قَدۡ جِئۡتُكُم بِٱلۡحِكۡمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُم بَعۡضَ ٱلَّذِي تَخۡتَلِفُونَ فِيهِۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ٦٣ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٦٤ فَٱخۡتَلَفَ ٱلۡأَحۡزَابُ مِنۢ بَيۡنِهِمۡۖ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡ عَذَابِ يَوۡمٍ أَلِيمٍ٦٥ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّا ٱلسَّاعَةَ أَن تَأۡتِيَهُم بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٦٦ ٱلۡأَخِلَّآءُ يَوۡمَئِذِۢ بَعۡضُهُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوٌّ إِلَّا ٱلۡمُتَّقِينَ٦٧ يَٰعِبَادِ لَا خَوۡفٌ عَلَيۡكُمُ ٱلۡيَوۡمَ وَلَآ أَنتُمۡ تَحۡزَنُونَ٦٨ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَكَانُواْ مُسۡلِمِينَ٦٩ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ أَنتُمۡ وَأَزۡوَٰجُكُمۡ تُحۡبَرُونَ٧٠ يُطَافُ عَلَيۡهِم بِصِحَافٖ مِّن ذَهَبٖ وَأَكۡوَابٖۖ وَفِيهَا مَا تَشۡتَهِيهِ ٱلۡأَنفُسُ وَتَلَذُّ ٱلۡأَعۡيُنُۖ وَأَنتُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٧١ وَتِلۡكَ ٱلۡجَنَّةُ ٱلَّتِيٓ أُورِثۡتُمُوهَا بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٧٢ لَكُمۡ فِيهَا فَٰكِهَةٞ كَثِيرَةٞ مِّنۡهَا تَأۡكُلُونَ٧٣ ﴾ [الزخرف: ۶۱-۷۳]
(۶۱) در حقیقت عیسی ÷ یکی از نشانههای بزرگ قیامت است که در آخر الزمان نازل میشود، پس شک نکنید که قیامت واقع میشود، و در آنچه از جانب الله برایتان آوردهام از من پیروی کنید؛ زیرا آنچه برایتان آوردهام همان راه راستی است که هیچ انحرافی در آن نیست.
(۶۲) و شیطان نباید با فریبکاری و نیرنگ، شما را از راه راست بازدارد، زیرا او دشمن آشکار شما است.
(۶۳) و هنگامیکه عیسی ÷ دلایل آشکار بر رسول بودن خویش را برای قومش آورد، به آنها گفت: بهراستیکه از جانب الله حکمت برایتان آوردهام، و آمدهام تا بخشی از امور دین شما را که در آن اختلاف دارید برایتان توضیح دهم، پس با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، و در آنچه شما را به آن امر و در آنچه شما را از آن نهی میکنم از من فرمانبرداری کنید.
(۶۴) قطعاً الله پروردگار من و پروردگار شما است، هیچ پروردگاری جز او نداریم، پس عبادت را فقط برای او خالص گردانید، و این توحید همان راه راستی است که هیچ انحرافی در آن نیست.
(۶۵) اما گروههای نصاری در مورد عیسی ÷ اختلاف ورزیدند، برخی از آنها میگویند: عیسی همان معبود است، و برخی از آنها میگویند: او پسر الله است، و برخی از آنها میگویند: او و مادرش دو معبود هستند، پس وای بر کسانیکه – با توصیف عیسی ÷ به الوهیت، یا پسر بودن، یا اینکه یکی از سه معبود است- بر خودشان ستم کردهاند از عذابی دردناک که روز قیامت در انتظارشان است.
(۶۶) آیا این گروههای اختلاف کننده در مورد عیسی ÷ جز این امر را انتظار دارند که قیامت به صورت ناگهانی و درحالیکه آمدنش را احساس نمیکنند آنها را فراگیرد؟! که اگر قیامت در حالی آنها را فراگیرد که بر کفر خویش قرار دارند بهطور قطع مقصدشان عذاب دردناک خواهد بود.
(۶۷) کسانیکه بر کفر و گمراهی با یکدیگر دوستی میکنند در روز قیامت دشمن یکدیگر هستند مگر کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه کردهاند، که دوستی آنها همیشگی و ناگسستنی است.
(۶۸) و الله به آنها میفرماید: ای بندگان من، امروز در آنچه پیش رو دارید ترسی بر شما نیست، و بهسبب بهره دنیایی که از دست دادهاید غمگین نمیشوید.
(۶۹) همان کسانیکه بر قرآنِ نازل شده بر رسولشان ایمان آوردهاند، و تسلیم قرآن بودهاند، یعنی به اوامر آن عمل میکردند، و از نواهی آن دست میکشیدند.
(۷۰) شما و مؤمنان مانند شما به بهشت وارد شوید، درحالیکه از نعمتهای جاویدانی که پایان نمییابند و از بین نمیروند شادمان هستید.
(۷۱) خادمان آنها ظرفهایی طلایی و جامهایی بیدسته بر گردشان میچرخانند، و هرچه دلها بخواهند، و چشمان از دیدنش لذت ببرند در بهشت قرار دارد، و شما برای همیشه در آن میمانید، و هرگز از آن خارج نمیشوید.
(۷۲) این بهشت را که برایتان توصیف کردم الله به فضل خویش در قبال اعمالتان به شما به میراث داد.
(۷۳) میوههای فراوان و جاویدانی برای شما در آن وجود دارد، که از آنها میخورید.
برخی فواید آیات:
• نزول عیسی ÷ یکی از نشانههای بزرگ قیامت است.
• گسسته شدن دوستی فاسقان در روز قیامت، و پایداری دوستی پرهیزگاران.
• بشارت الله برای مؤمنان و اطمینان خاطر دادن او تعالی به آنها در مورد آنچه که پشت سر خویش از دنیا به جای گذاشتند، و آنچه در آخرت پیش رو دارند.
﴿إِنَّ ٱلۡمُجۡرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَٰلِدُونَ٧٤ لَا يُفَتَّرُ عَنۡهُمۡ وَهُمۡ فِيهِ مُبۡلِسُونَ٧٥ وَمَا ظَلَمۡنَٰهُمۡ وَلَٰكِن كَانُواْ هُمُ ٱلظَّٰلِمِينَ٧٦ وَنَادَوۡاْ يَٰمَٰلِكُ لِيَقۡضِ عَلَيۡنَا رَبُّكَۖ قَالَ إِنَّكُم مَّٰكِثُونَ٧٧ لَقَدۡ جِئۡنَٰكُم بِٱلۡحَقِّ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَكُمۡ لِلۡحَقِّ كَٰرِهُونَ٧٨ أَمۡ أَبۡرَمُوٓاْ أَمۡرٗا فَإِنَّا مُبۡرِمُونَ٧٩ أَمۡ يَحۡسَبُونَ أَنَّا لَا نَسۡمَعُ سِرَّهُمۡ وَنَجۡوَىٰهُمۚ بَلَىٰ وَرُسُلُنَا لَدَيۡهِمۡ يَكۡتُبُونَ٨٠ قُلۡ إِن كَانَ لِلرَّحۡمَٰنِ وَلَدٞ فَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلۡعَٰبِدِينَ٨١ سُبۡحَٰنَ رَبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبِّ ٱلۡعَرۡشِ عَمَّا يَصِفُونَ٨٢ فَذَرۡهُمۡ يَخُوضُواْ وَيَلۡعَبُواْ حَتَّىٰ يُلَٰقُواْ يَوۡمَهُمُ ٱلَّذِي يُوعَدُونَ٨٣ وَهُوَ ٱلَّذِي فِي ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٞ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَٰهٞۚ وَهُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡعَلِيمُ٨٤ وَتَبَارَكَ ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا وَعِندَهُۥ عِلۡمُ ٱلسَّاعَةِ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٨٥ وَلَا يَمۡلِكُ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِهِ ٱلشَّفَٰعَةَ إِلَّا مَن شَهِدَ بِٱلۡحَقِّ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ٨٦ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَهُمۡ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٨٧ وَقِيلِهِۦ يَٰرَبِّ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ قَوۡمٞ لَّا يُؤۡمِنُونَ٨٨ فَٱصۡفَحۡ عَنۡهُمۡ وَقُلۡ سَلَٰمٞۚ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٨٩ ﴾ [الزخرف: ۷۴-۸۹]
الله پس از بیان جزای پرهیزگاران، جزای کسانیکه ضد آنها هستند یعنی مجرمان را بیان کرد و فرمود:
(۷۴) به تحقیق که مجرمان بهسبب کفر و گناهان روز قیامت در عذاب جهنم هستند و برای همیشه در آن میمانند.
(۷۵) عذاب بر آنها تخفیف داده نمیشود، و در آنجا از رحمت الله نومید هستند.
(۷۶) و وقتی آنها را به جهنم وارد کنیم ما به آنها ستم نکردهایم، بلکه خودشان با کفر بر خویشتن ستم کردهاند.
(۷۷) و به مامور جهنم مالک ندا میزنند: ای مالک، پروردگارت باید ما را بمیرانَد تا از عذاب راحت شویم، و مالک به آنها پاسخ میدهد: قطعاً شما بدون اینکه بمیرید برای همیشه در عذاب میمانید، و عذاب از شما قطع نخواهد شد.
(۷۸) بهتحقیقکه ما در دنیا حقیقتی را که هیچ شکی در آن نیست نزدتان آوردیم، اما بیشتر شما حق را نمیپسندید.
(۷۹) پس اگر بر پیامبر ج مکر زده و نیرنگی برایش آماده کردهاند ما تدبیری غالب بر نیرنگ آنها برایشان حکم میکنیم.
(۸۰) آیا گمان میکنند ما رازی را که در دلهایشان پنهان میدارند، یا رازی را که مخفیانه با یکدیگر نجوا میکنند نمیشنویم، آری ما تمام این موارد را میشنویم، و فرشتگان ‡ نزدشان حاضر هستند و تمام اعمالشان را ثبت میکنند.
(۸۱) - ای رسول- به کسانیکه دختران را به الله نسبت میدهند، و الله از سخنان آنها بسیار برتر و منزه است، بگو: - به فرض- اگر الله فرزندی داشته باشد من نخستین کسی بودم که آن فرزند را عبادت میکرد.
(۸۲) پروردگار آسمانها و زمین و عرش از نسبت داده شدن شریک و دوست و فرزند به او که این مشرکان میگویند پاک و منزه است.
(۸۳) پس - ای رسول- آنها را واگذار تا در باطل خویش فرو روند، و بازی کنند، تا روزی را که به آن وعده داده میشوند، یعنی روز قیامت را دیدار کنند.
(۸۴) و او سبحانه ذاتی است که معبود برحق در آسمان، و زمین است، و در آفرینش و تقدیر و تدبیر خویش بسیار دانا، و از احوال بندگانش بسیار آگاه است، و ذرهای از احوالشان بر او پوشیده نمیماند.
(۸۵) و خیر و برکت الله بسیار است، ذاتیکه فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه میان این دو وجود دارد فقط از آنِ او است، و فقط او میداند که قیامت چه زمانی برپا میگردد، و هیچکس جز او از این زمان آگاه نیست، و در آخرت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او بازگردانده میشوید.
(۸۶) و کسانیکه مشرکان آنها را به جای الله عبادت میکنند اختیار شفاعت نزد الله ندارند، مگر کسیکه گواهی داده باشد معبود برحقی جز الله نیست، و او تعالی از کسانی مانند عیسی ÷ و عزیر ÷ و فرشتگان ‡ که این گواهی را دادهاند آگاه است.
(۸۷) و اگر از آنها بپرسی: چه کسی آنها را آفریده است؟ بهطور قطع خواهند گفت: الله ما را آفریده است، پس با وجود این اعتراف چگونه از عبادت او تعالی بازگردانده میشوند؟!
(۸۸) و الله از شکایت رسول خویش از تکذیب قومش آگاه است، که گفت: پروردگارا، اینها مردمی هستند که به آنچه مرا با آن بهسویشان فرستادهای ایمان نمیآورند.
(۸۹) پس از آنها روی گردان، و سخنی که باعث دفع شرشان میشود به آنها بگو- این حالت در مکه بود- بهزودی از کیفری که با آن روبهرو میشوند آگاه خواهند شد.
برخی فواید آیات:
• نپسندیدن حق، خطر بزرگی است.
• مکر کافران به خودشان باز میگردد هر چند پس از مدتی این امر اتفاق افتد.
• هر اندازه که علم بنده به پروردگارش بیشتر شود، بیشتر به پروردگارش اعتماد میکند و به احکامش گردن مینهد.
• اختصاص علم زمان وقوع قیامت به الله.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ٢ إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِي لَيۡلَةٖ مُّبَٰرَكَةٍۚ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ٣ فِيهَا يُفۡرَقُ كُلُّ أَمۡرٍ حَكِيمٍ٤ أَمۡرٗا مِّنۡ عِندِنَآۚ إِنَّا كُنَّا مُرۡسِلِينَ٥ رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٦ رَبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَآۖ إِن كُنتُم مُّوقِنِينَ٧ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ رَبُّكُمۡ وَرَبُّ ءَابَآئِكُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ٨ بَلۡ هُمۡ فِي شَكّٖ يَلۡعَبُونَ٩ فَٱرۡتَقِبۡ يَوۡمَ تَأۡتِي ٱلسَّمَآءُ بِدُخَانٖ مُّبِينٖ١٠ يَغۡشَى ٱلنَّاسَۖ هَٰذَا عَذَابٌ أَلِيمٞ١١ رَّبَّنَا ٱكۡشِفۡ عَنَّا ٱلۡعَذَابَ إِنَّا مُؤۡمِنُونَ١٢ أَنَّىٰ لَهُمُ ٱلذِّكۡرَىٰ وَقَدۡ جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مُّبِينٞ١٣ ثُمَّ تَوَلَّوۡاْ عَنۡهُ وَقَالُواْ مُعَلَّمٞ مَّجۡنُونٌ١٤ إِنَّا كَاشِفُواْ ٱلۡعَذَابِ قَلِيلًاۚ إِنَّكُمۡ عَآئِدُونَ١٥ يَوۡمَ نَبۡطِشُ ٱلۡبَطۡشَةَ ٱلۡكُبۡرَىٰٓ إِنَّا مُنتَقِمُونَ١٦ ۞وَلَقَدۡ فَتَنَّا قَبۡلَهُمۡ قَوۡمَ فِرۡعَوۡنَ وَجَآءَهُمۡ رَسُولٞ كَرِيمٌ١٧ أَنۡ أَدُّوٓاْ إِلَيَّ عِبَادَ ٱللَّهِۖ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٨ ﴾ [الدخان: ۱-۱۸]
برخی مقاصد سوره:
انذار از عذاب قریب الوقوع، با ترساندن تکذیب کنندگان از عذاب دنیا و آخرت.
تفسیر:
(۱) ﴿حمٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) الله به قرآن روشنگر راه هدایت بهسوی حق سوگند یاد فرمود.
(۳) که ما این قرآن را در شب قدر فرو فرستادیم، یعنی شبی که خیر و برکت زیادی دارد، زیرا ما با این قرآن بیمدهنده بودهایم.
(۴) در این شب هر امر محکمی که مربوط به روزیها و اجلها و سایر مواردی که الله در آن سال ایجاد میکند مقرر میشود.
(۵) هر امر محکمی از جانب خویش را مقرر میکنیم، بهراستیکه ما فرستندۀ رسولان بودهایم.
(۶) - ای رسول- رسولان را به رحمتی از جانب پروردگارت برای کسانیکه بهسوی آنها ارسال میشوند میفرستیم، بهراستیکه او سبحانه سخنان بندگانش را میشنود، و از افعال و نیاتشان آگاه است، و ذرهای از این امور بر او پوشیده نمیماند.
(۷) پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد است. اگر به این امر یقین دارید پس به رسولم ایمان آورید.
(۸) هیچ معبود برحقی جز او نیست، زنده میکند و میمیراند، هیچ زنده کننده و میرانندهای جز او نیست، پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شماست.
(۹) این مشرکان بر این امر یقین ندارند، بلکه در مورد آن مردد هستند و بهسبب باطلی که در آن قرار دارند این امر را فراموش میکنند.
(۱۰) پس - ای رسول- منتظر عذاب نزدیک قوم خویش باش در روزیکه آسمان دود آشکاری را نمایان میکند که آن را به چشم خویش با درد زیاد میبینند.
(۱۱) قومت را فرا میگیرد، و به آنها گفته میشود: این عذابی که به شما رسید عذابی دردناک است.
(۱۲) آنگاه متضرّعانه از پروردگارشان چنین میخواهند: ای پروردگار ما عذابی را که برایمان فرستادی از ما بازگردان، زیرا اگر آن را از ما بازگردانی به تو و رسولت ایمان داریم.
(۱۳) چگونه آنها میتوانند پند بگیرند و بهسوی پروردگارشان بازگردند درحالیکه رسولی با رسالت روشن نزدشان آمده، و راستگویی و امانتداریاش را شناختهاند؟!
(۱۴) سپس از تصدیق او خودداری کردند، و در مورد او گفتند: او تعلیم یافتهای است که دیگران به او میآموزند و فرستادهای نیست، و در مورد او گفتند: دیوانه است.
(۱۵) بهراستی آنگاه که این عذاب را اندکی از شما بازگردانیم، به کفر و تکذیب خویش بازمیگردید.
(۱۶) و –ای رسول- برای آنها منتظر روزی باش که ضربهای بزرگ در روز بدر به کافران قومت میزنیم، بهراستیکه ما از آنها بهسبب کفر به الله و تکذیب رسولش انتقام میگیریم.
(۱۷) و بهتحقیقکه پیش از آنها قوم فرعون را آزمودیم، و رسولی گرامی از جانب الله نزدشان آمد که آنها را به توحید و عبادت الله فرا میخواند، و آن رسول موسی ÷ بود.
(۱۸) موسی ÷ به فرعون و قومش گفت: بنیاسرائیل را به من بسپارید، زیرا آنها بندگان الله هستند، و شما حق ندارید آنها را به بردگی بگیرید، بهراستیکه من فرستادهای از جانب الله بهسوی شما هستم، و بر آنچه که مرا فرمان داده به شما ابلاغ کنم امانتدار هستم، بهگونهای که ذرهای نه از آن میکاهم و نه بر آن میافزایم.
برخی فواید آیات:
• نزول قرآن در شب قدر که خیر و برکت زیادی دارد بر بزرگی منزلت آن دلالت دارد.
• بعثت رسولان و نزول قرآن از مظاهر رحمت الله به بندگانش است.
• رسالتهای پیامبران ‡، سبب آزاد سازی مستضعفان از چنگ متکبران است.
﴿وَأَن لَّا تَعۡلُواْ عَلَى ٱللَّهِۖ إِنِّيٓ ءَاتِيكُم بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ١٩ وَإِنِّي عُذۡتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمۡ أَن تَرۡجُمُونِ٢٠ وَإِن لَّمۡ تُؤۡمِنُواْ لِي فَٱعۡتَزِلُونِ٢١ فَدَعَا رَبَّهُۥٓ أَنَّ هَٰٓؤُلَآءِ قَوۡمٞ مُّجۡرِمُونَ٢٢ فَأَسۡرِ بِعِبَادِي لَيۡلًا إِنَّكُم مُّتَّبَعُونَ٢٣ وَٱتۡرُكِ ٱلۡبَحۡرَ رَهۡوًاۖ إِنَّهُمۡ جُندٞ مُّغۡرَقُونَ٢٤ كَمۡ تَرَكُواْ مِن جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ٢٥ وَزُرُوعٖ وَمَقَامٖ كَرِيمٖ٢٦ وَنَعۡمَةٖ كَانُواْ فِيهَا فَٰكِهِينَ٢٧ كَذَٰلِكَۖ وَأَوۡرَثۡنَٰهَا قَوۡمًا ءَاخَرِينَ٢٨ فَمَا بَكَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَا كَانُواْ مُنظَرِينَ٢٩ وَلَقَدۡ نَجَّيۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ مِنَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡمُهِينِ٣٠ مِن فِرۡعَوۡنَۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَالِيٗا مِّنَ ٱلۡمُسۡرِفِينَ٣١ وَلَقَدِ ٱخۡتَرۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ عِلۡمٍ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٢ وَءَاتَيۡنَٰهُم مِّنَ ٱلۡأٓيَٰتِ مَا فِيهِ بَلَٰٓؤٞاْ مُّبِينٌ٣٣ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ لَيَقُولُونَ٣٤ إِنۡ هِيَ إِلَّا مَوۡتَتُنَا ٱلۡأُولَىٰ وَمَا نَحۡنُ بِمُنشَرِينَ٣٥ فَأۡتُواْ بَِٔابَآئِنَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣٦ أَهُمۡ خَيۡرٌ أَمۡ قَوۡمُ تُبَّعٖ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ أَهۡلَكۡنَٰهُمۡۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ مُجۡرِمِينَ٣٧ وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا لَٰعِبِينَ٣٨ مَا خَلَقۡنَٰهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٣٩ ﴾ [الدخان: ۱۹-۳۹]
(۱۹) و اینکه با ترک عبادت الله و برتریجویی بر بندگانش، بر او تعالی برتری نجویید، بهراستیکه من حجتی روشن برایتان آوردهام.
(۲۰) و همانا من از اینکه مرا با سنگسار بکشید به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه میبرم.
(۲۱) و اگر آنچه را آوردهام تصدیق نمیکنید پس از من فاصله بگیرید، و آسیبی به من نزدیک نسازید.
(۲۲) پس موسی ÷ اینگونه پروردگارش را خواند: که این قوم - فرعون و سرانش- قومی ستمکار هستند که سزاوار تعجیل در فرود عذاب هستند.
(۲۳) آنگاه الله به موسی ÷ فرمان داد که قومش را شبانه حرکت دهد، و به او خبر داد که فرعون و قومش آنها را تعقیب خواهند کرد.
(۲۴) و به موسی ÷ فرمان داد که وقتی او و بنیاسرائیل از دریا گذشتند آن را آرام و بیحرکت چنانکه بود رها کند، که قطعاً فرعون و لشکریانش با غرق شدن در دریا نابود خواهند شد.
(۲۵) فرعون و قومش چه بسیار باغها و چشمههای روانی که پشت سرشان به جا گذاشتند!
(۲۶) و چه بسیار کشتزارها و مجالس نیکویی که پشت سرشان رها کردند!
(۲۷) و چه بسیار زندگی با ناز و نعمت خویش را باقی گذاشتند!
(۲۸) به همین ترتیب آنچه که برایشان توصیف شده بود بر آنها رخ داد، و باغها و چشمهها و کشتزارها و مقامهایشان را به مردمی دیگر یعنی بنیاسرائیل به ارث دادیم.
(۲۹) پس نه آسمان و زمین بر فرعون و قومش آنگاه که غرق شدند گریستند، و نه مهلت توبه کردن به آنها داده شد.
(۳۰) و به تحقیق که بنیاسرائیل را از عذاب خوار کننده نجات دادیم، آنگاه که فرعون و قومش پسرانشان را میکشتند، و زنانشان را زنده نگه میداشتند.
(۳۱) آنها را از عذاب فرعون نجات دادیم، بهراستیکه او از گردنکشانی بود که از امر و دین الله میگذرند.
(۳۲) و بهتحقیقکه بنیاسرائیل را براساس دانشی از جانب خویش بر جهانیان آن زمان با فراوانی پیامبران ترجیح دادیم.
(۳۳) و دلایل و برهانهایی به آنها دادیم که موسی ÷ را با آنها تقویت کردیم و برایشان نعمتی آشکار مانند ترنجبین و بلدرچین و سایر نعمتها در آن بود.
(۳۴) قطعاً این مشرکان تکذیب کننده برای انکار رستاخیز میگویند:
(۳۵) جز مرگ اول ما نیست پس حیاتی پس از آن نیست، و ما پس از این مرگ برانگیخته نمیشویم.
(۳۶) پس - ای محمد- اگر تو و پیروان همراهت در این ادعا که الله مردگان را برای حسابرسی و جزا زنده برمیانگیزد راستگو هستید پدرانمان را که مردهاند زنده بیاورید.
(۳۷) - ای رسول- آیا این مشرکانی که تو را تکذیب میکنند در قدرت و نیرومندی برترند، یا قوم تُبَّع و کسانیکه قبل از آنها بودند مانند عاد و ثمود، که همگی آنها را چون جنایتکار بودند نابود کردیم.
(۳۸) و آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را برای بازی با آفرینش آنها نیافریدهایم.
(۳۹) و آسمانها و زمین را جز به حکمتی فراگیر نیافریدهایم، اما بیشتر مشرکان این موضوع را نمیدانند.
برخی فواید آیات:
• وجوب پناه بردن مؤمن به پروردگار خویش که او را از نیرنگ دشمنش حفظ کند.
• مشروعیت دعا علیه کفار آنگاه که دعوت را نمیپذیرند، و با پیروان دعوت میجنگند.
• هستی به مرگ کافر اندوهگین نمیشود، چون نزد الله خوار و ذلیل است.
• آفرینش آسمانها و زمین بهسبب حکمتی فراگیر است که ملحدان نسبت به آن نادان هستند.
﴿إِنَّ يَوۡمَ ٱلۡفَصۡلِ مِيقَٰتُهُمۡ أَجۡمَعِينَ٤٠ يَوۡمَ لَا يُغۡنِي مَوۡلًى عَن مَّوۡلٗى شَيۡٔٗا وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٤١ إِلَّا مَن رَّحِمَ ٱللَّهُۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٤٢ إِنَّ شَجَرَتَ ٱلزَّقُّومِ٤٣ طَعَامُ ٱلۡأَثِيمِ٤٤ كَٱلۡمُهۡلِ يَغۡلِي فِي ٱلۡبُطُونِ٤٥ كَغَلۡيِ ٱلۡحَمِيمِ٤٦ خُذُوهُ فَٱعۡتِلُوهُ إِلَىٰ سَوَآءِ ٱلۡجَحِيمِ٤٧ ثُمَّ صُبُّواْ فَوۡقَ رَأۡسِهِۦ مِنۡ عَذَابِ ٱلۡحَمِيمِ٤٨ ذُقۡ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡكَرِيمُ٤٩ إِنَّ هَٰذَا مَا كُنتُم بِهِۦ تَمۡتَرُونَ٥٠ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٖ٥١ فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ٥٢ يَلۡبَسُونَ مِن سُندُسٖ وَإِسۡتَبۡرَقٖ مُّتَقَٰبِلِينَ٥٣ كَذَٰلِكَ وَزَوَّجۡنَٰهُم بِحُورٍ عِينٖ٥٤ يَدۡعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَٰكِهَةٍ ءَامِنِينَ٥٥ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا ٱلۡمَوۡتَ إِلَّا ٱلۡمَوۡتَةَ ٱلۡأُولَىٰۖ وَوَقَىٰهُمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ٥٦ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّكَۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٥٧ فَإِنَّمَا يَسَّرۡنَٰهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٥٨ فَٱرۡتَقِبۡ إِنَّهُم مُّرۡتَقِبُونَ٥٩ ﴾ [الدخان: ۴۰-۵۹]
(۴۰) همانا روز قیامت که الله در آن میان بندگان داوری میکند میعادی برای تمام مخلوقات است که الله آنها را در آن روز گرد میآورد.
(۴۱) روزیکه نه هیچ خویشاوندی به خویشاوندش نفعی میرساند، و نه هیچ دوستی به دوستش، و نه آنها از عذاب الله محافظت میکنند؛ زیرا در آن روز فرمانروایی فقط برای الله است، و هیچکسی نمیتواند آن را ادعا کند.
(۴۲) مگر کسی از مردم که الله بر او رحم کند، که او از اعمال صالحی که از پیش فرستاده بهرهمند میگردد، بهراستیکه الله ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.
الله پس از بیان قیامت به بیان اختلاف جزای مردم در آن روز پرداخت و فرمود:
(۴۳) همانا درخت زقّوم که الله آن را از ته جهنم رویاند.
(۴۴) طعام صاحب گناه بزرگ یعنی کافر است که از میوۀ پلیدش میخورد.
(۴۵) این میوه مانند روغن سیاه است، که از شدت حرارتی که دارد در شکمهایشان میجوشد.
(۴۶) مانند جوشیدن آب در آخرین درجۀ حرارت.
(۴۷) و به مأموران آتش گفته میشود: او را بگیرید و با زور و خشونت در وسط جهنم بیفکنید.
(۴۸) سپس بر روی سر این عذابشده آب سوزان بریزید پس عذاب از او جدا نمیشود.
(۴۹) و از روی سرزنش به او گفته میشود: این عذاب دردناک را بچش؛ که تو همان عزیزی هستی که همیشه میان قوم خویش محترم بودی.
(۵۰) همانا این عذاب همان است که در وقوع آن در روز قیامت تردید میکردید، که با مشاهدۀ آن شک شما برطرف شده است.
(۵۱) قطعاً کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردهاند در اقامتگاهی ایمن از هر امر ناپسندی که به آنها برسد هستند.
(۵۲) در باغها و چشمههای جاری.
(۵۳) در بهشت ابریشم نازک و کلفت میپوشند، و در روبروی هم قرار دارند، و هیچکس به پشت دیگری نگاه نمیکند.
(۵۴) چنانکه با نعمت مذکور آنها را گرامی داشتیم آنها را در بهشت به ازدواج زنانی بسیار زیبا و درشتچشم با شدت سفیدی در سفیدی چشم و شدت سیاهی در سیاهی آن درمیآوریم.
(۵۵) در آنجا از خدمتکارانشان میخواهند که هر میوهای که قصد کنند بدون پایان یافتن و مضرات برایشان بیاورند.
(۵۶) برای همیشه در آنجا میمانند، و جز مرگ اول در زندگی دنیا مرگی در آنجا نمیچشند، و پروردگارشان آنها را از عذاب آتش محافظت میکند.
(۵۷) این بخشش و نیکیای از جانب پروردگار تو به آنها است، موارد مذکور – یعنی ورود پرهیزکاران به بهشت، و محافظت آنها از آتش- همان رستگاری بزرگ است که هیچ رستگاریای با آن برابری نمیکند.
(۵۸) - ای رسول- به تحقیق این قرآن را با نزول آن به زبان تو یعنی زبان عربی، ساده و آسان کردیم تا از آن پند بگیرند.
(۵۹) پس منتظر پیروزی خویش و نابودی آنها باش، زیرا آنها نیز منتظر نابودی تو هستند.
برخی فواید آیات:
• جمع میان عذاب جسمی و روحی کافر.
• رستگاری بزرگ همان نجات از آتش و ورود به بهشت است.
• آسانسازی لفظ و معانی قرآن توسط الله برای بندگانش.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ٢ إِنَّ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٣ وَفِي خَلۡقِكُمۡ وَمَا يَبُثُّ مِن دَآبَّةٍ ءَايَٰتٞ لِّقَوۡمٖ يُوقِنُونَ٤ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مِن رِّزۡقٖ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَا وَتَصۡرِيفِ ٱلرِّيَٰحِ ءَايَٰتٞ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٥ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ نَتۡلُوهَا عَلَيۡكَ بِٱلۡحَقِّۖ فَبِأَيِّ حَدِيثِۢ بَعۡدَ ٱللَّهِ وَءَايَٰتِهِۦ يُؤۡمِنُونَ٦ وَيۡلٞ لِّكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٖ٧ يَسۡمَعُ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسۡتَكۡبِرٗا كَأَن لَّمۡ يَسۡمَعۡهَاۖ فَبَشِّرۡهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٖ٨ وَإِذَا عَلِمَ مِنۡ ءَايَٰتِنَا شَيًۡٔا ٱتَّخَذَهَا هُزُوًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ٩ مِّن وَرَآئِهِمۡ جَهَنَّمُۖ وَلَا يُغۡنِي عَنۡهُم مَّا كَسَبُواْ شَيۡٔٗا وَلَا مَا ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡلِيَآءَۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٌ١٠ هَٰذَا هُدٗىۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ لَهُمۡ عَذَابٞ مِّن رِّجۡزٍ أَلِيمٌ١١ ۞ٱللَّهُ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ ٱلۡبَحۡرَ لِتَجۡرِيَ ٱلۡفُلۡكُ فِيهِ بِأَمۡرِهِۦ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٢ وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا مِّنۡهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ١٣ ﴾ [الجاثية: ۱-۱۳]برخی مقاصد سوره:
درمان هواپرستان رویگردان از حق، از طریق ارائۀ آیات و یادآوری آخرت.
تفسیر:
(۱) ﴿حمٓ ﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) قرآن از جانب الله ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است فرو فرستاده شده است.
(۳) بهراستیکه در آسمانها و زمین بهطور قطع دلایلی بر قدرت و یگانگی الله برای مؤمنان است؛ زیرا آنها همان کسانی هستند که از آیات پند میگیرند.
(۴) و –ای مردم- در آفرینش شما از نطفه، سپس از یک تکه خون، سپس از یک قطعه گوشت، و در آفرینش جنبندگانی که الله پراکنده است و در روی زمین میجنبند دلایلی بر یگانگی او تعالی است برای مردمی که یقین دارند که الله همان آفریدگار است.
(۵) و در پشت سر هم آمدن شب و روز، و در بارانی که الله از آسمان فرو فرستاد و با آن زمین را با رویانیدن آن پس از اینکه مرده و بدون گیاه بود زنده گرداند، و در گردش بادها با آوردن آنها از یک سمت، و باری دیگر از سویی دیگر برای منافع شما؛ دلایلی است برای مردمی که میاندیشند، و با آنها بر یگانگی الله و قدرت او بر رستاخیز، و توانایی او بر هر چیزی راهنمایی میشوند.
(۶) - ای رسول- این است آیات و براهینی که آنها را به حق برایت میخوانیم، پس اگر به سخن نازلشدۀ الله بر بندهاش و حجتهای او ایمان نیاوردند، بعد از آن به کدام سخن ایمان میآورند، و پس از آن کدام حجتها را تصدیق میکنند؟!
(۷) عذاب و نابودی از جانب الله بر هر دروغگوی بسیار گناهکار.
(۸) این کافر آیات الله در قرآن را که بر او خوانده میشود میشنود، سپس با برتریجویی در نفس خویش از پیروی حق، به کفر و گناهانی که بر آن بوده ادامه میدهد؛ گویی این آیات را که بر او خوانده شده، هرگز نشنیده است، پس - ای رسول- او را به آنچه مایۀ ناراحتیاش در آخرت است خبر بده، یعنی عذابی دردناک که در آخرت منتظرش است.
(۹) و هرگاه چیزی از قرآن به او برسد آن را مایۀ ریشخند میگیرد و مسخره میکند، برای اینها که قرآن را به تمسخر و ریشخند میگیرند عذابی خوارکننده در روز قیامت است.
(۱۰) در مقابل آنها آتش جهنم است که در آخرت در انتظارشان است. و نه اموالی که کسب کردهاند آنها را ذرهای از الله بینیاز میسازد، و نه نمادهایی که آنها را به جای او تعالی گرفتند و به جای او عبادت میکردند ذرهای از آنها دفاع میکنند، و در روز قیامت عذابی سخت دارند.
(۱۱) این کتابی که بر رسولمان محمد ج نازل کردیم بهسوی راه حق هدایت میکند، و کسانیکه به آیات پروردگارشان که بر رسولش نازل شده است کفر ورزیدند عذابی سخت و دردناک دارند.
(۱۲) - ای مردم- فقط الله همان ذاتی است که دریا را برای شما رام کرد تا کشتیها به فرمان او در آن به حرکت درآیند، و انواع مکاسب مباح را از بخشش او بخواهید. باشد که از نعمت الله بر خودتان سپاسگزاری کنید.
(۱۳) و او سبحانه خورشید و ماه و ستارگان آسمانها، و رودها و درختان و کوهها و سایر آنچه در زمین است را رام شما کرد، بهراستیکه در رامکردن این موارد برای شما دلایلی بر قدرت و یگانگی الله است، برای مردمی که در آیات او تعالی میاندیشند، و از آنها پند میگیرند.
برخی فواید آیات:
• دروغ و پافشاری بر گناه و تکبر و تمسخر آیات الله: صفات گمراهان است، و الله شخصِ مُتَّصِف به این صفات را تهدید کرده است.
• نعمتهای الله بر بندگانش زیاد است، از جمله رام کردن موجودات هستی برای آنها.
• نعمتها سپاسگزاری بندگان از معبود که آنها را برایشان ارزانی داشته ایجاب میکند.
﴿قُل لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ يَغۡفِرُواْ لِلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ أَيَّامَ ٱللَّهِ لِيَجۡزِيَ قَوۡمَۢا بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ١٤ مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَسَآءَ فَعَلَيۡهَاۖ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ تُرۡجَعُونَ١٥ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحُكۡمَ وَٱلنُّبُوَّةَ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلۡنَٰهُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦ وَءَاتَيۡنَٰهُم بَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡرِۖ فَمَا ٱخۡتَلَفُوٓاْ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۚ إِنَّ رَبَّكَ يَقۡضِي بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ١٧ ثُمَّ جَعَلۡنَٰكَ عَلَىٰ شَرِيعَةٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡرِ فَٱتَّبِعۡهَا وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ١٨ إِنَّهُمۡ لَن يُغۡنُواْ عَنكَ مِنَ ٱللَّهِ شَيۡٔٗاۚ وَإِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٖۖ وَٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلۡمُتَّقِينَ١٩ هَٰذَا بَصَٰٓئِرُ لِلنَّاسِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّقَوۡمٖ يُوقِنُونَ٢٠ أَمۡ حَسِبَ ٱلَّذِينَ ٱجۡتَرَحُواْ ٱلسَّئَِّاتِ أَن نَّجۡعَلَهُمۡ كَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَوَآءٗ مَّحۡيَاهُمۡ وَمَمَاتُهُمۡۚ سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ٢١ وَخَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّ وَلِتُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۢ بِمَا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٢٢ ﴾ [الجاثية: ۱۴-۲۲]
(۱۴) - ای رسول- به کسانیکه به الله ایمان آوردهاند، و رسولش را تصدیق کردهاند بگو: از کافرانی که به نعمتها یا کیفرهای الله اهمیت نمیدهند و به شما بدی کردهاند درگذرید؛ زیرا الله به زودی هر یک از مؤمنان شکیبا، و کافران متجاوز، را در قبال اعمالیکه در دنیا کسب میکردند جزا خواهد داد.
(۱۵) هرکس عملی صالح انجام دهد نتیجۀ عمل صالح او به نفع خودش است، و الله از عمل او بینیاز است، و هرکس عمل بدی مرتکب شود نتیجۀ عمل بدش این است که در قبال آن کیفر میشود، و بدکاری او به الله زیان نمیرساند، سپس در آخرت فقط بهسوی ما بازگردانیده میشوید تا هرکس را به آنچه استحقاق دارد جزا دهیم.
(۱۶) و به تحقیق که به بنیاسرائیل تورات و داوری میان مردم به حکم تورات را دادیم، و بیشتر پیامبران را از میان آنها از نسل ابراهیم ÷ قرار دادیم، و انواع روزیهای پاکیزه و حلال به آنها دادیم، و آنها را بر جهانیان روزگارشان برتری دادیم.
(۱۷) و دلایل آشکارسازی حق از باطل را به آنها دادیم، پس اختلاف نکردند مگر بعد از اینکه با بعثت پیامبرمان محمد ج حجتها بر آنها اقامه شد، و تنها سبب این اختلاف، تجاوز برخی از آنها بر برخی دیگر از روی حرص بر ریاست و مقام بود. - ای رسول- بهراستیکه پروردگارت در روز قیامت در مورد آنچه در دنیا با هم اختلاف میکردند میان آنها داوری میکند، آنگاه مشخص میگرداند که چه کسی بر حق، و چه کسی بر باطل است.
(۱۸) سپس تو را بر راه و سنت و روشی از امر خویش قرار دادیم که آن را بر رسولانمان که پیش از تو بودند فرمان دادیم که به ایمان و عمل صالح فرامیخوانَد. پس، از این شریعت پیروی کن، و از هوسهای کسانیکه حق را نمیشناسند پیروی نکن؛ زیرا هوسهایشان از حق گمراه میسازد.
(۱۹) قطعاً اگر از هوسهای کسانیکه حق را نمیشناسند پیروی کنی ذرهای از عذاب الله را از تو باز نخواهند داشت، و بهراستیکه ستمکاران هر دین و مذهبی یاور و تقویت کنندۀ یکدیگر در برابر مؤمنان هستند، و الله یاور کسانی است که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تقوایش را پیشه میکنند.
(۲۰) این قرآن نازلشده بر رسولمان بینشهایی است که مردم با آنها حق را از باطل میشناسند، و هدایتی بهسوی حق، و رحمتی است برای مردمی که یقین دارند؛ زیرا آنها همان کسانی هستند که با قرآن به راه راست هدایت میشوند تا پروردگارشان از آنها راضی شود، و آنها را به بهشت درآورد، و از جهنم دور نگه دارد.
(۲۱) آیا کسانیکه با اعضای خویش کفر و گناهان را مرتکب شدهاند میپندارند که آنها را در جزا همانند کسانی قرار میدهیم که به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، بهگونهای که در دنیا و آخرت یکسان هستند؟! چه زشت است این حکم آنها.
(۲۲) و الله آسمانها و زمین را براساس حکمتی فراگیر آفریده، و این دو را بیهوده نیافریده است، تا هرکسی در قبال خیر یا شری که کسب کرده است جزا داده شود، و الله نه با کاستن از نیکیهایشان، و نه با افزودن بر بدیهایشان بر آنها ستم نمیکند.
برخی فواید آیات:
• عفو و گذشتن از ستمگر آنگاه که فساد را در روی زمین آشکار نکرده باشد، و از حدود الله نگذشته باشد، اخلاق برگزیدهای است که الله مؤمنان را به آن فرمان داده به شرط اینکه سرانجامِ نیکو بر گمانشان غلبه کند.
• وجوب پیروی از شریعت و دوری از پیروی هوسهای مردم.
• همانگونه که مؤمنان و کافران صفات یکسانی ندارند، جزای آنها نیز یکسان نیست.
• آفرینش آسمانها توسط الله براساس حکمتی فراگیر است که مادیگرایان ملحد از آن بیخبر هستند.
﴿أَفَرَءَيۡتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُۥ هَوَىٰهُ وَأَضَلَّهُ ٱللَّهُ عَلَىٰ عِلۡمٖ وَخَتَمَ عَلَىٰ سَمۡعِهِۦ وَقَلۡبِهِۦ وَجَعَلَ عَلَىٰ بَصَرِهِۦ غِشَٰوَةٗ فَمَن يَهۡدِيهِ مِنۢ بَعۡدِ ٱللَّهِۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٢٣ وَقَالُواْ مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنۡيَا نَمُوتُ وَنَحۡيَا وَمَا يُهۡلِكُنَآ إِلَّا ٱلدَّهۡرُۚ وَمَا لَهُم بِذَٰلِكَ مِنۡ عِلۡمٍۖ إِنۡ هُمۡ إِلَّا يَظُنُّونَ٢٤ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ مَّا كَانَ حُجَّتَهُمۡ إِلَّآ أَن قَالُواْ ٱئۡتُواْ بَِٔابَآئِنَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٥ قُلِ ٱللَّهُ يُحۡيِيكُمۡ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يَجۡمَعُكُمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَا رَيۡبَ فِيهِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٢٦ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يَوۡمَئِذٖ يَخۡسَرُ ٱلۡمُبۡطِلُونَ٢٧ وَتَرَىٰ كُلَّ أُمَّةٖ جَاثِيَةٗۚ كُلُّ أُمَّةٖ تُدۡعَىٰٓ إِلَىٰ كِتَٰبِهَا ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٢٨ هَٰذَا كِتَٰبُنَا يَنطِقُ عَلَيۡكُم بِٱلۡحَقِّۚ إِنَّا كُنَّا نَسۡتَنسِخُ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٢٩ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَيُدۡخِلُهُمۡ رَبُّهُمۡ فِي رَحۡمَتِهِۦۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡمُبِينُ٣٠ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَفَلَمۡ تَكُنۡ ءَايَٰتِي تُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ فَٱسۡتَكۡبَرۡتُمۡ وَكُنتُمۡ قَوۡمٗا مُّجۡرِمِينَ٣١ وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَٱلسَّاعَةُ لَا رَيۡبَ فِيهَا قُلۡتُم مَّا نَدۡرِي مَا ٱلسَّاعَةُ إِن نَّظُنُّ إِلَّا ظَنّٗا وَمَا نَحۡنُ بِمُسۡتَيۡقِنِينَ٣٢ ﴾ [الجاثية: ۲۳-۳۲]
(۲۳) - ای رسول- به کسی بنگر که از هوسش پیروی کرده و آن را به منزلۀ معبودی برای خویش که با آن مخالفت نمیکند قرار داده است. به تحقیق که الله بهسبب علمی از جانب خویش او را گمراه ساخته است؛ زیرا استحقاق گمراه شدن را دارد، و بر قلبش مُهر نهاده است، پس آنگونه که نفعی ببرد گوش نمیکند، و الله بر چشمش پوششی قرار داده است که مانع او از دیدن حق میشود، پس بعد از اینکه الله او را گمراه ساخت چه کسی است که او را بهسوی حق توفیق میدهد؟! آیا زیان پیروی از هوس، و نفع پیروی از شریعت الله را متذکر نمیشوید؟!
(۲۴) و کافران منکر رستاخیز گفتند: غیر از همین زندگی دنیای ما زندگی دیگری نیست، یعنی پس از آن زندگی نیست، نسلهایی میمیرند و بازنمیگردند، و نسلهایی زنده میشوند، و فقط از پی یکدیگر آمدن شب و روز ما را میمیراند. و آنها برای انکار رستاخیز هیچ دانشی ندارند، و فقط گمان میکنند، درحالیکه گمان، ذرهای از حق بینیاز نمیسازد.
(۲۵) و هرگاه آیات روشن ما بر مشرکان منکر رستاخیز خوانده شود دلیلی ندارند که به آن استدلال کنند مگر اینکه به رسول ج و اصحابش ش میگویند: اگر در این ادعا که پس از مرگ برانگیخته میشویم راستگو هستید پدرانمان را که مردهاند برای ما زنده گردانید.
(۲۶) - ای رسول- به آنها بگو: الله با آفریدنتان شما را زنده میکند، سپس شما را میمیراند، سپس شما را پس از مرگتان در روز قیامت برای حسابرسی و جزا گرد میآورد، همان روزیکه بدون هیچ تردیدی آمدنی است، اما بیشتر مردم نمیدانند؛ و به همین دلیل با انجام عمل صالح برای آن روز آماده نمیشوند.
(۲۷) و فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ الله است، یعنی در این دو غیر او به حق عبادت نمیشود. و روزیکه قیامت برپا میشود و الله در آن روز مردگان را برای حسابرسی و جزا برمیانگیزد پیروان باطل که غیر الله را عبادت میکردند زیان میکنند، و برای باطلکردن حق، و احقاق باطل میکوشند.
(۲۸) و - ای رسول- در آن روز هر امتی را افتاده بر زانو میبینی که منتظر است چه کاری با آن انجام میشود. هر امتی بهسوی نامۀ اعمالش که فرشتگان نگهبان نوشتهاند فراخوانده میشود. - ای مردم- در این روز در قبال خیر و شری که در دنیا انجام میدادید جزا داده میشوید.
(۲۹) این کتاب ماست- که فرشتگانمان اعمالتان را در آن مینوشتند- به حق بر شما گواهی میدهد پس آن را بخوانید، زیرا ما به نگهبانان فرمان میدادیم که آنچه را شما در دنیا انجام میدهید بنویسند.
(۳۰) اما کسانیکه ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند پروردگارشان سبحانه به رحمت خویش آنها را در بهشت خویش وارد میکند؛ این پاداشی که الله آن را به آنها بخشیده است همان رستگاری آشکاری است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمیکند.
(۳۱) و اما کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند از روی سرزنش به آنها گفته میشود: آیا آیات من بر شما خوانده نمیشد و شما از ایمان به آن تکبر میورزیدید، و مردمی جنایتکار بودید، و مرتکب کفر و گناهان میشدید؟!
(۳۲) و هرگاه به شما گفته میشد، قطعاً وعدۀ الله- که با آن به بندگانش وعده داده آنها را به زودی برمیانگیزد و جزا میدهد- حقیقتی بدون تردید است، و قیامت حقیقتی است که هیچ شکی در آن راه ندارد پس برای آن بکوشید، میگفتید: نمیدانیم که این قیامت چیست، جز گمان اندکی، گمان نمیکنیم که میآید، و یقین نداریم که خواهد آمد.
برخی فواید آیات:
• پیروی از هوس شخص را نابود میسازد، و اسباب توفیق را از او پنهان میدارد.
• هول و هراس روز قیامت.
• ظن و گمان ذرهای از حق بینیاز نمیسازد؛ بهخصوص در زمینۀ اعتقاد.
﴿وَبَدَا لَهُمۡ سَئَِّاتُ مَا عَمِلُواْ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٣٣ وَقِيلَ ٱلۡيَوۡمَ نَنسَىٰكُمۡ كَمَا نَسِيتُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَا وَمَأۡوَىٰكُمُ ٱلنَّارُ وَمَا لَكُم مِّن نَّٰصِرِينَ٣٤ ذَٰلِكُم بِأَنَّكُمُ ٱتَّخَذۡتُمۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ هُزُوٗا وَغَرَّتۡكُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَاۚ فَٱلۡيَوۡمَ لَا يُخۡرَجُونَ مِنۡهَا وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ٣٥ فَلِلَّهِ ٱلۡحَمۡدُ رَبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَرَبِّ ٱلۡأَرۡضِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٦ وَلَهُ ٱلۡكِبۡرِيَآءُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٣٧ ﴾ [الجاثية: ۳۳-۳۷]
(۳۳) و کفر و سایر گناهان بدی که در دنیا مرتکب شدهاند بر آنها آشکار میشود، و عذابی که وقتی از آن ترسانده میشدند آن را به مسخره میگرفتند بر آنها فرو فرستاده میشود.
(۳۴) و الله به آنها میفرماید: همانگونه که دیدار امروزتان را فراموش کردید، و با ایمان و عمل صالح برایش آماده نشدید ما نیز امروز شما را در جهنم رها میکنیم، و جایگاه شما که به آن پناه میبرید همان جهنم است، و هیچ یاوری ندارید که عذاب الله را از شما دفع کند.
(۳۵) این عذابتان که با آن عذاب میشوید به این سبب است که آیات الله را به ریشخند و تمسخر گرفتهاید، و زندگی با خوشیها و تمایلاتش شما را فریب داد، پس امروز این کافران مسخره کنندۀ آیات الله از جهنم بیرون آورده نمیشوند، بلکه برای همیشه در آن میمانند، و به زندگی دنیا بازگردانده نمیشوند که عملی صالح انجام دهند، و پروردگارشان از آنها راضی نمیگردد.
(۳۶) پس تمام ستایشها فقط از آنِ الله، پروردگار آسمانها و زمین، و پروردگار تمام مخلوقات است.
(۳۷) و شکوه و عظمت در آسمانها و زمین برای او است، و او ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیر و شریعتش بسیار دانا است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ٢ مَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَأَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ عَمَّآ أُنذِرُواْ مُعۡرِضُونَ٣ قُلۡ أَرَءَيۡتُم مَّا تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ لَهُمۡ شِرۡكٞ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِۖ ٱئۡتُونِي بِكِتَٰبٖ مِّن قَبۡلِ هَٰذَآ أَوۡ أَثَٰرَةٖ مِّنۡ عِلۡمٍ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤ وَمَنۡ أَضَلُّ مِمَّن يَدۡعُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَن لَّا يَسۡتَجِيبُ لَهُۥٓ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَهُمۡ عَن دُعَآئِهِمۡ غَٰفِلُونَ٥ ﴾ [الأحقاف: ۱-۵]
برخی مقاصد سوره:
اقامۀ حجت بر تکذیب کنندگان و ترساندن آنها از عذاب؛ به همین منظور لفظ اِنذار در سوره تکرار شده است.
تفسیر:
(۱) ﴿حمٓ ﴾سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
(۲) قرآن از جانب الله، ذات شکست ناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و شریعتش بسیار دانا است فرو فرستاده شده است.
(۳) آسمانها و زمین و آنچه میان این دو است را بیهوده نیافریدهایم، بلکه تمام آنها را به حق و حکمتهایی فراگیر آفریدهایم، از جمله اینکه بندگان از طریق آنها الله را بشناسند تا فقط او را عبادت کنند، و هیچچیز را با او شریک قرار ندهند، و تا مقتضیات جانشین شدنِ خودشان در زمین را تا زمانی مشخص که فقط الله از آن آگاه است برپا دارند، و کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند از آنچه در کتاب الله با آن انذار داده میشوند روی میگردانند، و به آن اهمیت نمیدهند.
(۴) - ای رسول- به این مشرکان رویگردان از حق بگو: از نمادهایتان که آنها را به جای الله عبادت میکنید به من خبر دهید که کدامیک از اجزای زمین را آفریدهاند؟ آیا کوهی را آفریدهاند، یا رودی را آفریدهاند؟ یا مشارکت و سهمی همراه الله در آفرینش آسمانها دارند؟ اگر در این ادعا که نمادهایتان استحقاق عبادت شدن را دارند کتابی نازلشده از جانب الله قبل از قرآن، یا باقیماندۀ علمی از آنچه پیشینیان به جای گذاشتهاند برایم بیاورید.
(۵) و هیچکس گمراهتر نیست از کسیکه به جای الله معبودی را عبادت میکند که تا روز قیامت به درخواستش پاسخ نمیدهد، و این معبودهایی که آنها را به جای الله عبادت میکنند از خوانده شدنِ خویش توسط عبادتگزارانشان بیخبرند؛ چه رسد به اینکه به آنها سود یا زیان برسانند.
برخی فواید آیات:
• تمسخر آیات الله کفر است.
• خطر فریب خوردن به خوشیها و تمایلات دنیا.
• ثبوت صفت کبریاء برای الله تعالی.
• اجابت دعا از آشکارترین دلایل وجود الله و استحقاق او تعالی به عبادت است.
﴿وَإِذَا حُشِرَ ٱلنَّاسُ كَانُواْ لَهُمۡ أَعۡدَآءٗ وَكَانُواْ بِعِبَادَتِهِمۡ كَٰفِرِينَ٦ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمۡ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٌ٧ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ إِنِ ٱفۡتَرَيۡتُهُۥ فَلَا تَمۡلِكُونَ لِي مِنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔاۖ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِۚ كَفَىٰ بِهِۦ شَهِيدَۢا بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۖ وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٨ قُلۡ مَا كُنتُ بِدۡعٗا مِّنَ ٱلرُّسُلِ وَمَآ أَدۡرِي مَا يُفۡعَلُ بِي وَلَا بِكُمۡۖ إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ وَمَآ أَنَا۠ إِلَّا نَذِيرٞ مُّبِينٞ٩ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كَانَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ وَكَفَرۡتُم بِهِۦ وَشَهِدَ شَاهِدٞ مِّنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ عَلَىٰ مِثۡلِهِۦ فََٔامَنَ وَٱسۡتَكۡبَرۡتُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَوۡ كَانَ خَيۡرٗا مَّا سَبَقُونَآ إِلَيۡهِۚ وَإِذۡ لَمۡ يَهۡتَدُواْ بِهِۦ فَسَيَقُولُونَ هَٰذَآ إِفۡكٞ قَدِيمٞ١١ وَمِن قَبۡلِهِۦ كِتَٰبُ مُوسَىٰٓ إِمَامٗا وَرَحۡمَةٗۚ وَهَٰذَا كِتَٰبٞ مُّصَدِّقٞ لِّسَانًا عَرَبِيّٗا لِّيُنذِرَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُحۡسِنِينَ١٢ إِنَّ ٱلَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا ٱللَّهُ ثُمَّ ٱسۡتَقَٰمُواْ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ١٣ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِ خَٰلِدِينَ فِيهَا جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٤ ﴾ [الأحقاف: ۶-۱۴]
(۶) و افزون بر اینکه در دنیا به آنها نفع نمیرسانند وقتی روز قیامت محشور شوند دشمنان کسانی میشوند که آنها را عبادت میکردند، و از آنها بیزاری میجویند، و انکار میکنند که آگاهانه آنها را عبادت میکردند.
(۷) و هرگاه آیات نازلشدۀ ما بر رسولمان بر آنها خوانده شود کسانیکه به قرآن وقتی به دست رسولشان نزد آنها آمد کفر ورزیدند میگویند: این سحری آشکار است، و از جانب الله وحی نشده است.
(۸) آیا این مشرکان میگویند: محمد این قرآن را ساخته، و به الله نسبت داده است؟! - ای رسول- به آنها بگو: اگر آن را از جانب خودم ساخته بودم اگر الله بخواهد مرا عذاب کند چارهای برایم ندارید، پس چگونه با نسبت دادن دروغ به او خودم را در معرض عذاب قرار میدهم؟! الله از عیبهایی که بر قرآن او میجویید و ایرادهایی که بر من میگیرید آگاهتر است. گواه بودن او میان من و شما کافی است، و او نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۹) - ای رسول- به این مشرکان که نبوت تو را تکذیب میکنند بگو: من اولین رسولی نیستم که الله مرا فرستاده باشد تا دعوت من برای خودتان را بعید و شگفت بدانید، زیرا قبل از من رسولان زیادی گذشتهاند، و من نه میدانم که الله در دنیا با من چه خواهد کرد، و نه میدانم که با شما چه خواهد کرد، فقط از آنچه الله بر من وحی میکند پیروی میکنم، یعنی فقط براساس آنچه وحی میکند سخن میگویم و عمل میکنم، و فقط انذاردهندهای آشکار هستم که شما را از عذاب الله میترسانم.
(۱۰) - ای رسول- به این تکذیب کنندگان بگو: به من خبر دهید اگر این قرآن از جانب الله باشد، و شما به آن کفر ورزید، و شاهدی از بنی اسرائیل با تکیه بر آنچه در تورات در مورد آن آمده گواهی دهد که از جانب الله است، و به آن ایمان آورده باشد، و شما از ایمان به آن روی بگردانید، آیا در این حالت شما ستمکار نیستید؟! بهراستیکه الله مردم ستمکار را بهسوی حق توفیق نمیدهد.
(۱۱) و کسانیکه به قرآن و آنچه رسول آنها برایشان آورده کفر ورزیدند به کسانیکه ایمان آوردند گفتند: اگر آنچه محمد آورده است حقی بود که بهسوی خیر هدایت میکند این فقیران و بردگان و ضعیفان از ما بهسوی آن پیشی نمیگرفتند، و چون به آنچه رسولشان برای آنها آورده هدایت نیافتهاند به زودی خواهند گفت: این چیزیکه نزدمان آمده دروغی کهنه است، و ما از دروغ پیروی نمیکنیم.
(۱۲) و پیش از این قرآن تورات بود، کتابی که الله آن را بر موسی ÷ به عنوان راهنمایی که در حق به آن اقتدا میشد، و رحمتی برای کسانی از بنیاسرائیل که به آن ایمان آوردند و از آن پیروی کردند فرو فرستاد، و این قرآن نازلشده بر محمد ج کتابی است به زبان عربی که کتابهای پیش از خود را تصدیق میکند؛ تا کسانی را که با شرک به الله و انجام گناهان بر خودشان ستم کردهاند با آن انذار دهد، و مژدهای است برای نیکوکارانی که رابطۀ خوبی با پروردگارشان و با مخلوقاتش برقرار کردهاند.
(۱۳) در حقیقت کسانیکه گفتند: پروردگار ما الله است و هیچ پروردگاری جز او نداریم، سپس بر ایمان و عمل صالح پایداری کردند، در آنچه در آخرت پیش رو دارند هیچ ترسی بر آنها نیست، و بر آنچه از بهره دنیا که از دست دادهاند، و آنچه پشت سرشان به جای گذاشتند اندوهگین نیستند.
(۱۴) اینها که صفات مذکور را دارند به جزای اعمال صالحی که در دنیا از پیش فرستادهاند، ساکنان بهشت هستند که برای همیشه در آن میمانند.
برخی فواید آیات:
• هرکس به جای الله عبادت شود بر کافرانی که او را عبادت میکردند اعتراض میکند.
• آگاه نبودن پیامبر ج از غیب مگر مواردی از غیب که الله او را از آن مطلع کرده است.
• وجود دلایل حقّانیّت نبوت پیامبر اسلام ج در کتابهای پیشین.
• بیان فضیلت پایداری و پاداش استقامت کنندگان.
﴿وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ إِحۡسَٰنًاۖ حَمَلَتۡهُ أُمُّهُۥ كُرۡهٗا وَوَضَعَتۡهُ كُرۡهٗاۖ وَحَمۡلُهُۥ وَفِصَٰلُهُۥ ثَلَٰثُونَ شَهۡرًاۚ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُۥ وَبَلَغَ أَرۡبَعِينَ سَنَةٗ قَالَ رَبِّ أَوۡزِعۡنِيٓ أَنۡ أَشۡكُرَ نِعۡمَتَكَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَٰلِدَيَّ وَأَنۡ أَعۡمَلَ صَٰلِحٗا تَرۡضَىٰهُ وَأَصۡلِحۡ لِي فِي ذُرِّيَّتِيٓۖ إِنِّي تُبۡتُ إِلَيۡكَ وَإِنِّي مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ١٥ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنۡهُمۡ أَحۡسَنَ مَا عَمِلُواْ وَنَتَجَاوَزُ عَن سَئَِّاتِهِمۡ فِيٓ أَصۡحَٰبِ ٱلۡجَنَّةِۖ وَعۡدَ ٱلصِّدۡقِ ٱلَّذِي كَانُواْ يُوعَدُونَ١٦ وَٱلَّذِي قَالَ لِوَٰلِدَيۡهِ أُفّٖ لَّكُمَآ أَتَعِدَانِنِيٓ أَنۡ أُخۡرَجَ وَقَدۡ خَلَتِ ٱلۡقُرُونُ مِن قَبۡلِي وَهُمَا يَسۡتَغِيثَانِ ٱللَّهَ وَيۡلَكَ ءَامِنۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ فَيَقُولُ مَا هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٧ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ حَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلُ فِيٓ أُمَمٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِم مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِۖ إِنَّهُمۡ كَانُواْ خَٰسِرِينَ١٨ وَلِكُلّٖ دَرَجَٰتٞ مِّمَّا عَمِلُواْۖ وَلِيُوَفِّيَهُمۡ أَعۡمَٰلَهُمۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ١٩ وَيَوۡمَ يُعۡرَضُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ عَلَى ٱلنَّارِ أَذۡهَبۡتُمۡ طَيِّبَٰتِكُمۡ فِي حَيَاتِكُمُ ٱلدُّنۡيَا وَٱسۡتَمۡتَعۡتُم بِهَا فَٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ عَذَابَ ٱلۡهُونِ بِمَا كُنتُمۡ تَسۡتَكۡبِرُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَبِمَا كُنتُمۡ تَفۡسُقُونَ٢٠ ﴾ [الأحقاف: ۱۵-۲۰]
(۱۵) و به انسان فرمان مؤکّد دادیم که به پدر و مادرش نیکی کند، یعنی هم در زندگی آن دو، و هم پس از مرگشان تا جاییکه منجر به مخالفت با شریعت نشود به آن دو نیکی کند، و بهطور خاص به مادرش که با مشقت به او باردار شد و با مشقت او را به دنیا آورد، و مدت باردارشدنش به او و آغاز از شیرگرفتنش: سی ماه است، تا آنگاه که به کامل شدن نیروی عقلی و جسمی و چهل سالگی برسد میگوید: پروردگارا، بر دلم بیفکن تا شکر نعمتی را که بر من و بر پدر و مادرم ارزانی داشتهای به جای آورم، و بر دلم بیفکن که عمل صالحی که تو را راضی میسازد، و آن را از من میپذیری انجام دهم، و فرزندانم را برایم صالح گردان. بهراستیکه من از گناهانم بهسوی تو توبه کردم، و بهراستیکه من از فرمانبرداران طاعت تو، و تسلیم شدگان اوامرت هستم.
(۱۶) اینها هستند که نیکوترین عمل صالحی را که انجام دادهاند از آنها میپذیریم، و از گناهانشان درمیگذریم، و آنها را در قبال گناهانشان مواخذه نمیکنیم، و همانها در زمرۀ بهشتیان هستند، این وعدهای که به آنها داده شد وعدهای راست است، که بهطور قطع واقع خواهد شد.
پس از بیان مثالی از نیکوکار به پدر و مادرش برای تشویق در نیکی، برای متنفر نمودن از نافرمانی مثالی از نافرمان از پدر و مادر بیان کرد و فرمود:
(۱۷) و کسیکه به پدر و مادرش گفت: الله شما دو تن را نابود کند، آیا به من وعده میدهید که پس از مرگم از قبر خویش زنده درمیآیم، درحالیکه قرنهای زیادی سپری شده، و مردم در آنها مردهاند اما هیچیک از آنها زنده مبعوث نشده است؟! و پدر و مادرش از الله یاری میخواهند تا پسرشان را بهسوی ایمان هدایت کند، و به پسرشان میگویند: نابود شوی اگر به رستاخیز ایمان نیاوری، پس به آن ایمان بیاور؛ زیرا وعدۀ الله به رستاخیز حقیقتی بدون تردید است، اما او دوباره برای انکار رستاخیز میگوید: این سخنی که در مورد رستاخیز گفته میشود فقط از کتابها و نوشتههای پیشینیان نقل شده است، و از الله ثابت نیست.
(۱۸) اینها که عذاب بر آنها واجب شده است در زمرۀ امتهای جنی و انسی پیش از خودشان هستند، بهراستیکه آنها زیانکار بودند؛ چون هم به خودشان و هم به خانوادههایشان با درآوردن آنها در جهنم زیان رساندند.
(۱۹) و هر یک از دو گروه - یعنی گروه بهشتی، و گروه جهنمی- براساس اعمالشان مراتبی دارند، یعنی مراتب اهل بهشت درجاتی والا، و مراتب اهل جهنم دَرَکاتی پست است، و تا الله جزای اعمالشان را به آنها بدهد، و در روز قیامت نه با کاستن نیکیهایشان، و نه با افزودن بر بدیهایشان به آنها ستم نمیشود.
(۲۰) و روزیکه کسانیکه به الله کفر ورزیده و رسولانش را تکذیب کردهاند بر آتش عرضه میشوند تا در آن عذاب شوند، و از روی توبیخ و سرزنش به آنها گفته میشود: نعمتهای خوبتان را در زندگی دنیایی خویش صرف کردید، و از خوشیهایی که در آن بود بهره بردید، اما در این روز بهسبب تکبر بهناحق شما در زمین، و بهسبب اینکه با کفر و گناهان از طاعت الله خارج شدید با عذابی که شما را خوار و پست میگرداند مجازات میشوید.
برخی فواید آیات:
• بیان جایگاه نیکی به پدر و مادر در اسلام، بهخصوص در حق مادر، و برحذر داشتن از نافرمانی.
• بیان خطر زیادهروی در خوشیهای دنیا؛ چون از آخرت غافل میسازند.
• بیان تهدید شدید برای متکبران و بدکاران.
﴿۞وَٱذۡكُرۡ أَخَا عَادٍ إِذۡ أَنذَرَ قَوۡمَهُۥ بِٱلۡأَحۡقَافِ وَقَدۡ خَلَتِ ٱلنُّذُرُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦٓ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ٢١ قَالُوٓاْ أَجِئۡتَنَا لِتَأۡفِكَنَا عَنۡ ءَالِهَتِنَا فَأۡتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٢٢ قَالَ إِنَّمَا ٱلۡعِلۡمُ عِندَ ٱللَّهِ وَأُبَلِّغُكُم مَّآ أُرۡسِلۡتُ بِهِۦ وَلَٰكِنِّيٓ أَرَىٰكُمۡ قَوۡمٗا تَجۡهَلُونَ٢٣ فَلَمَّا رَأَوۡهُ عَارِضٗا مُّسۡتَقۡبِلَ أَوۡدِيَتِهِمۡ قَالُواْ هَٰذَا عَارِضٞ مُّمۡطِرُنَاۚ بَلۡ هُوَ مَا ٱسۡتَعۡجَلۡتُم بِهِۦۖ رِيحٞ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٞ٢٤ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيۡءِۢ بِأَمۡرِ رَبِّهَا فَأَصۡبَحُواْ لَا يُرَىٰٓ إِلَّا مَسَٰكِنُهُمۡۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٢٥ وَلَقَدۡ مَكَّنَّٰهُمۡ فِيمَآ إِن مَّكَّنَّٰكُمۡ فِيهِ وَجَعَلۡنَا لَهُمۡ سَمۡعٗا وَأَبۡصَٰرٗا وَأَفِۡٔدَةٗ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُمۡ سَمۡعُهُمۡ وَلَآ أَبۡصَٰرُهُمۡ وَلَآ أَفِۡٔدَتُهُم مِّن شَيۡءٍ إِذۡ كَانُواْ يَجۡحَدُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٢٦ وَلَقَدۡ أَهۡلَكۡنَا مَا حَوۡلَكُم مِّنَ ٱلۡقُرَىٰ وَصَرَّفۡنَا ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٢٧ فَلَوۡلَا نَصَرَهُمُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ قُرۡبَانًا ءَالِهَةَۢۖ بَلۡ ضَلُّواْ عَنۡهُمۡۚ وَذَٰلِكَ إِفۡكُهُمۡ وَمَا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٢٨ ﴾ [الأحقاف: ۲۱-۲۸]
(۲۱) و - ای رسول- هود ÷ برادر نَسَبی عاد را به یاد آور آنگاه که قومش را که در خانههایشان در اَحقاف در جنوب جزیرةالعرب بودند، از وقوع عذاب الله بر آنها انذار داد، درحالیکه قبل و بعد از هود ÷ رسولانی که اقوامشان را انذار میدادند گذشتهاند، که به اقوامشان میگفتند: جز الله یگانه را عبادت نکنید، یعنی دیگری را همراه او عبادت نکنید؛ زیرا - ای قوم من- من از عذاب روزی بزرگ یعنی روز قیامت بر شما میترسم.
(۲۲) قومش به او گفتند: آیا نزد ما آمدهای تا ما را از عبادت معبودهایمان بازداری؟! هرگز بر این امر دست نخواهی یافت، پس اگر در ادعای خویش راستگو هستی عذابی را که به ما وعده میدهی بیاور.
(۲۳) گفت: علم زمانِ عذاب فقط نزد الله است، و من دانشی از آن ندارم، و من فقط رسولی هستم که آنچه را با آن بهسوی شما فرستاده شدهام به شما ابلاغ میکنم، اما شما را مردمی میبینم که به آنچه نفع شما در آن است جاهل هستید و آن را رها میکنید، و به آنچه که زیان شما در آن است جاهل هستید و آن را به جای میآورید.
(۲۴) پس وقتی عذابی را که خواستار تعجیل در آن بودند نزدشان آمد، و آن را به صورت ابری که از سوی آسمان به سمت سرزمینهایشان روی میآورد دیدند گفتند: این رویآورنده، ابری است که به ما باران میرساند. هود به آنها گفت: امر چنانکه گمان کردید نیست که ابری بارانزا بر شما باشد، بلکه همان عذابی است که خواستار تعجیل در آن بودید، یعنی بادی که عذابی دردناک دارد.
(۲۵) از چیزهایی که الله آن باد را به نابودی آنها فرمان دهد بر هر کدام بگذرد نابود میکند، پس چنان نابود شدند، که جز خانههایشان که در آنها سکونت میکردند به عنوان گواهی بر وجود قبلی آنها در آنها، مشاهده نمیشد، مانند این جزای دردناک مجرمان مُصِرّ بر کفر و گناهان را مجازات میکنیم.
(۲۶) و به تحقیق از اسباب قدرت به قوم هود مواردی دادیم که به شما ندادهایم، و گوشهایی که با آنها میشنیدند، و چشمهایی که با آنها میدیدند، و دلهایی که با آنها میاندیشیدند برایشان قرار دادیم. اما نه گوشها و نه چشمها و نه عقلهایشان ذرهای آنها را بینیاز نساخت؛ یعنی عذاب الله را، وقتی آنها را فرا گرفت از آنها دفع نکرد، چون به آیات الله کفر میورزیدند، و عذابی را که پیامبرشان هود ÷ آنها را از آن ترساند و آن را به تسمخر میگرفتند بر آنها فرود آمد.
(۲۷) و - ای اهالی مکه- به تحقیق که ما آبادیهای پیرامون شما را از بین بردهایم، و عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب مَدین را نابود کردهایم، و حجتها و براهین گوناگونی برایشان آوردیم؛ تا از کفرشان بازگردند.
(۲۸) پس چرا نمادهایی که آنها را معبودانی به جای الله گرفتند و با عبادت و قربانی بهسوی آنها تقرب میجستند به آنها یاری نرساندند؟! قطعاً به آنها یاری نرساندند، بلکه وقتی بیشترین نیاز را به معبودهایشان داشتند از دید آنها پنهان شدند، و این دروغ و افترایشان بود که با آن اینگونه به خود امید میدادند که این نمادها به آنها سود میرسانند، و نزد الله از آنها شفاعت میکنند.
برخی فواید آیات:
• رسولان هیچ علمی به غیب ندارند مگر آنچه که الله آنها را از آن مطلع کرده باشد.
• فریب خوردن قوم هود وقتی گمان کردند عذاب نازلشده بر آنها بارانی است، از این رو قبل از اینکه آنها را غافلگیر کند توبه نکردند.
• قوم عاد از قریش نیرومندتر بودند، با این وجود الله آنها را نابود کرد.
• عاقل کسی است که از دیگران پند بگیرد، و جاهل کسی است که از خودش پند بگیرد.
﴿وَإِذۡ صَرَفۡنَآ إِلَيۡكَ نَفَرٗا مِّنَ ٱلۡجِنِّ يَسۡتَمِعُونَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوٓاْ أَنصِتُواْۖ فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوۡاْ إِلَىٰ قَوۡمِهِم مُّنذِرِينَ٢٩ قَالُواْ يَٰقَوۡمَنَآ إِنَّا سَمِعۡنَا كِتَٰبًا أُنزِلَ مِنۢ بَعۡدِ مُوسَىٰ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلۡحَقِّ وَإِلَىٰ طَرِيقٖ مُّسۡتَقِيمٖ٣٠ يَٰقَوۡمَنَآ أَجِيبُواْ دَاعِيَ ٱللَّهِ وَءَامِنُواْ بِهِۦ يَغۡفِرۡ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمۡ وَيُجِرۡكُم مِّنۡ عَذَابٍ أَلِيمٖ٣١ وَمَن لَّا يُجِبۡ دَاعِيَ ٱللَّهِ فَلَيۡسَ بِمُعۡجِزٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَيۡسَ لَهُۥ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءُۚ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٣٢ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَلَمۡ يَعۡيَ بِخَلۡقِهِنَّ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يُحۡـِۧيَ ٱلۡمَوۡتَىٰۚ بَلَىٰٓۚ إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٣٣ وَيَوۡمَ يُعۡرَضُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ عَلَى ٱلنَّارِ أَلَيۡسَ هَٰذَا بِٱلۡحَقِّۖ قَالُواْ بَلَىٰ وَرَبِّنَاۚ قَالَ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ٣٤ فَٱصۡبِرۡ كَمَا صَبَرَ أُوْلُواْ ٱلۡعَزۡمِ مِنَ ٱلرُّسُلِ وَلَا تَسۡتَعۡجِل لَّهُمۡۚ كَأَنَّهُمۡ يَوۡمَ يَرَوۡنَ مَا يُوعَدُونَ لَمۡ يَلۡبَثُوٓاْ إِلَّا سَاعَةٗ مِّن نَّهَارِۢۚ بَلَٰغٞۚ فَهَلۡ يُهۡلَكُ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٣٥ ﴾ [الأحقاف: ۲۹-۳۵]
(۲۹) و - ای رسول- به یاد آور آنگاه که گروهی از جنها را بهسوی تو فرستادیم تا قرآن نازلشده بر تو را بشنوند. پس وقتی برای شنیدن آن حاضر شدند به یکدیگر گفتند: ساکت باشید تا بتوانیم به آن گوش فرادهیم. و چون رسول ج قرائتش را به پایان رساند بهسوی قوم خویش بازگشتند و آنها را از عذاب الله در صورتیکه به این قرآن ایمان نیاورند انذار میدادند.
(۳۰) به آنها گفتند: ای قوم ما، بهراستیکه ما کتابی شنیدیم که الله آن را پس از موسی فرستاد و کتابهایی را که پیش از آن از جانب الله نازل شده است تصدیق میکند، این کتابی که ما شنیدیم بهسوی حق راهنمایی، و به راه راست، یعنی راه اسلام هدایت میکند.
(۳۱) ای قوم ما، به محمد در حقی که شما را به آن فراخواند پاسخ مثبت دهید، و ایمان بیاورید بر اینکه او رسولی از جانب پروردگارش است، تا الله گناهانتان را برای شما بیامرزد، و شما را از عذابی دردناک نجات دهد که در انتظار شماست اگر به او در حقیقتی که شما را بهسوی آن فراخواند پاسخ مثبت ندهید، و ایمان نیاورید که رسولی از جانب پروردگارش است.
(۳۲) و هرکس به محمد ج در حقیقتی که او را بهسوی آن فرا میخواند پاسخ مثبت ندهد هرگز نمیتواند با فرار در زمین از الله بگریزد، و به جای الله دوستانی ندارد که او را از عذاب نجات دهند، اینها در گمراهی آشکاری از حق قرار دارند.
(۳۳) مگر این مشرکان تکذیب کنندۀ رستاخیز ندانستهاند الله که آسمانها و زمین را آفریده و با وجود ضخامت و گستردگی آنها از آفرینش آنها ناتوان نشده است میتواند مردگان را برای حسابرسی و جزا زنده کند؟! آری، بهراستیکه او بر زنده کردن آنها توانا است؛ زیرا او سبحانه بر هر چیزی توانا است، در نتیجه از زنده کردن مردگان ناتوان نیست.
(۳۴) و روزیکه کافرانِ به الله و رسولانش، بر جهنم عرضه میشوند تا در آن عذاب شوند، و از روی توبیخ به آنها گفته میشود: آیا این عذابی که مشاهده میکنید حقیقت نیست؟! یا چنانکه در دنیا میگفتید دروغ است؟! میگویند: آری سوگند به پروردگارمان که حقیقت است، آنگاه به آنها گفته میشود: بهسبب اینکه به الله کفر ورزیدید عذاب را بچشید.
(۳۵) پس - ای رسول- در برابر تکذیب خویش توسط قومت شکیبایی کن همانگونه که رسولان اولوالعزم: نوح ÷ و ابراهیم ÷ و موسی ÷ و عیسی ÷ شکیبایی کردند، و خواستار تعجیل در نزول عذاب آنها نباش، تکذیب کنندگان قوم تو روزیکه عذابی را که به آن وعده داده میشوند در آخرت ببینند بهسبب عذاب طولانیشان گویی جز لحظهای از یک روز در دنیا نماندهاند. این قرآن نازلشده بر محمد ج، برای انسانها و جنها ابلاغ و کافی است، زیرا جز کسانیکه با کفر و گناهان از طاعت الله خارج هستند با عذاب هلاک نمیشوند.
برخی فواید آیات:
• از ادب نیکو، گوش دادن به گوینده و ساکت شدن در برابر سخن او است.
• استجابت سریع حق توسط جنهای هدایتیافته، تشویقی برای انسانها است.
• پذیرش حق، شتاب در دعوت بهسوی آن را ایجاب میکند.
• صبر یکی از خصلتهای اخلاقی پیامبران ‡ است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ أَضَلَّ أَعۡمَٰلَهُمۡ١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَءَامَنُواْ بِمَا نُزِّلَ عَلَىٰ مُحَمَّدٖ وَهُوَ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّهِمۡ كَفَّرَ عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡ وَأَصۡلَحَ بَالَهُمۡ٢ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱتَّبَعُواْ ٱلۡبَٰطِلَ وَأَنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّبَعُواْ ٱلۡحَقَّ مِن رَّبِّهِمۡۚ كَذَٰلِكَ يَضۡرِبُ ٱللَّهُ لِلنَّاسِ أَمۡثَٰلَهُمۡ٣ فَإِذَا لَقِيتُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَضَرۡبَ ٱلرِّقَابِ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَثۡخَنتُمُوهُمۡ فَشُدُّواْ ٱلۡوَثَاقَ فَإِمَّا مَنَّۢا بَعۡدُ وَإِمَّا فِدَآءً حَتَّىٰ تَضَعَ ٱلۡحَرۡبُ أَوۡزَارَهَاۚ ذَٰلِكَۖ وَلَوۡ يَشَآءُ ٱللَّهُ لَٱنتَصَرَ مِنۡهُمۡ وَلَٰكِن لِّيَبۡلُوَاْ بَعۡضَكُم بِبَعۡضٖۗ وَٱلَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَلَن يُضِلَّ أَعۡمَٰلَهُمۡ٤ سَيَهۡدِيهِمۡ وَيُصۡلِحُ بَالَهُمۡ٥ وَيُدۡخِلُهُمُ ٱلۡجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمۡ٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن تَنصُرُواْ ٱللَّهَ يَنصُرۡكُمۡ وَيُثَبِّتۡ أَقۡدَامَكُمۡ٧ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَتَعۡسٗا لَّهُمۡ وَأَضَلَّ أَعۡمَٰلَهُمۡ٨ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَرِهُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأَحۡبَطَ أَعۡمَٰلَهُمۡ٩ ۞أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۖ دَمَّرَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡۖ وَلِلۡكَٰفِرِينَ أَمۡثَٰلُهَا١٠ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ مَوۡلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَأَنَّ ٱلۡكَٰفِرِينَ لَا مَوۡلَىٰ لَهُمۡ١١ ﴾ [محمد: ۱-۱۱]
برخی مقاصد سوره:
تشویق مؤمنان به جنگ، به منظور تقویت آنها و سست کردن کافران.
تفسیر:
(۱) کسانیکه به الله کفر ورزیدند و مردم را از دین الله بازداشتند، الله اعمالشان را تباه کرده است.
(۲) و کسانیکه به الله ایمان آورده، و اعمال صالح انجام دادهاند، و به آنچه الله بر رسولش محمد ج نازل کرده- که خود حقی از جانب پروردگارشان است- ایمان آوردهاند، بدیهایشان را از آنها زدود و آنها را در قبال آن مواخذه نمیکند، و کارهای دنیوی و اخرویشان را برایشان بهبود بخشید.
(۳) جزای مذکور هر دو گروه به این سبب است که کسانیکه به الله کفر ورزیدند از باطل پیروی کردهاند، و کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردند از حقیقتی از جانب پروردگارشان پیروی کردهاند. پس بهسبب عمل مختلف این دو گروه، جزایشان نیز مختلف شد. همانگونه که الله حکم خویش را در مورد این دو گروه: گروه مؤمنان، و گروه کافران بیان کرد، مثالهایی برای مردم میزند، تا امور مشابه را به هم ربط دهند.
(۴) پس - ای مؤمنان- هرگاه با کافران محارب روبرو شدید گردنهایشان را با شمشیرهایتان بزنید، و به پیکار با آنها ادامه دهید تا کُشته زیاد بر جای گذارند، و ابهتشان از بین برود، و وقتی از آنها زیاد به قتل رساندید بندهای اسیران را محکم کنید، و هرگاه آنها را به اسارت گرفتید براساس مصلحتی که اقتضا میکند، حق انتخاب دارید؛ که با آزاد کردن آنها بدون عوض بر آنها منت نهید، یا در برابر مال یا فدیهای دیگر آنها را آزاد کنید، به پیکار با آنها و اسیرکردنشان ادامه دهید تا جنگ با اسلام آوردن کافران یا بستن پیمان با آنها پایان یابد. این آزمایش مؤمنان با کافران و دست به دست شدن ایام و انتقامگیری برخی از برخی دیگر، همان حکم الله است، و اگر الله انتقام گرفتن از کافران را بدون پیکار بخواهد بهطور قطع از آنها انتقام میگیرد، اما جهاد را تشریع کرد تا برخی از شما را با برخی دیگر بیازماید، یعنی مؤمنانی را که پیکار میکنند و مؤمنانی را که پیکار نمیکنند، و کافر را با مؤمن بیازماید، که اگر مؤمن کشته شود وارد بهشت میشود، و اگر مؤمن کافر را بکشد کافر وارد جهنم میشود، و الله هرگز اعمال کسانی را که در راه او تعالی کشته شدهاند تباه نخواهد ساخت.
(۵) به زودی آنها را در زندگی دنیاییشان به پیروی از حق توفیق میدهد، و کارشان را بهبود میبخشد.
(۶) و آنها را به بهشتی وارد میکند که ویژگیهای آن را در دنیا برایشان بیان کرد و آن را شناختند، و در آخرت منازل خویش را در آن میشناسند.
(۷) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، اگر به الله با کمک کردن پیامبر و دینش، و پیکار با کافران، یاری رسانید، با بخشش پیروزی بر آنها برایتان به شما یاری میرساند، و گامهایتان را در جنگ مقابل آنها استوار میسازد.
(۸) و برای کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدهاند تباهی و نابودی است، و الله پاداش اعمالشان را تباه ساخته است.
(۹) این کیفر واقعشده بر آنها به این سبب است که آنچه از قرآن را که الله بر رسولش فرو فرستاد چون یگانگی الله در آن بود نپسندیدند، پس الله اعمالشان را تباه کرد، و در دنیا و آخرت زیان کردند.
(۱۰) آیا این تکذیب کنندگان در زمین نگشتهاند، تا بیندیشند سرانجام کسانیکه قبل از آنها تکذیب کردند چگونه بود، بهطور قطع سرانجام دردناکی داشتهاند، و الله مسکنهایشان را بر روی آنها ویران کرد، و خودشان و فرزندان و اموالشان را نابود کرد، و کافرانِ هر زمان و مکانی مانند این کیفرها را دارند.
(۱۱) جزای مذکور دو گروه، به این دلیل است که الله یاور کسانی است که به او ایمان آوردهاند، و کافران هیچ یاوری ندارند.
برخی فواید آیات:
• آسیب رساندن به وسیله کُشتن دشمن بهترین روش برای مهار او است.
• منت نهادن، فدیه گرفتن، کشتن و به بردگی گرفتن، اختیاراتی در اسلام برای تعامل با اسیر کافر است، که از میان آنها موردی که مصلحت در آن وجود دارد انتخاب میشود.
• بزرگی فضیلت شهادت در راه الله.
• یاری الله برای مؤمنان مشروط بر این است که آنها به دین او تعالی یاری رسانند.
﴿إِنَّ ٱللَّهَ يُدۡخِلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يَتَمَتَّعُونَ وَيَأۡكُلُونَ كَمَا تَأۡكُلُ ٱلۡأَنۡعَٰمُ وَٱلنَّارُ مَثۡوٗى لَّهُمۡ١٢ وَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةٗ مِّن قَرۡيَتِكَ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَتۡكَ أَهۡلَكۡنَٰهُمۡ فَلَا نَاصِرَ لَهُمۡ١٣ أَفَمَن كَانَ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّهِۦ كَمَن زُيِّنَ لَهُۥ سُوٓءُ عَمَلِهِۦ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَهۡوَآءَهُم١٤ مَّثَلُ ٱلۡجَنَّةِ ٱلَّتِي وُعِدَ ٱلۡمُتَّقُونَۖ فِيهَآ أَنۡهَٰرٞ مِّن مَّآءٍ غَيۡرِ ءَاسِنٖ وَأَنۡهَٰرٞ مِّن لَّبَنٖ لَّمۡ يَتَغَيَّرۡ طَعۡمُهُۥ وَأَنۡهَٰرٞ مِّنۡ خَمۡرٖ لَّذَّةٖ لِّلشَّٰرِبِينَ وَأَنۡهَٰرٞ مِّنۡ عَسَلٖ مُّصَفّٗىۖ وَلَهُمۡ فِيهَا مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ وَمَغۡفِرَةٞ مِّن رَّبِّهِمۡۖ كَمَنۡ هُوَ خَٰلِدٞ فِي ٱلنَّارِ وَسُقُواْ مَآءً حَمِيمٗا فَقَطَّعَ أَمۡعَآءَهُمۡ١٥ وَمِنۡهُم مَّن يَسۡتَمِعُ إِلَيۡكَ حَتَّىٰٓ إِذَا خَرَجُواْ مِنۡ عِندِكَ قَالُواْ لِلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ مَاذَا قَالَ ءَانِفًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَهۡوَآءَهُمۡ١٦ وَٱلَّذِينَ ٱهۡتَدَوۡاْ زَادَهُمۡ هُدٗى وَءَاتَىٰهُمۡ تَقۡوَىٰهُمۡ١٧ فَهَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّا ٱلسَّاعَةَ أَن تَأۡتِيَهُم بَغۡتَةٗۖ فَقَدۡ جَآءَ أَشۡرَاطُهَاۚ فَأَنَّىٰ لَهُمۡ إِذَا جَآءَتۡهُمۡ ذِكۡرَىٰهُمۡ١٨ فَٱعۡلَمۡ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لِذَنۢبِكَ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مُتَقَلَّبَكُمۡ وَمَثۡوَىٰكُمۡ١٩ ﴾ [محمد: ۱۲-۱۹]
(۱۲) بهراستی الله کسانی را که به الله و رسولش ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، به بهشتهایی که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است وارد میکند، و کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدهاند در دنیا از پیروی شهواتشان بهرهمند میشوند، و همانند چارپایان میخورند، و هیچ غم و اندوهی جز شکمها و عورتهایشان ندارند، و در روز قیامت قرارگاهشان که به آن روی میآورند جهنم است.
(۱۳) و چه بسیار از قریههای امتهای پیشین که از مکه که اهالی آن تو را از آن بیرون کردند نیرومندتر و دارای اموال و فرزندان بیشتری بودند، وقتی رسولانشان را تکذیب کردند آنها را نابود کردیم، و هیچ یاوری نداشتند که آنها را از عذاب الله وقتی آنها را فرا گرفت نجات دهد، بنابراین از نابودی اهالی مکه هرگاه آن را اراده کنیم ناتوان نیستیم.
(۱۴) آیا کسیکه دلیلی روشن و حجتی آشکار از پروردگارش دارد، و او تعالی را براساس بینشی عبادت میکند، همانند کسی است که شیطان عمل بدش را برای او آراسته است، و عبادت نمادها و ارتکاب گناهان، و تکذیب رسولان را که هوسهایش بر آنها روی میآورد پیروی کرده است؟
(۱۵) توصیف بهشتی که الله به پرهیزگاران خویش- با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او تعالی- وعده داده است که آنها را در آن وارد میکند چنین است: رودهایی از آب بدون اینکه بر اثر ماندن زیاد بو و مزهاش تغییر کرده باشد، و رودهایی از شیری که مزهاش تغییر نکرده، و رودهایی از خمری لذیذ برای نوشندگان، و رودهایی از عسلی که از ناخالصیها پاک شده در آنجا جاری است، و انواع میوههایی که میخواهند در آنجا برایشان فراهم است، و افزون بر تمام این موارد، گناهانشان توسط الله پاک میشود، و در قبال آن مواخذه نمیشوند. آیا کسیکه چنین جزایی دارد یکسان است با کسیکه در جهنم میماند و هرگز از آن خارج نمیشود، و آبی بسیار جوشان به آنها داده میشود، و رودههای شکمهایشان از گرمای زیاد آن متلاشی میشود؟!
(۱۶) - ای رسول- برخی منافقان بدون اینکه نیت پذیرفتن داشته باشند بلکه با رویگردانی به سخن تو گوش میدهند، اما وقتی از نزد تو خارج میشوند برای وانمودکردن به بیاطلاعی و به هدف رویگردانی، به کسانیکه الله علم به آنها عطا کرده است میگویند: همین الآن در صحبتهایش چه گفت؟ اینها همان کسانی هستند که الله بر دلهای آنها مُهر نهاده است پس خیری به دلهایشان نمیرسد، و از هوسهایشان پیروی کردهاند تا اینکه آنها را از حق کور گردانیدهاند.
(۱۷) و کسانیکه به راه حق، و پیروی از آنچه رسول ج آورده است هدایت یافتهاند، پروردگارشان بر هدایت و توفیق آنها به خیر میافزاید، و انجام آنچه که آنها را از جهنم نجات میدهد بر دلشان میافکند.
(۱۸) پس آیا کافران جز این انتظار میکشند که قیامت به صورت ناگهانی و بدون اینکه دانشی قبلی از آن داشته باشند آنها را فراگیرد؟! حال آنکه نشانههای قیامت، مانند بعثت پیامبر ج، و شکافته شدن ماه، نزدشان آمده است، پس وقتیکه قیامت آنها را فرا گیرد پندگرفتن چه سودی به حالشان میرساند؟
(۱۹) پس - ای رسول- یقین کن که معبود برحقی جز الله نیست، و آمرزش گناهانت را از الله بخواه، و آمرزش گناهان مردان و زنان مؤمن را از او بخواه، و الله از فعالیت شما در روز، و آرامش شما در شب آگاه است، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• محدود بودن همت کافر بر بهره بردن از کالاهای نابودشدنی در دنیا.
• مقابله میان جزای مؤمنان و جزای کافران تفاوت زیاد میان این دو را آشکار میسازد؛ تا عاقل انتخاب کند که مؤمن باشد، و احمق انتخاب کند که کافر باشد.
• بیان بیادبی منافقان در برابر رسولالله ج.
• علم قبل از قول و عمل است.
﴿وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَوۡلَا نُزِّلَتۡ سُورَةٞۖ فَإِذَآ أُنزِلَتۡ سُورَةٞ مُّحۡكَمَةٞ وَذُكِرَ فِيهَا ٱلۡقِتَالُ رَأَيۡتَ ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ يَنظُرُونَ إِلَيۡكَ نَظَرَ ٱلۡمَغۡشِيِّ عَلَيۡهِ مِنَ ٱلۡمَوۡتِۖ فَأَوۡلَىٰ لَهُمۡ٢٠ طَاعَةٞ وَقَوۡلٞ مَّعۡرُوفٞۚ فَإِذَا عَزَمَ ٱلۡأَمۡرُ فَلَوۡ صَدَقُواْ ٱللَّهَ لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۡ٢١ فَهَلۡ عَسَيۡتُمۡ إِن تَوَلَّيۡتُمۡ أَن تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَتُقَطِّعُوٓاْ أَرۡحَامَكُمۡ٢٢ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُ فَأَصَمَّهُمۡ وَأَعۡمَىٰٓ أَبۡصَٰرَهُمۡ٢٣ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلۡقُرۡءَانَ أَمۡ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقۡفَالُهَآ٢٤ إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱرۡتَدُّواْ عَلَىٰٓ أَدۡبَٰرِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلۡهُدَى ٱلشَّيۡطَٰنُ سَوَّلَ لَهُمۡ وَأَمۡلَىٰ لَهُمۡ٢٥ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لِلَّذِينَ كَرِهُواْ مَا نَزَّلَ ٱللَّهُ سَنُطِيعُكُمۡ فِي بَعۡضِ ٱلۡأَمۡرِۖ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ إِسۡرَارَهُمۡ٢٦ فَكَيۡفَ إِذَا تَوَفَّتۡهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَضۡرِبُونَ وُجُوهَهُمۡ وَأَدۡبَٰرَهُمۡ٢٧ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمُ ٱتَّبَعُواْ مَآ أَسۡخَطَ ٱللَّهَ وَكَرِهُواْ رِضۡوَٰنَهُۥ فَأَحۡبَطَ أَعۡمَٰلَهُمۡ٢٨ أَمۡ حَسِبَ ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن يُخۡرِجَ ٱللَّهُ أَضۡغَٰنَهُمۡ٢٩ ﴾ [محمد: ۲۰-۲۹]
(۲۰) و کسانیکه به الله ایمان آوردهاند- با امید به اینکه الله سورهای که حکم قتال در آن است بر رسولش فرو فرستد- میگویند: چرا الله سورهای که ذکر قتال در آن باشد فرو نفرستاده است، اما وقتی الله سورهای مشتمل بر ذکر قتال که بیان و احکام محکمی دارد نازل میکند، - ای رسول- منافقانی را که دلهایشان گرفتار شک و تردید است میبینی مانند کسیکه از ترس و وحشت زیاد بیهوش شده باشد بهسوی تو مینگرند، پس الله به آنها وعده داد که بهسبب رویگردانی و ترس آنها از قتال، عذابشان به دنبالشان است و به آنها نزدیک شده است.
(۲۱) اینکه از فرمان الله اطاعت کنند و سخنی نیکو و بدون هیچ ناپسندی بزنند برایشان بهتر است، و چون قتال فرض و جدی شود، اگر در ایمان و طاعت خویش برای الله با او تعالی راست باشند از نفاق و نافرمانی اوامر الله برایشان بهتر است.
(۲۲) و اگر از ایمان به الله و طاعت او بازگردید با کفر و گناهان در روی زمین فساد برپا خواهید کرد، و پیوندهای خویشاوندی را خواهید گسست؛ چنانکه در جاهلیت این حالت را داشتید.
(۲۳) اینها که به برپایی فساد در زمین و گسستن پیوندهای خویشاوندی متصف هستند همان کسانی هستند که الله آنها را از رحمت خویش دور ساخته، و گوشهایشان را از شنیدن حق، آنگونه که منجر به پذیرش و فرمانبرداری شود کر کرده، و چشمانشان را از دیدن حق آنگونه که پند گرفته شود کور ساخته است.
(۲۴) پس آیا این رویگردانان در قرآن تدبر نمیکنند و در آنچه در آن آمده است نمیاندیشند؟! زیرا اگر در آن میاندیشیدند بهطور قطع آنها را به هر خیری راهنمایی میکرد، و از هر شری دور میساخت. یا بر دلهای اینها قفلهایی قرار دارد که محکم بسته شده است، و هیچ اندرزی به آنها نمیرسد، و هیچ تذکری به آنها نفع نمیرساند؟!
(۲۵) قطعاً کسانیکه پس از اینکه حجت بر آنها اقامه شد، و راستگویی پیامبر ج برایشان آشکار گردید، از ایمان خویش به کفر و نفاق بازگشتهاند، خود شیطان کفر و نفاق را برایشان آراسته و آسان کرده است، و به آرزوهای دور و دراز امید داده است.
(۲۶) این گمراهی آنها به این سبب است که به مشرکانی که وحی را که الله بر رسولش فرو فرستاده، نمیپسندیدند پنهانی گفتند: در برخی کارها مانند بازداشتن از قتال از شما اطاعت خواهیم کرد. و الله از آنچه که پنهان و آنچه که آشکار میکنند آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و هرچه از آن را بخواهد برای رسولش ج آشکار میسازد.
(۲۷) پس عذاب و حالت بد و هولناک آنها را وقتی فرشتگان مامور قبض روح، ارواحشان را میستادند، و با میلههای آهنی بر صورتها و پشتهایشان میزنند، چگونه میبینی.
(۲۸) این عذاب به آن سبب است که تمام کفر و نفاق و دشمنی با الله و رسولش را که مورد خشم او تعالی است پیروی کردند، و نسبت به ایمان به الله و پیروی رسولش، که آنها را به الله نزدیک میسازد، و رضایت او تعالی را برایشان به دنبال دارد بیمیل بودند. پس اعمالشان را تباه کرد.
(۲۹) آیا منافقان مردد و دودل میپندارند که الله هرگز کینههایشان را خارج و آشکار نخواهد کرد؟! بهطور قطع کینههایشان را با آزمایشهای دشوار درمیآورد، تا راستگو در ایمان از دروغگو آشکار شود، و مؤمن مشخص، و منافق رسوا گردد.
برخی فواید آیات:
• تکلیف به جهاد در راه الله منافقان را از صف مؤمنان جدا میسازد.
• اهمیت تدبر در کتاب الله، و خطر رویگردانی از آن.
• فسادکاری در روی زمین و قطع رابطههای خویشاوندی از اسباب کمبود توفیق و دوری از رحمت الله است.
﴿وَلَوۡ نَشَآءُ لَأَرَيۡنَٰكَهُمۡ فَلَعَرَفۡتَهُم بِسِيمَٰهُمۡۚ وَلَتَعۡرِفَنَّهُمۡ فِي لَحۡنِ ٱلۡقَوۡلِۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ أَعۡمَٰلَكُمۡ٣٠ وَلَنَبۡلُوَنَّكُمۡ حَتَّىٰ نَعۡلَمَ ٱلۡمُجَٰهِدِينَ مِنكُمۡ وَٱلصَّٰبِرِينَ وَنَبۡلُوَاْ أَخۡبَارَكُمۡ٣١ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَشَآقُّواْ ٱلرَّسُولَ مِنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلۡهُدَىٰ لَن يَضُرُّواْ ٱللَّهَ شَيۡٔٗا وَسَيُحۡبِطُ أَعۡمَٰلَهُمۡ٣٢ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَلَا تُبۡطِلُوٓاْ أَعۡمَٰلَكُمۡ٣٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ مَاتُواْ وَهُمۡ كُفَّارٞ فَلَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَهُمۡ٣٤ فَلَا تَهِنُواْ وَتَدۡعُوٓاْ إِلَى ٱلسَّلۡمِ وَأَنتُمُ ٱلۡأَعۡلَوۡنَ وَٱللَّهُ مَعَكُمۡ وَلَن يَتِرَكُمۡ أَعۡمَٰلَكُمۡ٣٥ إِنَّمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا لَعِبٞ وَلَهۡوٞۚ وَإِن تُؤۡمِنُواْ وَتَتَّقُواْ يُؤۡتِكُمۡ أُجُورَكُمۡ وَلَا يَسَۡٔلۡكُمۡ أَمۡوَٰلَكُمۡ٣٦ إِن يَسَۡٔلۡكُمُوهَا فَيُحۡفِكُمۡ تَبۡخَلُواْ وَيُخۡرِجۡ أَضۡغَٰنَكُمۡ٣٧ هَٰٓأَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ تُدۡعَوۡنَ لِتُنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَمِنكُم مَّن يَبۡخَلُۖ وَمَن يَبۡخَلۡ فَإِنَّمَا يَبۡخَلُ عَن نَّفۡسِهِۦۚ وَٱللَّهُ ٱلۡغَنِيُّ وَأَنتُمُ ٱلۡفُقَرَآءُۚ وَإِن تَتَوَلَّوۡاْ يَسۡتَبۡدِلۡ قَوۡمًا غَيۡرَكُمۡ ثُمَّ لَا يَكُونُوٓاْ أَمۡثَٰلَكُم٣٨ ﴾ [محمد: ۳۰-۳۸]
(۳۰) و - ای رسول- اگر بخواهیم منافقان را به تو بشناسانیم بهطور قطع این کار را خواهیم کرد، آنگاه آنها را با نشانههایشان میشناسی، و بهزودی آنها را از روش سخنگفتنشان خواهی شناخت، و الله از اعمال شما آگاه است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۳۱) و –ای مؤمنان- بهطور قطع شما را با جهاد و پیکار با دشمنان و قتل میآزماییم تا از میان شما مجاهدان در راه الله، و شکیبایان در پیکار با دشمنانش را معلوم کنیم، و شما را میآزماییم تا از میان شما راستگو و دروغگو را مشخص کنیم.
(۳۲) بهراستی کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدند، و هم خودشان و هم دیگران را از دین الله بازداشتند، و با رسولش پس از اینکه مشخص شد پیامبر است مخالفت و دشمنی کردند- هرگز به الله زیان نخواهند رساند، بلکه فقط به خودشان زیان میرسانند، و بهزودی الله اعمالشان را تباه خواهد ساخت.
(۳۳) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و به آنچه تشریع کرده عمل کردهاید، از الله و رسولش اطاعت کنید یعنی امرشان را اجرا، و از نهیشان اجتناب کنید، و اعمالتان را با کفر و ریا تباه نسازید.
(۳۴) همانا کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند، و خودشان و مردم را از دین الله گمراه کردهاند، سپس قبل از توبه بر کفرشان مردند- الله هرگز گناهانشان را نمیپوشاند و از آنها نمیگذرد، بلکه بهزودی آنها را در قبال گناهانشان مواخذه میکند، و آنها را وارد جهنم میکند و برای همیشه در آن میمانند.
(۳۵) پس - ای مؤمنان- در رویارویی با دشمنتان سست نشوید، و قبل از اینکه آنها شما را به صلح دعوت کنند آنها را به صلح دعوت نکنید، درحالیکه شما بر آنها غالب و چیره هستید، و یاری و پیروزی الله همراه شماست، و هرگز ذرهای از پاداش اعمالتان نمیکاهد، بلکه به لطف و بخشش خویش برایتان میافزاید.
(۳۶) زندگی دنیا بازی و سرگرمیای بیش نیست، پس هیچ عاقلی نباید با آن از عمل برای آخرت بازمانَد، و اگر به الله و رسولش ایمان آورید، و از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش بترسید، الله پاداش اعمالتان را کامل و بدون هیچ کاستنی به شما میدهد، و تمام اموالتان را از شما نمیخواهد، بلکه فقط زکات واجب را از شما میخواهد.
(۳۷) اگر تمام اموالتان را از شما بخواهد و در طلب آن از شما اصرار ورزد، در آنها بخل میورزید، و باعث بروز نپسندیدن انفاق در راه او که در دل دارید میشود، اما چون با شما مهربان است این امر را از شما نخواسته است.
(۳۸) بدانید شما به انفاق بخشی از اموالتان در راه الله دعوت میشوید، و انفاق تمام اموالتان را از شما نمیخواهد. اما برخی از شما از انفاق خواستهشده بخل میورزند، و هرکس از انفاق بخشی از مالش در راه الله بخل ورزد، در واقع فقط به زیان خودش بخل میورزد؛ چون خودش را از پاداش انفاق محروم میکند، و الله ذات بینیازی است که به انفاق شما نیازی ندارد، و شما هستید که به او نیازمندید، و اگر از اسلام به کفر بازگردید شما را نابود میکند، و مردم دیگری را جایگزین شما میکند، که مانند شما نخواهند بود، بلکه فرمانبردار او هستند.
برخی فواید آیات:
• نیات و پلیدیهای منافقان در خطوط چهره (سیما) و اسلوب کلامشان آشکار میگردد.
• آزمایش، سنتی الهی برای جداسازی مؤمنان از منافقان است.
• الله بندگان مؤمن خویش را با یاری و ارشاد تقویت میکند.
• یکی از مظاهر مهربانی الله به بندگانش این است که انفاق تمام اموالشان در راه او تعالی را از آنها نمیخواهد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِنَّا فَتَحۡنَا لَكَ فَتۡحٗا مُّبِينٗا١ لِّيَغۡفِرَ لَكَ ٱللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنۢبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكَ وَيَهۡدِيَكَ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا٢ وَيَنصُرَكَ ٱللَّهُ نَصۡرًا عَزِيزًا٣ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ لِيَزۡدَادُوٓاْ إِيمَٰنٗا مَّعَ إِيمَٰنِهِمۡۗ وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا٤ لِّيُدۡخِلَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عِندَ ٱللَّهِ فَوۡزًا عَظِيمٗا٥ وَيُعَذِّبَ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ وَٱلۡمُشۡرِكَٰتِ ٱلظَّآنِّينَ بِٱللَّهِ ظَنَّ ٱلسَّوۡءِۚ عَلَيۡهِمۡ دَآئِرَةُ ٱلسَّوۡءِۖ وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ وَلَعَنَهُمۡ وَأَعَدَّ لَهُمۡ جَهَنَّمَۖ وَسَآءَتۡ مَصِيرٗا٦ وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا٧ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَٰكَ شَٰهِدٗا وَمُبَشِّرٗا وَنَذِيرٗا٨ لِّتُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُۚ وَتُسَبِّحُوهُ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلًا٩ ﴾ [الفتح: ۱-۹]
برخی مقاصد سوره:
ذکر وعدۀ الهی به فتح و قدرتیابی پیامبرش و مؤمنان راستین در یاری دین.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- بهراستیکه ما با صلح حدیبیه پیروزی درخشانی برایت بخشیدیم.
(۲) تا الله گناهانی را که پیش از این پیروزی، و گناهانی را که پس از آن از تو سر زده است برایت ببخشاید، و نعمت خویش را با یاری دینت بر تو کامل کند، و تو را به راه راستیکه هیچ انحرافی در آن نیست، یعنی راه راست اسلام هدایت کند.
(۳) و الله تو را به پیروزیای قاطع که هیچکس نتواند آن را دفع کند، یاری رساند.
(۴) الله همان ذاتی است که ثبات و آرامش را در دلهای مؤمنان فرو فرستاد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند، و لشکریان آسمانها و زمین فقط از آنِ الله است، که هرکس از بندگانش را که بخواهد با آنها تقویت میکند، و الله نسبت به مصالح بندگانش بسیار آگاه است، و در پیروزی و تقویتی که جاری میکند بسیار سنجیدهکار است.
(۵) تا مردان و زنان مؤمن به الله و رسولش را در بهشتهایی که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است وارد کند، و گناهانشان را از آنها پاک کند، و آنها را در قبال آنها مورد مواخذه قرار ندهد، و این امر - رسیدن به مطلوب یعنی بهشت، و دورشدن از ترس و هلاکت یعنی مواخذه به گناهان- نزد الله رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمیکند.
(۶) و برای اینکه مردان و زنان منافق، و مردان و زنان مشرک به الله، که گمان بردهاند الله دینش را یاری نمیرساند، و کلمهاش را برتر نمیگرداند عذاب کند. عذاب فقط آنها را احاطه میکند، و الله بهسبب کفر و گمان بدشان بر آنها خشم گرفته، و آنها را از رحمت خویش رانده است، و در آخرت جهنم را برایشان آماده ساخته است که وارد آن میشوند و برای همیشه در آن میمانند، و جهنم مقصد بسیار بدی است که به آن بازگردانده میشوند.
(۷) و لشکریان آسمانها و زمین از آنِ الله است که هرکس از بندگانش را که بخواهد با آنها تقویت میکند، و الله ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.
(۸) - ای رسول- بهراستیکه ما تو را گواهی فرستادیم که در روز قیامت بر امت خویش گواهی میدهی، و مژدهدهندۀ مؤمنان به یاری و قدرتی که در دنیا برایشان آماده شده، و به نعمتهایی که در آخرت برایشان فراهم گشته است، و ترسانندۀ کافران به ذلت و شکست به دست مؤمنان که در دنیا برایشان آماده شده است، و به عذاب دردناکِ فراهمشده در آخرت که منتظر آنها است.
(۹) تا به الله و رسولش ایمان آورند، و رسولش را بزرگ و محترم شمارند، و در آغاز و پایان روز الله را بستایند.
برخی فواید آیات:
• صلح حدیبیه آغاز فتحی بزرگ برای اسلام و مسلمانان بود.
• سکینه یکی از آثار ایمان است که باعث آرامش و ثبات میشود.
• خطر بدگمانی به الله؛ زیرا الله براساس گمانی که مردم به او سبحانه دارند با آنها رفتار میکند.
• وجوب بزرگداشت و احترام رسولالله ج.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ ٱللَّهَ يَدُ ٱللَّهِ فَوۡقَ أَيۡدِيهِمۡۚ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَوۡفَىٰ بِمَا عَٰهَدَ عَلَيۡهُ ٱللَّهَ فَسَيُؤۡتِيهِ أَجۡرًا عَظِيمٗا١٠ سَيَقُولُ لَكَ ٱلۡمُخَلَّفُونَ مِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ شَغَلَتۡنَآ أَمۡوَٰلُنَا وَأَهۡلُونَا فَٱسۡتَغۡفِرۡ لَنَاۚ يَقُولُونَ بِأَلۡسِنَتِهِم مَّا لَيۡسَ فِي قُلُوبِهِمۡۚ قُلۡ فَمَن يَمۡلِكُ لَكُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔا إِنۡ أَرَادَ بِكُمۡ ضَرًّا أَوۡ أَرَادَ بِكُمۡ نَفۡعَۢاۚ بَلۡ كَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرَۢا١١ بَلۡ ظَنَنتُمۡ أَن لَّن يَنقَلِبَ ٱلرَّسُولُ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ إِلَىٰٓ أَهۡلِيهِمۡ أَبَدٗا وَزُيِّنَ ذَٰلِكَ فِي قُلُوبِكُمۡ وَظَنَنتُمۡ ظَنَّ ٱلسَّوۡءِ وَكُنتُمۡ قَوۡمَۢا بُورٗا١٢ وَمَن لَّمۡ يُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ فَإِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ سَعِيرٗا١٣ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ يَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٤ سَيَقُولُ ٱلۡمُخَلَّفُونَ إِذَا ٱنطَلَقۡتُمۡ إِلَىٰ مَغَانِمَ لِتَأۡخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعۡكُمۡۖ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُواْ كَلَٰمَ ٱللَّهِۚ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا كَذَٰلِكُمۡ قَالَ ٱللَّهُ مِن قَبۡلُۖ فَسَيَقُولُونَ بَلۡ تَحۡسُدُونَنَاۚ بَلۡ كَانُواْ لَا يَفۡقَهُونَ إِلَّا قَلِيلٗا١٥ ﴾ [الفتح: ۱۰-۱۵]
(۱۰) - ای رسول- در حقیقت کسانیکه در بیعت رضوان با تو بر پیکار با اهالی مشرک مکه بیعت میکنند، جز این نیست که با الله بیعت میبندند؛ چون او است که آنها را به پیکار با مشرکان فرمان داد، و هموست که به آنها جزا میدهد، در این بیعت دست الله بالای دستهای آنها است، و او تعالی بر آنها مطلع است به گونهای که هیچچیز از آنها بر او پوشیده نمیماند، پس هرکس بیعتش را بشکند، و به یاری دین الله که دربارۀ آن با او تعالی پیمان بسته است وفا نکند، زیان شکستن بیعت و عهدش توسط او، فقط به خودش بازمیگردد، و این امر زیانی به الله نمیرساند، و هرکس بر یاری دین الله که در این مورد با او تعالی پیمان بسته است وفا کند، بهزودی پاداشی بزرگ یعنی بهشت به او میدهد.
(۱۱) - ای رسول- بادیهنشینانی که الله آنها را از همراهی تو در سفر بهسوی مکه بر جای گذاشت آنگاه که آنها را سرزنش کنی به تو خواهند گفت: حفاظت اموال و فرزندانمان ما را از حرکت با تو بازداشت، پس از الله درخواست کن تا گناهانمان را ببخشد. با زبان از پیامبر ج میخواهند که برایشان طلب آمرزش کند اما چنین چیزی در دلهایشان وجود ندارد؛ زیرا آنها از گناهانشان توبه نکردهاند. به آنها بگو: اگر الله برای شما خیر، یا شر بخواهد هیچکس مالک ذرهای برای شما در برابر الله نیست، بلکه الله از آنچه انجام میدهید بسیار آگاه است و ذرهای از اعمالتان هر چند آن را پنهان دارید بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۱۲) سرگرم شدن به نگهداری اموال و اولاد که آن را بهانه میآورید سبب بازماندن شما از حرکت با او نیست، بلکه گمان کردید رسول ج و اصحابش همگی نابود خواهند شد، و بهسوی خانوادههایشان در مدینه بازنخواهند گشت، شیطان این امر را در دلهایتان آراست، و به پروردگارتان گمان بدی بردید که او به پیامبرش یاری نخواهد رساند، و بهسبب اینکه به الله گمان بد بردید و از رسولالله تخلف ورزیدید مردمی نابودشده بودید.
(۱۳) و هرکس به الله و رسولش ایمان نیاورده کافر است، و در روز قیامت برای کافران به الله آتشی شعلهور آماده کردهایم که در آن عذاب میشوند.
(۱۴) و فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ الله است، گناهان هر یک از بندگانش را بخواهد میبخشد، آنگاه به فضل خویش او را وارد بهشت میکند، و به عدالت خویش هرکس از بندگانش را که بخواهد عذاب میکند، و الله نسبت به گناهان بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان است.
(۱۵) - ای مؤمنان- وقتی بهسوی غنایم خیبر که الله آن را بعد از صلح حدیبیه به شما وعده داد حرکت کنید تا آنها را بگیرید، کسانیکه الله آنها را بر جای گذاشت خواهند گفت: به ما اجازه دهید همراه شما بیاییم تا از آن سهمی برداریم. این برجایماندگان با این درخواست میخواهند وعدۀ الله را که پس از صلح حدیبیه با آن به مؤمنان وعده داد که غنایم خیبر را فقط برای آنها میدهد تغییر دهند. - ای رسول- به آنها بگو: هرگز ما را بهسوی آن غنیمتها دنبال نخواهید کرد، زیرا الله به ما وعده داده است که غنایم خیبر فقط برای کسانی است که در حدیبیه حضور داشتهاند. پس خواهند گفت: اینکه نمیگذارید با شما بهسوی خیبر بیاییم به فرمانی از جانب الله نیست، بلکه به این سبب است که بر ما حسادت میورزید. درحالیکه امر آنگونه که این برجایماندگان ادعا کردند نیست، بلکه آنها اوامر و نواهی الله را جز اندکی نمیفهمند، به همین منظور در نافرمانی او تعالی قرار گرفتهاند.
برخی فواید آیات:
• بیعت رضوان جایگاه بزرگی نزد الله دارد، و حاضران در آن از بهترین مردم روی زمین هستند.
• بدگمانی به الله یکی از اسباب وقوع در معصیت است و گاهی به کفر میرساند.
• افراد دارای ایمان ضعیف هنگام ترس، اندک هستند، و هنگام توزیع جیره بسیار هستند.
﴿قُل لِّلۡمُخَلَّفِينَ مِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ سَتُدۡعَوۡنَ إِلَىٰ قَوۡمٍ أُوْلِي بَأۡسٖ شَدِيدٖ تُقَٰتِلُونَهُمۡ أَوۡ يُسۡلِمُونَۖ فَإِن تُطِيعُواْ يُؤۡتِكُمُ ٱللَّهُ أَجۡرًا حَسَنٗاۖ وَإِن تَتَوَلَّوۡاْ كَمَا تَوَلَّيۡتُم مِّن قَبۡلُ يُعَذِّبۡكُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا١٦ لَّيۡسَ عَلَى ٱلۡأَعۡمَىٰ حَرَجٞ وَلَا عَلَى ٱلۡأَعۡرَجِ حَرَجٞ وَلَا عَلَى ٱلۡمَرِيضِ حَرَجٞۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ يُدۡخِلۡهُ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ وَمَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبۡهُ عَذَابًا أَلِيمٗا١٧ ۞لَّقَدۡ رَضِيَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ إِذۡ يُبَايِعُونَكَ تَحۡتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمۡ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ عَلَيۡهِمۡ وَأَثَٰبَهُمۡ فَتۡحٗا قَرِيبٗا١٨ وَمَغَانِمَ كَثِيرَةٗ يَأۡخُذُونَهَاۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا١٩ وَعَدَكُمُ ٱللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةٗ تَأۡخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمۡ هَٰذِهِۦ وَكَفَّ أَيۡدِيَ ٱلنَّاسِ عَنكُمۡ وَلِتَكُونَ ءَايَةٗ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ وَيَهۡدِيَكُمۡ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا٢٠ وَأُخۡرَىٰ لَمۡ تَقۡدِرُواْ عَلَيۡهَا قَدۡ أَحَاطَ ٱللَّهُ بِهَاۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٗا٢١ وَلَوۡ قَٰتَلَكُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوَلَّوُاْ ٱلۡأَدۡبَٰرَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا٢٢ سُنَّةَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلُۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ ٱللَّهِ تَبۡدِيلٗا٢٣ ﴾ [الفتح: ۱۶-۲۳]
(۱۶) - ای رسول- برای آزمودن بادیهنشینانی که از حرکت با تو بهسوی مکه تخلف ورزیدند به آنها بگو: به زودی برای پیکار با مردمی بسیار نیرومند دعوت خواهید شد، که در راه الله با آنها بجنگید، یا بدون پیکار وارد اسلام شوند. پس اگر الله را در قتال با آنها که شما را به آن فراخوانده است فرمان بردید پاداشی نیکو یعنی بهشت را به شما میدهد، و اگر از فرمانبرداری از او روی گرداندید- همانگونه که وقتی از حرکت با او بهسوی مکه تخلف ورزیدید از فرمانش روی گرداندید- شما را به عذابی دردناک عذاب میکند.
(۱۷) بر معذور بهسبب نابینایی یا لنگی یا بیماری گناهی نیست اگر در پیکار در راه الله حضور نیابد، و هرکس از الله و رسولش فرمانبرداری کند او را وارد بهشتهایی میکند که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است، و هرکس از طاعت الله و رسولش روی بگرداند الله او را به عذابی دردناک عذاب میکند.
(۱۸) به تحقیق که الله از مؤمنان راضی شد وقتی در حدیبیه زیر آن درخت به بیعت رضوان با تو بیعت میکردند، و از ایمان و اخلاص و راستیای که در دلهایشان بود آگاه شد، و آرامش را بر دلهایشان فرو فرستاد، و پاداش این کارشان، به جای ورود به مکه که برایشان میسر نشد، پیروزیای نزدیک یعنی فتح خیبر است.
(۱۹) و غنیمتهای زیادی که از اهالی خیبر خواهند گرفت به آنها عطا کرد، و الله ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و تدبیرش بسیار دانا است.
(۲۰) - ای مؤمنان- الله غنیمتهای زیادی که در فتوحات آیندۀ اسلامی میگیرید به شما وعده داده است، ولی غنیمتهای خیبر را زودتر برایتان فراهم آورد، و دست یهودیان را کوتاه کرد آنگاه که تصمیم گرفتند پس از خروج شما به خانوادههایتان آسیب برسانند، و تا این غنیمتهای به تعجیلافتاده، نشانهای برای شما بر یاری الله و تقویت شما توسط او تعالی باشد، و الله شما را به راه راستیکه هیچ انحرافی ندارد هدایت کند.
(۲۱) و الله غنیمتهای دیگری به شما وعده داده است که اکنون بر آنها دست نیافتهاید، فقط الله است که بر آنها قدرت و دسترسی دارد، و در علم و تدبیر او است، و الله بر هر چیزی توانا است، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۲۲) و –ای مؤمنان- اگر کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدهاند با شما بجنگند بهطور قطع فراری و شکستخورده از شما پشت خواهند کرد، آنگاه هیچ دوست و کارسازی نخواهند یافت که کارشان را برعهده بگیرد، و هیچ یاوری نیز نخواهند یافت که آنها را بر پیکار با شما یاری برساند.
(۲۳) و چیرهشدن مؤمنان و شکست کافران، در هر زمان و مکانی ثابت است، زیرا این امر سنت الله در امتهایی است که پیش از این تکذیب کنندگان گذشتهاند، و –ای رسول- برای سنت الله هرگز تغییری نخواهی یافت.
برخی فواید آیات:
• خبردادن قرآن از امور غیبی که بعدها محقق شد- مانند فتوحات اسلامی- دلیلی قاطع است بر اینکه قرآن کریم از جانب الله است.
• برپایی احکام شریعت بر نرمی و آسانی.
• بخشی از پاداش اهل بیعت رضوان در دنیا به تعجیل افتاده، و بخشی از آن در آخرت برایشان ذخیره شده است.
• غلبۀ حق و پیروانش بر باطل و پیروانش، سنتی الهی است.
﴿وَهُوَ ٱلَّذِي كَفَّ أَيۡدِيَهُمۡ عَنكُمۡ وَأَيۡدِيَكُمۡ عَنۡهُم بِبَطۡنِ مَكَّةَ مِنۢ بَعۡدِ أَنۡ أَظۡفَرَكُمۡ عَلَيۡهِمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرًا٢٤ هُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّوكُمۡ عَنِ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ وَٱلۡهَدۡيَ مَعۡكُوفًا أَن يَبۡلُغَ مَحِلَّهُۥۚ وَلَوۡلَا رِجَالٞ مُّؤۡمِنُونَ وَنِسَآءٞ مُّؤۡمِنَٰتٞ لَّمۡ تَعۡلَمُوهُمۡ أَن تَطَُٔوهُمۡ فَتُصِيبَكُم مِّنۡهُم مَّعَرَّةُۢ بِغَيۡرِ عِلۡمٖۖ لِّيُدۡخِلَ ٱللَّهُ فِي رَحۡمَتِهِۦ مَن يَشَآءُۚ لَوۡ تَزَيَّلُواْ لَعَذَّبۡنَا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ عَذَابًا أَلِيمًا٢٥ إِذۡ جَعَلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلۡحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَأَلۡزَمَهُمۡ كَلِمَةَ ٱلتَّقۡوَىٰ وَكَانُوٓاْ أَحَقَّ بِهَا وَأَهۡلَهَاۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا٢٦ لَّقَدۡ صَدَقَ ٱللَّهُ رَسُولَهُ ٱلرُّءۡيَا بِٱلۡحَقِّۖ لَتَدۡخُلُنَّ ٱلۡمَسۡجِدَ ٱلۡحَرَامَ إِن شَآءَ ٱللَّهُ ءَامِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمۡ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَۖ فَعَلِمَ مَا لَمۡ تَعۡلَمُواْ فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَٰلِكَ فَتۡحٗا قَرِيبًا٢٧ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلۡهُدَىٰ وَدِينِ ٱلۡحَقِّ لِيُظۡهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدٗا٢٨ ﴾ [الفتح: ۲۴-۲۸]
(۲۴) و او همان ذاتی است که دستان مشرکان را از شما کوتاه کرد آنگاه که در حدیبیه حدود هشتاد مرد از از آنها آمدند و میخواستند آسیبی به شما برسانند، و دست شما را از آنها کوتاه کرد آنگاه که شما را بر اسیرکردنشان قدرت داد (بر همگی آنها پیروز کرد) آنها را نکشتید و به آنها آزار نرساندید، بلکه آنها را آزاد کردید، و الله نسبت به آنچه انجام میدهید بینا است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند.
(۲۵) آنها همان کسانی هستند که به الله و رسولش کفر ورزیدند، و شما را از مسجد الحرام بازداشتند، و قربانی را نگذاشتهاند به قربانگاه خویش برسد، و اگر وجود مردان و زنانی مؤمن به الله که شما آنها را نمیشناسید نبود که ناخواسته آنها را همراه کافران میکشتید، و بر اثر قتل آنها گناه و دیههایشان گریبانگیرتان میشد؛ بهطور قطع به شما اجازه فتح مکه را میداد، تا الله هرکس را بخواهد مانند مؤمنان در مکه به رحمت خویش درآورد. اگر در مکه کافران از مؤمنان جدا بودند بهطور قطع کسانی را که به الله و رسولش کفر ورزیدهاند به عذابی دردناک عذاب میکردیم.
(۲۶) آنگاه که کافران به الله و رسولش تعصب جاهلیت را که به احقاق حق هیچ ربطی ندارد و فقط به هوس مربوط میشود در دلهایشان جای دادند، و از ترس اینکه مبادا سرزنش شوند که پیامبر ج بر آنها پیروز شده و به زور وارد مکه شده است ورود رسولالله ج بر خویش را در سال حدیبیه ننگ دانستند؛ الله آرامشی از جانب خویش بر رسولش و مؤمنان فرو فرستاد، و خشم، باعث نشد که آنها در برابر مشرکان مقابله به مثل کنند، و الله مؤمنان را با کلمۀ حق یعنی لا إله إلا الله «هیچ معبود برحقی جز الله نیست»، و اینکه حقش را برپا دارند استوار گرداند، و مؤمنان بهسبب خیری که الله در دلهای مؤمنان از آن آگاه بود از دیگران به این کلمه سزاوارتر و شایستهتر بودند، و الله از هر چیزی کاملاً آگاه هست، و ذرهای بر او پوشیده نمیماند.
(۲۷) به تحقیق که الله رویای رسولش را محقق کرد آنگاه که این رویا را در خواب دید و اصحابش را از آن باخبر ساخت، مبنی بر اینکه او و اصحابش بدون ترس از دشمنشان وارد بیت الله الحرام میشوند، و برای اعلام پایان مناسک برخی از آنها موی سرهایشان را میتراشند، و برخی دیگر آن را کوتاه میکنند. پس - ای مؤمنان- الله از مصلحت شما چیزی میدانست که شما از آن آگاه نبودید، از این رو آن سال را بدون تحقق رویای ورود به مکه، فتحی نزدیک قرار داد و این فتح نزدیک، صلح حدیبیه و در پی آن، فتح خیبر بر دستان مؤمنانی که در حدیبیه حضور داشتند است که الله آن را محقق گرداند.
(۲۸) الله همان ذاتی است که رسولش محمد ج را با بیانی واضح و دین حقی که همان دین اسلام است فرستاد؛ تا آن را بر تمام ادیان مخالفش برتری دهد، و الله بر این امر گواه بوده است، و گواه بودن الله کافی است.
برخی فواید آیات:
• بازداشتن از راه الله گناهی است که مسببان آن سزاوار عذاب دردناک هستند.
• تدبیر الله برای مصالح بندگانش از سطح علم محدود آنها فراتر است.
• بیمدادن از تبدیل رابطۀ دین با تعصب نَسَبی یا جاهلیت.
• پیروزی دین اسلام سنت و وعدهای الهی است که محقق میگردد.
﴿مُّحَمَّدٞ رَّسُولُ ٱللَّهِۚ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ أَشِدَّآءُ عَلَى ٱلۡكُفَّارِ رُحَمَآءُ بَيۡنَهُمۡۖ تَرَىٰهُمۡ رُكَّعٗا سُجَّدٗا يَبۡتَغُونَ فَضۡلٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٗاۖ سِيمَاهُمۡ فِي وُجُوهِهِم مِّنۡ أَثَرِ ٱلسُّجُودِۚ ذَٰلِكَ مَثَلُهُمۡ فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِۚ وَمَثَلُهُمۡ فِي ٱلۡإِنجِيلِ كَزَرۡعٍ أَخۡرَجَ شَطَۡٔهُۥ فََٔازَرَهُۥ فَٱسۡتَغۡلَظَ فَٱسۡتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِۦ يُعۡجِبُ ٱلزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ ٱلۡكُفَّارَۗ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِنۡهُم مَّغۡفِرَةٗ وَأَجۡرًا عَظِيمَۢا٢٩ ﴾ [الفتح: ۲۹]
(۲۹) محمد فرستادۀ الله است و اصحابش که با او هستند، بر کافران محارب سختگیر، و میان خودشان مهربان و دلسوز و غمخوار یکدیگر هستند. - ای بیننده- آنها را در رکوع و سجده برای الله سبحانه میبینی. از الله درخواست میکنند که با آمرزش و پاداشی گرامی بر آنها مهربانی و بخشش کند، و از آنها راضی شود. بر اثر سجده، نشانۀ آنها رستگاری و روشنایی و نور نماز است که در چهرهشان آشکار میشود. تورات کتاب نازلشده بر موسی ÷ آنها را با این صفت توصیف کرده است. و اما مَثَل آنها در انجیل کتاب نازلشده بر عیسی ÷ چنین است که در همکاری و کمال مانند زراعتی هستند که جوانههایش را درآوَرَد، سپس قوی و ستبر شود تا اینکه بر ساقههایش بایستد، و کشاورزان را از قدرت و کمال خویش به شگفت آوَرَد؛ تا الله با آنها کافران را بهسبب قوت و اتحاد و کمالی که در آنها میبینند به خشم آوَرَد. الله به صحابهای که به الله ایمان آوردهاند، و اعمال صالح انجام دادهاند آمرزش گناهانشان را که در قبال آن مواخذه نخواهند شد، و پاداشی بزرگ از جانب خویش یعنی بهشت وعده داده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُقَدِّمُواْ بَيۡنَ يَدَيِ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَرۡفَعُوٓاْ أَصۡوَٰتَكُمۡ فَوۡقَ صَوۡتِ ٱلنَّبِيِّ وَلَا تَجۡهَرُواْ لَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ كَجَهۡرِ بَعۡضِكُمۡ لِبَعۡضٍ أَن تَحۡبَطَ أَعۡمَٰلُكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تَشۡعُرُونَ٢ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصۡوَٰتَهُمۡ عِندَ رَسُولِ ٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱمۡتَحَنَ ٱللَّهُ قُلُوبَهُمۡ لِلتَّقۡوَىٰۚ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٌ عَظِيمٌ٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِن وَرَآءِ ٱلۡحُجُرَٰتِ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ٤ ﴾ [الحجرات: ۱-۴]
برخی مقاصد سوره:
شرح اخلاق جامعه اسلامی و برحذر داشتن از اخلاق بد.
تفسیر:
(۱) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و از آنچه تشریع کرده پیروی کردهاید، نه در سخن و نه در رفتار، در برابر الله و رسولش پیشی نجویید، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید؛ زیرا الله سخنانتان را میشنود، و از افعالتان آگاه است، ذرهای از سخنان و افعالتان از دستش نمیرود، و بهزودی شما را در قبال آنها جزا خواهد داد.
(۲) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و از آنچه تشریع کرده پیروی کردهاید، همراه رسولش ادب را رعایت کنید، و هنگام گفتگو با پیامبر ج صداهایتان را بالاتر از صدای او قرار ندهید، آنگونه که یکدیگر را صدا میزنید او را با نامش به فریاد صدا نزنید، بلکه او را با نبوت و رسالت با خطابی نرم صدا بزنید؛ تا مبادا پاداش اعمالتان بهسبب این کار تباه شود درحالیکه خودتان بطلان پاداش اعمال خویش را احساس نمیکنید.
(۳) قطعاً آنها که نزد رسولالله ج صداهایشان را پایین میآورند، همان کسانی هستند که الله دلهایشان را به تقوای خویش آزموده، و آنها را بر تقوای خویش خالص گردانده است، گناهانشان آمرزیده میشود و آنها را در قبال آن مورد مؤاخذه قرار نمیدهد، و روز قیامت پاداش بزرگی دارند، یعنی الله آنها را وارد بهشت میکند.
(۴) - ای رسول- قطعا! بیشتر بادیهنشینانی که تو را از پشت حجرههای همسرانت صدا میزنند نمیفهمند.
برخی فواید آیات:
• مشروع بودن مهربانی با مؤمن، و خشونت با کافر محارب.
• اتحاد و همکاری از خصوصیات اخلاقی اصحاب پیامبر ج بود.
• هرکس نفرتی از صحابۀ کرام در دل داشته باشد باید از کفرش ترسید و پرهیز کرد.
• وجوب مؤدب بودن در برابر رسولالله ج، و سنت ایشان، و وارثانش (علما).
﴿وَلَوۡ أَنَّهُمۡ صَبَرُواْ حَتَّىٰ تَخۡرُجَ إِلَيۡهِمۡ لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن جَآءَكُمۡ فَاسِقُۢ بِنَبَإٖ فَتَبَيَّنُوٓاْ أَن تُصِيبُواْ قَوۡمَۢا بِجَهَٰلَةٖ فَتُصۡبِحُواْ عَلَىٰ مَا فَعَلۡتُمۡ نَٰدِمِينَ٦ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ فِيكُمۡ رَسُولَ ٱللَّهِۚ لَوۡ يُطِيعُكُمۡ فِي كَثِيرٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡرِ لَعَنِتُّمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ حَبَّبَ إِلَيۡكُمُ ٱلۡإِيمَٰنَ وَزَيَّنَهُۥ فِي قُلُوبِكُمۡ وَكَرَّهَ إِلَيۡكُمُ ٱلۡكُفۡرَ وَٱلۡفُسُوقَ وَٱلۡعِصۡيَانَۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلرَّٰشِدُونَ٧ فَضۡلٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَنِعۡمَةٗۚ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٨ وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱقۡتَتَلُواْ فَأَصۡلِحُواْ بَيۡنَهُمَاۖ فَإِنۢ بَغَتۡ إِحۡدَىٰهُمَا عَلَى ٱلۡأُخۡرَىٰ فَقَٰتِلُواْ ٱلَّتِي تَبۡغِي حَتَّىٰ تَفِيٓءَ إِلَىٰٓ أَمۡرِ ٱللَّهِۚ فَإِن فَآءَتۡ فَأَصۡلِحُواْ بَيۡنَهُمَا بِٱلۡعَدۡلِ وَأَقۡسِطُوٓاْۖ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ٩ إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ إِخۡوَةٞ فَأَصۡلِحُواْ بَيۡنَ أَخَوَيۡكُمۡۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ١٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا يَسۡخَرۡ قَوۡمٞ مِّن قَوۡمٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُونُواْ خَيۡرٗا مِّنۡهُمۡ وَلَا نِسَآءٞ مِّن نِّسَآءٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُنَّ خَيۡرٗا مِّنۡهُنَّۖ وَلَا تَلۡمِزُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ وَلَا تَنَابَزُواْ بِٱلۡأَلۡقَٰبِۖ بِئۡسَ ٱلِٱسۡمُ ٱلۡفُسُوقُ بَعۡدَ ٱلۡإِيمَٰنِۚ وَمَن لَّمۡ يَتُبۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ١١ ﴾ [الحجرات: ۵-۱۱]
(۵) و - ای رسول- اگر اینها که تو را از پشت حجرههای همسرانت صدا میزنند، صبر میکردند و تو را صدا نمیزدند تا نزدشان خارج میشدی، آنگاه تو را با صدای آهسته مورد خطاب قرار میدادند؛ بهطور قطع این کار از صدا زدن تو از پشت حجرهها برایشان بهتر بود؛ زیرا این کار دربردارندۀ احترام و بزرگداشت است، و الله نسبت به گناهان کسانی از آنها و دیگران که توبه کنند بسیار آمرزنده، و به خاطر جهلشان نسبت به آنها بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۶) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و از آنچه تشریع کرده پیروی کردهاید، اگر فاسقی از قومی خبری نزدتان آورد، دربارۀ صحت خبر او تحقیق کنید، و به سرعت او را تصدیق نکنید؛ که مبادا - اگر خبرش را بدون تحقیق تصدیق کردید- بر قومی جنایتی برسانید درحالیکه از حقیقت کارشان جاهل هستید، آنگاه پس از اینکه مصیبتی بر آنها وارد کردید و دروغ بودن خبر برایتان آشکار شد پشیمان شوید.
(۷) و - ای مؤمنان- بدانید که در میان شما رسولالله ج قرار دارد که وحی بر او نازل میشود، پس، از دروغگویی بپرهیزید؛ زیرا وحی بر او نازل میشود و او را از دروغتان باخبر میسازد، و او به آنچه مصلحت شما در آن است آگاهتر است. اگر در بسیاری از آنچه به او پیشنهاد میدهید از شما اطاعت کند بهطور قطع در مشقتی که آن را برایتان نمیپسندد واقع میشوید. اما الله از فضل خویش ایمان را نزد شما دوستداشتنی قرار داد، و آن در دلهایتان آراست که به آن ایمان آوردید، و کفر و خروج از طاعتش و نافرمانی خویش را نزد شما ناپسند قرار داد. اینها که صفات مذکور را دارند همان روندگان راه راست و حق هستند.
(۸) و این امر – یعنی آراستن خیر و ناپسندکردن شر در دلهای شما- که برایتان حاصل شد فقط بخششی از جانب الله است، که با آن بر شما لطف کرد، و نعمتی است که آن را بر شما ارزانی داشت، و الله کسی از بندگانش را که شکر او را به جای میآورد میشناسد پس او را توفیق میدهد، و حکیم است چون هر چیزی را در محل مناسب خودش قرار میدهد.
(۹) و –ای مؤمنان- اگر دو گروه مؤمن با یکدیگر جنگیدند با دعوت آن دو به داوربودنِ شریعت الله در اختلافشان میان آنها سازش برقرار کنید، و اگر یکی از آن دو گروه از صلح خودداری و تجاوز کرد با گروه متجاوز بجنگید تا به حکم الله بازگردد. پس اگر به حکم الله بازگشت میان آن دو با عدالت و انصاف سازش برقرار کنید، و در حکم میان آن دو عدالت را رعایت کنید؛ زیرا الله کسانی را که عادلانه داوری میکنند دوست دارد.
(۱۰) بهراستیکه مؤمنان برادر اسلامی یکدیگر هستند، و برادری اسلامی ایجاب میکند که - ای مؤمنان- میان برادران متنازع خویش سازش برقرار کنید، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، تا مورد رحمت قرار گیرید.
(۱۱) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و از آنچه تشریع کرده پیروی کردهاید، نباید قومی از شما قومی دیگر را مسخره کند، شاید قومی که مسخره میشوند نزد الله بهتر باشند، و معیارهای الهی معتبر است. و نباید زنانی زنان دیگری را مسخره کنند شاید زنانی که مسخره میشوند نزد الله بهتر باشند، و از برادرانتان عیب مگیرید زیرا آنها به منزلۀ خودتان هستند، و نباید لقبی ناپسند را به یکدیگر نسبت دهید، چنانکه حال برخی از انصار پیش از آمدن رسولالله ج چنین بود، و هرکس از شما که این کار را انجام دهد فاسق است. فسق پس از ایمان آوردن صفت بسیار بدی است، و هرکس از این گناهان توبه نکند، آنها همان کسانی هستند که بهسبب گناهانی که انجام دادند با قرار دادن خویش در معرض نابودی بر خویشتن ستم کردهاند.
برخی فواید آیات:
• وجوب تحقیق از صحت اخبار، بهخصوص اخباری که گویندهاش به فسق متهم است.
• وجوب برقراری سازش میان مسلمانانی که با یکدیگر در پیکار هستند، و مشروعیت پیکار با گروهی که بر تجاوز اصرار ورزد و صلح نکند.
• از جمله حقوق برادری ایمانی: ایجاد سازش میان نزاع کنندگان، دوری از تمسخر و خواندن یکدیگر با لقبهای بدی که احساسات را جریحهدار میکند، است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱجۡتَنِبُواْ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعۡضَ ٱلظَّنِّ إِثۡمٞۖ وَ لَا تَجَسَّسُواْ وَلَا يَغۡتَب بَّعۡضُكُم بَعۡضًاۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمۡ أَن يَأۡكُلَ لَحۡمَ أَخِيهِ مَيۡتٗا فَكَرِهۡتُمُوهُۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٞ رَّحِيمٞ١٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبٗا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٞ١٣ ۞قَالَتِ ٱلۡأَعۡرَابُ ءَامَنَّاۖ قُل لَّمۡ تُؤۡمِنُواْ وَلَٰكِن قُولُوٓاْ أَسۡلَمۡنَا وَلَمَّا يَدۡخُلِ ٱلۡإِيمَٰنُ فِي قُلُوبِكُمۡۖ وَإِن تُطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ لَا يَلِتۡكُم مِّنۡ أَعۡمَٰلِكُمۡ شَيًۡٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٤ إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ لَمۡ يَرۡتَابُواْ وَجَٰهَدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّٰدِقُونَ١٥ قُلۡ أَتُعَلِّمُونَ ٱللَّهَ بِدِينِكُمۡ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ١٦ يَمُنُّونَ عَلَيۡكَ أَنۡ أَسۡلَمُواْۖ قُل لَّا تَمُنُّواْ عَلَيَّ إِسۡلَٰمَكُمۖ بَلِ ٱللَّهُ يَمُنُّ عَلَيۡكُمۡ أَنۡ هَدَىٰكُمۡ لِلۡإِيمَٰنِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٧ ﴾ [الحجرات: ۱۲-۱۷]
(۱۲) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و از آنچه تشریع کرده پیروی کردهاید، از بسیاری از تهمتهایی که اسباب و قرائن کافی ندارند دوری کنید. همانا برخی گمانها گناه هستند، مانند بدگمانی به کسیکه ظاهر صالحی دارد، و در جستجوی عیوب مؤمنان در غیابشان نباشید، و نباید یکی از شما برادرش را به سخنی که نمیپسندد یاد کند؛ زیرا این کار مانند آن است که گوشت برادر مردۀ خویش را بخورد. آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مردۀ خویش را بخورد؟! پس از غیبت برادر خویش اکراه داشته باشید زیرا غیبت کردن از برادر مانند خوردن گوشت برادر مرده است، و با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید. بهراستیکه الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار بخشنده و مهربان است.
(۱۳) ای مردم، بهراستیکه شما را از یک مرد یعنی پدرتان آدم ÷، و یک زن یعنی مادرتان حواء آفریدیم، پس نباید برخی از شما بر برخی دیگر در نَسَب فخرفروشی کند، و پس از آن شما را ملتهای زیاد و قبایل پراکندهای قرار دادیم، تا یکدیگر را بشناسید، نه به این هدف که بر یکدیگر فخر بفروشید؛ زیرا تمایز جز به تقوا نیست، از این رو فرمود: همانا گرامیترین شما نزد الله باتقواترین شما است. بهراستیکه الله از احوال شما آگاه است و از کمال و نقصانی که بر آن هستید بسیار دانا است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۱۴) برخی بادیهنشینان وقتی نزد پیامبر ج آمدند گفتند: به الله و رسولش ایمان آوردیم. - ای رسول- به آنها بگو: ایمان نیاوردهاید، بلکه بگویید: تسلیم شدیم و اطاعت کردیم، و ایمان هنوز در دلهایتان وارد نشده است، و انتظار میرود که در دلهایتان وارد شود، و –ای بادیهنشینان- اگر در ایمان و عمل صالح، و ترک محرمات از الله و رسولش فرمانبرداری کنید، الله ذرهای از پاداش اعمالتان نمیکاهد؛ زیرا الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۱۵) مؤمنان واقعی کسانی هستند که به الله و رسولش ایمان آوردهاند، و شکی با ایمانشان درنیامیخته است، و با اموال و جانهایشان در راه الله جهاد کردهاند، و ذرهای از آن بخل نورزیدهاند. اینها که صفات مذکور را دارند همان راستان در ایمان خویش هستند.
(۱۶) - ای رسول- به این بادیهنشینان بگو: آیا شما الله را از دین خویش آگاه و باخبر میسازید؟! درحالیکه الله از آنچه در آسمانها، و آنچه در زمین است آگاه است، و بر هر چیزی دانا است، و ذرهای بر او پوشیده نمیماند، پس نیازی ندارد که شما دینتان را به او اعلام کنید.
(۱۷) - ای رسول- این بادیهنشینان بر تو منت میگذارند که اسلام آوردهاند، به آنها بگو: با ورود خویش در دین الله بر من منت ننهید؛ زیرا نفع آن – اگر حاصل شود- به خودتان بازمیگردد، بلکه الله بر شما منت مینهد که شما را به ایمان آوردن به اسلام توفیق داد اگر در این ادعا که در اسلام وارد شدهاید راستگو هستید.
(۱۸) همانا الله امور نهان آسمانها و امور نهان زمین را میداند، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و الله به آنچه انجام میدهید بینا است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال خوب و بد آن جزا خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• بدگمانی به اهل خیر گناه است، و پرهیز از اهل شر با گمان بد به آنها جایز است.
• یکی بودن اصل و نَسَبِ انسانها میطلبد که به نسبهایشان فخرفروشی نکنند.
• ایمان، یک لفظ خالی بدون موافقت اعتقاد با آن نیست، بلکه اعتقاد به قلب، و سخن به زبان، و عمل به اعضا و جوارح است.
• هدایتِ توفیق فقط به دست الله است، و این امر بخششی از جانب او سبحانه است و حقی برای هیچکس نیست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قٓۚ وَٱلۡقُرۡءَانِ ٱلۡمَجِيدِ١ بَلۡ عَجِبُوٓاْ أَن جَآءَهُم مُّنذِرٞ مِّنۡهُمۡ فَقَالَ ٱلۡكَٰفِرُونَ هَٰذَا شَيۡءٌ عَجِيبٌ٢ أَءِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗاۖ ذَٰلِكَ رَجۡعُۢ بَعِيدٞ٣ قَدۡ عَلِمۡنَا مَا تَنقُصُ ٱلۡأَرۡضُ مِنۡهُمۡۖ وَعِندَنَا كِتَٰبٌ حَفِيظُۢ٤ بَلۡ كَذَّبُواْ بِٱلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمۡ فَهُمۡ فِيٓ أَمۡرٖ مَّرِيجٍ٥ أَفَلَمۡ يَنظُرُوٓاْ إِلَى ٱلسَّمَآءِ فَوۡقَهُمۡ كَيۡفَ بَنَيۡنَٰهَا وَزَيَّنَّٰهَا وَمَا لَهَا مِن فُرُوجٖ٦ وَٱلۡأَرۡضَ مَدَدۡنَٰهَا وَأَلۡقَيۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوۡجِۢ بَهِيجٖ٧ تَبۡصِرَةٗ وَذِكۡرَىٰ لِكُلِّ عَبۡدٖ مُّنِيبٖ٨ وَنَزَّلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ مُّبَٰرَكٗا فَأَنۢبَتۡنَا بِهِۦ جَنَّٰتٖ وَحَبَّ ٱلۡحَصِيدِ٩ وَٱلنَّخۡلَ بَاسِقَٰتٖ لَّهَا طَلۡعٞ نَّضِيدٞ١٠ رِّزۡقٗا لِّلۡعِبَادِۖ وَأَحۡيَيۡنَا بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّيۡتٗاۚ كَذَٰلِكَ ٱلۡخُرُوجُ١١ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَأَصۡحَٰبُ ٱلرَّسِّ وَثَمُودُ١٢ وَعَادٞ وَفِرۡعَوۡنُ وَإِخۡوَٰنُ لُوطٖ١٣ وَأَصۡحَٰبُ ٱلۡأَيۡكَةِ وَقَوۡمُ تُبَّعٖۚ كُلّٞ كَذَّبَ ٱلرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ١٤ أَفَعَيِينَا بِٱلۡخَلۡقِ ٱلۡأَوَّلِۚ بَلۡ هُمۡ فِي لَبۡسٖ مِّنۡ خَلۡقٖ جَدِيدٖ١٥ ﴾ [ق: ۱-۱۵]
برخی مقاصد سوره:
بیدار کردن دلهای غافل، برای درک حقایق و دلایل و مناظر رستاخیز و جزا.
تفسیر:
(۱) ﴿قٓۚ ﴾سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد. الله به قرآن کریم بهسبب معانی و خیر و برکت زیادی که در آن وجود دارد سوگند یاد فرمود؛ که بهطور قطع در روز قیامت برای حسابرسی و جزا برانگیخته خواهید شد.
(۲) سبب خودداری آنها این نیست که دروغگویی تو را گمان میبرند؛ زیرا از راستگویی تو آگاه هستند، بلکه از این امر در شگفت هستند که رسولی انذاردهنده از جنس خودشان و نه از جنس فرشتگان ‡ نزدشان بیاید، و از روی تعجب گفتند: آمدن رسولی از جنس بشر بهسوی ما امر شگفتی است!
(۳) آیا وقتی مردیم و خاک شدیم برانگیخته میشویم؟! این رستاخیز و بازگشت زندگی به بدنهایمان پس از اینکه پوسید امری دور از انتظار است، و امکان وقوع آن وجود ندارد.
(۴) به تحقیق آنچه را زمین از بدنهایشان پس از مرگشان میخورد و از بین میبرد دانستهایم، و ذرهای از آن بر ما پوشیده نمیماند، و کتابی نگهدارندۀ هر چیزیکه الله آن را در زندگی و پس از مرگشان برای آنها مقدر کرده است نزد ماست.
(۵) بلکه این مشرکان قرآن را وقتی رسول آن را برایشان آورد تکذیب کردند، بلکه آنها حال پریشانی دارند و ذرهای ثابت و استوار نیستند.
الله پس از بیان انکار رستاخیز توسط مشرکان، دلایل وقوع آن را برایشان یادآوری کرد و فرمود:
(۶) آیا این تکذیب کنندگان رستاخیز به آسمان بالای سرشان نیندیشیدهاند؛ که چگونه آن را آفریدیم و بنا کردیم و آن را با ستارگانی که در آن قرار دادیم آراستیم، و هیچ شکافی در آن وجود ندارد تا آن را معیوب قرار دهد؟! پس کسیکه این آسمان را آفریده از برانگیختن مردگان به صورت زنده ناتوان نیست.
(۷) و زمین که آن را مناسب سکونت گستراندیم، و کوههایی ثابت در آن قرار دادیم تا نلرزد، و از هر صنف از گیاهان و درختان خوشمنظر در آن رویاندیم.
(۸) تمام موارد مذکور را آفریدیم تا مایۀ بینش و یادآوری باشد برای هر بندهای که با طاعت بهسوی پروردگارش بازمیگردد.
(۹) و از آسمان آبی با منفعت و خیر زیاد فرو فرستادیم، آنگاه با آن آب باغها رویاندیم، و از دانۀ جو و سایر مواردی که درو میکنید رویاندیم.
(۱۰) و با آن درختان بلندقامت و مرتفع خرما آفریدیم، که شکوفههایی متراکم بر روی هم دارد.
(۱۱) این موارد را برای روزی بندگان رویاندیم تا از آن بخورند، و با آن زمینی بدون گیاه را زنده کردیم. همانگونه که با این باران زمینی بدون گیاه را زنده کردیم مردگان را زنده میکنیم، و آنها را زنده درمیآوریم.
(۱۲) - ای رسول- پیش از اینها که تو را تکذیب میکنند اقوامی پیامبرانشان را تکذیب کردند، و قوم نوح و اصحاب رسّ (چاه)، و ثمود تکذیب کردند.
(۱۳) و عاد و فرعون، و قوم لوط تکذیب کردند.
(۱۴) و قوم شعیب (اصحاب أیکه) و قوم تُبَّع (پادشاهان یمن) تکذیب کردند، پس عذابی را که الله بر آنها وعده داده بود واقع شد.
(۱۵) آیا ما از آفرینش نخستین شما ناتوان ماندهایم تا از برانگیختن شما ناتوان شویم؟! بلکه آنها در حیرتی از آفرینش جدید پس از آفرینش نخستین خویش هستند.
برخی فواید آیات:
• مشرکان نبوت انسان را انکار میکنند، درحالیکه صفت الوهیت را به سنگ میبخشند!
• آفرینش آسمانها و زمین و نزول باران و روییدن گیاهانِ زمین خشک، و آفرینش نخستین: تمام این موارد دلایل رستاخیز هستند.
• تکذیب رسولان ‡، عادت امتهای پیشین و عذاب تکذیب کنندگان، سنتی الهی است.
﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ وَنَعۡلَمُ مَا تُوَسۡوِسُ بِهِۦ نَفۡسُهُۥۖ وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنۡ حَبۡلِ ٱلۡوَرِيدِ١٦ إِذۡ يَتَلَقَّى ٱلۡمُتَلَقِّيَانِ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَعَنِ ٱلشِّمَالِ قَعِيدٞ١٧ مَّا يَلۡفِظُ مِن قَوۡلٍ إِلَّا لَدَيۡهِ رَقِيبٌ عَتِيدٞ١٨ وَجَآءَتۡ سَكۡرَةُ ٱلۡمَوۡتِ بِٱلۡحَقِّۖ ذَٰلِكَ مَا كُنتَ مِنۡهُ تَحِيدُ١٩ وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِۚ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلۡوَعِيدِ٢٠ وَجَآءَتۡ كُلُّ نَفۡسٖ مَّعَهَا سَآئِقٞ وَشَهِيدٞ٢١ لَّقَدۡ كُنتَ فِي غَفۡلَةٖ مِّنۡ هَٰذَا فَكَشَفۡنَا عَنكَ غِطَآءَكَ فَبَصَرُكَ ٱلۡيَوۡمَ حَدِيدٞ٢٢ وَقَالَ قَرِينُهُۥ هَٰذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ٢٣ أَلۡقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٖ٢٤ مَّنَّاعٖ لِّلۡخَيۡرِ مُعۡتَدٖ مُّرِيبٍ٢٥ ٱلَّذِي جَعَلَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَأَلۡقِيَاهُ فِي ٱلۡعَذَابِ ٱلشَّدِيدِ٢٦ ۞قَالَ قَرِينُهُۥ رَبَّنَا مَآ أَطۡغَيۡتُهُۥ وَلَٰكِن كَانَ فِي ضَلَٰلِۢ بَعِيدٖ٢٧ قَالَ لَا تَخۡتَصِمُواْ لَدَيَّ وَقَدۡ قَدَّمۡتُ إِلَيۡكُم بِٱلۡوَعِيدِ٢٨ مَا يُبَدَّلُ ٱلۡقَوۡلُ لَدَيَّ وَمَآ أَنَا۠ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ٢٩ يَوۡمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ ٱمۡتَلَأۡتِ وَتَقُولُ هَلۡ مِن مَّزِيدٖ٣٠ وَأُزۡلِفَتِ ٱلۡجَنَّةُ لِلۡمُتَّقِينَ غَيۡرَ بَعِيدٍ٣١ هَٰذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٖ٣٢ مَّنۡ خَشِيَ ٱلرَّحۡمَٰنَ بِٱلۡغَيۡبِ وَجَآءَ بِقَلۡبٖ مُّنِيبٍ٣٣ ٱدۡخُلُوهَا بِسَلَٰمٖۖ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلۡخُلُودِ٣٤ لَهُم مَّا يَشَآءُونَ فِيهَا وَلَدَيۡنَا مَزِيدٞ٣٥ ﴾ [ق: ۱۶-۳۵]
(۱۶) و به تحقیق که ما انسان را آفریدهایم، و از افکاری که به خاطرش خطور میکند آگاه هستیم، و ما از رگ گردنش که به قلب متصل است به او نزدیکتریم.
(۱۷) آنگاه که دو فرشتۀ دریافتکننده که یکی در سمت راست، و دیگری در سمت چپ نشسته است اعمالش را دریافت میکنند.
(۱۸) هیچ سخنی را به زبان نمیآورد مگر اینکه فرشتهای مراقب آن سخن نزدش حاضر است.
(۱۹) و سختی مرگ حقیقتی را که هیچ گریزی از آن نیست میآورد. - ای انسان غافل- این همان چیزی است که از آن کناره میگرفتی و میگریختی.
(۲۰) و فرشتۀ موظّف به دمیدن، برای بار دوم در صور میدمد. این روز قیامت است؛ روز وعید برای کافران و گناهکاران با عذاب.
(۲۱) و هرکسی در حالی میآید که دو فرشته همراه او هستند که یکی او را راهنمایی میکند، و دیگری دربارۀ اعمالش بر او گواهی میدهد.
(۲۲) و به این انسان راهنماییشده گفته میشود: به تحقیق که در دنیا بهسبب فریب خوردن به شهوات و خوشیهایت از این روز غافل بودی، ولی ما غفلت تو را با عذاب و اندوهی که مشاهده میکنی از تو برداشتیم، و امروز چشمانت چنان تیز است که آنچه را از آن غافل بودی درک میکنی.
(۲۳) و فرشتۀ همنشینش به او میگوید: این است اعمالش که بدون کمی و زیادی نزد من حاضر است.
(۲۴) و الله به این دو فرشتۀ راهنما و گواه میگوید: هر ناسپاس و مخالف حقی را در جهنم بیفکنید.
(۲۵) کسیکه از حقی که الله بر او واجب کرد بسیار بازداشته، از حدود الله گذشته، و در وعد و وعیدهایی که به او خبر داده میشد بسیار شک داشته است.
(۲۶) کسیکه همراه الله معبودی دیگر قرار داد و او را در عبادت، شریک الله قرار میداد، پس او را در عذاب سخت بیفکنید.
(۲۷) شیطان همنشین او برای اعلام بیزاری از او میگوید: ای پروردگار ما من او را گمراه نکردم، بلکه در گمراهی دوری از حق بود.
(۲۸) الله میفرماید: نزد من با یکدیگر نزاع نکنید، که این کار هیچ فایدهای ندارد، چون من در دنیا وعید سخت برای کسیکه به من کفر ورزد و از من نافرمانی کند را به دست رسولانم برایتان فرستاده بودم.
(۲۹) سخن من تغییر نمیپذیرد، و وعدهام خلاف نمیرود، و نه با کاستن از نیکیهای بندگان، و نه با افزودن بر بدیهایشان بر آنها ستم نمیکنم، بلکه جزای آنچه را انجام دادهاند به آنها میدهم.
(۳۰) روزیکه به جهنم میگوییم: آیا از کافران و گناهکارانی که در تو افکنده شدند پُر شدی؟ و جهنم برای طلب بیشتر، و خشم به خاطر پروردگارش اینگونه به پروردگارش پاسخ میدهد: آیا باز هم هست؟
الله پس از بیان وعید سخت برای کافران پاداشی را که برای بندگان مؤمن خویش آماده کرده ذکر کرد و فرمود:
(۳۱) و بهشت به کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردند نزدیک میشود، آنگاه نعمتهای آن را بدون اینکه از آنها دور باشد مشاهده میکنند.
(۳۲) و به آنها گفته میشود: این همان چیزی است که الله برای هر بسیار بازگشت کنندۀ بهسوی پروردگارش با توبه، و حفاظت کنندۀ آنچه که پروردگارش او را به آن ملزم کرده بود، به شما وعده داد.
(۳۳) کسیکه در نهان که هیچکس جز الله او را در آنجا نمیبیند از الله بترسد، و با قلبی سالم و رویآورنده با او تعالی دیدار کند، و بسیار بهسوی او تعالی بازگردد.
(۳۴) به آنها گفته میشود: بدون ترس از آنچه که نمیپسندید وارد بهشت شوید، این است روز جاویدانی که هیچ فنایی پس از آن نیست.
(۳۵) در آنجا هرچه از نعمتهای جاویدانی که میخواهند برایشان فراهم است، و نزد ما افزون بر این موارد، نعمتهایی است که هیچ چشمی ندیده، و هیچ گوشی نشنیده، و بر دل هیچ انسانی خطور نکرده، و رؤیت الله سبحانه از جملۀ آنها است.
برخی فواید آیات:
• آگاهی الله از تمام خیر و شری که در وجود انسانها خطور میکند.
• خطر زیاد غفلت از سرای آخرت.
• ثبوت صفت عدل برای الله تعالی.
﴿وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّن قَرۡنٍ هُمۡ أَشَدُّ مِنۡهُم بَطۡشٗا فَنَقَّبُواْ فِي ٱلۡبِلَٰدِ هَلۡ مِن مَّحِيصٍ٣٦ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَذِكۡرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُۥ قَلۡبٌ أَوۡ أَلۡقَى ٱلسَّمۡعَ وَهُوَ شَهِيدٞ٣٧ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ وَمَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٖ٣٨ فَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ قَبۡلَ طُلُوعِ ٱلشَّمۡسِ وَقَبۡلَ ٱلۡغُرُوبِ٣٩ وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَسَبِّحۡهُ وَأَدۡبَٰرَ ٱلسُّجُودِ٤٠ وَٱسۡتَمِعۡ يَوۡمَ يُنَادِ ٱلۡمُنَادِ مِن مَّكَانٖ قَرِيبٖ٤١ يَوۡمَ يَسۡمَعُونَ ٱلصَّيۡحَةَ بِٱلۡحَقِّۚ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلۡخُرُوجِ٤٢ إِنَّا نَحۡنُ نُحۡيِۦ وَنُمِيتُ وَإِلَيۡنَا ٱلۡمَصِيرُ٤٣ يَوۡمَ تَشَقَّقُ ٱلۡأَرۡضُ عَنۡهُمۡ سِرَاعٗاۚ ذَٰلِكَ حَشۡرٌ عَلَيۡنَا يَسِيرٞ٤٤ نَّحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَا يَقُولُونَۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِجَبَّارٖۖ فَذَكِّرۡ بِٱلۡقُرۡءَانِ مَن يَخَافُ وَعِيدِ٤٥ ﴾ [ق: ۳۶-۴۵]
(۳۶) و چه بسیار امتهایی که آنها را قبل از این مشرکانِ تکذیب کنندۀ ساکن مکه نابوده کردیم، و در زمین به جستجو پرداختند تا شاید گریزگاهی از عذاب بیابند اما هیچ راه فراری نیافتند.
(۳۷) قطعاً این نابودی امتهای پیشین مایۀ پند و اندرز صاحب قلبی است که با آن میاندیشد، یا با حضور قلب و هوشیار گوش فرا میدهد.
(۳۸) و به تحقیق ما آسمانها، و زمین، و آنچه میان آسمانها و زمین است را در شش روز آفریدهایم با اینکه میتوانستیم آنها را در یک لحظه بیافرینیم، و هیچ رنجی به ما نرسید آنگونه که یهودیان میگویند.
(۳۹) پس - ای رسول- در برابر سخنان یهودیان و دیگران شکیبایی کن، و برای پروردگارت درحالیکه او را ستایش میکنی نماز فجر را قبل از طلوع خورشید برپادار، و نماز عصر را قبل از غروب خورشید بگزار.
(۴۰) و پارهای از شب برای او تعالی نماز بگزار، و پس از نمازها تسبیح او را بگو.
(۴۱) و - ای رسول- به روزیکه فرشتۀ مأمور دمیدن در صور از مکانی نزدیک برای بار دوم ندا میدهد، گوش فرا بده.
(۴۲) روزی که مخلوقات صدای رستاخیز را به حقیقتی که هیچ تردیدی در آن نیست میشنوند. روزیکه در آن این صدا را میشوند روز خروج مردگان از قبرهایشان برای حسابرسی و جزا است.
(۴۳) بهراستیکه ما زنده میکنیم و میمیرانیم. هیچ زندهکننده و هیچ میرانندهای جز ما نیست، و بازگشت بندگان در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی ما است.
(۴۴) روزیکه زمین از روی آنها میشکافد و شتابان درمیآیند، این گردآوردن بر ما آسان است.
(۴۵) ما به آنچه که این تکذیب کنندگان میگویند آگاهتر هستیم، و - ای رسول- تو بر آنها مسلط نیستی تا آنها را بر ایمان مجبور سازی، و فقط مأمورِ ابلاغِ آنچه که الله تو را به تبلیغ آن فرمان داده هستی، پس با قرآن هرکس را که از تهدید من برای کافران و گناهکاران میترسد پند بده؛ زیرا کسی میترسد که وقتی پند و اندرز داده شود بپذیرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلذَّٰرِيَٰتِ ذَرۡوٗا١ فَٱلۡحَٰمِلَٰتِ وِقۡرٗا٢ فَٱلۡجَٰرِيَٰتِ يُسۡرٗا٣ فَٱلۡمُقَسِّمَٰتِ أَمۡرًا٤ إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٞ٥ وَإِنَّ ٱلدِّينَ لَوَٰقِعٞ٦ ﴾ [الذاريات: ۱-۶]
برخی مقاصد سوره:
شناساندن منبع روزی بندگان به آنها یعنی الله تعالی؛ تا بهسوی او بگریزند و بندگی را برای او عملی کنند.
تفسیر:
(۱) الله به بادهایی که خاک را برافراشته و پراکنده میکنند سوگند یاد میفرماید.
(۲) و به ابرهایی که آب فراوانی حمل میکنند.
(۳) وبه کشتیهای که به سهولت و آسانی در دریاها در حرکت هستند.
(۴) و به فرشتگانی که امور بندگان را که الله آنها را به تقسیم آن فرمان داده است تقسیم میکنند.
(۵) که حساب و جزایی که پروردگارتان آن را به شما وعده میدهد بهطور قطع حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد.
(۶) و حساب بندگان در روز قیامت بدون تردید رخ خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• عبرتگیری از رخدادهای تاریخ خوی و سرشت صاحبان دلهای درککننده است.
• آفرینش هستی در شش روز توسط الله بهسبب حکمتهایی است که الله میداند، شاید یکی از آنها سنت تدریجی بودن باشد.
• بیادبی یهودیان در توصیف الله تعالی به خستهشدن پس از اینکه آسمانها و زمین را آفرید، که این امر کفر به الله است.
﴿وَٱلسَّمَآءِ ذَاتِ ٱلۡحُبُكِ٧ إِنَّكُمۡ لَفِي قَوۡلٖ مُّخۡتَلِفٖ٨ يُؤۡفَكُ عَنۡهُ مَنۡ أُفِكَ٩ قُتِلَ ٱلۡخَرَّٰصُونَ١٠ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي غَمۡرَةٖ سَاهُونَ١١ يَسَۡٔلُونَ أَيَّانَ يَوۡمُ ٱلدِّينِ١٢ يَوۡمَ هُمۡ عَلَى ٱلنَّارِ يُفۡتَنُونَ١٣ ذُوقُواْ فِتۡنَتَكُمۡ هَٰذَا ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تَسۡتَعۡجِلُونَ١٤ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٍ١٥ ءَاخِذِينَ مَآ ءَاتَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَبۡلَ ذَٰلِكَ مُحۡسِنِينَ١٦ كَانُواْ قَلِيلٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِ مَا يَهۡجَعُونَ١٧ وَبِٱلۡأَسۡحَارِ هُمۡ يَسۡتَغۡفِرُونَ١٨ وَفِيٓ أَمۡوَٰلِهِمۡ حَقّٞ لِّلسَّآئِلِ وَٱلۡمَحۡرُومِ١٩ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ ءَايَٰتٞ لِّلۡمُوقِنِينَ٢٠ وَفِيٓ أَنفُسِكُمۡۚ أَفَلَا تُبۡصِرُونَ٢١ وَفِي ٱلسَّمَآءِ رِزۡقُكُمۡ وَمَا تُوعَدُونَ٢٢ فَوَرَبِّ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ إِنَّهُۥ لَحَقّٞ مِّثۡلَ مَآ أَنَّكُمۡ تَنطِقُونَ٢٣ هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ ضَيۡفِ إِبۡرَٰهِيمَ ٱلۡمُكۡرَمِينَ٢٤ إِذۡ دَخَلُواْ عَلَيۡهِ فَقَالُواْ سَلَٰمٗاۖ قَالَ سَلَٰمٞ قَوۡمٞ مُّنكَرُونَ٢٥ فَرَاغَ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ فَجَآءَ بِعِجۡلٖ سَمِينٖ٢٦ فَقَرَّبَهُۥٓ إِلَيۡهِمۡ قَالَ أَلَا تَأۡكُلُونَ٢٧ فَأَوۡجَسَ مِنۡهُمۡ خِيفَةٗۖ قَالُواْ لَا تَخَفۡۖ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَٰمٍ عَلِيمٖ٢٨ فَأَقۡبَلَتِ ٱمۡرَأَتُهُۥ فِي صَرَّةٖ فَصَكَّتۡ وَجۡهَهَا وَقَالَتۡ عَجُوزٌ عَقِيمٞ٢٩ قَالُواْ كَذَٰلِكِ قَالَ رَبُّكِۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡعَلِيمُ٣٠ ﴾ [الذاريات: ۷-۳۰]
(۷) و الله به آسمان که آفرینش زیبا و راههایی دارد سوگند یاد میفرماید.
(۸) که شما - ای ساکنان مکه- بهطور قطع در سخنی متضاد و ضد و نقیض هستید، گاهی میگویید: قرآن سحر است، گاهی میگویید: شعر است، و گاهی میگویید: محمد ساحری است، و گاهی میگویید شاعری است.
(۹) از ایمان به قرآن و پیامبر ج بازداشته میشود کسیکه در علم الله از ایمان به آن بازداشته شده باشد؛ زیرا او تعالی میداند که او ایمان نمیآورد، پس او را به هدایت توفیق نمیدهد.
(۱۰) لعنت بر این دروغگویان که در مورد قرآن و پیامبرشان آن سخنان را گفتند.
(۱۱) همان کسانیکه در جهالت، از سرای آخرت غافل هستند، و به آن اهمیت نمیدهند.
(۱۲) میپرسند: روز جزا چه زمانی است؟ درحالیکه برای آن عمل نمیکنند.
(۱۳) الله اینگونه به سوال آنها پاسخ میدهد: روزیکه آنها روی آتش عذاب میشوند.
(۱۴) به آنها گفته میشود: عذابتان را بچشید، این همان روزی است که وقتی به آن انذار داده میشدید، از روی تمسخر خواستار تعجیل آن بودید.
(۱۵) همانا آنها که بهخاطر پروردگارشان با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش پرهیزکاری نمودهاند در روز قیامت در باغها و چشمههایی جاری هستند.
(۱۶) پاداش گرامیای را که پروردگارشان به آنها عطا فرموده میگیرند، زیرا قبل ازاین پاداش گرامی در دنیا نیکوکار بودند.
(۱۷) شب نماز میگزاردند، و جز زمانی اندک نمیخوابیدند.
(۱۸) و در سحرگاهان برای گناهانشان از الله آمرزش میطلبیدند.
(۱۹) و در اموالشان برای گدایان، و برای کسانیکه به هر سببی از رزق و روزی محروم شده بودند اما از آنها گدایی نمیکردند، حقی – که داوطلبانه آن را میبخشیدند- بود.
(۲۰) و در زمین و کوهها و دریاها و رودها و درختان و گیاهان و حیواناتی که الله در آن قرار داده است، دلالتهایی بر قدرت الله برای یقین کنندگان است که الله همان آفریننده و شکلدهنده است.
(۲۱) و –ای مردم- در خودتان دلالتهایی بر قدرت الله است، پس مگر نمیبینید که پند بگیرید؟!
(۲۲) و در آسمان روزی دنیوی و دینی شماست، و در آن خیر و یا شری را که به آن وعده داده میشوید است.
(۲۳) پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین که رستاخیز بهطور قطع حقیقتی بدون تردید است، همانگونه که در سخن شما هیچ تردیدی نیست آنگاه که سخن میگویید.
(۲۴) - ای رسول- آیا خبر فرشتگان مهمان ابراهیم ÷ که آنها را گرامی داشت به تو رسید؟
(۲۵) آنگاه که بر او وارد شدند و به او گفتند: سلام. ابراهیم ÷ در پاسخ آنها گفت: سلام. و با خودش گفت: اینها مردمی هستند که آنها را نمیشناسیم.
(۲۶) پس پنهانی بهسوی خانوادهاش رفت، و گوسالهای سالم و فربه که داشتند آورد؛ به این گمان که آنها انسان هستند.
(۲۷) پس گوساله را نزدیک آنها گذاشت، و با مهربانی آنها را مورد خطاب قرار داد: آیا غذایی را که برایتان تقدیم شده است نمیخورید؟
(۲۸) پس وقتی که دید نمیخورند ترسی از آنها را در وجود خویش پنهان کرد و آنها به ترسش پی بردند. آنگاه برای آرامکردن او گفتند: نترس، زیرا ما فرستادگانی از جانب الله هستیم، و او را از آنچه خوشحالش میکرد باخبر کردند به اینکه پسری صاحب علم فراوان برایش متولد میشود. شخص مورد مژده در اینجا اسحاق ÷ است.
(۲۹) وقتی همسر ابراهیم ÷ این مژده را شنید درحالیکه از شادی فریاد و به صورتش سیلی میزد جلو آمد، و با تعجب گفت: آیا پیرزنی میزاید، بهعلاوه اینکه اساساً نازا بوده است!
(۳۰) فرشتگان ‡ به او گفتند: آنچه را به تو خبر دادیم پروردگارت آن را گفته است، و آنچه را که او تعالی بگوید هیچ بازدارندهای برایش نیست؛ زیرا او تعالی در آفرینش و تقدیر خویش بسیار دانا است، و از مخلوقاتش و آنچه که به صلاحشان است بسیار آگاه است.
برخی فواید آیات:
• نیکو گردانیدن و خالص کردن عمل برای الله سبب ورود به بهشت است.
• فضیلت نماز شب و اینکه از برترین عباداتی است که با آن به الله نزدیکی حاصل میشود.
• از آداب پذیرایی: پاسخ دادن به سلام به نیکوتر از آن، آماده کردن سفره به صورت پنهانی، آمادگی برای مهمانان قبل از رسیدن آنها، جدانکردن چیزی از سفره، برخاستن و شتاب ورزیدن برای آماده کردن سفره، و نزدیک کردن آن به مهمانان، و سخن گفتن با آنها به نرمی.
﴿۞قَالَ فَمَا خَطۡبُكُمۡ أَيُّهَا ٱلۡمُرۡسَلُونَ٣١ قَالُوٓاْ إِنَّآ أُرۡسِلۡنَآ إِلَىٰ قَوۡمٖ مُّجۡرِمِينَ٣٢ لِنُرۡسِلَ عَلَيۡهِمۡ حِجَارَةٗ مِّن طِينٖ٣٣ مُّسَوَّمَةً عِندَ رَبِّكَ لِلۡمُسۡرِفِينَ٣٤ فَأَخۡرَجۡنَا مَن كَانَ فِيهَا مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٣٥ فَمَا وَجَدۡنَا فِيهَا غَيۡرَ بَيۡتٖ مِّنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٣٦ وَتَرَكۡنَا فِيهَآ ءَايَةٗ لِّلَّذِينَ يَخَافُونَ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَلِيمَ٣٧ وَفِي مُوسَىٰٓ إِذۡ أَرۡسَلۡنَٰهُ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ٣٨ فَتَوَلَّىٰ بِرُكۡنِهِۦ وَقَالَ سَٰحِرٌ أَوۡ مَجۡنُونٞ٣٩ فَأَخَذۡنَٰهُ وَجُنُودَهُۥ فَنَبَذۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٞ٤٠ وَفِي عَادٍ إِذۡ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمُ ٱلرِّيحَ ٱلۡعَقِيمَ٤١ مَا تَذَرُ مِن شَيۡءٍ أَتَتۡ عَلَيۡهِ إِلَّا جَعَلَتۡهُ كَٱلرَّمِيمِ٤٢ وَفِي ثَمُودَ إِذۡ قِيلَ لَهُمۡ تَمَتَّعُواْ حَتَّىٰ حِينٖ٤٣ فَعَتَوۡاْ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِمۡ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ وَهُمۡ يَنظُرُونَ٤٤ فَمَا ٱسۡتَطَٰعُواْ مِن قِيَامٖ وَمَا كَانُواْ مُنتَصِرِينَ٤٥ وَقَوۡمَ نُوحٖ مِّن قَبۡلُۖ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ٤٦ وَٱلسَّمَآءَ بَنَيۡنَٰهَا بِأَيۡيْدٖ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ٤٧ وَٱلۡأَرۡضَ فَرَشۡنَٰهَا فَنِعۡمَ ٱلۡمَٰهِدُونَ٤٨ وَمِن كُلِّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَا زَوۡجَيۡنِ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٤٩ فَفِرُّوٓاْ إِلَى ٱللَّهِۖ إِنِّي لَكُم مِّنۡهُ نَذِيرٞ مُّبِينٞ٥٠ وَلَا تَجۡعَلُواْ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَۖ إِنِّي لَكُم مِّنۡهُ نَذِيرٞ مُّبِينٞ٥١ ﴾ [الذاريات: ۳۱-۵۱]
(۳۱) ابراهیم ÷ به فرشتگان ‡ گفت: ماموریت شما چیست؟ و چه هدفی دارید؟
(۳۲) فرشتگان ‡ در پاسخ او گفتند: الله ما را بهسوی مردمی ستمکار که گناهان زشتی مرتکب میشوند فرستاده است.
(۳۳) تا سنگهایی از گِل سختشده بر آنها فرو فرستیم.
(۳۴) که - ای ابراهیم- نزد پروردگارت نشانهگذاری شده هستند و بر متجاوزان از حدود الله و سرسختان در کفر و گناهان فرستاده میشوند.
(۳۵) پس مؤمنانی را که در شهر قوم لوط بودند بیرون کردیم تا عذابی را که به مجرمان میرسد به آنها نرسد.
(۳۶) ولی در این شهر آنها جز یک خانواده مسلمان، یعنی اعضای خانوادۀ لوط ÷، نیافتیم.
(۳۷) و در شهر قوم لوط از آثار عذاب آنچه را که بر وقوع عذاب بر آنها دلالت میکند باقی گذاشتیم تا هرکس از عذاب رنجآوری که به آنها رسید میترسد پند بگیرد، و عمل آنها را مرتکب نشود و از این عذاب نجات یابد.
(۳۸) و در موسی ÷ آنگاه که او را با حجتهای روشن بهسوی فرعون فرستادیم، نشانهای است برای کسی که از عذاب دردناک میترسد.
(۳۹) اما فرعون با اعتماد به نیرو و لشکریانش از حق روی گرداند، و در مورد موسی ÷ گفت: او ساحری است که مردم را سحر میکند، یا دیوانهای است که در آنچه میگوید نمیاندیشد.
(۴۰) پس او و تمام لشکریانش را گرفتیم و در دریا افکندیم، آنگاه غرق و نابود شدند، و فرعون بهسبب تکذیب و ادعای معبود بودن، سزاوار سرزنش بود.
(۴۱) و در عاد، قوم هود ÷ نشانهای است برای کسیکه از عذاب دردناک میترسد آنگاه که بادی را که هیچ بارانی نداشت، و هیچ درختی را بارور نمیساخت، و هیچ برکتی در آن نبود بر آنها فرو فرستادیم.
(۴۲) هیچکس یا مال یا غیر آن دو را که بر آن میگذشت باقی نمیگذاشت مگر آن را ویران میکرد، و آن را چون استخوانهای پوسیده و ریز ریز شده بر جای میگذاشت.
(۴۳) و در ثمود، قوم صالح ÷ نشانهای است برای کسیکه از عذاب دردناک میترسد آنگاه که به آنها گفته شد: قبل ازاینکه اجلهایتان به سر رسد از زندگی خویش بهره ببرید.
(۴۴) آنگاه از فرمان پروردگارشان سر باز زدند، و در برابر ایمان و طاعت بسیار تکبر ورزیدند، تا اینکه صاعقۀ عذاب آنها را فراگرفت درحالیکه منتظر نزول آن بودند؛ زیرا سه روز قبل از نزول عذاب به آن وعده داده شده بودند.
(۴۵) پس نتوانستند عذابی را که پروردگارشان بر آنها نازل کرد از خودشان دفع کنند، و هیچ نیرویی نداشتند که به آن پناه برند.
(۴۶) و به تحقیق که قبل از اینها، قوم نوح را با غرق کردن نابود کردهایم، زیرا آنها مردمی خارج از طاعت الله بودند، پس سزاوار کیفر او تعالی گشتند.
(۴۷) و آسمان را بسیار محکم بنا کردیم، و قطعاً ما اطرافش را وسعت بخشیدیم.
(۴۸) و زمین را برای ساکنانش مانند بستری گستردیم، و با این کار چه گسترانندگان خوبی هستیم.
(۴۹) و از هر چیزی دو گونه آفریدیم: مانند نر و ماده، آسمان و زمین، خشکی و دریا؛ تا یگانگی و قدرت الله را که هر چیزی را دو گونه آفرید، به یاد آورید.
(۵۰) و با فرمانبرداری از الله و عدم نافرمانی از او، از کیفر الله بهسوی پاداش او تعالی بگریزید، زیرا - ای مردم- من برای شما انذاردهندهای آشکار از کیفر او هستم.
(۵۱) و به جای الله معبودی دیگر قرار ندهید که او را به جای الله عبادت کنید، زیرا من برای شما انذاردهندهای آشکار از این کار هستم.
برخی فواید آیات:
• ایمان بالاترین درجۀ اسلام است.
• نابودی امتهای تکذیب کننده توسط الله درسی برای تمام مردم است.
• ترس از الله، فرار بهسوی او سبحانه با انجام عمل صالح را ایجاب میکند؛ نه فرار از او را.
﴿كَذَٰلِكَ مَآ أَتَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا قَالُواْ سَاحِرٌ أَوۡ مَجۡنُونٌ٥٢ أَتَوَاصَوۡاْ بِهِۦۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٞ طَاغُونَ٥٣ فَتَوَلَّ عَنۡهُمۡ فَمَآ أَنتَ بِمَلُومٖ٥٤ وَذَكِّرۡ فَإِنَّ ٱلذِّكۡرَىٰ تَنفَعُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٥٥ وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ٥٦ مَآ أُرِيدُ مِنۡهُم مِّن رِّزۡقٖ وَمَآ أُرِيدُ أَن يُطۡعِمُونِ٥٧ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلرَّزَّاقُ ذُو ٱلۡقُوَّةِ ٱلۡمَتِينُ٥٨ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذَنُوبٗا مِّثۡلَ ذَنُوبِ أَصۡحَٰبِهِمۡ فَلَا يَسۡتَعۡجِلُونِ٥٩ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن يَوۡمِهِمُ ٱلَّذِي يُوعَدُونَ٦٠ ﴾ [الذاريات: ۵۲-۶۰]
(۵۲) مانند همین تکذیبی که ساکنان مکه مرتکب شدند امتهای پیشین تکذیب کردند، چنانکه هیچ رسولی از جانب الله نزدشان نیامد مگر اینکه در مورد او گفتند: ساحر، یا دیوانهای است.
(۵۳) آیا کافران پیشین و متاخر، یکدیگر را بر تکذیب رسولان سفارش میکنند؟! نه، بلکه طغیانشان آنها را بر این کار جمع میکند (و وحدت عمل میدهد).
(۵۴) پس - ای رسول- از این تکذیب کنندگان روی بگردان، که تو سزاوار نکوهش نیستی، چون آنچه را بهسوی آنها رسالت یافتی به آنها رساندهای.
(۵۵) ولی نباید رویگردانی تو از آنها تو را از پند و اندرز دادن آنها بازدارد، پس آنها را پند و اندرز بده، زیرا اندرز دادن به کسانیکه به الله ایمان دارند سود میرساند.
(۵۶) و جن و انس را نیافریدم جز برای عبادت من به یگانگی، و آنها را نیافریدم تا شریکی برایم قرار دهند.
(۵۷) و از آنها رزق و روزی نمیخواهم، و از آنها نمیخواهم که به من غذا بدهند.
(۵۸) زیرا الله خود روزیدهندۀ بندگانش است، پس همگی به روزی او نیازمندند. ذات نیرومند استواری است که هیچچیز بر او چیره نمیشود، و تمام جنها و انسانها در برابر نیروی او سبحانه فروتن هستند.
(۵۹) پس - ای رسول- برای کسانیکه با تکذیب تو بر خودشان ستم کردهاند سهمی از عذاب مانند سهم یاران قبلی آنها است، که این عذاب سررسید مشخصی دارد، پس نباید قبل از فرارسیدن سررسید عذاب از من بخواهند که آن را به تعجیل اندازم.
(۶۰) پس نابودی و تباهی باد بر کسانیکه به الله کفر ورزیدند، و رسولشان را تکذیب کردند از روز قیامت که به فروفرستاده شدن عذاب بر آنها در آن روز وعده داده میشوند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلطُّورِ١ وَكِتَٰبٖ مَّسۡطُورٖ٢ فِي رَقّٖ مَّنشُورٖ٣ وَٱلۡبَيۡتِ ٱلۡمَعۡمُورِ٤ وَٱلسَّقۡفِ ٱلۡمَرۡفُوعِ٥ وَٱلۡبَحۡرِ ٱلۡمَسۡجُورِ٦ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ لَوَٰقِعٞ٧ مَّا لَهُۥ مِن دَافِعٖ٨ يَوۡمَ تَمُورُ ٱلسَّمَآءُ مَوۡرٗا٩ وَتَسِيرُ ٱلۡجِبَالُ سَيۡرٗا١٠ فَوَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١١ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي خَوۡضٖ يَلۡعَبُونَ١٢ يَوۡمَ يُدَعُّونَ إِلَىٰ نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا١٣ هَٰذِهِ ٱلنَّارُ ٱلَّتِي كُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ١٤ ﴾ [الطور: ۱-۱۴]
برخی مقاصد سوره:
ابطال شبهات تکذیب کنندگان از طریق ارایۀ حجتها و دلایل؛ برای واداشتن بر تسلیم و فرمانبرداری.
تفسیر:
(۱) الله به کوهی که بر روی آن با موسی ÷ سخن گفت سوگند یاد فرمود.
(۲) و به کتابی که نوشته شده است سوگند یاد فرمود.
(۳) در برگی مفصل و سرگشاده مانند کتابهای نازلشده.
(۴) و به خانهای که آن را فرشتگان ‡ در آسمان با عبادت الله آباد میکنند سوگند یاد فرمود.
(۵) و به آسمان برافراشته شده که سقف زمین است سوگند یاد فرمود.
(۶) و به دریای لبریز از آب سوگند یاد فرمود.
(۷) که - ای رسول- عذاب پروردگارت بهطور قطع و بدون تردید بر کافران واقع خواهد شد.
(۸) (این عذاب) هیچ بازدارندهای ندارد که آن را از آنها بازدارد، و آنها را در برابر وقوع آن محافظت کند.
(۹) روزیکه آسمان برای اعلام قیامت به شدت تکان میخورد و میلرزد.
(۱۰) و کوهها به شدت از جای خویش به حرکت درمیآیند.
(۱۱) پس در آن روز برای تکذیب کنندگانِ عذابی که الله آن را به کافران وعده داده است نابودی و تباهی است.
(۱۲) همان کسانیکه باغوطهورشدن در باطل سرگرم هستند، و به رستاخیز و زندهشدن مردگان در روز قیامت هیچ اهمیتی نمیدهند.
(۱۳) روزیکه به شدت و زور بهسوی آتش جهنم رانده میشوند.
(۱۴) و از روی توبیخ به آنها گفته میشود: این همان آتشی است که وقتی رسولانتان شما را از آن میترساندند آن را تکذیب میکردید.
برخی فواید آیات:
• کفر، یک آیین واحد است هر چند وسایل مختلف و پیروان و مکان و زمان گوناگونی داشته باشد.
• گواهی الله برای رسولش ج بر تبلیغ رسالت.
• حکمت آفرینش جن و انس تحقق عبادت الله با تمام مظاهرش است.
• در روز قیامت احوال هستی دگرگون خواهد شد.
﴿أَفَسِحۡرٌ هَٰذَآ أَمۡ أَنتُمۡ لَا تُبۡصِرُونَ١٥ ٱصۡلَوۡهَا فَٱصۡبِرُوٓاْ أَوۡ لَا تَصۡبِرُواْ سَوَآءٌ عَلَيۡكُمۡۖ إِنَّمَا تُجۡزَوۡنَ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٦ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَنَعِيمٖ١٧ فَٰكِهِينَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡ وَوَقَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ١٨ كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ هَنِيَٓٔۢا بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٩ مُتَّكِِٔينَ عَلَىٰ سُرُرٖ مَّصۡفُوفَةٖۖ وَزَوَّجۡنَٰهُم بِحُورٍ عِينٖ٢٠ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱتَّبَعَتۡهُمۡ ذُرِّيَّتُهُم بِإِيمَٰنٍ أَلۡحَقۡنَا بِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَمَآ أَلَتۡنَٰهُم مِّنۡ عَمَلِهِم مِّن شَيۡءٖۚ كُلُّ ٱمۡرِيِٕۢ بِمَا كَسَبَ رَهِينٞ٢١ وَأَمۡدَدۡنَٰهُم بِفَٰكِهَةٖ وَلَحۡمٖ مِّمَّا يَشۡتَهُونَ٢٢ يَتَنَٰزَعُونَ فِيهَا كَأۡسٗا لَّا لَغۡوٞ فِيهَا وَلَا تَأۡثِيمٞ٢٣ ۞وَيَطُوفُ عَلَيۡهِمۡ غِلۡمَانٞ لَّهُمۡ كَأَنَّهُمۡ لُؤۡلُؤٞ مَّكۡنُونٞ٢٤ وَأَقۡبَلَ بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ يَتَسَآءَلُونَ٢٥ قَالُوٓاْ إِنَّا كُنَّا قَبۡلُ فِيٓ أَهۡلِنَا مُشۡفِقِينَ٢٦ فَمَنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡنَا وَوَقَىٰنَا عَذَابَ ٱلسَّمُومِ٢٧ إِنَّا كُنَّا مِن قَبۡلُ نَدۡعُوهُۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡبَرُّ ٱلرَّحِيمُ٢٨ فَذَكِّرۡ فَمَآ أَنتَ بِنِعۡمَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٖ وَلَا مَجۡنُونٍ٢٩ أَمۡ يَقُولُونَ شَاعِرٞ نَّتَرَبَّصُ بِهِۦ رَيۡبَ ٱلۡمَنُونِ٣٠ قُلۡ تَرَبَّصُواْ فَإِنِّي مَعَكُم مِّنَ ٱلۡمُتَرَبِّصِينَ٣١ ﴾ [الطور: ۱۵-۳۱]
(۱۵) آیا این عذابی که دیدید سحر است؟! یا شما آن را نمیبینید؟!
(۱۶) گرمای این آتش را بچشید و از آن رنج ببرید، پس اگر در برابر رنجکشیدن از گرمای آن شکیبایی کنید، یا بر آن شکیبایی نکنید، شکیبایی و ناشکیباییتان یکسان است، امروز مجازات نمیشوید مگر در قبال کفر و گناهانی که در دنیا انجام میدادید.
الله پس از بیان جزای تکذیب کنندگان، جزای تصدیق کنندگان پرهیزگار را نیز ذکر کرد و فرمود:
(۱۷) بهراستی آنها که بهخاطر پروردگارشان - با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش پرهیزکاری نمودهاند - در بهشتها و نعمتهای زیادی هستند که پایان نمییابد.
(۱۸) از خوردنیها و نوشیدنیها و نکاحهای خوشایند که الله به آنها عطا کرده بهرهمند میشوند، و پروردگارشان سبحانه آنها را از عذاب جهنم محافظت کرده است؛ پس بهسبب دستیابی به مطلوب خویش از خوشیها و محافظت شدن از چیزیکه از آن میترسیدند رستگار شدهاند.
(۱۹) و به آنها گفته میشود: به پاداش اعمال خوبتان در دنیا، از آنچه که نفستان میخواهد گوارا بخورید، و از هیچ آسیب و آزاری بر اثر آنچه میخورید یا مینوشید نترسید.
(۲۰) بر تختهایی آراسته که در کنار هم به ردیف قرار گرفتهاند تکیه زدهاند، و زنانی سفید و درشتچشم را به ازدواج آنها درآوردهایم.
(۲۱) و کسانیکه ایمان آوردهاند و فرزندانشان در ایمان از آنها پیروی کردهاند، فرزندانشان را به آنها ملحق میکنیم تا چشمانشان به آنها روشن گردد، هر چند اعمالشان را کسب نکرده باشند، و ذرهای از پاداش اعمالشان نمیکاهیم، هر انسانی در گرو عمل بدی است که مرتکب شده و ذرهای از اعمالش را دیگری به جای او به دوش نمیکشد.
(۲۲) و این بهشتیان را با میوههای گوناگون، و به هر نوع گوشتی که بخواهند کمک میکنیم.
(۲۳) در بهشت جامی را از یکدیگر میگیرند که نوشیدن آن مانند آنچه در دنیا منجر به سخن باطل و گناه بهسبب مستی میشد را در پی ندارد.
(۲۴) و پسرانی که برای خدمت آنها مطیع شدهاند بر گِردشان میگردند که در درخشندگی و سفیدی پوستشان گویی مروارید حفاظتشده در صدفهایشان هستند.
(۲۵) و برخی از بهشتیان به برخی دیگر روی میآورند، و از حال یکدیگر در دنیا میپرسند.
(۲۶) آنگاه به آنها پاسخ میدهند: بهراستیکه ما در دنیا میان خانوادۀ خویش از عذاب الله میترسیدیم.
(۲۷) پس الله با هدایت به اسلام بر ما منت بخشید، و ما را از عذاب بینهایت سوزان نجات داد.
(۲۸) بهراستیکه ما در زندگی دنیای خویش او را عبادت میکردیم، و از او میخواستیم که ما را در برابر آتش جهنم محافظت کند، و به تحقیق که او در وعدۀ خویش بر بندگانش نیکوکار و راستگو، و نسبت به آنها بسیار مهربان است، و از نیکی و رحمت او تعالی این است که ما را به ایمان هدایت کرد، و وارد بهشت کرد، و از جهنم دور کرد.
(۲۹) پس –ای رسول- با قرآن اندرز بده؛ زیرا تو بهسبب ایمان و عقلی که الله به تو ارزانی داشته است نه کاهنی پریخوان که با جنها در ارتباط باشی هستی، و نه دیوانهای هستی.
(۳۰) یا این تکذیب کنندگان میگویند: محمد رسولی نیست، بلکه شاعری است که انتظار میبریم مرگ او را برباید، تا از او راحت شویم.
(۳۱) - ای رسول- به آنها بگو: مرگم را انتظار برید، من نیز عذابی را انتظار میکشم که بهسبب اینکه مرا تکذیب کردید به شما میرسد.
برخی فواید آیات:
• بههمرساندن پدران و پسران در بهشت در یک منزل هر چند عمل برخی از آنها کمتر باشد برای گرامی داشتن همگی آنها است تا شادی کامل گردد.
• نوشیدن خمر آخرت هیچ امر ناگواری در پی ندارد.
• هرکس در دنیا از پروردگارش بترسد الله او را در آخرت ایمن میگرداند.
﴿أَمۡ تَأۡمُرُهُمۡ أَحۡلَٰمُهُم بِهَٰذَآۚ أَمۡ هُمۡ قَوۡمٞ طَاغُونَ٣٢ أَمۡ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُۥۚ بَل لَّا يُؤۡمِنُونَ٣٣ فَلۡيَأۡتُواْ بِحَدِيثٖ مِّثۡلِهِۦٓ إِن كَانُواْ صَٰدِقِينَ٣٤ أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ٣٥ أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ٣٦ أَمۡ عِندَهُمۡ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمۡ هُمُ ٱلۡمُصَۜيۡطِرُونَ٣٧ أَمۡ لَهُمۡ سُلَّمٞ يَسۡتَمِعُونَ فِيهِۖ فَلۡيَأۡتِ مُسۡتَمِعُهُم بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ٣٨ أَمۡ لَهُ ٱلۡبَنَٰتُ وَلَكُمُ ٱلۡبَنُونَ٣٩ أَمۡ تَسَۡٔلُهُمۡ أَجۡرٗا فَهُم مِّن مَّغۡرَمٖ مُّثۡقَلُونَ٤٠ أَمۡ عِندَهُمُ ٱلۡغَيۡبُ فَهُمۡ يَكۡتُبُونَ٤١ أَمۡ يُرِيدُونَ كَيۡدٗاۖ فَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ هُمُ ٱلۡمَكِيدُونَ٤٢ أَمۡ لَهُمۡ إِلَٰهٌ غَيۡرُ ٱللَّهِۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٤٣ وَإِن يَرَوۡاْ كِسۡفٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ سَاقِطٗا يَقُولُواْ سَحَابٞ مَّرۡكُومٞ٤٤ فَذَرۡهُمۡ حَتَّىٰ يُلَٰقُواْ يَوۡمَهُمُ ٱلَّذِي فِيهِ يُصۡعَقُونَ٤٥ يَوۡمَ لَا يُغۡنِي عَنۡهُمۡ كَيۡدُهُمۡ شَيۡٔٗا وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٤٦ وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ عَذَابٗا دُونَ ذَٰلِكَ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٤٧ وَٱصۡبِرۡ لِحُكۡمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعۡيُنِنَاۖ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ٤٨ وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَسَبِّحۡهُ وَإِدۡبَٰرَ ٱلنُّجُومِ٤٩ ﴾ [الطور: ۳۲-۴۹]
(۳۲) بلکه آیا عقلهایشان آنها را به این سخنشان امر میکند: او کاهن و دیوانهای است؟! که آنچه را با یکدیگر جمع نمیشوند در یک شخص جمع میکنند، بلکه آنها مردمی متجاوز از حدود هستند، که نه به شرع رجوع میکنند و نه به عقل.
(۳۳) یا میگویند: محمد این قرآن را ساخته است، و به او وحی نشده است؟! آن را نساخته است، بلکه آنها از ایمان به آن سر باز میزنند، و میگویند: آن را ساخته است.
(۳۴) پس اگر در این ادعایتان که او قرآن را ساخته است راستگو هستید سخنی هر چند ساختگی مانند آن بیاورید.
(۳۵) آیا بدون آفریدگار که آنها را بیافریند آفریده شدهاند؟! یا آنها خود آفریدگار خویش هستند؟! نه وجود مخلوق بدون خالق ممکن است، و نه وجود مخلوقی که خلق میکند. پس چرا آفریدگارشان را عبادت نمیکنند؟!
(۳۶) آیا آسمانها و زمین را آنها آفریدهاند؟! بلکه یقین ندارند که الله همان آفریدگارشان است؛ زیرا اگر بر این امر یقین داشتند بهطور قطع او را یگانه برمیشمردند، و به رسولانش ایمان میآوردند.
(۳۷) آیا گنجینههای پروردگارت نزد آنها است. چه رزق و روزی که آن را به هرکس بخواهند میبخشند، و چه نبوت که آن را به هرکس بخواهند عطا میکنند و از هرکس بخواهند بازمیدارند؟! آیا آنها بر حسب ارادهشان مسلط و متصرف هستند؟!
(۳۸) آیا آنها نردبانی دارند که با آن بهسوی آسمان بالا میروند و در آن به وحی الله که وحی میکند آنها برحق هستند گوش فرامیدهند؟! پس هر یک از آنها به آن وحی گوش داده است باید حجتی روشن بیاورد که شما را در این امر که ادعا میکنید برحق هستید تصدیق کند.
(۳۹) آیا دختران که آنها را نمیپسندید برای او سبحانه، و پسران که آنها را میپسندید برای شما است؟!
(۴۰) - ای رسول- آیا در قبال آنچه از جانب پروردگارت بر آنها ابلاغ میکنی مزدی از آنها میخواهی؟ که بهسبب این امر به حمل باری خارج از توانشان مکلف هستند.
(۴۱) یا علم غیب دارند و برای مردم آنچه را از غیبیات باخبر میشوند مینویسند و آنها را از هرچه از آن بخواهند باخبر میسازند.
(۴۲) یا این تکذیب کنندگان میخواهند به تو و دینت نیرنگ بزنند؟! پس به الله اعتماد کن؛ زیرا کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدهاند خودشان به نیرنگ گرفتار میشوند، نه تو.
(۴۳) آیا آنها معبود برحقی جز الله دارند؟! الله از شریکی که به او نسبت میدهند منزه و پاک است. تمام مواردی که بیان شد هرگز نبوده، و در هیچ حالتی قابل تصور نیست.
(۴۴) و اگر پارهای از آسمان ببینند در مورد آن میگویند: طبق معمول این ابری متراکم است، در نتیجه از آن اندرز نمیگیرند، و ایمان نمیآورند.
(۴۵) پس –ای رسول- آنها را در دشمنی و تکذیبشان واگذار تا روزیکه در آن عذاب میشوند، یعنی روز قیامت را ملاقات کنند.
(۴۶) روزیکه نیرنگشان هیچچیز نه کم نه زیاد آنها را بینیاز نمیسازد، و برای نجاتیافتن از عذاب یاری نمیشوند.
(۴۷) و بهراستی برای کسانیکه با شرک و گناهان بر خودشان ستم کردهاند عذابی پیش از عذاب آخرت؛ با قتل و اسارت در دنیا، و عذاب قبر در برزخ است. اما بیشتر آنها این امر را نمیدانند، به همین سبب بر کفرشان باقی میمانند.
الله پس از بیان بطلان آنچه مشرکان بر آن هستند به رسولش فرمان داد که به آنها اهمیت ندهد، و در برابر تکذیبشان صبر کند:
(۴۸) و - ای رسول- در برابر حکم پروردگارت و حکمتهای شرعی آن شکیبایی کن، که تو در دیدگاه و حمایت ما هستی، و به ستایش پروردگارت آنگاه که از خواب برمیخیزی تسبیح بگو.
(۴۹) و بخشی از شب، پروردگارت را تسبیح بگو، و برایش نماز بگزار، و نماز فجر را هنگامی برپادار که ستارگان با غروب خویش بهسبب روشنایی روز، پشت میکنند.
برخی فواید آیات:
• طغیان یکی از اسباب گمراهی است.
• اهمیت جدال عقلی در اثبات حقایق دین.
• ثبوت عذاب برزخ.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلنَّجۡمِ إِذَا هَوَىٰ١ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمۡ وَمَا غَوَىٰ٢ وَمَا يَنطِقُ عَنِ ٱلۡهَوَىٰٓ٣ إِنۡ هُوَ إِلَّا وَحۡيٞ يُوحَىٰ٤ عَلَّمَهُۥ شَدِيدُ ٱلۡقُوَىٰ٥ ذُو مِرَّةٖ فَٱسۡتَوَىٰ٦ وَهُوَ بِٱلۡأُفُقِ ٱلۡأَعۡلَىٰ٧ ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّىٰ٨ فَكَانَ قَابَ قَوۡسَيۡنِ أَوۡ أَدۡنَىٰ٩ فَأَوۡحَىٰٓ إِلَىٰ عَبۡدِهِۦ مَآ أَوۡحَىٰ١٠ مَا كَذَبَ ٱلۡفُؤَادُ مَا رَأَىٰٓ١١ أَفَتُمَٰرُونَهُۥ عَلَىٰ مَا يَرَىٰ١٢ وَلَقَدۡ رَءَاهُ نَزۡلَةً أُخۡرَىٰ١٣ عِندَ سِدۡرَةِ ٱلۡمُنتَهَىٰ١٤ عِندَهَا جَنَّةُ ٱلۡمَأۡوَىٰٓ١٥ إِذۡ يَغۡشَى ٱلسِّدۡرَةَ مَا يَغۡشَىٰ١٦ مَا زَاغَ ٱلۡبَصَرُ وَمَا طَغَىٰ١٧ لَقَدۡ رَأَىٰ مِنۡ ءَايَٰتِ رَبِّهِ ٱلۡكُبۡرَىٰٓ١٨ أَفَرَءَيۡتُمُ ٱللَّٰتَ وَٱلۡعُزَّىٰ١٩ وَمَنَوٰةَ ٱلثَّالِثَةَ ٱلۡأُخۡرَىٰٓ٢٠ أَلَكُمُ ٱلذَّكَرُ وَلَهُ ٱلۡأُنثَىٰ٢١ تِلۡكَ إِذٗا قِسۡمَةٞ ضِيزَىٰٓ٢٢ إِنۡ هِيَ إِلَّآ أَسۡمَآءٞ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٍۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَمَا تَهۡوَى ٱلۡأَنفُسُۖ وَلَقَدۡ جَآءَهُم مِّن رَّبِّهِمُ ٱلۡهُدَىٰٓ٢٣ أَمۡ لِلۡإِنسَٰنِ مَا تَمَنَّىٰ٢٤ فَلِلَّهِ ٱلۡأٓخِرَةُ وَٱلۡأُولَىٰ٢٥ ۞وَكَم مِّن مَّلَكٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ لَا تُغۡنِي شَفَٰعَتُهُمۡ شَيًۡٔا إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ أَن يَأۡذَنَ ٱللَّهُ لِمَن يَشَآءُ وَيَرۡضَىٰٓ٢٦ ﴾ [النجم: ۱-۲۶]
برخی مقاصد سوره:
بیان راستی وحی و بزرگی منبع آن، برای اثبات عقیدۀ توحید، و ابطال عقیدۀ شرک.
تفسیر:
(۱) الله سبحانه به ستاره، آنگاه که فرود آید سوگند یاد فرمود.
(۲) که محمد رسولالله ج از راه هدایت منحرف نشده، و نادان نگشته است، بلکه عاقل و دانا است.
(۳) و از سر هوس به این قرآن سخن نمیگوید.
(۴) این قرآن جز وحیی که الله آن را از طریق جبرئیل ÷ به او وحی میکند نیست.
(۵) فرشتهای بسیار نیرومند یعنی جبرئیل ÷ آن را به او آموخت.
(۶) و جبرئیل ÷ ظاهری زیبا دارد، و بر ظاهری که الله او را بر آن آفریده است آشکارا در برابر پیامبر ج ایستاد.
(۷) درحالیکه جبرئیل ÷ در افق برتر آسمان بود.
(۸) آنگاه جبرئیل ÷ به پیامبر ج نزدیک، و نزدیکتر شد.
(۹) تا جاییکه نزدیکی او به پیامبر ج به اندازۀ دو کمان یا کمتر رسید.
(۱۰) آنگاه جبرئیل ÷ آنچه را باید وحی میکرد به بندۀ الله محمد ج وحی کرد.
(۱۱) قلب محمد ج آنچه را که چشمش دید تکذیب نکرد.
(۱۲) پس –ای مشرکان- آیا در آنچه الله در شبی که او را حرکت داد با او مجادله میکنید؟!
(۱۳) و بهتحقیقکه محمد ج جبرئیل ÷ را بر صورتش باری دیگر در شبی که حرکت داده شد (شب اسراء) دیده است.
(۱۴) کنار سدره المنتهی که درختی بسیار بزرگ در آسمان هفتم است.
(۱۵) جنةالمأوی در کنار این درخت است.
(۱۶) آنگاه که چیزهای زیادی سدره را پوشانده بود، که فقط الله از کُنه آن آگاه است.
(۱۷) چشم پیامبر ج به راست و چپ منحرف نشد، و از حدی که برایش مشخص شده بود نگذشت.
(۱۸) بهتحقیقکه محمد ج در شبی که به معراج برده شد برخی آیات بزرگ پروردگارش که بر قدرت او تعالی دلالت دارند را دید، یعنی بهشت، جهنم، و غیر این دو را دید.
(۱۹) پس - ای مشرکان- به من خبر دهید این نمادهایی را که به جای الله عبادت میکنید: لات و عزی.
(۲۰) و منات، سومین نماد دیگرتان؛ به من خبر دهید که آیا مالک نفع یا زیانی برایتان هستند؟!
(۲۱) - ای مشرکان- آیا پسر که آن را میپسندید برای شماست، و دختر که آن را نمیپسندید برای او سبحانه است؟!
(۲۲) این تقسیم که از سر هوس آن را انجام دادید تقسیمی ستمکارانه است.
(۲۳) این نمادها جز نامهایی بدون معنا نیستند، که هیچ سهمی در صفات الوهیت ندارند، و شما و پدرانتان از جانب خویش آنها را نامگذاری کردهاید، و الله هیچ برهانی بر آنها نفرستاده است، مشرکان در اعتقاد خویش پیروی نمیکنند مگر از ظن و آنچه نفسشان میخواهد و شیطان در دلهایشان آراسته است. و به تحقیق که هدایت از جانب پروردگارشان بر زبان پیامبر او برایشان آمده است، اما به آن راه نیافتند.
(۲۴) آیا انسان آنچه را از شفاعت نمادها نزد الله آرزو کند دارد؟!
(۲۵) خیر، آنچه آرزو کند برایش نیست، زیرا آخرت و دنیا فقط برای الله است، که از این دو آنچه را بخواهد عطا میکند و آنچه بخواهد را بازمیدارد.
(۲۶) و چه بسیار فرشتگانی که در آسمانها هستند و شفاعتشان ذرهای بینیاز نمیسازد اگر بخواهند برای کسی شفاعت کنند مگر پس از اینکه الله به هر یک از آنها که بخواهد اجازۀ شفاعت دهد، و از کسیکه برایش شفاعت میشود راضی باشد. پس الله برای کسیکه شریکی برای او تعالی قرار داده اجازه نمیدهد که شفاعت کند، و هرگز از شفاعتشدهای که او را به جای الله عبادت میکند راضی نخواهد شد.
برخی فواید آیات:
• کمال ادب پیامبر ج چون با وجود اینکه در آسمان هفتم بود چشمش را منحرف نکرد.
• نادانی مشرکان چون چیزی را که زیان و منفعت نمیرساند عبادت کردند، و آنچه را نمیپسندیدند به الله نسبت دادند، و آنچه را میپسندیدند برای خودشان برگزیدند.
• شفاعت واقع نمیشود مگر به دو شرط: اذن به شفاعت کننده، و رضایت از کسیکه برایش شفاعت میشود.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ لَيُسَمُّونَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ تَسۡمِيَةَ ٱلۡأُنثَىٰ٢٧ وَمَا لَهُم بِهِۦ مِنۡ عِلۡمٍۖ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّۖ وَإِنَّ ٱلظَّنَّ لَا يُغۡنِي مِنَ ٱلۡحَقِّ شَيۡٔٗا٢٨ فَأَعۡرِضۡ عَن مَّن تَوَلَّىٰ عَن ذِكۡرِنَا وَلَمۡ يُرِدۡ إِلَّا ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا٢٩ ذَٰلِكَ مَبۡلَغُهُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِمَنِ ٱهۡتَدَىٰ٣٠ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ لِيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ أَسَٰٓـُٔواْ بِمَا عَمِلُواْ وَيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ بِٱلۡحُسۡنَى٣١ ٱلَّذِينَ يَجۡتَنِبُونَ كَبَٰٓئِرَ ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡفَوَٰحِشَ إِلَّا ٱللَّمَمَۚ إِنَّ رَبَّكَ وَٰسِعُ ٱلۡمَغۡفِرَةِۚ هُوَ أَعۡلَمُ بِكُمۡ إِذۡ أَنشَأَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ وَإِذۡ أَنتُمۡ أَجِنَّةٞ فِي بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡۖ فَلَا تُزَكُّوٓاْ أَنفُسَكُمۡۖ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَنِ ٱتَّقَىٰٓ٣٢ أَفَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي تَوَلَّىٰ٣٣ وَأَعۡطَىٰ قَلِيلٗا وَأَكۡدَىٰٓ٣٤ أَعِندَهُۥ عِلۡمُ ٱلۡغَيۡبِ فَهُوَ يَرَىٰٓ٣٥ أَمۡ لَمۡ يُنَبَّأۡ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَىٰ٣٦ وَإِبۡرَٰهِيمَ ٱلَّذِي وَفَّىٰٓ٣٧ أَلَّا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰ٣٨ وَأَن لَّيۡسَ لِلۡإِنسَٰنِ إِلَّا مَا سَعَىٰ٣٩ وَأَنَّ سَعۡيَهُۥ سَوۡفَ يُرَىٰ٤٠ ثُمَّ يُجۡزَىٰهُ ٱلۡجَزَآءَ ٱلۡأَوۡفَىٰ٤١ وَأَنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ ٱلۡمُنتَهَىٰ٤٢ وَأَنَّهُۥ هُوَ أَضۡحَكَ وَأَبۡكَىٰ٤٣ وَأَنَّهُۥ هُوَ أَمَاتَ وَأَحۡيَا٤٤ ﴾ [النجم: ۲۷-۴۴]
(۲۷) کسانیکه به رستاخیز در سرای آخرت ایمان ندارند بهطور قطع فرشتگان ‡ را به اعتقاد اینکه آنها دختران الله هستند به نامهای زنان نامگذاری میکنند، الله از این سخنشان بسیار برتر است.
(۲۸) و در نامگذاری فرشتگان ‡ به نامهای زنان، هیچ دانشی ندارند که به آن استناد کنند، و در این امر جز از افترا بستن و گمان پیروی نمیکنند، و بهراستیکه گمان ذرهای از حق بینیاز نمیسازد تا به جای آن بنشیند.
(۲۹) پس - ای رسول- از کسیکه به یاد الله پشت کرده و اهمیتی به آن نمیدهد، و جز زندگی دنیا نمیخواهد روی بگردان؛ زیرا او برای آخرت خویش عمل نمیکند؛ چون به آن ایمان ندارد.
(۳۰) این سخن - یعنی نامیدن فرشتگان ‡ به نام زنان- که مشرکان آن را میگویند همان حد علمی آنها است که به آن میرسند؛ چون آنها نادان هستند، و به یقین نرسیدهاند، - ای رسول- همانا پروردگار تو به کسیکه از راه حق منحرف شده، و به کسیکه به راه حق هدایت یافته است آگاهتر است، و ذرهای از این امر بر او پوشیده نمیماند.
(۳۱) و فرمانروایی و آفرینش و تدبیر تمام آنچه در آسمانها و در زمین است فقط از آنِ الله است، تا کسانی را که اعمال بد در دنیا مرتکب شدهاند به عذابی که سزاوارش هستند مجازات کند، و مؤمنان را که اعمال نیک انجام دادهاند به بهشت پاداش دهد.
(۳۲) همان کسانیکه از گناهان کبیره، و معصیتهای زشت جز گناهان صغیره دوری میکنند، که گناهان صغیره با ترک گناهان کبیره، و افزودن بر طاعات بخشیده میشوند. - ای رسول- بهراستیکه پروردگار تو دارای آمرزش گسترده است، که گناهانِ بندگانش را آنگاه که از آنها توبه کنند میبخشد. او سبحانه به احوال و امور شما آگاهتر است آنگاه که پدرتان آدم ÷ را از خاک آفرید، و آنگاه که باری در شکمهای مادرانتان بودید و مرحله به مرحله آفریده میشدید، ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند. پس خودتان را با توصیف به پرهیزگاری نستایید؛ زیرا او سبحانه نسبت به کسیکه با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهیاش تقوای او را پیشه کرده است داناتر است.
(۳۳) پس آیا زشتی حال کسیکه بعد از اینکه اسلام به او نزدیک شد از آن روی گرداند دیدی.
(۳۴) و اندکی از مال بخشید سپس خودداری کرد؛ زیرا بُخل، خلق و خوی او است، و با این وجود خودش را پاک میشمارد.
(۳۵) آیا علم غیب نزد او است که غیب را میبیند و به آن سخن میگوید؟!
(۳۶) یا اینکه بر الله دروغ میبندد؟! یا این افترا زننده بر الله به آنچه در صحیفههای نخستین که الله آنها را بر موسی ÷ نازل کرده خبر نیافته است؟
(۳۷) و صحیفههای ابراهیم ÷ که تمام آنچه را که پروردگارش او را به آن مکلف کرد برپا داشت و کامل کرد.
(۳۸) که هیچ انسانی گناه دیگری را برنمیدارد.
(۳۹) و اینکه برای انسان جز پاداشی عمل خودش که آن را انجام داده نیست.
(۴۰) و اینکه عملش در روز قیامت آشکارا دیده خواهد شد.
(۴۱) آنگاه جزای عملش به صورت کامل و بدون کاستی به او داده میشود.
(۴۲) و اینکه - ای رسول- محل بازگشت و مقصد بندگان پس از مرگشان بهسوی پروردگارت است.
(۴۳) و او ذاتی است که هرکس را بخواهد شاد میگرداند و میخنداند، و هرکس را بخواهد غمگین میسازد و میگریاند.
(۴۴) و او ذاتی است که زندگان را در دنیا میمیراند، و مردگان را با رستاخیز زنده میگرداند.
برخی فواید آیات:
• تقسیمبندی گناهان به گناهان کبیره و صغیره.
• خطر زیاد دروغ گفتن از جانب الله بدون هیچ دانشی.
• نهی از تزکیۀ نفس.
﴿وَأَنَّهُۥ خَلَقَ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰ٤٥ مِن نُّطۡفَةٍ إِذَا تُمۡنَىٰ٤٦ وَأَنَّ عَلَيۡهِ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأُخۡرَىٰ٤٧ وَأَنَّهُۥ هُوَ أَغۡنَىٰ وَأَقۡنَىٰ٤٨ وَأَنَّهُۥ هُوَ رَبُّ ٱلشِّعۡرَىٰ٤٩ وَأَنَّهُۥٓ أَهۡلَكَ عَادًا ٱلۡأُولَىٰ٥٠ وَثَمُودَاْ فَمَآ أَبۡقَىٰ٥١ وَقَوۡمَ نُوحٖ مِّن قَبۡلُۖ إِنَّهُمۡ كَانُواْ هُمۡ أَظۡلَمَ وَأَطۡغَىٰ٥٢ وَٱلۡمُؤۡتَفِكَةَ أَهۡوَىٰ٥٣ فَغَشَّىٰهَا مَا غَشَّىٰ٥٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكَ تَتَمَارَىٰ٥٥ هَٰذَا نَذِيرٞ مِّنَ ٱلنُّذُرِ ٱلۡأُولَىٰٓ٥٦ أَزِفَتِ ٱلۡأٓزِفَةُ٥٧ لَيۡسَ لَهَا مِن دُونِ ٱللَّهِ كَاشِفَةٌ٥٨ أَفَمِنۡ هَٰذَا ٱلۡحَدِيثِ تَعۡجَبُونَ٥٩ وَتَضۡحَكُونَ وَلَا تَبۡكُونَ٦٠ وَأَنتُمۡ سَٰمِدُونَ٦١ فَٱسۡجُدُواْۤ لِلَّهِۤ وَٱعۡبُدُواْ۩٦٢ ﴾ [النجم: ۴۵-۶۲]
(۴۵) و اینکه او تعالی دو گونه: نر و ماده را آفرید.
(۴۶) از نطفهای آنگاه که در رحم قرار میگیرد.
(۴۷) و اینکه بازگرداندنِ آفرینشِ این دو پس از مرگشان برای رستاخیز برعهدۀ او است.
(۴۸) و او ذاتی است که هر یک از بندگانش را که خواست با تملیک مال بینیاز ساخت، و از مال، آنچه را که مردم آن را پسانداز میکنند بخشید.
(۴۹) اینکه او همان پروردگار ستارۀ شِعری است که برخی مشرکان آن را همراه الله عبادت میکنند.
(۵۰) و او ذاتی است که عادیان نخستین را نابود کرد؛ یعنی قوم هود آنگاه که بر کفرشان پافشاری کردند.
(۵۱) و ثمودیان قوم صالح را نابود کرد؛ بهگونهای که حتی یکی از آنها را باقی نگذاشت.
(۵۲) و پیش از عاد و ثمود قوم نوح را نابود کرد. بهراستیکه قوم نوح از عاد و ثمود ستمکارتر و سرکشتر بودند؛ چون نوح ÷ نهصد و پنجاه سال درحالیکه آنها را به توحید الله فرامیخواند در میانشان ماند، اما دعوتش را نپذیرفتند.
(۵۳) و شهرهای قوم لوط را به آسمان بالا برد، و زیر و رو کرد، سپس آنها را بر زمین فرو افکند.
(۵۴) و پس از بالا بردن آنها به آسمان و فرو افکندنشان بر زمین، آنچه را میبایست آنها را از سنگها پوشاند و بر آن کوبید.
(۵۵) پس ای انسان، به کدامیک از آیات پروردگارت که بر قدرت او دلالت دارند جدال میکنی و از آن پند نمیگیری؟!
(۵۶) این رسول فرستاده شده بهسوی شما از جنس رسولان نخستین است.
(۵۷) قیامت بسیار نزدیک شده است.
(۵۸) جز الله هیچ بازدارندهای ندارد که آن را بازگرداند، و جز الله هیچکس نیست که بر آن اطلاع یابد.
(۵۹) پس آیا از این قرآن که بر شما خوانده میشود تعجب میکنید که از جانب الله باشد؟!
(۶۰) و از روی تمسخر بر آن میخندید، و هنگام شنیدن اندرزهایش نمیگِریید؟!
(۶۱) درحالیکه از آن غافل هستید، و به آن اهمیت نمیدهید؟!
(۶۲) پس فقط برای الله سجده کنید، و عبادت را برای او خالص گردانید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱقۡتَرَبَتِ ٱلسَّاعَةُ وَٱنشَقَّ ٱلۡقَمَرُ١ وَإِن يَرَوۡاْ ءَايَةٗ يُعۡرِضُواْ وَيَقُولُواْ سِحۡرٞ مُّسۡتَمِرّٞ٢ وَكَذَّبُواْ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَهۡوَآءَهُمۡۚ وَكُلُّ أَمۡرٖ مُّسۡتَقِرّٞ٣ وَلَقَدۡ جَآءَهُم مِّنَ ٱلۡأَنۢبَآءِ مَا فِيهِ مُزۡدَجَرٌ٤ حِكۡمَةُۢ بَٰلِغَةٞۖ فَمَا تُغۡنِ ٱلنُّذُرُ٥ فَتَوَلَّ عَنۡهُمۡۘ يَوۡمَ يَدۡعُ ٱلدَّاعِ إِلَىٰ شَيۡءٖ نُّكُرٍ٦ ﴾ [القمر: ۱-۶]
برخی مقاصد سوره:
یادآوری آیات و انذارها، وبیان مقصد تکذیب کنندگان آنها؛ به همین منظور آیۀ ﴿وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ ﴾«و یقیناً ما قرآن را برای تذکر آسان نمودیم، پس آیا کسی هست که متذکر شود؟!»در سوره تکرار شده است.
تفسیر:
(۱) آمدن قیامت نزدیک شد، و ماه در عهد پیامبر ج شکافت. شکافته شدن ماه از آیات حسی پیامبر ج بود.
(۲)و اگر مشرکان دلیل و برهانی بر راستگویی پیامبر ج ببینند از پذیرش آن روی میگردانند، و میگویند: دلایل و براهینی که مشاهده کردیم سحری باطل است.
(۳) و آنچه از حقیقت نزدشان آمد را تکذیب کردند، و در تکذیب از هوسهایشان پیروی کردند، و هر امری - خیر باشد یا شر- در روز قیامت بر مستحق خویش واقع میشود.
(۴) و بهتحقیق از اخبار امتهایی که الله آنها را بهسبب کفر و ستمشان نابود کرد آنچه برای بازداشتن آنها از کفر و ستمشان کافی است به آنها رسیده است.
(۵) و آنچه برایشان آمد حکمتی کامل است تا حجت بر آنها اقامه شود، اما انذارها به مردمیکه نه به الله و نه به روز قیامت ایمان دارند، سود نمیرساند.
(۶) پس - ای رسول- حال که هدایت نشدند آنها را رها کن و از آنها روی گردان؛ در انتظار روزیکه فرشتۀ موظف به دمیدن در صور بهسوی امری هولناک که مخلوقات از پیش مانند آن را نشناختهاند فرا میخواند.
برخی فواید آیات:
• عدم تأثیرپذیری از قرآن، یک هشدار فاجعهآمیز است.
• خطر پیروی از هوس بر نفس در دنیا و آخرت.
• عدم پندپذیری از نابودی امتها، یکی از صفات کافران است.
﴿خُشَّعًا أَبۡصَٰرُهُمۡ يَخۡرُجُونَ مِنَ ٱلۡأَجۡدَاثِ كَأَنَّهُمۡ جَرَادٞ مُّنتَشِرٞ٧ مُّهۡطِعِينَ إِلَى ٱلدَّاعِۖ يَقُولُ ٱلۡكَٰفِرُونَ هَٰذَا يَوۡمٌ عَسِرٞ٨ ۞كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ فَكَذَّبُواْ عَبۡدَنَا وَقَالُواْ مَجۡنُونٞ وَٱزۡدُجِرَ٩ فَدَعَا رَبَّهُۥٓ أَنِّي مَغۡلُوبٞ فَٱنتَصِرۡ١٠ فَفَتَحۡنَآ أَبۡوَٰبَ ٱلسَّمَآءِ بِمَآءٖ مُّنۡهَمِرٖ١١ وَفَجَّرۡنَا ٱلۡأَرۡضَ عُيُونٗا فَٱلۡتَقَى ٱلۡمَآءُ عَلَىٰٓ أَمۡرٖ قَدۡ قُدِرَ١٢ وَحَمَلۡنَٰهُ عَلَىٰ ذَاتِ أَلۡوَٰحٖ وَدُسُرٖ١٣ تَجۡرِي بِأَعۡيُنِنَا جَزَآءٗ لِّمَن كَانَ كُفِرَ١٤ وَلَقَد تَّرَكۡنَٰهَآ ءَايَةٗ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ١٥ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ١٦ وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ١٧ كَذَّبَتۡ عَادٞ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ١٨ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِيحٗا صَرۡصَرٗا فِي يَوۡمِ نَحۡسٖ مُّسۡتَمِرّٖ١٩ تَنزِعُ ٱلنَّاسَ كَأَنَّهُمۡ أَعۡجَازُ نَخۡلٖ مُّنقَعِرٖ٢٠ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ٢١ وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ٢٢ كَذَّبَتۡ ثَمُودُ بِٱلنُّذُرِ٢٣ فَقَالُوٓاْ أَبَشَرٗا مِّنَّا وَٰحِدٗا نَّتَّبِعُهُۥٓ إِنَّآ إِذٗا لَّفِي ضَلَٰلٖ وَسُعُرٍ٢٤ أَءُلۡقِيَ ٱلذِّكۡرُ عَلَيۡهِ مِنۢ بَيۡنِنَا بَلۡ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٞ٢٥ سَيَعۡلَمُونَ غَدٗا مَّنِ ٱلۡكَذَّابُ ٱلۡأَشِرُ٢٦ إِنَّا مُرۡسِلُواْ ٱلنَّاقَةِ فِتۡنَةٗ لَّهُمۡ فَٱرۡتَقِبۡهُمۡ وَٱصۡطَبِرۡ٢٧ ﴾ [القمر: ۷-۲۷]
(۷) درحالیکه چشمانشان خوار و ذلیل است، از قبرهایشان خارج میشوند گویی در دویدن بهسوی جایگاه حسابرسی ملخهایی پراکنده هستند.
(۸) نزد داعی بهسوی آن جایگاه میشتابند، کافران میگویند: امروز بهسبب سختی و ترسهایی که دارد روزی دشوار است.
الله پس از بیان رویگردانی کافران از دعوت رسولمانع، بهخاطر تسکین او برایش خبر داد که امتهای پیشین نیز رسولانشان را تکذیب کردند، و فرمود:
(۹) - ای رسول- پیش از این تکذیب کنندگانِ دعوت تو، قوم نوح تکذیب کردند، یعنی بندۀ ما نوح ÷ را آنگاه که او را بهسوی آنها فرستادیم تکذیب کردند، و در مورد او گفتند: دیوانهای است، و چون از دعوت آنها دست نکشید با انواع ناسزاگویی و دشنام و تهدید او را از خود راندند.
(۱۰) پس نوح ÷ اینگونه پروردگارش را خواند: بهراستیکه قومم بر من چیره شدند، و دعوتم را نپذیرفتند، پس با عذابی که بر آنها فرو میفرستی مرا یاری کن.
(۱۱) آنگاه درهای آسمان را به آبی فراوان و پیاپی گشودیم.
(۱۲) و زمین را جوشانیدیم تا به چشمههایی تبدیل شد که آب از آنها میجوشید، آنگاه بر امری از جانب الله که آن را در ازل مقدر کرده بود آب نازل شده از آسمان به آب جوشیده از زمین پیوست، و همگی را غرق کرد جز کسیکه الله او را نجات داد.
(۱۳) و نوح ÷ را بر کشتیای دارای تختهها و میخها سوار کردیم، و او و همراهیانش را از غرق شدن نجات دادیم.
(۱۴) برای یاری نوح ÷ که قومش او را تکذیب کردند، و به آنچه از جانب الله برایشان آورد کفر ورزیدند، این کشتی در امواج متلاطم آب زیر نظر و حفاظت ما حرکت میکرد.
(۱۵) و در حقیقت این کیفر را که آنها را با آن عذاب کردیم، به عنوان پند و اندرزی باقی گذاشتیم. پس آیا پند گیرندهای هست که از آن پند گیرد؟!
(۱۶) پس عذاب من برای تکذیب کنندگان چگونه بود؟! و اِنذارم برای نابود کردن آنها توسط من چگونه بود؟!
(۱۷) و به تحقیق که قرآن را برای یادآور شدن و پند گرفتن آسان کردهایم. پس آیا کسی هست که از پندها و اندرزهای موجود در آن پند بگیرد؟!
(۱۸) عاد پیامبرش هود ÷ را تکذیب کرد. پس - ای اهالی مکه- بیندیشید که عذاب من برای آنها چگونه بود؟! و اِنذار من از عذاب آنها برای دیگران چگونه بود؟!
(۱۹) بهراستیکه ما بادی بسیار سرد در روزی سخت و منحوس که تا ورود آنها به جهنم همراهشان بود بر آنها فرستادیم.
(۲۰) که مردم را از زمین برمیکند، و آنها را بر سرهایشان میافکند گویی تنههای درختان خرمایی هستند که از محل نشاندنشان کنده شده بودند.
(۲۱) پس- ای اهالی مکه- بیندیشید که عذاب من برای آنها چگونه بود؟! و انذار من از عذاب آنها برای دیگران چگونه بود؟!
(۲۲) و به تحقیق که قرآن را برای یادآور شدن و پند گرفتن آسان کردهایم. پس آیا کسی هست که از پندها و اندرزهای موجود در آن پند بگیرد؟!
(۲۳) ثمود آنچه را رسولشان صالح ÷ آنها را با آن اِنذار داد تکذیب کردند.
(۲۴) و از روی انکار گفتند: آیا تنها یک انسان از جنس خودمان را پیروی کنیم؟! اگر در این حالت از او پیروی کنیم بهطور قطع در دوری و انحراف از حق، و در رنج خواهیم بود.
(۲۵) آیا وحی فقط بر او که یک نفر است نازل شده است، و بدون همگی ما فقط به او اختصاص داده شده است؟! نه، بلکه او دروغگویی مغرور است.
(۲۶) در روز قیامت خواهند دانست که دروغگوی مغرور کیست. آیا صالح ÷ است یا آنها ؟
(۲۷) بهراستیکه ما ماده شتر را برای آزمایش آنها از صخره درآوردیم و فرستادیم، پس - ای صالح- منتظر و مراقب باش که چه کاری با آن انجام میدهند، و چه کاری با آنها انجام میشود، و در برابر آزارهایشان شکیبایی کن.
برخی فواید آیات:
• مشروعیت دعاکردن علیه کافرِ اصرارکننده بر کفر.
• نابود کردن تکذیب کنندگان و نجات دادن مؤمنان، سنتی الهی است.
• آسانسازی قرآن برای حفظ و یادآوری و پندگیری.
﴿وَنَبِّئۡهُمۡ أَنَّ ٱلۡمَآءَ قِسۡمَةُۢ بَيۡنَهُمۡۖ كُلُّ شِرۡبٖ مُّحۡتَضَرٞ٢٨ فَنَادَوۡاْ صَاحِبَهُمۡ فَتَعَاطَىٰ فَعَقَرَ٢٩ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ٣٠ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ فَكَانُواْ كَهَشِيمِ ٱلۡمُحۡتَظِرِ٣١ وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ٣٢ كَذَّبَتۡ قَوۡمُ لُوطِۢ بِٱلنُّذُرِ٣٣ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ حَاصِبًا إِلَّآ ءَالَ لُوطٖۖ نَّجَّيۡنَٰهُم بِسَحَرٖ٣٤ نِّعۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَاۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي مَن شَكَرَ٣٥ وَلَقَدۡ أَنذَرَهُم بَطۡشَتَنَا فَتَمَارَوۡاْ بِٱلنُّذُرِ٣٦ وَلَقَدۡ رَٰوَدُوهُ عَن ضَيۡفِهِۦ فَطَمَسۡنَآ أَعۡيُنَهُمۡ فَذُوقُواْ عَذَابِي وَنُذُرِ٣٧ وَلَقَدۡ صَبَّحَهُم بُكۡرَةً عَذَابٞ مُّسۡتَقِرّٞ٣٨ فَذُوقُواْ عَذَابِي وَنُذُرِ٣٩ وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ٤٠ وَلَقَدۡ جَآءَ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ ٱلنُّذُرُ٤١ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذۡنَٰهُمۡ أَخۡذَ عَزِيزٖ مُّقۡتَدِرٍ٤٢ أَكُفَّارُكُمۡ خَيۡرٞ مِّنۡ أُوْلَٰٓئِكُمۡ أَمۡ لَكُم بَرَآءَةٞ فِي ٱلزُّبُرِ٤٣ أَمۡ يَقُولُونَ نَحۡنُ جَمِيعٞ مُّنتَصِرٞ٤٤ سَيُهۡزَمُ ٱلۡجَمۡعُ وَيُوَلُّونَ ٱلدُّبُرَ٤٥ بَلِ ٱلسَّاعَةُ مَوۡعِدُهُمۡ وَٱلسَّاعَةُ أَدۡهَىٰ وَأَمَرُّ٤٦ إِنَّ ٱلۡمُجۡرِمِينَ فِي ضَلَٰلٖ وَسُعُرٖ٤٧ يَوۡمَ يُسۡحَبُونَ فِي ٱلنَّارِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمۡ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ٤٨ إِنَّا كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَٰهُ بِقَدَرٖ٤٩ ﴾ [القمر: ۲۸-۴۹]
(۲۸) و به آنها خبر بده که آب چاهشان میان آنها و این مادهشتر تقسیم شده است؛ روزی برای آن، و روزی برای آنها، در هر سهمی فقط صاحب آن در روزیکه برایش اختصاص داده شده است حضور مییابد.
(۲۹) پس رفیقشان را صدا زدند تا مادهشتر را بکشد، و او برای اجرای فرمان قومش شمشیر را کشید و آن را کُشت.
(۳۰) پس - ای اهالی مکه- بیندیشید که عذاب من برای آنها چگونه بود؟! و انذار من از عذاب آنها برای دیگران چگونه بود؟!
(۳۱) در حقیقت ما یک فریاد بر آنها فرستادیم که آنها را نابود کرد، بهناگاه مانند درخت خشکی شدند که چوپان برای گوسفندان خویش حصاری از آن میسازد.
(۳۲) و به تحقیق که قرآن را برای یادآور شدن و پند گرفتن آسان کردهایم. پس آیا کسی هست که از پندها و اندرزهای موجود در آن پند بگیرد؟!
(۳۳) قوم لوط آنچه را رسولشان لوط ÷ آنها را با آن اِنذار داد تکذیب کردند.
(۳۴) بهراستی ما بادی بر آنها فرستادیم که سنگها را بر آنها میافکند، جز خانوادۀ لوط ÷، که عذاب به آنها نرسید، و آنها را از آن نجات دادیم؛ چون قبل از وقوع عذاب آخر شب آنها را حرکت دادیم.
(۳۵) به احسانی از جانب خویش آنها را از عذاب نجات دادیم، مانند این پاداش که به لوط ÷ دادیم هرکس از الله در قبال نعمتهایش سپاسگزاری کند پاداش میدهیم.
(۳۶) و به تحقیق که لوط ÷ آنها را از عذاب ما ترساند اما در اِنذار او به جدال پرداختند، و او را تکذیب کردند.
(۳۷) و به تحقیق که قوم لوط به قصد انجام فاحشه از او خواستند که آنها را با مهمانانش تنها بگزارد، پس چشمانشان را پوشاندیم که آنها را ندیدند، و به آنها گفتیم: عذاب من، و نتیجۀ انذارم برای شما را بچشید.
(۳۸) و به تحقیق که صبحگاه، عذابی بیوقفه، قوط لوط را فرا گرفت تا اینکه وارد آخرت شدند و عذاب آخرت آنها را فرا گرفت.
(۳۹) و به آنها گفته شد: عذاب من را که آن را بر شما فرو فرستادم، و نتیجۀ انذار لوط ÷ برای شما را بچشید.
(۴۰) و به تحقیق که قرآن را برای یادآور شدن و پند گرفتن آسان کردهایم. پس آیا کسی هست که از پندها و اندرزهای موجود در آن پند بگیرد؟!
(۴۱) و به تحقیق که انذار ما بر زبان موسی ÷ و هارون ÷ به خاندان فرعون رسید.
(۴۲) حجتها و دلایلی را که از جانب ما برایشان آمد تکذیب کردند، پس آنها را به کیفر ذات شکست ناپذیر که هیچکس بر او چیره نمیشود، و ذات بسیار توانایی که از هیچ چیزی ناتوان نیست، آنها را در قبال اینکه این حجتها و دلایل را تکذیب کردند کیفر دادیم.
(۴۳) - ای اهالی مکه- آیا کافران شما از آن کافران مذکور برتر هستند: قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و فرعون و قومش؟! یا اَماننامهای از عذاب الله دارید که کتابهای آسمانی آن را آوردهاند؟!
(۴۴) بلکه آیا این کافران اهل مکه میگویند: ما جمعیتی هستیم که در برابر هرکس بخواهد آسیبی به ما برساند، و اتحاد ما را بر هم زَنَد به یکدیگر یاری میرسانیم؟!
(۴۵) به زودی جمع این کافران در هم خواهد شکست و در برابر مؤمنان پشت خواهند کرد، این امر در روز بدر رخ داد.
(۴۶) بلکه قیامت که آن را تکذیب میکنند همان موعدشان است که در آن عذاب میشوند، و قیامت بزرگتر و سختتر است از عذابی که روز بدر در دنیا با آن روبرو شدند.
(۴۷) بهراستیکه مجرمان بهسبب کفر و گناهان در گمراهی از حق، و عذاب و رنج هستند.
(۴۸) روزیکه بر صورتهایشان در آتش کشیده میشوند، و از روی توبیخ به آنها گفته میشود: عذاب جهنم را بچشید.
(۴۹) بهراستیکه ما هر چیزی را در هستی به تقدیر ازلی، و براساس علم و ارادۀ خویش، و آنچه که آن را در لوح محفوظ نوشتهایم آفریدهایم.
برخی فواید آیات:
• عذاب، هم شخص انجام دهنده جرم را دربرمیگیرد و هم کسانی را که در آن به شخص انجام دهنده جرم یاری میرسانند.
• شکر الله بر نعمتهایش سبب نجات از عذاب است.
• خبردادن قرآن از شکست مشرکان در روز بدر قبل از وقوع آن از جمله اخبار غیبی است که بر راستگویی قرآن دلالت دارند.
• وجوب ایمان به قدر.
﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ كَلَمۡحِۢ بِٱلۡبَصَرِ٥٠ وَلَقَدۡ أَهۡلَكۡنَآ أَشۡيَاعَكُمۡ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ٥١ وَكُلُّ شَيۡءٖ فَعَلُوهُ فِي ٱلزُّبُرِ٥٢ وَكُلُّ صَغِيرٖ وَكَبِيرٖ مُّسۡتَطَرٌ٥٣ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَنَهَرٖ٥٤ فِي مَقۡعَدِ صِدۡقٍ عِندَ مَلِيكٖ مُّقۡتَدِرِۢ٥٥ ﴾ [القمر: ۵۰-۵۵]
(۵۰) و فرمان ما وقتی چیزی را اراده کنیم نیست جز اینکه یک کلمه میگوییم و آن: کُن (باش) است، بهناگاه آنچه که میخواستیم در چشم بههم زدنی، به سرعت موجود میشود.
(۵۱) و به تحقیق که از امتهای گذشته امثال شما در کفر را نابود کردهایم. پس آیا پندگیرندهای هست که از این امر پند بگیرد و از کفرش دست بکشد؟!
(۵۲) و هر چیزیکه بندگان، آن را انجام دادهاند در کتابهایی حفاظتشده که هیچچیز از آنها را از قلم نمیاندازد نوشته شده است.
(۵۳) و تمام اعمال و اقوال کوچک و بزرگ؛ در نامههای اعمال، و در لوح محفوظ مکتوب است، و در قبال آن جزا داده خواهند شد.
(۵۴) بهراستی آنها که بهخاطر پروردگارشان با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش پرهیزکاری نمودهاند، در بهشتهایی که در آن از نعمتها و رفاه برخوردار میشوند، و در رودهایی جاری قرار دارند.
(۵۵) در مجلس راستینی که هیچ لغو و گناهی در آن نیست، نزد پادشاهی که مالک همهچیز است، و ذات توانایی که هیچ کاری او را ناتوان نمیسازد. پس، از نعمتهای جاویدانی که از جانب او به آنها میرسد مپرس.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلرَّحۡمَٰنُ١ عَلَّمَ ٱلۡقُرۡءَانَ٢ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ٣ عَلَّمَهُ ٱلۡبَيَانَ٤ ٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ بِحُسۡبَانٖ٥ وَٱلنَّجۡمُ وَٱلشَّجَرُ يَسۡجُدَانِ٦ وَٱلسَّمَآءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ ٱلۡمِيزَانَ٧ أَلَّا تَطۡغَوۡاْ فِي ٱلۡمِيزَانِ٨ وَأَقِيمُواْ ٱلۡوَزۡنَ بِٱلۡقِسۡطِ وَلَا تُخۡسِرُواْ ٱلۡمِيزَانَ٩ وَٱلۡأَرۡضَ وَضَعَهَا لِلۡأَنَامِ١٠ فِيهَا فَٰكِهَةٞ وَٱلنَّخۡلُ ذَاتُ ٱلۡأَكۡمَامِ١١ وَٱلۡحَبُّ ذُو ٱلۡعَصۡفِ وَٱلرَّيۡحَانُ١٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ١٣ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِن صَلۡصَٰلٖ كَٱلۡفَخَّارِ١٤ وَخَلَقَ ٱلۡجَآنَّ مِن مَّارِجٖ مِّن نَّارٖ١٥ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ١٦ رَبُّ ٱلۡمَشۡرِقَيۡنِ وَرَبُّ ٱلۡمَغۡرِبَيۡنِ١٧ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ١٨ ﴾ [الرحمن: ۱-۱۸]
برخی مقاصد سوره:
اظهار نعمتهای آشکار و آثار رحمت نمایان او تعالی در دنیا و آخرت، برای تشویق به ایمان و برحذر داشتن از ناسپاسی.
تفسیر:
(۱) اللهِ رحمان (دارای رحمت گسترده).
(۲) قرآن را با ساده کردن حفظ آن، وآسانسازی فهم معانیاش به انسان آموخت.
(۳) و انسان را درستاندام، و با تصویری نیکو آفرید.
(۴) به او آموخت که چگونه آنچه را در ضمیر خویش دارد با گفتن و نوشتن بیان کند.
(۵) خورشید و ماه را اندازه کرد؛ که به حساب پایداری حرکت میکنند؛ تا مردم شمار سالها و حساب را بدانند.
(۶) و گیاهان بدون ساقه و درخت، برای الله سبحانه درحالیکه فرمانبر و تسلیم او هستند سجده میکنند.
(۷) و آسمان را سقفی برای زمین بر فراز آن بالا برد، و عدالت را در زمین استوار کرد، و بندگانش را به آن فرمان داد.
(۸) عدالت را استوار کرد تا - ای مردم- ستم روا ندارید و در وزن و پیمانه خیانت نکنید.
(۹) و وزن را میان یکدیگر به انصاف برپا دارید، و هرگاه برای دیگران پیمانه یا وزن میکنید از وزن و پیمانه نکاهید.
(۱۰) و زمین را برای آرام گرفتنِ مخلوقات بر روی آن آماده ساخت.
(۱۱) در آن درختانی است که میوهها ثمر میدهند، و نخلهای دارای غلافهای شکوفه که خرما در آن است.
(۱۲) و در آن دانههایی دارای کاه مانند گندم و جو، و گیاهانی که از بوی آن خود را خوشبو میکنید است.
(۱۳) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۱۴) آدم ÷ را از گِلی خشک که صدایی طنیندار مانند گِل پختهشده از آن شنیده میشود آفرید.
(۱۵) و پدر جنیان را از زبانۀ خالصی از دود آفرید.
(۱۶) پس- ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۱۷) پروردگار دو مشرق و دو مغرب خورشید در زمستان و تابستان.
(۱۸) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
برخی فواید آیات:
• نوشته شدن اعمال کوچک و بزرگ در نامههای اعمال.
• آغازکردن ذات رحمان به بیان نعمتهایش با (یادکردن از) قرآن، بر شرف قرآن و بزرگی منت بخشیدن او بر مردم با آن دلالت دارد.
• جایگاه عدالت در اسلام.
• نعمتهای الله شناخت و سپاسگزاری آنها را از ما میطلبد؛ نه تکذیب و ناسپاسی آنها را.
﴿مَرَجَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ يَلۡتَقِيَانِ١٩ بَيۡنَهُمَا بَرۡزَخٞ لَّا يَبۡغِيَانِ٢٠ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٢١ يَخۡرُجُ مِنۡهُمَا ٱللُّؤۡلُؤُ وَٱلۡمَرۡجَانُ٢٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٢٣ وَلَهُ ٱلۡجَوَارِ ٱلۡمُنشََٔاتُ فِي ٱلۡبَحۡرِ كَٱلۡأَعۡلَٰمِ٢٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٢٥ كُلُّ مَنۡ عَلَيۡهَا فَانٖ٢٦ وَيَبۡقَىٰ وَجۡهُ رَبِّكَ ذُو ٱلۡجَلَٰلِ وَٱلۡإِكۡرَامِ٢٧ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٢٨ يَسَۡٔلُهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ٢٩ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٠ سَنَفۡرُغُ لَكُمۡ أَيُّهَ ٱلثَّقَلَانِ٣١ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٢ يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ إِنِ ٱسۡتَطَعۡتُمۡ أَن تَنفُذُواْ مِنۡ أَقۡطَارِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ فَٱنفُذُواْۚ لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلۡطَٰنٖ٣٣ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٤ يُرۡسَلُ عَلَيۡكُمَا شُوَاظٞ مِّن نَّارٖ وَنُحَاسٞ فَلَا تَنتَصِرَانِ٣٥ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٦ فَإِذَا ٱنشَقَّتِ ٱلسَّمَآءُ فَكَانَتۡ وَرۡدَةٗ كَٱلدِّهَانِ٣٧ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٨ فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يُسَۡٔلُ عَن ذَنۢبِهِۦٓ إِنسٞ وَلَا جَآنّٞ٣٩ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٠ يُعۡرَفُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ بِسِيمَٰهُمۡ فَيُؤۡخَذُ بِٱلنَّوَٰصِي وَٱلۡأَقۡدَامِ٤١ ﴾ [الرحمن: ۱۹-۴۱]
(۱۹) الله دو دریای شور و شیرین را در هم آمیخت به گونهای که چشم آن را میبیند که به هم برخورد میکنند.
(۲۰) میان آن دو دریا مانعی است که هر یک از آن دو را بازمیدارد از اینکه بر دیگری طغیان کند تا دریای شیرین، شیرین بماند و دریای شور، شور بماند.
(۲۱) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۲۲) از هر دو دریا مرواریدهای بزرگ و کوچک استخراج میشود.
(۲۳) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۲۴) و تصرف در کشتیهایی متحرک همچون کوهها در دریاها فقط برای او سبحانه است.
(۲۵) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۲۶) تمام مخلوقاتی که بر روی زمین هستند بدون تردید نابود میشوند.
(۲۷) و - ای رسول- وجه پروردگار صاحب عظمتِ تو، و نیکوکار و بخشنده بر بندگانش، باقی میماند و هرگز فنایی به او نمیرسد.
(۲۸) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۲۹) تمام فرشتگانی که در آسمانها هستند، و تمام جنها و انسانهایی که در زمین هستند؛ نیازهایشان را از او میخواهند، او تعالی هر روز به یکی از کارهای بندگانش؛ از زندهکردن و میراندن و روزی و غیر آن میپردازد.
(۳۰) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۳۱) - ای گروه انس و جن- به زودی به حساب شما خواهیم پرداخت آنگاه هرکس را به پاداش یا کیفری که استحقاقش را دارد جزا میدهیم.
(۳۲) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۳۳) و در روز قیامت آنگاه که جنیان و انسانها گرد آورده شوند الله میفرماید: ای گروه جن و انس، اگر میتوانید گریزگاهی در یکی از نواحی آسمانها و زمین برای خودتان بیابید پس این کار را بکنید، در صورتیکه این کار را جز به زور و بَیّنهای، هرگز نخواهید توانست انجام دهید، و کجا این امکان برایتان وجود دارد؟
(۳۴) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۳۵) - ای گروه انس و جن- زبانهای از آتش بدون دود، و دودی بدون زبانه بر شما فرستاده میشود، و نمیتوانید از آن جلوگیری کنید.
(۳۶) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۳۷) پس آنگاه که آسمان برای نزول فرشتگان از آن بشکافد و رنگش در درخشندگی مانند روغن قرمز شود.
(۳۸) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۳۹) در آن روز بزرگ هیچ انسان و جنی از گناهانشان مورد سوال قرار نمیگیرد؛ چون الله به اعمالشان آگاهی دارد.
(۴۰) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۴۱) مجرمان در روز قیامت با نشانههایشان یعنی سیاهی چهرهها و کبودی چشمانشان شناخته میشوند، و موی جلوی سرشان به پاهایشان بسته میشود و به جهنم افکنده میشوند.
برخی فواید آیات:
• یکجاگردانیدن دریای شور و شیرین بدون اینکه با هم مخلوط شوند از مظاهر قدرت الله تعالی است.
• ثبوت فنا برای تمام مخلوقات، و بیان اینکه جاودانگی فقط برای الله است تشویقی برای بندگان بر دلبستگی به باقی - سبحانه- بدون غیر او است.
• اثبات صفت وجه برای الله به گونهای که سزاوار او سبحانه بدون تشبیه یا تمثیل است.
• گوناگون ساختن عذاب کافر.
﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٢ هَٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا ٱلۡمُجۡرِمُونَ٤٣ يَطُوفُونَ بَيۡنَهَا وَبَيۡنَ حَمِيمٍ ءَانٖ٤٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٥ وَلِمَنۡ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِۦ جَنَّتَانِ٤٦ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٧ ذَوَاتَآ أَفۡنَانٖ٤٨ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٩ فِيهِمَا عَيۡنَانِ تَجۡرِيَانِ٥٠ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥١ فِيهِمَا مِن كُلِّ فَٰكِهَةٖ زَوۡجَانِ٥٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥٣ مُتَّكِِٔينَ عَلَىٰ فُرُشِۢ بَطَآئِنُهَا مِنۡ إِسۡتَبۡرَقٖۚ وَجَنَى ٱلۡجَنَّتَيۡنِ دَانٖ٥٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥٥ فِيهِنَّ قَٰصِرَٰتُ ٱلطَّرۡفِ لَمۡ يَطۡمِثۡهُنَّ إِنسٞ قَبۡلَهُمۡ وَلَا جَآنّٞ٥٦ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥٧ كَأَنَّهُنَّ ٱلۡيَاقُوتُ وَٱلۡمَرۡجَانُ٥٨ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥٩ هَلۡ جَزَآءُ ٱلۡإِحۡسَٰنِ إِلَّا ٱلۡإِحۡسَٰنُ٦٠ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦١ وَمِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ٦٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦٣ مُدۡهَآمَّتَانِ٦٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦٥ فِيهِمَا عَيۡنَانِ نَضَّاخَتَانِ٦٦ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦٧ فِيهِمَا فَٰكِهَةٞ وَنَخۡلٞ وَرُمَّانٞ٦٨ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦٩ ﴾ [الرحمن: ۴۲-۶۹]
(۴۲) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۴۳) و از روی توبیخ به آنها گفته میشود: این همان جهنمی است که مجرمان در دنیا آن را تکذیب میکردند که در برابر چشمانشان است و نمیتوانند آن را انکار کنند.
(۴۴) میان آن و میان آب بسیار داغ سرگردان هستند.
(۴۵) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۴۶) و برای کسیکه از ایستادن در برابر پروردگارش در آخرت بترسد و ایمان آوَرَد و عمل صالح انجام دهد، دو باغ است.
(۴۷) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۴۸) و این دو باغ، شاخههایی بزرگ و تر و تازه و ثَمَردهنده دارند.
(۴۹) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۵۰) در این دو باغ دو چشمه است که آب آنها در این دو باغ جاری است.
(۵۱) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۵۲) در این دو باغ از هر میوۀ لذیذی دو گونه است.
(۵۳) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۵۴) بر فرشهایی که آستری آنها از ابریشم کلفت است تکیه زدهاند، و ثمرها و میوههایی که از آن دو باغ به دست میآید چنان نزدیک است که ایستاده و نشسته و تکیهزده به آن دسترسی دارند.
(۵۵) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۵۶) در آن باغها زنانی هستند که فقط به شوهرانشان چشم دوختهاند، و قبل از شوهرانشان هیچ انسان و جنی دوشیزگی آنها را از بین نبرده است.
(۵۷) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۵۸) گویی در زیبایی و درخشندگی یاقوت و مرجان هستند.
(۵۹) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۶۰) جزای کسیکه به نیکی از پروردگارش فرمانبرداری کند چیست جز اینکه الله پاداش نیکی به او دهد؟!
(۶۱) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۶۲) و غیر از دو باغ مذکور دو باغ دیگر است.
(۶۳) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۶۴) که رنگ سبزشان تشدید یافته است.
(۶۵) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۶۶) در این دو باغ دو چشمه هستند که آب زیادی فوران میکنند، و فوران آبشان قطع نمیشود.
(۶۷) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۶۸) در این دو باغ میوۀ فراوان و نخل بزرگ و انار است.
(۶۹) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
برخی فواید آیات:
• اهمیت ترس از الله و به یادآوردن بیم ایستادن در برابر او تعالی.
• مدح زنان بهشتی به پاکدامنی، بر فضیلت این صفت در زن دلالت دارد.
• جزا از جنس عمل است.
﴿فِيهِنَّ خَيۡرَٰتٌ حِسَانٞ٧٠ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٧١ حُورٞ مَّقۡصُورَٰتٞ فِي ٱلۡخِيَامِ٧٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٧٣ لَمۡ يَطۡمِثۡهُنَّ إِنسٞ قَبۡلَهُمۡ وَلَا جَآنّٞ٧٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٧٥ مُتَّكِِٔينَ عَلَىٰ رَفۡرَفٍ خُضۡرٖ وَعَبۡقَرِيٍّ حِسَانٖ٧٦ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٧٧ تَبَٰرَكَ ٱسۡمُ رَبِّكَ ذِي ٱلۡجَلَٰلِ وَٱلۡإِكۡرَامِ٧٨ ﴾ [الرحمن: ۷۰-۷۸]
(۷۰) در این دو باغ زنانی خوشاخلاق و زیبارو هستند.
(۷۱) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۷۲) حورانی پردهنشین در خیمهها برای حفاظت از آنها.
(۷۳) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۷۴) قبل از شوهرانشان هیچ انسان و جنی به آنها نزدیک نشده است.
(۷۵) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۷۶) بر بالشهایی پوشیدهشده با روپوش سبز، و فرشهایی زیبا تکیه زدهاند.
(۷۷) پس - ای گروه جن و انس- کدامیک از نعمتهای فراوان الله بر خودتان را تکذیب میکنید؟!
(۷۸) بزرگ و زیاد است خیر نام پروردگارت که دارای شُکوه و احسان و بخشش بر بندگانش است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا وَقَعَتِ ٱلۡوَاقِعَةُ١ لَيۡسَ لِوَقۡعَتِهَا كَاذِبَةٌ٢ خَافِضَةٞ رَّافِعَةٌ٣ إِذَا رُجَّتِ ٱلۡأَرۡضُ رَجّٗا٤ وَبُسَّتِ ٱلۡجِبَالُ بَسّٗا٥ فَكَانَتۡ هَبَآءٗ مُّنۢبَثّٗا٦ وَكُنتُمۡ أَزۡوَٰجٗا ثَلَٰثَةٗ٧ فَأَصۡحَٰبُ ٱلۡمَيۡمَنَةِ مَآ أَصۡحَٰبُ ٱلۡمَيۡمَنَةِ٨ وَأَصۡحَٰبُ ٱلۡمَشَۡٔمَةِ مَآ أَصۡحَٰبُ ٱلۡمَشَۡٔمَةِ٩ وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلسَّٰبِقُونَ١٠ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلۡمُقَرَّبُونَ١١ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ١٢ ثُلَّةٞ مِّنَ ٱلۡأَوَّلِينَ١٣ وَقَلِيلٞ مِّنَ ٱلۡأٓخِرِينَ١٤ عَلَىٰ سُرُرٖ مَّوۡضُونَةٖ١٥ مُّتَّكِِٔينَ عَلَيۡهَا مُتَقَٰبِلِينَ١٦ ﴾ [الواقعة: ۱-۱۶]
برخی مقاصد سوره:
ترساندن از روز قیامت، و تحقق وقوع آن، و گوناگونی مردم در آن روز و بیان جزای هر یک از آنها.
تفسیر:
(۱) آنگاه که قیامت بدون تردید برپا شود.
(۲) هیچکس یافت نشود که آن را تکذیب کند چنانکه در دنیا تکذیب میشد.
(۳) پایینآورندۀ کافران بدکار با وارد کردن آنها در جهنم، و بالابرندۀ مؤمنان پرهیزگار با وارد کردن آنها در بهشت است.
(۴) آنگاه که زمین با حرکت سختی لرزانده شود.
(۵) و کوهها به شدت متلاشی شوند.
(۶) و بر اثر متلاشی شدن به گرد و خاکی پراکنده که هیچ قراری ندارد تبدیل شوند.
(۷) و شما در آن روز سه گروه میشوید:
(۸) یاران دستراست، همان کسانیکه نامههایشان را با دست راست خویش میگیرند، چه جایگاه بالا و بزرگی دارند!
(۹) و یاران دستچپ، همان کسانیکه نامههایشان را با دست چپ خویش میگیرند، چه جایگاه پست و بدی دارند!
(۱۰) و پیشیگیرندگان با انجام کارهای نیک در دنیا همانها در آخرت پیشیگیرندگان برای ورود به بهشت هستند.
(۱۱) اینها همان مقربان نزد الله هستند.
(۱۲) در بهشتهایی پر نعمت، که از انواع نعمتها بهرهمند میشوند.
(۱۳) گروهی از این امت و از امتهای پیشین.
(۱۴) و اندکی از مردم آخرالزمان همانها پیشیگیرندگان مقرب هستند.
(۱۵) بر تختهایی بافتهشده از طلا.
(۱۶) درحالیکه رو در روی یکدیگر هستند، و هیچیک از آنها به پشت دیگری نگاه نمیکند، بر این تختها تکیه زده هستند.
برخی فواید آیات:
• یادآوری مستمر نعمتها و آیات الله موجب بزرگداشت الله و فرمانبرداری نیکو از او تعالی است.
• پایان تکذیب کافران با مشاهدۀ مناظر قیامت.
• تفاوت درجات اهل بهشت براساس تفاوت اعمالشان.
﴿يَطُوفُ عَلَيۡهِمۡ وِلۡدَٰنٞ مُّخَلَّدُونَ١٧ بِأَكۡوَابٖ وَأَبَارِيقَ وَكَأۡسٖ مِّن مَّعِينٖ١٨ لَّا يُصَدَّعُونَ عَنۡهَا وَلَا يُنزِفُونَ١٩ وَفَٰكِهَةٖ مِّمَّا يَتَخَيَّرُونَ٢٠ وَلَحۡمِ طَيۡرٖ مِّمَّا يَشۡتَهُونَ٢١ وَحُورٌ عِينٞ٢٢ كَأَمۡثَٰلِ ٱللُّؤۡلُوِٕ ٱلۡمَكۡنُونِ٢٣ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٤ لَا يَسۡمَعُونَ فِيهَا لَغۡوٗا وَلَا تَأۡثِيمًا٢٥ إِلَّا قِيلٗا سَلَٰمٗا سَلَٰمٗا٢٦ وَأَصۡحَٰبُ ٱلۡيَمِينِ مَآ أَصۡحَٰبُ ٱلۡيَمِينِ٢٧ فِي سِدۡرٖ مَّخۡضُودٖ٢٨ وَطَلۡحٖ مَّنضُودٖ٢٩ وَظِلّٖ مَّمۡدُودٖ٣٠ وَمَآءٖ مَّسۡكُوبٖ٣١ وَفَٰكِهَةٖ كَثِيرَةٖ٣٢ لَّا مَقۡطُوعَةٖ وَلَا مَمۡنُوعَةٖ٣٣ وَفُرُشٖ مَّرۡفُوعَةٍ٣٤ إِنَّآ أَنشَأۡنَٰهُنَّ إِنشَآءٗ٣٥ فَجَعَلۡنَٰهُنَّ أَبۡكَارًا٣٦ عُرُبًا أَتۡرَابٗا٣٧ لِّأَصۡحَٰبِ ٱلۡيَمِينِ٣٨ ثُلَّةٞ مِّنَ ٱلۡأَوَّلِينَ٣٩ وَثُلَّةٞ مِّنَ ٱلۡأٓخِرِينَ٤٠ وَأَصۡحَٰبُ ٱلشِّمَالِ مَآ أَصۡحَٰبُ ٱلشِّمَالِ٤١ فِي سَمُومٖ وَحَمِيمٖ٤٢ وَظِلّٖ مِّن يَحۡمُومٖ٤٣ لَّا بَارِدٖ وَلَا كَرِيمٍ٤٤ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَبۡلَ ذَٰلِكَ مُتۡرَفِينَ٤٥ وَكَانُواْ يُصِرُّونَ عَلَى ٱلۡحِنثِ ٱلۡعَظِيمِ٤٦ وَكَانُواْ يَقُولُونَ أَئِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ٤٧ أَوَ ءَابَآؤُنَا ٱلۡأَوَّلُونَ٤٨ قُلۡ إِنَّ ٱلۡأَوَّلِينَ وَٱلۡأٓخِرِينَ٤٩ لَمَجۡمُوعُونَ إِلَىٰ مِيقَٰتِ يَوۡمٖ مَّعۡلُومٖ٥٠ ﴾ [الواقعة: ۱۷-۵۰]
(۱۷) برای خدمت به آنها پسرانی که نه سالخورده میشوند و نه فنا میگردند گردشان میگردند.
(۱۸) پیالههایی بدون دسته، و کوزههایی دستهدار، و جامهایی از خمر جاری در بهشت که هرگز قطع نمیشود بر گردشان میچرخانند.
(۱۹) مانند خمر دنیا نیست، یعنی نوشندۀ آن نه دچار سردرد میشود، و نه عقلش تباه میگردد.
(۲۰) و میوههایی که اختیار کنند، این پسران بر گرد آنها میگردانند.
(۲۱) و گوشت پرنده از آنچه بخواهند پیرامون آنها میچرخانند.
(۲۲) و در بهشت زنانی گشادهچشم در زیبایی دارند.
(۲۳) گویی مانند مروارید محافظتشده در صدف هستند.
(۲۴) پاداشی برای آنها در قبال اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادند است.
(۲۵) در بهشت نه سخن زشتی میشنوند، و نه سخنی که گناهی به صاحبش میرساند.
(۲۶) جز سلام فرشتگان بر آنها، و سلام بر یکدیگر را نمیشنوند.
(۲۷) و یاران دستراست، چه یاران دستراستی؟ چه جایگاه و شأن بالایی نزد الله دارند.
(۲۸) در درخت سدری که خارهایش بریده شده است، و هیچ آزاری در آن نیست.
(۲۹) و در درختان موز انبوهی که در کنار یکدیگر به ردیف چیده شدهاند.
(۳۰) و سایۀ کشیدهشده و پایداری که پایان نمییابد.
(۳۱) و آب روانی که نمیایستد.
(۳۲) و میوههای فراوانی که قابل شمارش نیست.
(۳۳) هرگز از آنها قطع نمیشود، یعنی موسم (فصل خاصی) ندارند، و در هر وقت که آنها را بخواهند هیچ مانعی جلوی آن را نمیگیرد.
(۳۴) و فرشهایی برافراشته و بزرگ که بر روی تختها قرار میگیرند.
(۳۵) بهراستیکه ما حوران مذکور را به روشی غیر عادی پدید آوردیم.
(۳۶) و آنها را دوشیزگانی که از قبل لمس نشدهاند گردانیدیم.
(۳۷) شوهردوست، و هم سن و سال.
(۳۸) آنها را برای یاران دستراست پدید آوردیم کسانیکه دستراست بودن، نشانۀ خوشبختیشان به شمار میرود.
(۳۹) آنها گروهی از امتهای پیامبران پیشین.
(۴۰) و گروهی از امت محمد ج یعنی آخرین امت هستند.
(۴۱) و یاران دستچپ، چه یاران دستچپی؟ چه حال و مقصد بدی دارند.
(۴۲) در میان بادهایی بسیار سوزان، و آبی بسیار داغ.
(۴۳) و در سایۀ دود سیاهی.
(۴۴) که نه نسیم خوشی دارد، و نه منظر نیکویی.
(۴۵) بهراستیکه آنها قبل از اینکه به عذاب برسند در دنیا از نعمت و رفاه برخوردار بودند، و هیچ غم و اندوهی جز شهواتشان نداشتند.
(۴۶) و بر کفر به الله و عبادت نمادها به جای او تعالی مصمم بودند.
(۴۷) و رستاخیز را انکار میکردند و از روی استهزا و بعید دانستن آن میگفتند: آیا پس از اینکه مُردیم و خاک و استخوانهایی پوسیده شدیم برانگیخته میشویم؟!
(۴۸) آیا پدران نخستین ما که قبل از ما مردهاند برانگیخته میشوند؟!
(۴۹) - ای رسول- به این منکران رستاخیز بگو: بهراستیکه مردم نخستین و متأخّر.
(۵۰) بهطور قطع برای حسابرسی و جزا در روز قیامت گرد آورده خواهند شد.
برخی فواید آیات:
• عمل صالح یکی از اسباب دستیابی به نعمتها در آخرت است.
• رفاه و متنعمشدن، از اسباب وقوع در گناهان است.
• خطر اصرار بر گناه.
﴿ثُمَّ إِنَّكُمۡ أَيُّهَا ٱلضَّآلُّونَ ٱلۡمُكَذِّبُونَ٥١ لَأٓكِلُونَ مِن شَجَرٖ مِّن زَقُّومٖ٥٢ فَمَالُِٔونَ مِنۡهَا ٱلۡبُطُونَ٥٣ فَشَٰرِبُونَ عَلَيۡهِ مِنَ ٱلۡحَمِيمِ٥٤ فَشَٰرِبُونَ شُرۡبَ ٱلۡهِيمِ٥٥ هَٰذَا نُزُلُهُمۡ يَوۡمَ ٱلدِّينِ٥٦ نَحۡنُ خَلَقۡنَٰكُمۡ فَلَوۡلَا تُصَدِّقُونَ٥٧ أَفَرَءَيۡتُم مَّا تُمۡنُونَ٥٨ ءَأَنتُمۡ تَخۡلُقُونَهُۥٓ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡخَٰلِقُونَ٥٩ نَحۡنُ قَدَّرۡنَا بَيۡنَكُمُ ٱلۡمَوۡتَ وَمَا نَحۡنُ بِمَسۡبُوقِينَ٦٠ عَلَىٰٓ أَن نُّبَدِّلَ أَمۡثَٰلَكُمۡ وَنُنشِئَكُمۡ فِي مَا لَا تَعۡلَمُونَ٦١ وَلَقَدۡ عَلِمۡتُمُ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأُولَىٰ فَلَوۡلَا تَذَكَّرُونَ٦٢ أَفَرَءَيۡتُم مَّا تَحۡرُثُونَ٦٣ ءَأَنتُمۡ تَزۡرَعُونَهُۥٓ أَمۡ نَحۡنُ ٱلزَّٰرِعُونَ٦٤ لَوۡ نَشَآءُ لَجَعَلۡنَٰهُ حُطَٰمٗا فَظَلۡتُمۡ تَفَكَّهُونَ٦٥ إِنَّا لَمُغۡرَمُونَ٦٦ بَلۡ نَحۡنُ مَحۡرُومُونَ٦٧ أَفَرَءَيۡتُمُ ٱلۡمَآءَ ٱلَّذِي تَشۡرَبُونَ٦٨ ءَأَنتُمۡ أَنزَلۡتُمُوهُ مِنَ ٱلۡمُزۡنِ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡمُنزِلُونَ٦٩ لَوۡ نَشَآءُ جَعَلۡنَٰهُ أُجَاجٗا فَلَوۡلَا تَشۡكُرُونَ٧٠ أَفَرَءَيۡتُمُ ٱلنَّارَ ٱلَّتِي تُورُونَ٧١ ءَأَنتُمۡ أَنشَأۡتُمۡ شَجَرَتَهَآ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡمُنشُِٔونَ٧٢ نَحۡنُ جَعَلۡنَٰهَا تَذۡكِرَةٗ وَمَتَٰعٗا لِّلۡمُقۡوِينَ٧٣ فَسَبِّحۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلۡعَظِيمِ٧٤ ۞فَلَآ أُقۡسِمُ بِمَوَٰقِعِ ٱلنُّجُومِ٧٥ وَإِنَّهُۥ لَقَسَمٞ لَّوۡ تَعۡلَمُونَ عَظِيمٌ٧٦ ﴾ [الواقعة: ۵۱-۷۶]
(۵۱) آنگاه بهراستیکه شما - ای تکذیب کنندگان رستاخیز، و گمراهان از راه راست-.
(۵۲) بهطور قطع در روز قیامت از میوۀ درخت زقوم، که بدترین و پلیدترین میوه است خواهید خورد.
(۵۳) و شکمهای خالیتان را از آن درخت تلخ پر خواهید کرد.
(۵۴) و بر روی آن از آب بسیار سوزان خواهید نوشید.
(۵۵) و همانند نوشیدن آب زیاد شتر بهسبب بیماری هُیام زیاد از آن مینوشید.
(۵۶) این طعام تلخ و آب سوزان همان پذیرایی آنها است که در روز جزا با آن مورد استقبال قرار میگیرند.
(۵۷) - ای تکذیب کنندگان- ما شما را از نیستی آفریدیم. پس آیا تصدیق نمیکنید که ما شما را پس از مرگتان زنده مبعوث خواهیم کرد؟!
(۵۸) پس آیا - ای مردم- منیای را که در رحمهای زنانتان میافکنید دیدهاید؟!
(۵۹) آیا شما آن منی را میآفرینید، یا ما هستیم که آن را میآفرینیم؟!
(۶۰) ما هستیم که مرگ را میان شما مقدر کردهایم، یعنی برای هر یک از شما اجلی است که نه بر آن جلو و نه از آن به تاخیر میافتند، و ما ناتوان نیستیم.
(۶۱) بر اینکه آفرینش و تصویری که بر آن هستید و آن را شناختهاید تغییر دهیم، و شما را در آفرینش و تصویری که نمیشناسید پدید آوریم.
(۶۲) و در حقیقت دانستهاید که بار اول چگونه شما را آفریدیم، پس آیا پند نمیگیرید، و نمیدانید که ذاتیکه شما را برای بار اول آفرید بر برانگیختن شما پس از مرگتان توانا است؟!
(۶۳) پس آیا بذری را که در زمین میافشانید دیدهاید؟!
(۶۴) آیا شما هستید که آن بذر را میرویانید، یا ما هستیم که آن را میرویانیم؟!
(۶۵) اگر بخواهیم آن کِشت را خشکیده و متلاشیشده قرار دهیم بهطور قطع آن را پس از اینکه به پختگی و رسیدن نزدیک شد خشک و متلاشی میکنیم، آنگاه از آنچه به آن رسیده است شگفتزده میشوید.
(۶۶) میگویید: بهراستیکه ما با زیان خسارت آنچه هزینه کردیم زیان دیدهایم.
(۶۷) بلکه ما از رزق و روزی محروم هستیم.
(۶۸) آیا آبی را که وقتی تشنه میشنوید از آن مینوشید ندیدهاید؟!
(۶۹) آیا شما آن را از ابر در آسمان فرو فرستادید، یا ما هستیم که آن را نازل کردیم؟!
(۷۰) اگر بخواهیم این آب را بسیار شور قرار دهیم که هرگز قابل آشامیدن و آبیاری نباشد بهطور قطع آن را بسیار شور میگردانیم. پس چرا از الله به خاطر نزول آب شیرین از روی رحمتی به شما سپاسگزاری نمیکنید.
(۷۱) آیا آتشی که آن را برای منافع خویش برمیافروزید دیدهاید؟!
(۷۲) آیا شما هستید که درختی که از آن آتش افروخته میشود را پدید آوردهاید، یا ما هستیم که آن را از روی مهربانی به شما پدید آوردهایم؟!
(۷۳) ما این آتش را یادآوری برایتان قرار دادیم که آتش آخرت را به یاد شما میآورد، و آن را منفعتی برای مسافران شما قرار دادیم.
(۷۴) پس - ای رسول- پروردگار عظیم خویش را از آنچه که سزاوارش نیست منزه بدان.
(۷۵) الله به مکانها و محلهای فرودآمدن ستارگان سوگند یاد فرمود.
(۷۶) و بهراستیکه سوگند به این محلهای فرودآمدن - اگر بزرگیاش را بدانید- بزرگ است؛ چون نشانهها و پندهایی غیر قابل شمارش دارد.
برخی فواید آیات:
• دلالت آشکار آفرینش نخستین بر سهولت رستاخیز.
• نزول باران و رویاندن گیاهان زمین و آتش که مردم از آنها نفع میبرند سپاسگزاری از الله توسط مردم را ایجاب میکند؛ زیرا الله هر وقت بخواهد بر گرفتن آنها توانا است.
• اعتقاد به اینکه ستارگان اثری در نزول باران دارند، کفر و یکی از عادتهای جاهلیت است.
﴿إِنَّهُۥ لَقُرۡءَانٞ كَرِيمٞ٧٧ فِي كِتَٰبٖ مَّكۡنُونٖ٧٨ لَّا يَمَسُّهُۥٓ إِلَّا ٱلۡمُطَهَّرُونَ٧٩ تَنزِيلٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٠ أَفَبِهَٰذَا ٱلۡحَدِيثِ أَنتُم مُّدۡهِنُونَ٨١ وَتَجۡعَلُونَ رِزۡقَكُمۡ أَنَّكُمۡ تُكَذِّبُونَ٨٢ فَلَوۡلَآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلۡحُلۡقُومَ٨٣ وَأَنتُمۡ حِينَئِذٖ تَنظُرُونَ٨٤ وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنكُمۡ وَلَٰكِن لَّا تُبۡصِرُونَ٨٥ فَلَوۡلَآ إِن كُنتُمۡ غَيۡرَ مَدِينِينَ٨٦ تَرۡجِعُونَهَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٨٧ فَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ٨٨ فَرَوۡحٞ وَرَيۡحَانٞ وَجَنَّتُ نَعِيمٖ٨٩ وَأَمَّآ إِن كَانَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡيَمِينِ٩٠ فَسَلَٰمٞ لَّكَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡيَمِينِ٩١ وَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ ٱلۡمُكَذِّبِينَ ٱلضَّآلِّينَ٩٢ فَنُزُلٞ مِّنۡ حَمِيمٖ٩٣ وَتَصۡلِيَةُ جَحِيمٍ٩٤ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ حَقُّ ٱلۡيَقِينِ٩٥ فَسَبِّحۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلۡعَظِيمِ٩٦ ﴾ [الواقعة: ۷۷-۹۶]
(۷۷) - ای مردم- بهراستیکه قرآن خواندهشده بر شما، بهسبب منافع بزرگی که در آن وجود دارد قرآنی کریم است.
(۷۸) در کتابی حفاظتشده از چشمان مردم، یعنی لوح محفوظ قرار دارد.
(۷۹) که جز فرشتگان پاکیزه از گناهان و عیوب به آن دسترسی ندارند.
(۸۰) از جانب پروردگار مخلوقات بر پیامبرش محمد ج نازل شده است.
(۸۱) پس - ای مشرکان- آیا شما این سخن را تکذیب کرده و تصدیق نمیکنید؟!
(۸۲) و آیا به جای اینکه در قبال نعمتهایی که الله به شما ارزانی داشته از او تعالی سپاسگزاری کنید این سخن را تکذیب میکنید، و باران را به تقابل ستارگان نسبت میدهید، و میگویید: بهسبب طلوع یا غروب فلان ستاره بر ما باران بارید؟!
پس از بیان برخی دلایل رستاخیز خواست که با اشاره به ناتوانی آنها از دفع مرگ بر قدرت خویش به بازگرداندن متوجه سازد، یعنی کسیکه میمیراند بر زندهکردن نیز توانا است.
(۸۳) پس چرا آنگاه که روح به گلوگاه میرسد،
(۸۴) و شما در آن وقت به شخصی که جانش در برابر شما کنده میشود مینگرید،
(۸۵) و ما با علم و قدرت و فرشتگان خویش از شما به مُردۀ شما نزدیکتر هستیم، اما شما این فرشتگان را مشاهده نمیکنید.
(۸۶) پس چرا - اگر چنانکه ادعا میکنید، برای مجازات در برابر اعمالتان مبعوث نمیشوید-
(۸۷) این روح را که از مُردۀ شما خارج میشود برنمیگردانید اگر راست میگویید؟! و قادر بر این کار نیستید.
(۸۸) اما اگر مُرده از پیشیگیرندگان به نیکیها باشد،
(۸۹) راحتیای که پس از آن رنجی نیست، و روزیای پاکیزه، و رحمت، و بهشتی که در آن به آنچه که نفسش میخواهد برخوردار میشود خواهد داشت.
(۹۰) (۹۱) و اما اگر مُرده از یاران دستراستی باشد، غم و اندوهی بر آنها نیست، زیرا سلامتی و امنیت برایشان است.
(۹۲) و اما اگر مُرده از تکذیب کنندگانِ آنچه رسول ج آورد و از گمراهان از راه راست باشد.
(۹۳) پذیرایی او که با آن مورد استقبال قرار میگیرد آبی بسیار سوزان است.
(۹۴) و با آتش جهنم میسوزد.
(۹۵) - ای رسول- بهراستی این موضوع که آن را برایت حکایت کردیم همان حقیقت یقینی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد.
(۹۶) پس نام پروردگار بزرگت را منزه بدان، و او را از کاستیها پاک شمار.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٢ هُوَ ٱلۡأَوَّلُ وَٱلۡأٓخِرُ وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلۡبَاطِنُۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ٣ ﴾ [الحديد: ۱-۳]
برخی مقاصد سوره:
بناکردن نیروی ایمانی و مادی برانگیزنده بر دعوت و جهاد، و خالصکردن نفوس از بازدارندههای آن؛ به همین منظور ذکر انفاق و ایمان در سوره تکرار شده است.
تفسیر:
(۱) تمام مخلوقات الله در آسمانها و زمین او تعالی را به پاکی و قداست میستایند، و او ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر خویش بسیار دانا است.
(۲) فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ او است، هرکس را که بخواهد زنده کند زنده میگرداند، و هرکس را که بخواهد بمیراند میمیراند، و او تعالی بر هر چیزی توانا است، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۳) او اولی است که هیچچیز پیش از او نبوده است، و آخری است که هیچچیز پس از او نیست، و او ظاهری است که هیچچیز فوق او نیست، و باطنی است که هیچچیز پایینتر از او نیست، و او تعالی از هر چیزی آگاه است، و هیچچیز از دستش نمیرود.
برخی فواید آیات:
• شدت سختیهای مرگ و ناتوانی انسان از دفع آنها.
• اصل این است که انسانها فرشتگان ‡ را نمیبینند مگر اینکه الله به حکمتی این امر را اراده کند.
• اسمهای الله (اول، آخر، ظاهر، باطن) بزرگداشت الله و مراقبت او تعالی در اعمال ظاهری و باطنی را میطلبد.
﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يَعۡلَمُ مَا يَلِجُ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا يَخۡرُجُ مِنۡهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا يَعۡرُجُ فِيهَاۖ وَهُوَ مَعَكُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٤ لَّهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٥ يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِۚ وَهُوَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٦ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسۡتَخۡلَفِينَ فِيهِۖ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَأَنفَقُواْ لَهُمۡ أَجۡرٞ كَبِيرٞ٧ وَمَا لَكُمۡ لَا تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلرَّسُولُ يَدۡعُوكُمۡ لِتُؤۡمِنُواْ بِرَبِّكُمۡ وَقَدۡ أَخَذَ مِيثَٰقَكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٨ هُوَ ٱلَّذِي يُنَزِّلُ عَلَىٰ عَبۡدِهِۦٓ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖ لِّيُخۡرِجَكُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ بِكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ٩ وَمَا لَكُمۡ أَلَّا تُنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلِلَّهِ مِيرَٰثُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَا يَسۡتَوِي مِنكُم مَّنۡ أَنفَقَ مِن قَبۡلِ ٱلۡفَتۡحِ وَقَٰتَلَۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَعۡظَمُ دَرَجَةٗ مِّنَ ٱلَّذِينَ أَنفَقُواْ مِنۢ بَعۡدُ وَقَٰتَلُواْۚ وَكُلّٗا وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ١٠ مَّن ذَا ٱلَّذِي يُقۡرِضُ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا فَيُضَٰعِفَهُۥ لَهُۥ وَلَهُۥٓ أَجۡرٞ كَرِيمٞ١١ ﴾ [الحديد: ۴-۱۱]
(۴) او ذاتی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید که در روز یکشنبه آغاز کرد، و در روز جمعه به پایان رساند، درحالیکه بر آفرینش آنها در کمتر از چشم بههم زدنی توانا است، سپس او سبحانه بالا رفت و آنگونه که سزاوارش است بر عرش ارتفاع گرفت. از باران و بذر و غیر آن دو که وارد زمین میشود، و از گیاهان و معادن و غیر آن دو که از زمین خارج میشود و از باران و وحی و غیر آن دو که از آسمان فرود میآید، و از فرشتگان ‡ و اعمال و ارواح بندگان که در آسمان بالا میرود آگاه است. و - ای مردم- هر کجا که باشید با علم خویش همراه شما است. هیچچیز از شما بر او پوشیده نمیماند، و الله به آنچه انجام میدهید آگاه است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۵) فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ او است، و کارها فقط بهسوی او تعالی بازگردانیده میشود، و مخلوقات در روز قیامت مورد حسابرسی قرار میگیرند، و در برابر اعمالشان جزا داده میشوند.
(۶) شب را در روز وارد میکند آنگاه تاریکی میآید، و مردم میخوابند، و روز را در شب وارد میکند آنگاه روشنایی میآید، و مردم بهسوی کارهایشان روانه میشوند، و او تعالی از آنچه در سینههای بندگانش وجود دارد آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۷) به الله، و به رسولش ایمان آورید، و از مالی که الله شما را در آن جانشین قرار داده است که براساس آنچه برایتان تشریع کرده است در آن تصرف کنید انفاق کنید؛ زیرا کسانی از میان شما که به الله ایمان آورده باشند، و اموالشان را در راه الله هزینه کرده باشند، نزد او تعالی پاداش بزرگی دارند که همان بهشت است.
(۸) و چه چیزی شما را از ایمان به الله بازمیدارد؟! درحالیکه رسول شما را بهسوی الله فرامیخوانَد تا به پروردگارتان سبحانه ایمان آورید، و الله هنگامیکه شما را از پشت پدرانتان درآورد از شما پیمان گرفته است که به او ایمان آورید، اگر مؤمن هستید.
(۹) او همان ذاتی است که آیاتی روشن بر بندهاش محمد ج فرو میفرستد؛ تا شما را از تاریکیهای کفر و جهل بهسوی نور ایمان و علم درآورد، و بهراستیکه الله نسبت به شما بسیار مهربان و بخشنده است که پیامبری هدایتگر و مژدهدهنده بهسوی شما فرستاد.
(۱۰) و چه چیزی شما را از انفاق در راه الله بازمیدارد؟! درحالیکه میراث آسمانها و زمین از آنِ الله است، - ای مؤمنان- از میان شما کسیکه مالش را در راه الله در پی رضایت او قبل از فتح مکه هزینه کرد، و برای یاری اسلام با کافران جنگید، یکسان نیست با کسیکه بعد از فتح هزینه کرد و با کافران جنگید؛ این انفاقکنندگانِ قبل از فتح و جهادکنندگانِ در راه الله، منزلتی بزرگتر و درجۀ بالاتری نزد الله دارند از کسانیکه بعد از فتح مکه اموالشان را در راه او تعالی انفاق کردند و با کافران جنگیدند؛ و الله به هر دو گروه بهشت را وعده داده است، و الله به آنچه انجام میدهید بسیار دانا است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۱۱) کیست که مالش را با رضایت قلبی برای وجه الله هزینه کند، تا الله پاداش مالش را که انفاق کرده است دوچندان به او بدهد، و در روز قیامت پاداشی گرامی، یعنی بهشت برایش باشد؟!
برخی فواید آیات:
• مال از آنِ الله است، و انسان در آن جانشین قرار داده شده است.
• تفاوت درجات مؤمنان براساس پیشیگرفتن به ایمان و اعمال نیک.
• انفاق در راه الله یکی از اسباب برکت و رشد مال است.
﴿يَوۡمَ تَرَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ يَسۡعَىٰ نُورُهُم بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَبِأَيۡمَٰنِهِمۖ بُشۡرَىٰكُمُ ٱلۡيَوۡمَ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١٢ يَوۡمَ يَقُولُ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتُ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱنظُرُونَا نَقۡتَبِسۡ مِن نُّورِكُمۡ قِيلَ ٱرۡجِعُواْ وَرَآءَكُمۡ فَٱلۡتَمِسُواْ نُورٗاۖ فَضُرِبَ بَيۡنَهُم بِسُورٖ لَّهُۥ بَابُۢ بَاطِنُهُۥ فِيهِ ٱلرَّحۡمَةُ وَظَٰهِرُهُۥ مِن قِبَلِهِ ٱلۡعَذَابُ١٣ يُنَادُونَهُمۡ أَلَمۡ نَكُن مَّعَكُمۡۖ قَالُواْ بَلَىٰ وَلَٰكِنَّكُمۡ فَتَنتُمۡ أَنفُسَكُمۡ وَتَرَبَّصۡتُمۡ وَٱرۡتَبۡتُمۡ وَغَرَّتۡكُمُ ٱلۡأَمَانِيُّ حَتَّىٰ جَآءَ أَمۡرُ ٱللَّهِ وَغَرَّكُم بِٱللَّهِ ٱلۡغَرُورُ١٤ فَٱلۡيَوۡمَ لَا يُؤۡخَذُ مِنكُمۡ فِدۡيَةٞ وَلَا مِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ مَأۡوَىٰكُمُ ٱلنَّارُۖ هِيَ مَوۡلَىٰكُمۡۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٥ ۞أَلَمۡ يَأۡنِ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَن تَخۡشَعَ قُلُوبُهُمۡ لِذِكۡرِ ٱللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ ٱلۡحَقِّ وَلَا يَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلُ فَطَالَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَمَدُ فَقَسَتۡ قُلُوبُهُمۡۖ وَكَثِيرٞ مِّنۡهُمۡ فَٰسِقُونَ١٦ ٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يُحۡيِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۚ قَدۡ بَيَّنَّا لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ١٧ إِنَّ ٱلۡمُصَّدِّقِينَ وَٱلۡمُصَّدِّقَٰتِ وَأَقۡرَضُواْ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا يُضَٰعَفُ لَهُمۡ وَلَهُمۡ أَجۡرٞ كَرِيمٞ١٨ ﴾ [الحديد: ۱۲-۱۸]
(۱۲) روزیکه مردان و زنان مؤمن را میبینی که نورشان از جلو و سمت راستشان پیش میرود، و در آن روز به آنها گفته میشود: امروز مژده باد به شما بهشتهایی که نهرها از زیر کاخها و درختانشان جاری است که برای همیشه در آن میمانید. این پاداش همان رستگاری بزرگ است که هیچ رستگاریای با آن برابری نمیکند.
الله پس از بیان حال مؤمنان در روز قیامت، به ذکر حال منافقان پرداخت و فرمود:
(۱۳) روزیکه مردان و زنان منافق به کسانیکه ایمان آوردهاند میگویند: به ما مهلت دهید تا مقداری از نور شما که ما را بر گذشتن از صراط یاری میرساند استفاده کنیم، و برای تمسخر منافقان به آنها گفته میشود: به پشت سرتان بازگردید، و نوری که با آن روشنایی میگیرید بخواهید، آنگاه میان آنها دیواری زده میشود، و آن دیوار دری دارد، که در آنکه به سمت مؤمنان، رحمت است، و در بیرون آنکه به سمت منافقان است عذاب قرار دارد.
(۱۴) منافقان اینگونه به مؤمنان ندا میزنند: آیا بر اسلام و طاعت همراه شما نبودیم؟! مسلمانان به آنها میگویند: آری، شما با ما بودید، اما خویشتن را با نفاق به فتنه انداختید و آن را نابود کردید، و منتظر مؤمنان بودید تا شکست خورند آنگاه کفرتان را آشکار کنید، و در یاری الله برای مؤمنان، و در رستاخیزِ پس از مرگ تردید کردید، و آرزوهای دروغین شما را فریفت تا در حالی مرگ به سراغتان آمد که بر آن بودید، و شیطان شما را دربارۀ الله فریب داد.
(۱۵) پس - ای منافقان- امروز فدیهای به عوض عذاب الله از شما گرفته نمیشود، و و از کسانیکه آشکارا به الله کفر ورزیدند نیز فدیهای گرفته نمیشود، و مقصد شما و مقصد کافران جهنم است، که آن برایتان سزاوارتر، و شما به آن سزاوارتر هستید، و مقصد بدی است.
(۱۶) آیا برای کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردهاند زمان آن نرسیده است که دلهایشان به یاد الله سبحانه، و وعد و وعیدهایی که از قرآن نازل شده است نرم و آرام گردد، و در سختی دلها مانند یهودیانی که تورات به آنها داده شد، و مسیحیانی که انجیل به آنها داده شد نباشند، که مدت زمان میان آنها ومیان بعثت پیامبرانشان طولانی شد و به این سبب دلهایشان سخت گردید، و بسیاری از آنها از طاعت الله بهسوی نافرمانی او تعالی خارج هستند؟!
(۱۷) بدانید که الله زمین را با رویاندن گیاهان آن پس از اینکه خشک بود زنده میگرداند، - ای مردم- به تحقیق که دلایل و براهین قدرت و وحدانیت الله را برایتان روشن کردهایم تا در آنها بیندیشید؛ و بدانید ذاتیکه زمین را پس از مرگش زنده گرداند بر برانگیختن شما پس از مرگتان توانا است، و نیز بر نرم کردن دلهایتان پس از سخت بودنش توانا است.
(۱۸) بهراستیکه مردان و زنان صدقهدهندۀ بخشی از اموالشان، همان کسانیکه بخشی از اموالشان را با رضایت قلبی و بدون هیچ منت و آزاری انفاق میکنند، بر پاداش اعمالشان افزوده میشود: یک نیکی به ده برابر آن تا هفتصد برابر آن حتی تا چندین برابر آن؛ و افزون بر آن، پاداشی گرامی نزد الله دارند که همان بهشت است.
برخی فواید آیات:
• منت نهادن الله بر مؤمنان با عطا کردن نوری به آنها که در جلو و سمت راستشان پیش میرود.
• گناهان و نفاق سببی برای تاریکی و نابودی در روز قیامت است.
• منتظر ماندن برای فرصتی که بر مؤمنان آسیب وارد شود و تردید در رستاخیز، و فریفته شدن به آرزوها، و گول خوردن از شیطان: از صفات منافقان است.
• خطر غفلت؛ که منجر به سخت شدن دل میشود.
﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَۖ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمۡ لَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ وَنُورُهُمۡۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ١٩ ٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا لَعِبٞ وَلَهۡوٞ وَزِينَةٞ وَتَفَاخُرُۢ بَيۡنَكُمۡ وَتَكَاثُرٞ فِي ٱلۡأَمۡوَٰلِ وَٱلۡأَوۡلَٰدِۖ كَمَثَلِ غَيۡثٍ أَعۡجَبَ ٱلۡكُفَّارَ نَبَاتُهُۥ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَىٰهُ مُصۡفَرّٗا ثُمَّ يَكُونُ حُطَٰمٗاۖ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٞ شَدِيدٞ وَمَغۡفِرَةٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٞۚ وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا مَتَٰعُ ٱلۡغُرُورِ٢٠ سَابِقُوٓاْ إِلَىٰ مَغۡفِرَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ وَجَنَّةٍ عَرۡضُهَا كَعَرۡضِ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أُعِدَّتۡ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦۚ ذَٰلِكَ فَضۡلُ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٢١ مَآ أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مِّن قَبۡلِ أَن نَّبۡرَأَهَآۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ٢٢ لِّكَيۡلَا تَأۡسَوۡاْ عَلَىٰ مَا فَاتَكُمۡ وَلَا تَفۡرَحُواْ بِمَآ ءَاتَىٰكُمۡۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخۡتَالٖ فَخُورٍ٢٣ ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ وَيَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبُخۡلِۗ وَمَن يَتَوَلَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٢٤ ﴾ [الحديد: ۱۹-۲۴]
(۱۹) و کسانیکه به الله و رسولانش بدون گذاشتن تفاوت میان آنها ایمان آوردهاند، اینها همان راستان و گواهان نزد پروردگارشان هستند که پاداش گرامیِ آمادهشده، و نوری را که در مقابل و سمت راستشان در روز قیامت پیش میرود دارند، و کسانیکه به الله و رسولانش کفر ورزیدهاند، و آیات نازلشدۀ ما بر رسولانمان را تکذیب کردهاند، اینها ساکنان جهنم هستند، که در روز قیامت در آن وارد میشوند و برای همیشه در آن میمانند، و از آن درآورده نمیشوند.
(۲۰) بدانید که زندگی دنیا در واقع بازیای است که بدنها در آن بازی میکنند، وسرگرمیای است که دلها با آن سرگرم میشوند، و زیوری است که با آن آراستگی میگیرید، و میان شما فخرفروشیای است با اموال و کالاهایی که در آن است، و نازیدنی است به اموال و فرزندان زیاد؛ مانند بارانی که گیاهش کشاورزان را به شگفت آورد، سپس طولی نکشد که این گیاه سبز و خرم، خشک گردد، و - ای بیننده- آن را پس از سرسبز بودنش زرد میبینی، سپس الله آن را قطعات ریز و درهمشکستهای قرار میدهد، و در آخرت عذاب سختی برای کافران و منافقان است، و برای بندگان مؤمن الله آمرزش گناهان و رضایتی از جانب او تعالی است. و زندگی دنیا جز کالایی نابودشدنی که هیچ ثباتی ندارد نیست. پس هرکس متاع نابودشدنی دنیا را بر نعمتهای آخرت ترجیح دهد به تحقیق که زیاندیده و فریبخورده است.
(۲۱) - ای مردم- بر انجام اعمال صالح مانند توبه و سایر عبادتهایی که با آنها به آمرزش گناهانتان میرسید از یکدیگر پیشی بگیرید، تا از این طریق به بهشتی برسید که پهنایش مانند پهنای آسمان و زمین است. الله این بهشت را برای کسانیکه به او و رسولانش ایمان آوردهاند آماده ساخته است. این پاداش، بخشش الله است که آن را برای هر یک از بندگانش بخواهد عطا میکند، و الله سبحانه دارای بخششی بزرگ بر بندگان مؤمن خویش است.
(۲۲) هیچ مصیبتی در زمین چه خشکسالی و غیر آن به مردم نمیرسد، و هیچ مصیبتی در خودشان به آنها نمیرسد مگر قبل از اینکه مخلوقات را بیافرینیم در لوح محفوظ ثبت شده است. بهراستیکه این کار بر الله آسان است.
(۲۳) و - ای مردم- این امر به آن سبب است که بر آنچه از دست دادهاید اندوهگین نشوید، و به نعمتهایی که به شما عطا کرده است بیش از حد شاد نگردید. بهراستیکه الله هیچ متکبری را که با آنچه الله به او عطا کرده است بر مردم فخرفروشی میکند دوست ندارد.
(۲۴) کسانیکه در آنچه انفاق آن برایشان واجب است بخل میورزند، و دیگران را به بخل امر میکنند زیاندیده هستند، و هرکس از طاعت الله روی بگرداند هرگز به الله زیان نخواهد رساند و فقط به خودش زیان میرساند؛ زیرا الله همان ذات بینیازی است که به طاعت بندگانش نیازی ندارد، و در هر حالی ستودهشده است.
برخی فواید آیات:
• زهد در دنیا و تمایلاتی که در آن است، و ترغیب به آخرت و نعمتهای جاویدانی که در آن است بر پیمودن راه راست کمک میکنند.
• وجوب ایمان به تقدیر.
• یکی از فواید ایمان به تقدیر، غمنخوردن بر آن دسته از بهره دنیا است که از دست برود.
• بخل و امر به آن، دو خصلت ناپسند است که در مؤمنان وجود ندارد.
﴿لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلَنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَنزَلۡنَا مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡمِيزَانَ لِيَقُومَ ٱلنَّاسُ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَأَنزَلۡنَا ٱلۡحَدِيدَ فِيهِ بَأۡسٞ شَدِيدٞ وَمَنَٰفِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعۡلَمَ ٱللَّهُ مَن يَنصُرُهُۥ وَرُسُلَهُۥ بِٱلۡغَيۡبِۚ إِنَّ ٱللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٞ٢٥ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحٗا وَإِبۡرَٰهِيمَ وَجَعَلۡنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا ٱلنُّبُوَّةَ وَٱلۡكِتَٰبَۖ فَمِنۡهُم مُّهۡتَدٖۖ وَكَثِيرٞ مِّنۡهُمۡ فَٰسِقُونَ٢٦ ثُمَّ قَفَّيۡنَا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم بِرُسُلِنَا وَقَفَّيۡنَا بِعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡإِنجِيلَۖ وَجَعَلۡنَا فِي قُلُوبِ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ رَأۡفَةٗ وَرَحۡمَةٗۚ وَرَهۡبَانِيَّةً ٱبۡتَدَعُوهَا مَا كَتَبۡنَٰهَا عَلَيۡهِمۡ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ رِضۡوَٰنِ ٱللَّهِ فَمَا رَعَوۡهَا حَقَّ رِعَايَتِهَاۖ فََٔاتَيۡنَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنۡهُمۡ أَجۡرَهُمۡۖ وَكَثِيرٞ مِّنۡهُمۡ فَٰسِقُونَ٢٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَءَامِنُواْ بِرَسُولِهِۦ يُؤۡتِكُمۡ كِفۡلَيۡنِ مِن رَّحۡمَتِهِۦ وَيَجۡعَل لَّكُمۡ نُورٗا تَمۡشُونَ بِهِۦ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢٨ لِّئَلَّا يَعۡلَمَ أَهۡلُ ٱلۡكِتَٰبِ أَلَّا يَقۡدِرُونَ عَلَىٰ شَيۡءٖ مِّن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَأَنَّ ٱلۡفَضۡلَ بِيَدِ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٢٩ ﴾ [الحديد: ۲۵-۲۹]
(۲۵) به تحقیق که رسولانمان را با حجتهای آشکار و براهین روشن فرستادیم، و همراه آنها کتابها نازل کردیم، و میزان را فرو فرستادیم، تا مردم انصاف را برپا دارند، و آهن را که نیرویی سخت دارد نازل کردیم، که از آن سلاح ساخته میشود، و منافعی برای مردم در پیشهها و حرفههایشان دارد، و الله برای بندگانش معلوم بدارد چه کسی از بندگانش در نهان او را یاری میرساند. بهراستیکه الله ذات نیرومند و شکست ناپذیری است که هیچچیز او را مغلوب نمیکند، و از هیچچیز ناتوان نیست.
(۲۶) و به تحقیق که نوح ÷ و ابراهیم ÷ را فرستادیم، و در میان فرزندان آن دو نبوت، و کتابهای نازلشده را قرار دادیم. برخی از فرزندان آن دو به راه راست هدایتیافته، و توفیقیافته هستند، و بسیاری از آنها از طاعت الله خارج گشتند.
(۲۷) سپس به دنبال آنها رسولانمان را پیاپی بهسوی امتهایشان فرستادیم، و در پی آنها عیسی ÷ پسر مریم را فرستادیم و انجیل را به او عطا کردیم، و در دلهای کسانیکه به او ایمان آوردند، و از او پیروی کردند رأفت و مهربانی قرار دادیم، که یکدیگر را دوست داشتند و به یکدیگر مهربانی میکردند، و غلو در دینشان را ابداع کردند، و برخی نکاحها و خوشیهایی را که الله برایشان حلال کرده بود رها کردند، درحالیکه ما هرگز این کار را از آنها نخواستیم، و خودشان با نوآوری در دین خویش خود را به آن ملزم کردند، و ما فقط پیروی خشنودی الله را خواستیم اما انجام ندادند، آنگاه پاداش کسانی از آنها را که ایمان آوردند عطا کردیم، و بسیاری از آنها با تکذیب آنچه رسولالله محمد ج نزدشان آورد از طاعت الله خارج هستند.
(۲۸) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، از الله با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهیاش بترسید، و به رسولش ایمان آورید، تا دو سهم از پاداش و مزد بر ایمانتان به محمد ج، و ایمانتان به رسولان پیشین را به شما عطا کند، و نوری برایتان قرار دهد که در زندگی دنیا به آن راه یابید، و در روز قیامت بر روی صراط از آن روشنایی بگیرید، و گناهانتان را برایتان بیامرزد که آنها را بپوشاند و شما را در قبال آنها مواخذه نکند، و الله سبحانه نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.
(۲۹) و - ای مؤمنان- در حقیقت بخشش بزرگ خویش را به پاداش مضاعفی که برای شما آماده کردهایم به شما بیان کردیم؛ تا اهل کتاب پیشین چه یهودیان و چه مسیحیان بدانند که آنها بر ذرهای از بخشش الله توانا نیستند بهگونهای که آن را برای هرکس میخواهند اجازه دهند، و از هرکس میخواهند منع کنند، و تا بدانند که تمام بخششها فقط به دست الله سبحانه است که آن را برای هر یک از بندگانش بخواهد عطا میکند، و الله دارای بخشش بزرگی است که آن را برای هر یک از بندگانش بخواهد اختصاص میدهد.
برخی فواید آیات:
• حق ناگزیر به قدرتی نیاز دارد که آن را حمایت و منتشر کند.
• بیان جایگاه عدالت در شرایع آسمانی.
• پیوند نَسَبی با مؤمنان و صالحان ذرهای انسان را تا زمانیکه خودش مؤمن نباشد بینیاز نمیسازد.
• بیان تحریم نوآوری در دین.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قَدۡ سَمِعَ ٱللَّهُ قَوۡلَ ٱلَّتِي تُجَٰدِلُكَ فِي زَوۡجِهَا وَتَشۡتَكِيٓ إِلَى ٱللَّهِ وَٱللَّهُ يَسۡمَعُ تَحَاوُرَكُمَآۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٌ١ ٱلَّذِينَ يُظَٰهِرُونَ مِنكُم مِّن نِّسَآئِهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَٰتِهِمۡۖ إِنۡ أُمَّهَٰتُهُمۡ إِلَّا ٱلَّٰٓـِٔي وَلَدۡنَهُمۡۚ وَإِنَّهُمۡ لَيَقُولُونَ مُنكَرٗا مِّنَ ٱلۡقَوۡلِ وَزُورٗاۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٞ٢ وَٱلَّذِينَ يُظَٰهِرُونَ مِن نِّسَآئِهِمۡ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُواْ فَتَحۡرِيرُ رَقَبَةٖ مِّن قَبۡلِ أَن يَتَمَآسَّاۚ ذَٰلِكُمۡ تُوعَظُونَ بِهِۦۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٣ فَمَن لَّمۡ يَجِدۡ فَصِيَامُ شَهۡرَيۡنِ مُتَتَابِعَيۡنِ مِن قَبۡلِ أَن يَتَمَآسَّاۖ فَمَن لَّمۡ يَسۡتَطِعۡ فَإِطۡعَامُ سِتِّينَ مِسۡكِينٗاۚ ذَٰلِكَ لِتُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۚ وَتِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِۗ وَلِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ٤ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُحَآدُّونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ وَقَدۡ أَنزَلۡنَآ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖۚ وَلِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٞ مُّهِينٞ٥ يَوۡمَ يَبۡعَثُهُمُ ٱللَّهُ جَمِيعٗا فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوٓاْۚ أَحۡصَىٰهُ ٱللَّهُ وَنَسُوهُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ٦ ﴾ [المجادلة: ۱-۶]
برخی مقاصد سوره:
اظهار علم فراگیرِ الله و احاطۀ کامل او، برای به یادآوردن الله تا از او ترسیده شود و از مخالفت با او تعالی پرهیز گردد.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- به تحقیق که الله سخن آن زن (یعنی خَوله بنت ثَعلَبه) را که در مورد شوهرش (یعنی اَوس بن صامت) که او را ظِهار کرد، و از آنچه شوهرش در مورد او انجام داده بود به الله شکایت میکرد شنید، و الله گفتگوی کلامی شما را میشنود، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند. بهراستیکه الله نسبت به سخنان بندگانش شنوا، و نسبت به افعالشان بینا است، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۲) کسانیکه زنانشان را ظِهار میکنند؛ اینگونه که یکی از آنها به همسرش میگوید: تو بر من چون پشت مادرم هست، در این سخنشان دروغ گفتهاند؛ زیرا همسران آنها مادرانشان نیستند، بلکه مادرانشان فقط کسانی هستند که آنها را زادهاند، و با گفتن این سخن، بهطور قطع سخن بسیار زشت، و دروغی گفتهاند، و به یقین که الله بسیار بخشنده و آمرزنده است، که برای رهایی آنها از گناه، کفاره را برایشان تشریع کرده است.
(۳) و کسانیکه این سخن بسیار زشت را میگویند، سپس خواهان جماع با زنانی که آنها را ظِهار کردهاند هستند، باید قبل از اینکه با آنها جماع کنند برای کفاره، بردهای را آزاد کنند. این حکم مذکور که به آن فرمان داده میشوید برای بازداشتن شما از ظِهار است، و الله نسبت به آنچه انجام میدهید بسیار دانا است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند.
(۴) و اگر کسی از شما بردهای نیافت تا آن را آزاد کند باید پیش از اینکه با همسرش که او را ظِهار کرده است جماع کند دو ماه متوالی روزه بگیرد، و هرکس توانایی دو ماه روزه گرفتن پیاپی ندارد باید شصت مسکین را طعام دهد. این حکم که برایتان صادر کردیم برای این است تا ایمان آورید به اینکه الله به آن امر کرده است، و امرش را اجرا کنید، و این احکام که برایتان تشریع کردیم حدود الله است که برای بندگانش مشخص کرده است پس از آنها نگذرید، و برای کافران به احکام الله و حدودش که آنها را مشخص کرده است عذابی دردناک است.
(۵) در حقیقت کسانیکه با الله و رسولش دشمنی میکنند خوار و ذلیل خواهند شد چنانکه کسانی از امتهای پیشین که با او دشمنی کردند خوار و ذلیل شدند، و به تحقیق که آیات روشن را نازل کردهایم، و برای کافران به الله و رسولانش و آیات او عذابی خوارکننده است.
(۶) روزیکه الله همگیشان را برمیانگیزد و هیچیک از آنها را بر جای نمیگذارد، و آنها را از اعمال زشتی که در دنیا انجام دادهاند آگاه میکند، الله اعمالشان را بر آنها برخواهد شمرد، پس ذرهای از اعمالشان بر الله پوشیده نمیماند. درحالیکه خودشان آن را فراموش کردهاند ولی آن را نوشتهشده در نامههای اعمالشان که هیچ کوچک و بزرگی را رها نکرده مگر آن را برشمرده است مییابند، و الله از هر چیزی آگاهی دارد و ذرهای از اعمالشان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• مهربانی الله به بندگان مستضعف خویش که دعایشان را اجابت میکند و به آنها یاری میرساند.
• یکی از مظاهر رحمت الله به بندگانش این است که کفارۀ ظِهار را براساس استطاعت، گوناگون ساخت تا بنده از تنگنا درآید.
• در پایان آیات ظهار، کافران را ذکر فرمود؛ تا اشارهای باشد به اینکه ظهار عمل کافران است، از این رو مناسب بود که برخی احوال کافران بیاید.
﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ مَا يَكُونُ مِن نَّجۡوَىٰ ثَلَٰثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمۡ وَلَا خَمۡسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمۡ وَلَآ أَدۡنَىٰ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكۡثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمۡ أَيۡنَ مَا كَانُواْۖ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ٧ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ نُهُواْ عَنِ ٱلنَّجۡوَىٰ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُواْ عَنۡهُ وَيَتَنَٰجَوۡنَ بِٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِ وَمَعۡصِيَتِ ٱلرَّسُولِۖ وَإِذَا جَآءُوكَ حَيَّوۡكَ بِمَا لَمۡ يُحَيِّكَ بِهِ ٱللَّهُ وَيَقُولُونَ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ لَوۡلَا يُعَذِّبُنَا ٱللَّهُ بِمَا نَقُولُۚ حَسۡبُهُمۡ جَهَنَّمُ يَصۡلَوۡنَهَاۖ فَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا تَنَٰجَيۡتُمۡ فَلَا تَتَنَٰجَوۡاْ بِٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِ وَمَعۡصِيَتِ ٱلرَّسُولِ وَتَنَٰجَوۡاْ بِٱلۡبِرِّ وَٱلتَّقۡوَىٰۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٩ إِنَّمَا ٱلنَّجۡوَىٰ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ لِيَحۡزُنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَيۡسَ بِضَآرِّهِمۡ شَيًۡٔا إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا قِيلَ لَكُمۡ تَفَسَّحُواْ فِي ٱلۡمَجَٰلِسِ فَٱفۡسَحُواْ يَفۡسَحِ ٱللَّهُ لَكُمۡۖ وَإِذَا قِيلَ ٱنشُزُواْ فَٱنشُزُواْ يَرۡفَعِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ دَرَجَٰتٖۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ١١ ﴾ [المجادلة: ۷-۱۱]
(۷) - ای رسول- آیا ندیدهای که الله از آنچه در آسمانها و زمین است آگاهی دارد، و ذرهای از آنچه در این دو وجود دارد بر او پوشیده نمیماند. هیچ سخن محرمانهای میان سه نفر نیست مگر اینکه الله سبحانه با علم خویش چهارمیِ آنها است، و هیچ سخن محرمانهای میان پنج نفر نیست مگر او سبحانه به علم خویش ششمینِ آنها است. نه کمتر از این عدد و نه بیشتر از آن نیست مگر اینکه با علم خویش با آنها است هرجا که باشند، و ذرهای از سخنشان بر او پوشیده میماند، و در روز قیامت آنها را از آنچه انجام دادهاند باخبر میسازد، بهراستیکه الله از هر چیزی دانا است، و هیچچیز بر او پوشیده نمیماند.
(۸) - ای رسول- آیا ندیدی یهودیانی را که وقتی مؤمنی را میدیدند با یکدیگر نجوا میکردند، که الله آنها را از نجوا نهی فرمود، اما به نجوایی که الله آنها را نهی کرد بازمیگردند، و به کاری که در آن گناه است مانند غیبتکردن از مؤمنان، و به کاری که در آن تجاوز بر مؤمنان است، و به کاری که در آن از رسول ج نافرمانی میشود، میان یکدیگر نجوا میکنند. و - ای رسول- هرگاه نزد تو میآیند به سلامی که الله با آن روش به تو سلام نگفته به تو سلام میدهند؛ یعنی میگویند: السَّام علیک که مرگ را قصد میکنند، و برای تکذیب پیامبر ج میگویند: چرا الله به آنچه میگوییم ما را عذاب نمیکند. اگر در این ادعایش که پیامبری است راستگو بود بهطور قطع الله به آنچه در مورد او میگوییم ما را عذاب میکرد! برای کیفر آنچه در مورد او گفتند جهنم برایشان کافی است، که از گرمایش رنج میبرند، پس مقصد بسیار بدی دارند.
(۹) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، به سخنانی که متضمن گناه یا تجاوز یا نافرمانی از رسول ج است با یکدیگر نجوا نکنید تا مانند یهودیان نباشید. و در آنچه طاعت الله و بازداشتن از نافرمانی او تعالی در آن است با یکدیگر نجوا کنید، و از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او بترسید، زیرا در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او گرد آورده میشوید.
(۱۰) جز این نیست که نجوای- مشتمل بر گناه و عدوان و نافرمانی از رسول ج- یکی از روشهای تزیین و وسوسهانگیزی شیطان برای دوستانش است؛ تا بر مؤمنان این اندوه را وارد کند که علیه آنها توطئه میکنند، اما نه شیطان و نه تزیین او ذرهای به مؤمنان زیان نمیرساند مگر به مشیت و ارادۀ الله؛ و مؤمنان باید در تمام امورشان بر الله توکل کند.
الله پس از بیان ادب در گفتار، ادب در مجالس را ذکر کرد و فرمود:
(۱۱) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، هرگاه به شما گفته شود: در مجالس جا باز کنید این کار را انجام دهید، تا الله در زندگی دنیای شما و در آخرت برایتان گشایش دهد. و هرگاه به شما گفته شود: از برخی جاها برخیزید تا اهل فضل در آنجا بنشینند این کار را انجام دهید، که الله سبحانه کسانی از شما را که ایمان آوردهاند و کسانیکه علم به آنها عطا شده است را به درجات بزرگی بالا میبرد، و الله به آنچه انجام میدهید بسیار دانا است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
برخی فواید آیات:
• با وجود اینکه الله به ذات خوش از مخلوقاتش بالاتر و برتر است؛ به علم خویش از آنها آگاه نیز هست و هیچ چیزی بر او پوشیده نمیماند.
• چون بسیاری از مردم با سخنانِ درگوشی مرتکب گناه میشوند الله به مؤمنان فرمان میدهد که نجوایشان به نیکی و تقوی باشد.
• یکی از آداب مجالس فراخ و گسترده کردن آن برای دیگران است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نَٰجَيۡتُمُ ٱلرَّسُولَ فَقَدِّمُواْ بَيۡنَ يَدَيۡ نَجۡوَىٰكُمۡ صَدَقَةٗۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ لَّكُمۡ وَأَطۡهَرُۚ فَإِن لَّمۡ تَجِدُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٢ ءَأَشۡفَقۡتُمۡ أَن تُقَدِّمُواْ بَيۡنَ يَدَيۡ نَجۡوَىٰكُمۡ صَدَقَٰتٖۚ فَإِذۡ لَمۡ تَفۡعَلُواْ وَتَابَ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمۡ فَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۚ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٣ ۞أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ تَوَلَّوۡاْ قَوۡمًا غَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مَّا هُم مِّنكُمۡ وَلَا مِنۡهُمۡ وَيَحۡلِفُونَ عَلَى ٱلۡكَذِبِ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ١٤ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدًاۖ إِنَّهُمۡ سَآءَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٥ ٱتَّخَذُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُمۡ جُنَّةٗ فَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ فَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ١٦ لَّن تُغۡنِيَ عَنۡهُمۡ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔاۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ١٧ يَوۡمَ يَبۡعَثُهُمُ ٱللَّهُ جَمِيعٗا فَيَحۡلِفُونَ لَهُۥ كَمَا يَحۡلِفُونَ لَكُمۡ وَيَحۡسَبُونَ أَنَّهُمۡ عَلَىٰ شَيۡءٍۚ أَلَآ إِنَّهُمۡ هُمُ ٱلۡكَٰذِبُونَ١٨ ٱسۡتَحۡوَذَ عَلَيۡهِمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ فَأَنسَىٰهُمۡ ذِكۡرَ ٱللَّهِۚ أُوْلَٰٓئِكَ حِزۡبُ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ أَلَآ إِنَّ حِزۡبَ ٱلشَّيۡطَٰنِ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ١٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُحَآدُّونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ٱلۡأَذَلِّينَ٢٠ كَتَبَ ٱللَّهُ لَأَغۡلِبَنَّ أَنَا۠ وَرُسُلِيٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٞ٢١ ﴾ [المجادلة: ۱۲-۲۱]
(۱۲) چون صحابه بسیار با پیامبر نجوا و رازگویی کردند، الله فرمود: ای کسانیکه ایمان آوردهاید هرگاه خواستید در گوشی با رسول سخن بگویید قبل از سخن گفتنِ در گوشی خویش صدقهای پیش کنید، این تقدیم صدقه برایتان بهتر و پاکیزهتر است؛ چون شامل طاعت الله که دلهایتان را تزکیه میکند است، اما اگر چیزی نیافتید که آن را صدقه بدهید در سخن گفتن در گوشی با او گناهی بر شما نیست؛ زیرا الله نسبت به گناهان بندگانش بسیار آمرزنده، و نسبت به آنها بسیار مهربان است که آنها را به خارج از توانشان مکلف نمیکند.
(۱۳) آیا از فقر بهسبب تقدیم صدقه آنگاه که با رسول ج در گوشی صحبت کنید ترسیدید؟! پس چون این کار را که الله به شما فرمان داد انجام ندادید، و بر شما بخشید که در ترک آن به شما اجازه داد پس نماز را به کاملترین وجه برپا دارید، و زکات اموالتان را بدهید، و از الله و رسولش فرمانبرداری کنید، و الله به آنچه انجام میدهید بسیار دانا است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و بهزودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۱۴) - ای رسول- آیا ندیدی منافقانی را که یهودیان را که الله بهسبب کفر و گناهانشان بر آنها خشم گرفت به دوستی گرفتهاند. این منافقان نه از مؤمنان و نه از یهودیان هستند؛ بلکه سرگشته و حیران هستند و نه با اینها هستند و نه با آنها؛ و سوگند یاد میکنند که مسلمان هستند و اخبار مسلمانان را به یهودیان انتقال نمیدهند، درحالیکه به دروغ سوگند یاد میکنند.
(۱۵) الله عذابی سخت در آخرت برایشان آماده ساخته است، چون آنها را در پایینترین طبقۀ جهنم وارد میکند، بهراستیکه آنها در دنیا اعمال کفر بسیار زشتی را انجام میدادند.
(۱۶) قسمهایشان را که با آنها سوگند یاد میکردند سپری در برابر قتل بهسبب کفر قرار دادند، وقتی با آنها اسلام را آشکار کردند تا از خونها و اموالشان محافظت کنند، و با سست کردن و مایوس کردن مسلمانان، مردم را از حق بازداشتند. پس عذابی خوارکننده برایشان است که آنها را خوار و زبون میگرداند.
(۱۷) نه اموالشان و نه فرزندانشان آنها را ذرهای از الله بینیاز نخواهد ساخت. آنها ساکنان جهنم هستند که واردش میشوند و برای همیشه در آن میمانند و عذاب از آنها قطع نمیشود.
(۱۸) روزیکه الله همگی آنها را برمیانگیزد و هیچ یک از آنها را رها نمیکند مگر او را برای جزا برمیانگیزد. آنگاه به الله سوگند یاد میکنند که بر کفر و نفاق نبودهاند، و واقعا مؤمن بودهاند و آنچه الله را راضی میسازد انجام میدادند. - ای مؤمنان- همانگونه که در دنیا برای شما سوگند یاد میکردند که مسلمان هستند در آخرت برای او تعالی سوگند یاد میکنند، و گمان میکنند که با این سوگندهایی که برای الله یاد میکنند بر چیزی از آنچه که برایشان نفع جلب میکند یا آسیب از آنها برطرف میسازد هستند. بدانید که آنها همان دروغگویان واقعی در سوگندهایشان در دنیا، و سوگندهایشان در آخرت هستند.
(۱۹) شیطان بر آنها چیره شده و با وسوسۀ خویش ذکر الله را از یادشان برده است، پس آنچه الله را راضی میسازد انجام نمیدهند، و فقط آنچه او تعالی را خشمگین میسازد مرتکب میشوند. اینها که صفات مذکور را دارند همان لشکریان و پیروان ابلیس هستند. بدانید که لشکریان و پیروان ابلیس همان زیاندیدگان در دنیا و آخرت هستند؛ چون هدایت را به گمراهی و بهشت را به جهنم فروختهاند.
(۲۰) بهراستی کسانیکه با الله و رسولش دشمنی میکنند در زمرۀ کسانی از امتهای کافر هستند که الله آنها را در دنیا و آخرت ذلیل و خوار کرده است.
(۲۱) الله در علم ازلی خویش حکم کرده که بهطور قطع من و رسولانم با حجت و نیرو بر دشمنانمان پیروز خواهیم شد. بهراستیکه الله بر یاری رسولانش توانا است، و ذات شکست ناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد.
برخی فواید آیات:
• لطف الله به پیامبرش ج؛ که به صحابهاش ادب آموخت تا او را با نجوای زیاد به مشقت نیندازند.
• دوستی با یهودیان خصلت منافقان است.
• خسران کافران و چیرگی مؤمنان سنتی الهی است که گاهی به تاخیر میافتد، اما خلاف نمیرود.
﴿لَّا تَجِدُ قَوۡمٗا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ يُوَآدُّونَ مَنۡ حَآدَّ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَوۡ كَانُوٓاْ ءَابَآءَهُمۡ أَوۡ أَبۡنَآءَهُمۡ أَوۡ إِخۡوَٰنَهُمۡ أَوۡ عَشِيرَتَهُمۡۚ أُوْلَٰٓئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلۡإِيمَٰنَ وَأَيَّدَهُم بِرُوحٖ مِّنۡهُۖ وَيُدۡخِلُهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ رَضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ أُوْلَٰٓئِكَ حِزۡبُ ٱللَّهِۚ أَلَآ إِنَّ حِزۡبَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٢٢ ﴾ [المجادلة: ۲۲]
(۲۲) - ای رسول- هیچ گروهی را نمییابی که هم به الله و روز آخرت ایمان داشته باشند و هم کسانی را که با الله و رسولش دشمنی کردهاند دوست بدارند و به دوستی بگیرند. هر چند این دشمنانِ الله و رسولش، پدرانشان، یا پسرانشان، یا برادرانشان، یا افراد قبیلهای که به آن تعلق دارند باشند؛ زیرا ایمان از دوستی با دشمنان الله و رسولش بازمیدارد، و نیز رابطۀ ایمانی از تمام روابط بالاتر است، و هنگام تعارض بر سایر روابط مقدم میشود. اینها که با دشمنان الله و رسولش دوستی نمیکنند - هر چند نزدیکانشان باشند- همان کسانی هستند که الله ایمان را در دلهایشان ثابت گردانیده است؛ پس تغییر نمیکند، و آنها را به برهان و نوری از جانب خویش تقویت کرده است، و در روز قیامت آنها را وارد بهشتهایی میکند که رودها از زیر کاخها و درختانش جاری است و برای همیشه در آن میمانند، و نعمتهایش نه از آنها قطع میشود و نه خودشان در آنجا از بین میروند. الله به گونهای از آنها راضی شده است که دیگر هرگز بر آنها خشم نمیگیرد، و آنها نیز بهسبب نعمتهای جاویدانی که الله برایشان عطا کرده است، از او تعالی راضی شدهاند؛ که از جمله این نعمتها، رؤیت الله سبحانه است. آنها که صفات مذکور را دارند، لشکریان الله هستند که آنچه را به آن فرمان داده اجرا میکنند، و از آنچه از آن نهی فرموده دست میکشند. بدانید که لشکریان الله بهسبب اینکه در دنیا و آخرت به خواستۀ خویش میرسند و از آنچه میترسند نجات مییابند همان رستگاران هستند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَخۡرَجَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ مِن دِيَٰرِهِمۡ لِأَوَّلِ ٱلۡحَشۡرِۚ مَا ظَنَنتُمۡ أَن يَخۡرُجُواْۖ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُم مَّانِعَتُهُمۡ حُصُونُهُم مِّنَ ٱللَّهِ فَأَتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِنۡ حَيۡثُ لَمۡ يَحۡتَسِبُواْۖ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلرُّعۡبَۚ يُخۡرِبُونَ بُيُوتَهُم بِأَيۡدِيهِمۡ وَأَيۡدِي ٱلۡمُؤۡمِنِينَ فَٱعۡتَبِرُواْ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَبۡصَٰرِ٢ وَلَوۡلَآ أَن كَتَبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡجَلَآءَ لَعَذَّبَهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابُ ٱلنَّارِ٣ ﴾ [الحشر: ۱-۳]
برخی مقاصد سوره:
اظهار قدرت و نیرومندی الله در خوارکردن یهودیان و منافقان، و اظهار پراکندگی آنها؛ و در مقابل، اظهار دوستی و بههمپیوستگی مؤمنان.
تفسیر:
(۱) تمام مخلوقاتی که در آسمانها و زمین هستند الله را از آنچه سزاوار او نیست بزرگ و پاک برمیشمارند، و او ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیگردد، و در آفرینش و تشریع و تقدیرش بسیار دانا است.
(۲) او همان ذاتی است که بنینضیر را که به الله کفر ورزیدند، و رسولش محمد ج را تکذیب کردند، پس از اینکه عهدشان را شکستند و همراه مشرکان علیه رسول ج شدند، در نخستین اخراج آنها از مدینه بهسوی شام از خانههایشان در مدینه بیرون راند. بنینضیر از یهودیان صاحب تورات بودند؛ آنها را بهسوی سرزمین شام بیرون راند. - ای مؤمنان- بهسبب نیرومندی و قدرتی که داشتند شما گمان نمیکردید که از خانههایشان رانده شوند، و خودشان نیز گمان کردند که دژهایشان که آنها را بلند ساخته بودند آنها را در برابر عذاب و کیفر الله محافظت میکند، اما عذاب الله از جاییکه آمدنش را نمیسنجیدند آنها را فرا گرفت آنگاه که برای پیکار با آنها و بیرون راندن آنها از خانههایشان به رسولش فرمان داد، و الله ترس شدیدی در دلهایشان افکند، که به دست خویش خانههایشان را از داخل تخریب میکردند تا مسلمانان از آنها بهرهمند نشوند، و مسلمانان خانههایشان را از بیرون تخریب میکردند. پس ای خردمندان از آنچه بهسبب کفرشان به آنها رسید پند بگیرید، تا مانند آنها نباشید، که در این صورت جزا و کیفری که با آن مجازات شدند شما را نیز فرا خواهد گرفت.
(۳) و اگر الله بیرون راندن از خانههایشان را برای آنها ننوشته بود، بهطور قطع با قتل و اسارت آنها را در دنیا عذاب میکرد، چنانکه در مورد برادرانشان، بنیقریظه این کار را کرد، و در آخرت عذاب جهنم در انتظارشان است و برای همیشه در آن میمانند.
برخی فواید آیات:
• محبتی که نمیگذارد مسلمان از دین کافر بیزاری بجوید و آن را ناپسند بداند، حرام است. اما محبت فطری، مانند محبت مسلمان به خویشاوند کافر خویش جایز است.
• رابطۀ ایمانی مستحکمترین روابط میان مؤمنان است.
• گاهی پیروان باطل برتری مییابند تا جاییکه گمان میشود هرگز شکست نخواهند خورد، آنگاه شکستشان از جایی که انتظار نمیبرند فرامیرسد.
• از جمله تقدیر الله در مردم، دفع مصیبتها با وقوع مصیبتهای کوچکتر است.
﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ شَآقُّواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۖ وَمَن يُشَآقِّ ٱللَّهَ فَإِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٤ مَا قَطَعۡتُم مِّن لِّينَةٍ أَوۡ تَرَكۡتُمُوهَا قَآئِمَةً عَلَىٰٓ أُصُولِهَا فَبِإِذۡنِ ٱللَّهِ وَلِيُخۡزِيَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٥ وَمَآ أَفَآءَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ مِنۡهُمۡ فَمَآ أَوۡجَفۡتُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ خَيۡلٖ وَلَا رِكَابٖ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُۥ عَلَىٰ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٦ مَّآ أَفَآءَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ كَيۡ لَا يَكُونَ دُولَةَۢ بَيۡنَ ٱلۡأَغۡنِيَآءِ مِنكُمۡۚ وَمَآ ءَاتَىٰكُمُ ٱلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَىٰكُمۡ عَنۡهُ فَٱنتَهُواْۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٧ لِلۡفُقَرَآءِ ٱلۡمُهَٰجِرِينَ ٱلَّذِينَ أُخۡرِجُواْ مِن دِيَٰرِهِمۡ وَأَمۡوَٰلِهِمۡ يَبۡتَغُونَ فَضۡلٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٗا وَيَنصُرُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّٰدِقُونَ٨ وَٱلَّذِينَ تَبَوَّءُو ٱلدَّارَ وَٱلۡإِيمَٰنَ مِن قَبۡلِهِمۡ يُحِبُّونَ مَنۡ هَاجَرَ إِلَيۡهِمۡ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمۡ حَاجَةٗ مِّمَّآ أُوتُواْ وَيُؤۡثِرُونَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ وَلَوۡ كَانَ بِهِمۡ خَصَاصَةٞۚ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفۡسِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٩ ﴾ [الحشر: ۴-۹]
(۴) این عذاب که آنها را فراگرفت به این سبب بود که با کفر و شکستن پیمانها با الله و رسولش دشمنی کردند، و هرکس با الله دشمنی کند بهراستیکه الله سختکیفر است، و کیفر سخت خویش را به او خواهد رساند.
(۵) - ای گروه مؤمنان- آنچه از درختان خرما بریدید تا دشمنان الله در غزوۀ بنینضیر به خشم آیند یا آنها را ایستاده بر تنههایشان رها کردید تا از آنها بهرهمند شوید، به فرمان الله بود، و چنانکه ادعا کردند نوعی فساد در زمین نبود، و برای این بود تا الله یهودیان خارجشده از طاعت خویش را که پیمان شکستند، و فریبکاری را بر وفاداری ترجیح دادند خوار گرداند.
(۶) و شما در جستجوی اموال بنینضیر که الله آنها را به رسولش بازگرداند هیچ اسب و شتر سواریای نتاختید، و هیچ مشقتی در آن به شما نرسید، اما الله رسولانش را بر هرکس بخواهد مسلط میگرداند، و رسولش را بر بنینضیر بهگونهای مسلط کرد که بدون پیکار خانههایشان را فتح کرد، و الله بر هر چیزی توانا است، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۷) آنچه الله از اموال ساکنان این آبادیها بدون پیکار به رسولش ارزانی داشت از آنِ الله است، که آن را برای هرکس بخواهد قرار میدهد، و ملکیت آن برای رسول ج، و خویشاوندان او از بنیهاشم و بنیالمطلب است؛ این مورد جایگزینی است برای آنها به جای صدقهای که از آن محروم شدهاند، و از آنِ ایتام و فقرا، و مسافری که توشهاش را تمام کرده است؛ تا مال، فقط میان ثروتمندان دست به دست نشود و فقیران از آن محروم نگردند، و - ای مؤمنان- هر اندازه از اموال فیء که رسول ج به شما داد بگیرید، و از آنچه شما را از آن بازداشت دست بکشید، و از الله با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهی او بترسید، که الله سختکیفر است پس از کیفرش بترسید.
(۸) و بخشی از این مال برای فقیران مهاجر در راه الله هزینه میشود همان کسانیکه بر ترک اموال و فرزندانشان مجبور شدند، و به لطف الله بر خودشان به رزق و روزی در دنیا، و رضایت در آخرت امید دارند، و الله و رسولش را با یاری در راه الله یاری میرسانند. اینها که صفات مذکور را دارند همان ثابتقدمان واقعی در ایمان هستند.
الله پس از ذکر و ستایش مهاجران، انصار را نیز ذکر کرد و ستود:
(۹) و انصار که پیش از مهاجران در مدینه جای گرفتند، و ایمان به الله و رسولش را برگزیدند، و هرکس را که از مکه بهسوی آنها مهاجرت کرده دوست دارند، و آنگاه که چیزی از فیء به مهاجران داده شود و به آنها داده نشود در سینههایشان هیچ خشم و حسادتی بر مهاجرانِ در راه الله نمییابند، و در بهره دنیوی مهاجران را بر خودشان مقدم میدارند، هر چند خودشان فقیر و نیازمند باشند، و هرکس الله او را از زیادهخواهی نفسش بر مال حفظ کرد و او مال را در راه او تعالی هزینه کرد، این افراد با رسیدن به آنچه که به آن امید دارند، و نجات از آنچه از آن میترسند همان رستگاران هستند.
برخی فواید آیات:
• انجام آنچه گمان میرود مفسده است برای تحقق مصلحت بزرگتر، فساد در روی زمین به شمار نمیرود.
• از محاسن اسلام مراعات نیازمند به مال است، که فیء را برای آنها هزینه میکند نه برای ثروتمندان که اموال خود آنها برایشان کفایت میکند.
• ایثار یکی از صفات نیک و والای اسلامی است که به بهترین وجه در انصار آشکار شد.
﴿وَٱلَّذِينَ جَآءُو مِنۢ بَعۡدِهِمۡ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱغۡفِرۡ لَنَا وَلِإِخۡوَٰنِنَا ٱلَّذِينَ سَبَقُونَا بِٱلۡإِيمَٰنِ وَلَا تَجۡعَلۡ فِي قُلُوبِنَا غِلّٗا لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٞ رَّحِيمٌ١٠ ۞أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ نَافَقُواْ يَقُولُونَ لِإِخۡوَٰنِهِمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَئِنۡ أُخۡرِجۡتُمۡ لَنَخۡرُجَنَّ مَعَكُمۡ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمۡ أَحَدًا أَبَدٗا وَإِن قُوتِلۡتُمۡ لَنَنصُرَنَّكُمۡ وَٱللَّهُ يَشۡهَدُ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ١١ لَئِنۡ أُخۡرِجُواْ لَا يَخۡرُجُونَ مَعَهُمۡ وَلَئِن قُوتِلُواْ لَا يَنصُرُونَهُمۡ وَلَئِن نَّصَرُوهُمۡ لَيُوَلُّنَّ ٱلۡأَدۡبَٰرَ ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ١٢ لَأَنتُمۡ أَشَدُّ رَهۡبَةٗ فِي صُدُورِهِم مِّنَ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَفۡقَهُونَ١٣ لَا يُقَٰتِلُونَكُمۡ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرٗى مُّحَصَّنَةٍ أَوۡ مِن وَرَآءِ جُدُرِۢۚ بَأۡسُهُم بَيۡنَهُمۡ شَدِيدٞۚ تَحۡسَبُهُمۡ جَمِيعٗا وَقُلُوبُهُمۡ شَتَّىٰۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَعۡقِلُونَ١٤ كَمَثَلِ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ قَرِيبٗاۖ ذَاقُواْ وَبَالَ أَمۡرِهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٥ كَمَثَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِ إِذۡ قَالَ لِلۡإِنسَٰنِ ٱكۡفُرۡ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّنكَ إِنِّيٓ أَخَافُ ٱللَّهَ رَبَّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦ ﴾ [الحشر: ۱۰-۱۶]
(۱۰) و کسانیکه تا روز قیامت پس از اینها میآیند و به نیکی از آنها پیروی میکنند میگویند: ای پروردگار ما، ما و برادران دینی ما که در ایمان به الله و رسولش بر ما پیشی گرفتند ببخشای، و در دلهایمان هیچ کینه و نفرتی از هیچیک از مؤمنان قرار نده. ای پروردگار ما بهراستیکه تو نسبت به بندگانت بسیار بخشنده و مهربان هستی.
(۱۱) - ای رسول- آیا ندیدی کسانی را که کفر را پنهان و ایمان را آشکار کردهاند، و به برادران خویش در کفر از یهودیانِ پیرو توراتِ تحریفشده میگویند: در خانههایتان بمانید که هرگز دست از یاری شما نخواهیم کشید، و هرگز شما را تسلیم نخواهیم کرد، و اگر مسلمانان شما را از آن بیرون راندند بهطور قطع همراه شما بیرون میشویم، و از هیچکس که بخواهد ما را از خروج همراه شما بازدارد فرمان نمیبریم، و هرکس با شما پیکار کند بهطور قطع شما را در برابر آنها یاری خواهیم رساند، و الله گواهی میدهد که منافقان بهطور قطع در ادعای خروج همراه یهود آنگاه که اخراج شوند، و پیکار با آنها آنگاه که با آنها پیکار شود دروغگو هستند.
(۱۲) اگر مسلمانان یهودیان را بیرون رانند همراه آنها خارج نمیشوند، و اگر با آنها بجنگند آنها را یاری و کمک نمیرسانند، و اگر آنها را در برابر مسلمانان یاری و کمک رسانند بهطور قطع از آنها فرار خواهند کرد آنگاه منافقان دیگر یاری نخواهند شد، بلکه الله آنها را خوار و ذلیل میگرداند.
(۱۳) - ای مؤمنان- بهطور قطع هراس از شما در دلهای منافقان و یهودیان بیش از هراس از الله است، این امر –یعنی ترس زیاد آنها از شما، و ترس کم آنها از الله- به این سبب است که آنها مردمی هستند که نمیاندیشند و نمیفهمند؛ زیرا اگر میاندیشیدند بهطور قطع میدانستند که الله سزاوارتر است به اینکه از او ترسیده شود، زیرا او است که شما را بر آنها مسلط کرد.
(۱۴) - ای مؤمنان- یهودیان هرگز به صورت دستهجمعی با شما نمیجنگند مگر در دژهای محافظتشده با حصارها، یا از پشت دیوارها؛ زیرا آنها بهسبب بزدلی نمیتوانند با شما رو در رو شوند. بهسبب دشمنیای که با یکدیگر دارند نیروی آنها در میان خودشان قوی است. گمان میکنی که بر یک کلمه هستند، و صف واحدی دارند، اما واقعیت این است که دلهایشان پراکنده و مختلف است. این اختلاف و دشمنی آنها با یکدیگر به این سبب است که آنها نمیاندیشند؛ زیرا اگر میاندیشیدند بهطور قطع حق را میشناختند و از آن پیروی میکردند، و در آن اختلاف نمیورزیدند.
(۱۵) مَثَل این یهودیان در کفرشان و کیفری که به آنها رسید، مانند مَثَل کسانی اندکی پیش از آنها از مشرکان مکه است، که سرانجامِ بد کفرشان را چشیدند، چنانکه در روز بدر برخی از آنها کشته شدند و برخی از آنها به اسارت درآمدند، و در آخرت عذابی دردناک دارند.
(۱۶) مَثَل آنها در شنیدن از منافقان مانند مثل شیطان است آنگاه که برای انسان آراست که کفر ورزد، اما وقتی بهسبب اینکه شیطان کفر را برایش آراست کافر شد گفت: بهراستی من از تو که کفر ورزیدی بیزار هستم؛ زیرا از الله پروردگار مخلوقات میترسم.
برخی فواید آیات:
• رابطۀ ایمانی از گذشت زمان و تغییر مکان متأثر نمیشود.
• صداقت منافقان برای یهودیان و دیگران صداقتی خیالی است که هنگام سختیها از بین میرود.
• یهودیان بزدلانی هستند که رو در رو پیکار نمیکنند، و اگر بجنگند در قریهها و سلاحهایشان پناه میگیرند.
﴿فَكَانَ عَٰقِبَتَهُمَآ أَنَّهُمَا فِي ٱلنَّارِ خَٰلِدَيۡنِ فِيهَاۚ وَذَٰلِكَ جَزَٰٓؤُاْ ٱلظَّٰلِمِينَ١٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَلۡتَنظُرۡ نَفۡسٞ مَّا قَدَّمَتۡ لِغَدٖۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٨ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ نَسُواْ ٱللَّهَ فَأَنسَىٰهُمۡ أَنفُسَهُمۡۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ١٩ لَا يَسۡتَوِيٓ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ وَأَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۚ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ٢٠ لَوۡ أَنزَلۡنَا هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ عَلَىٰ جَبَلٖ لَّرَأَيۡتَهُۥ خَٰشِعٗا مُّتَصَدِّعٗا مِّنۡ خَشۡيَةِ ٱللَّهِۚ وَتِلۡكَ ٱلۡأَمۡثَٰلُ نَضۡرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَفَكَّرُونَ٢١ هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِۖ هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ٢٢ هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡقُدُّوسُ ٱلسَّلَٰمُ ٱلۡمُؤۡمِنُ ٱلۡمُهَيۡمِنُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡجَبَّارُ ٱلۡمُتَكَبِّرُۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٢٣ هُوَ ٱللَّهُ ٱلۡخَٰلِقُ ٱلۡبَارِئُ ٱلۡمُصَوِّرُۖ لَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ يُسَبِّحُ لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٤ ﴾ [الحشر: ۱۷-۲۴]
(۱۷) پس پایان کار شیطان و کسانیکه از او اطاعت کنند این است که آن دو (یعنی شیطان اطاعتشده، و انسان فرمانبردار) روز قیامت در جهنم هستند که برای همیشه در آن میمانند، و این مجازات که در انتظار این دو است همان مجازات کسانی است که با تجاوز از حدود الله بر خویشتن ستم میکنند.
(۱۸) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش بترسید، و هرکسی باید بیندیشد که چه عمل صالحی برای روز قیامت فرستاده است. و از الله بترسید، زیرا الله به آنچه انجام میدهید بسیار دانا است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۱۹) و مانند کسانی نباشید که با ترک فرمانبرداری از امر و اجتناب از نهیِ الله، او تعالی را فراموش کردند، پس الله نیز آنها را به خودفراموشی دچار کرد، که به آنچه آنها را از خشم و کیفر الله نجات میدهد عمل نکردند، اینها که الله را فراموش کردند - یعنی امرش را اجرا نکردند و از نهیش دست نکشیدند- همان خارجشدگان از طاعت الله هستند.
(۲۰) جهنمیان با بهشتیان یکسان نیستند، بلکه همانند اختلاف اعمالشان در دنیا جزای متفاوتی دارند، بهشتیان همان رستگاران با رسیدن به آنچه طلب میکردند، و نجاتیافتگان از آنچه از آن میترسیدند هستند.
(۲۱) - ای رسول- اگر این قرآن را بر کوهی فرو میفرستادیم بهطور قطع بهسبب اندرزهای بازدارنده و وعیدهای سختی که در قرآن است آن کوه را با وجود صلابتش از شدت ترس الله متلاشیشده میدیدی؛ و این مَثَلها را برای مردم میزنیم تا خردهایشان را بهکار اندازند و از اندرزها و عبرتهایی که آیاتش در بردارند پند بگیرند.
(۲۲) (۲۳) او الله است که معبود برحقی جز او نیست. دانای آنچه نهان و آشکار است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند. ذات بخشنده و مهربانِ دنیا و آخرت، که رحمتش جهانیان را دربرگرفته است. فرمانروا، و منزه و پاک از هر نقصی است. سالم از تمام عیبها است. تصدیقکنندۀ رسولانش با آیات آشکار است. مراقب اعمال بندگانش است. ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، ذات جباری است که با جبروت خویش بر هر چیز چیره است، و سزاوار عظمت است. الله از نمادها و هرچه که مشرکان همراه او شریک قرار میدهند منزه و پاک است.
(۲۴) او الله است آفریدگاری که هر چیزی را آفرید. پدیدآورندۀ اشیا، و شکل دهنده مخلوقاتش آنگونه که میخواهد. او سبحانه اسمهای نیکوی مشتمل بر صفات برترش دارد. آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است او را از هر نقصی منزه میدانند. ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.
برخی فواید آیات:
• یکی از نشانههای توفیق الله برای مؤمن این است که مؤمن قبل از اینکه در روز قیامت مورد حسابرسی قرار گیرد خودش خود را در دنیا مورد محاسبه قرار میدهد.
• در یادآوری شدت اثر قرآن بر کوه بزرگ به بندگان، هشداری است بر اینکه آنها بهسبب ضعفی که در آنها است به این تأثیرپذیری سزاوارتر هستند.
• اسمهای (الخالق، البارئ، المصور) بر مراحل تکوین مخلوق اعم از اندازهگیری او، سپس پدیدآوردنش، سپس قرار دادن شکل و سیمایی ویژه برای او دلالت دارد، و ذکر یکی از آنها به تنهایی بر بقیه دلالت دارد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمۡ أَوۡلِيَآءَ تُلۡقُونَ إِلَيۡهِم بِٱلۡمَوَدَّةِ وَقَدۡ كَفَرُواْ بِمَا جَآءَكُم مِّنَ ٱلۡحَقِّ يُخۡرِجُونَ ٱلرَّسُولَ وَإِيَّاكُمۡ أَن تُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ رَبِّكُمۡ إِن كُنتُمۡ خَرَجۡتُمۡ جِهَٰدٗا فِي سَبِيلِي وَٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِيۚ تُسِرُّونَ إِلَيۡهِم بِٱلۡمَوَدَّةِ وَأَنَا۠ أَعۡلَمُ بِمَآ أَخۡفَيۡتُمۡ وَمَآ أَعۡلَنتُمۡۚ وَمَن يَفۡعَلۡهُ مِنكُمۡ فَقَدۡ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ١ إِن يَثۡقَفُوكُمۡ يَكُونُواْ لَكُمۡ أَعۡدَآءٗ وَيَبۡسُطُوٓاْ إِلَيۡكُمۡ أَيۡدِيَهُمۡ وَأَلۡسِنَتَهُم بِٱلسُّوٓءِ وَوَدُّواْ لَوۡ تَكۡفُرُونَ٢ لَن تَنفَعَكُمۡ أَرۡحَامُكُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُكُمۡۚ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَفۡصِلُ بَيۡنَكُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٣ قَدۡ كَانَتۡ لَكُمۡ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ فِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ إِذۡ قَالُواْ لِقَوۡمِهِمۡ إِنَّا بُرَءَٰٓؤُاْ مِنكُمۡ وَمِمَّا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ كَفَرۡنَا بِكُمۡ وَبَدَا بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمُ ٱلۡعَدَٰوَةُ وَٱلۡبَغۡضَآءُ أَبَدًا حَتَّىٰ تُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ وَحۡدَهُۥٓ إِلَّا قَوۡلَ إِبۡرَٰهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسۡتَغۡفِرَنَّ لَكَ وَمَآ أَمۡلِكُ لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖۖ رَّبَّنَا عَلَيۡكَ تَوَكَّلۡنَا وَإِلَيۡكَ أَنَبۡنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ٤ رَبَّنَا لَا تَجۡعَلۡنَا فِتۡنَةٗ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ وَٱغۡفِرۡ لَنَا رَبَّنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٥ ﴾ [الممتحنة: ۱-۵]
برخی مقاصد سوره:
خالصسازی دلهای مؤمنان از ولاء برای غیر دین الله تعالی.
تفسیر:
(۱) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، دشمنان من و دشمنان خودتان را به دوستی نگیرید که با آنها دوستی و محبت کنید، درحالیکه به دینی که بر دست رسولتان است کفر ورزیدهاند، و رسول را از خانهاش بیرون میکنند، و شما را نیز از خانههایتان در مکه بیرون میکنند، و هیچ قرابت و رابطۀ خویشاوندیای را در مورد شما رعایت نمیکنند، آن هم بدون هیچ سببی جز اینکه شما به الله پروردگارتان ایمان آوردهاید. اگر برای جهاد در راه من خارج شدهاید این کار را نکنید، که اخبار مسلمانان را برای محبت به آنها پنهانی برایشان برسانید، درحالیکه من از این کار چه آنچه را پنهان کردید و چه آنچه را آشکار کردید آگاهتر هستم، و ذرهای نه از این کار و نه از سایر امور بر من پوشیده نمیماند، و هرکس اینگونه با کافران موالات و دوستی کند به تحقیق که از راه میانه منحرف، از حق گمراه، و از راه درست دور شده است.
(۲) اگر بر شما دست یابند دشمنیای را که در دلهایشان پنهان میکردند آشکار میگردانند، و با آزار رساندن و کتک زدن بر شما دستدرازی میکنند، و زبانهایشان را به دشنام و ناسزاگویی میگشایند، و آرزو دارند که به الله و رسولش کفر ورزید تا مثل خودشان شوید.
(۳) نه خویشاوندان و نه فرزندانتان به شما هرگز سود نخواهند رساند اگر به خاطر آنها با کافران دوستی کنید، روز قیامت الله میان شما جدایی میاندازد، آنگاه از میان شما بهشتیان را واردِ بهشت و جهنمیان را وارد جهنم میکند، و به یکدیگر نفع نمیرسانید، و الله به آنچه انجام میدهید بینا است، و ذرهای از اعمالتان بر او تعالی پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۴) - ای مؤمنان- به یقین که برای شما الگویی نیکو در ابراهیم ÷ و مؤمنانی که همراهش بودند است، آنگاه که به قوم کافر خویش گفتند: ما از شما و نمادهایی که به جای الله عبادت میکنید بیزار هستیم، به دینی که شما بر آن هستید کفر ورزیدیم، و دشمنی و نفرت میان ما و شما آشکار شد تا اینکه فقط به الله ایمان آورید، و هیچکس را با او شریک نگردانید. پس بر شما است که همانند آنها از قوم کافر خویش بیزاری بجویید. جز در این سخن ابراهیم ÷ به پدرش که گفت: بهطور قطع از الله برای تو آمرزش خواهم خواست، در این سخن از او پیروی نکنید؛ زیرا این سخن قبل از این بود که ابراهیم ÷ از پدرش ناامید شود. پس هیچ مؤمنی حق ندارد برای مشرکی طلب آمرزش کند، درحالیکه نمیتوانم ذرهای از عذاب الله را از تو دفع کنم. ای پروردگار ما در تمام کارهایمان به تو توکل کردیم، و توبهکنان بهسوی تو بازگشتیم، و در روز قیامت بازگشت بهسوی تو است.
(۵) ای پروردگار ما، ما را وسیلۀ آزمایش برای کسانیکه کفر ورزیدهاند مگردان به این ترتیب که آنها را بر ما مسلط کنی آنگاه بگویند: اگر برحق بودند ما بر آنها مسلط نمیشدیم، و ای پروردگار ما گناهانمان را برای ما بیامرز. بهراستیکه تو ذات شکست ناپذیری هستی که هرگز مغلوب نمیشوی، و در آفرینش و شریعت و تقدیر خویش بسیار دانا هستی.
برخی فواید آیات:
• افشاکردن اخبار پیروان اسلام به کافران یکی از گناهان کبیره است.
• دشمنی کافران ریشهدار است و دوستی با آنها تأثیری در این دشمنی نمیگذارد.
• طلب آمرزش ابراهیم ÷ برای پدرش به خاطر وعدهای بود که در این مورد به او داده بود، اما وقتی الله بهسبب مرگ پدرش بر حالتِ کفر، او را از این کار نهی فرمود دیگر برایش طلب آمرزش نکرد.
﴿لَقَدۡ كَانَ لَكُمۡ فِيهِمۡ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ لِّمَن كَانَ يَرۡجُواْ ٱللَّهَ وَٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَۚ وَمَن يَتَوَلَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٦ ۞عَسَى ٱللَّهُ أَن يَجۡعَلَ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَ ٱلَّذِينَ عَادَيۡتُم مِّنۡهُم مَّوَدَّةٗۚ وَٱللَّهُ قَدِيرٞۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٧ لَّا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَلَمۡ يُخۡرِجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ أَن تَبَرُّوهُمۡ وَتُقۡسِطُوٓاْ إِلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ٨ إِنَّمَا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ قَٰتَلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَأَخۡرَجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ وَظَٰهَرُواْ عَلَىٰٓ إِخۡرَاجِكُمۡ أَن تَوَلَّوۡهُمۡۚ وَمَن يَتَوَلَّهُمۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا جَآءَكُمُ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ مُهَٰجِرَٰتٖ فَٱمۡتَحِنُوهُنَّۖ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِإِيمَٰنِهِنَّۖ فَإِنۡ عَلِمۡتُمُوهُنَّ مُؤۡمِنَٰتٖ فَلَا تَرۡجِعُوهُنَّ إِلَى ٱلۡكُفَّارِۖ لَا هُنَّ حِلّٞ لَّهُمۡ وَلَا هُمۡ يَحِلُّونَ لَهُنَّۖ وَءَاتُوهُم مَّآ أَنفَقُواْۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ أَن تَنكِحُوهُنَّ إِذَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّۚ وَلَا تُمۡسِكُواْ بِعِصَمِ ٱلۡكَوَافِرِ وَسَۡٔلُواْ مَآ أَنفَقۡتُمۡ وَلۡيَسَۡٔلُواْ مَآ أَنفَقُواْۚ ذَٰلِكُمۡ حُكۡمُ ٱللَّهِ يَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡۖ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ١٠ وَإِن فَاتَكُمۡ شَيۡءٞ مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُمۡ إِلَى ٱلۡكُفَّارِ فَعَاقَبۡتُمۡ فََٔاتُواْ ٱلَّذِينَ ذَهَبَتۡ أَزۡوَٰجُهُم مِّثۡلَ مَآ أَنفَقُواْۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ أَنتُم بِهِۦ مُؤۡمِنُونَ١١ ﴾ [الممتحنة: ۶-۱۱]
(۶) فقط کسی از این الگوی نیکو پیروی میکند که خیر در دنیا و آخرت را از الله امید میورزد، و هرکس از این الگوی نیکو روی بگرداند بهراستیکه الله از بندگانش بینیاز است، و نیازی به طاعت آنها ندارد، و او تعالی در هر حالی ستودهشده است.
(۷) - ای مؤمنان- امید است که الله میان شما و میان کافرانی که با شما دشمنی کردند محبتی قرار دهد بهگونهای که الله آنها را به اسلام هدایت گردانَد. آنگاه برادرانی دینی شما باشند، و الله ذات توانایی است که میتواند دلهایشان را به ایمان بگرداند، و او تعالی نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده، و مهربان است.
(۸) الله شما را از کسانیکه بهسبب اسلامتان با شما نجنگیدهاند، و شما را از خانههایتان بیرون نراندهاند بازنمیدارد که با آنها نیکی کنید، و میان یکدیگر عدالت را برقرار سازید یعنی حقوقی را که برعهدۀ شما دارند به آنها بپردازید، مانند کاری که اسماء دختر ابوبکر صدیق در برابر مادر کافرش انجام داد آنگاه که نزدش آمد، پس از اینکه در این کار از پیامبر ج اجازه گرفت، و پیامبر ج به او فرمان داد که پیوند خویشاوندی را با مادرش برقرار کند. بهراستیکه الله عدالتپیشگان را دوست دارد همان کسانیکه در مورد خودشان و خانوادههایشان و آنچه تحت سرپرستیشان است عدالت را رعایت میکنند.
(۹) الله فقط شما را از کسانی بازمیدارد که بهسبب ایمانتان با شما جنگیدند، و شما را از خانههایتان بیرون راندند، و بر بیرون راندن شما یاری کردند؛ شما را بازمیدارد که با آنها دوستی برقرار کنید، و هرکس آنها را به دوستی بگیرد آنها همان کسانی هستند که بهسبب مخالفت با امر الله با قراردادن خویش در معرض نابودی بر خودشان ستم روا داشتهاند.
(۱۰) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به آنچه تشریع کرده است عمل کردهاید، اگر زنان مؤمن مهاجر از سرزمین کفر به سرزمین اسلام نزدتان آمدند آنها را در راستی ایمانشان بیازمایید، الله به ایمانشان آگاهتر است، و ذرهای از آنچه دلهایشان دربردارد بر او پوشیده نمیماند. اگر پس از آزمایش به آنچه راستگوییشان را برایتان آشکار میگرداند آنها را مؤمن دانستید آنها را به شوهران کافرشان بازنگردانید. برای زنان مؤمن حلال نیست که به نکاح مردان کافر درآیند، و برای کافران نیز حلال نیست که با زنان مؤمن ازدواج کنند، و به شوهرانشان آنچه از مهریه خرجشان کردهاند بدهید. و - ای مؤمنان- بر شما گناهی نیست که پس از انقضای عدۀ آنها و به شرط اینکه مهریههایشان را پرداخت کردید با آنها ازدواج کنید، و هرکس همسرش زنی کافر باشد یا از اسلام بازگردد نباید آن را نگه دارد؛ چون با کفر او نکاح میان آن دو از بین میرود، و آنچه از مهریۀ همسران مرتد خویش که خرج کردهاید از کافران بخواهید، و آنها نیز باید آنچه از مهریههای آن همسرانشان که اسلام آوردهاند خرج کردهاند بخواهند. این امر- یعنی بازگرداندن مهریهها از سوی شما و از سوی آنها- همان حکم الله است. او سبحانه به آنچه میخواهد میان شما حکم میکند، و الله از احوال و اعمال بندگانش آگاه است، و ذرهای از احوال و اعمالشان بر او پوشیده نمیماند، و در آنچه برای بندگانش تشریع میکند بسیار دانا است.
(۱۱) و اگر برخی زنانتان در حال ارتداد بهسوی کافران رفتند، و مهریهشان را از کافران طلب کردید و آنها پرداخت نکردند، سپس از کافران غنیمت گرفتید، به مردانی که همسرانشان در حال ارتداد خارج شدهاند مانند مهریههایی که خرج کردهاند بدهید، و از الله که شما به او ایمان دارید با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش بترسید.
برخی فواید آیات:
• در برگرداندن قلبها توسط الله از دشمنی به محبت، و از کفر به ایمان اشارهای است به اینکه قلبهای بندگان میان دو انگشت از انگشتان او سبحانه قرار دارد، پس بنده باید استواری بر ایمان را از او تعالی بخواهد.
• تفاوت گذاشتن در حکم میان کافران حربی و معاهد.
• حرمت ازدواج با زن کافر غیر کتابی چه از ابتدا با چنین زنی ازدواج منعقد شود یا اینکه ازدواج قبلی با چنین زنی ادامه یابد، و نیز حرمت ازدواج زن مسلمان با مرد کافر چه اینکه زن مسلمان از ابتدا با مردی کافر ازدواج کند یا اینکه ازدواج قبلی او با مرد کافر ادامه یابد.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِذَا جَآءَكَ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ يُبَايِعۡنَكَ عَلَىٰٓ أَن لَّا يُشۡرِكۡنَ بِٱللَّهِ شَيۡٔٗا وَلَا يَسۡرِقۡنَ وَلَا يَزۡنِينَ وَلَا يَقۡتُلۡنَ أَوۡلَٰدَهُنَّ وَلَا يَأۡتِينَ بِبُهۡتَٰنٖ يَفۡتَرِينَهُۥ بَيۡنَ أَيۡدِيهِنَّ وَأَرۡجُلِهِنَّ وَلَا يَعۡصِينَكَ فِي مَعۡرُوفٖ فَبَايِعۡهُنَّ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُنَّ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَوَلَّوۡاْ قَوۡمًا غَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ قَدۡ يَئِسُواْ مِنَ ٱلۡأٓخِرَةِ كَمَا يَئِسَ ٱلۡكُفَّارُ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡقُبُورِ١٣ ﴾ [الممتحنة: ۱۲-۱۳]
(۱۲) - ای پیامبر- اگر زنان مؤمن نزد تو آمدند که با تو بیعت کنند- مثل آنچه در فتح مکه رخ داد- بر اینکه چیزی را با الله شریک نگردانند، بلکه تنها او را عبادت کنند، و دزدی نکنند، و زنا نکنند، و به روش اهل جاهلیت فرزندانشان را نکشند، و فرزندان متولد از زنا را به شوهرانشان نسبت ندهند، و در کاری نیک مانند نهی از نوحهخوانی و سرتراشی و دریدن لباس هنگام مصیبت از تو نافرمانی نکنند-: با آنها بیعت کن، و پس از اینکه با آنها بیعت بستی از الله برایشان آمرزش بخواه. بهراستیکه الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
چون سوره با نهی از دوستی با دشمنان الله آغاز شد برای تاکید بر آنچه گذشت با نهی از همین امر پایان یافت، و الله تعالی فرمود:
(۱۳) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، مردمی را که الله بر آنها خشم گرفته است به دوستی نگیرید، آنها به آخرت یقین ندارند، بلکه از آن ناامید هستند چنانکه بهسبب کفر به رستاخیز به بازگشت مردگانشان بهسوی آنها امید ندارند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفۡعَلُونَ٢ كَبُرَ مَقۡتًا عِندَ ٱللَّهِ أَن تَقُولُواْ مَا لَا تَفۡعَلُونَ٣ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلَّذِينَ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِهِۦ صَفّٗا كَأَنَّهُم بُنۡيَٰنٞ مَّرۡصُوصٞ٤ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ لِمَ تُؤۡذُونَنِي وَقَد تَّعۡلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡۖ فَلَمَّا زَاغُوٓاْ أَزَاغَ ٱللَّهُ قُلُوبَهُمۡۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٥ ﴾ [الصف: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
تشویق مؤمنان برای یاری دین الله، و جهاد در راه او تعالی.
تفسیر:
(۱) آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است الله را از هرچه سزاوارش نیست منزه و پاک برمیشمارند، و او ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و تقدیر و شریعتش بسیار دانا است.
(۲) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، چرا میگویید: کاری را انجام دادم، حال آنکه در واقع آن را انجام ندادهاید؟! مانند سخن یکی از شما که میگوید: با شمشیرم جنگیدم و ضربه زدم، درحالیکه با شمشیرش نه جنگیده و نه ضربه زده است.
(۳) این کار یعنی اینکه چیزی را که انجام نمیدهید بگویید بسیار مورد خشم الله است. پس برای مؤمن سزاوار نیست جز اینکه با الله صادق باشد، و عمل او سخنش را تصدیق کند.
(۴) بهراستیکه الله مؤمنانی را دوست دارد که در راه او و در پی رضایت او تعالی صف در صف کنار یکدیگر چنانکه گویی بنایی بههم پیوسته هستند میجنگند.
الله پس از ذکر پیکار و ستایش مؤمنان بههمپیوسته در پیکار، مخالفت قوم موسی ÷ و عیسی ÷ با رسولانشان را، برای برحذر داشتنِ مؤمنان از مخالفت با پیامبرشان ذکر کرد و فرمود:
(۵) و –ای رسول- به یاد آور آنگاه که موسی ÷ به قومش گفت: ای قوم من، چرا با مخالفت با فرمانم به من آزار میرسانید درحالیکه شما میدانید من فرستادۀ الله بهسوی شما هستم؟! پس چون از حقیقتی که نزدشان آمده بود بازگشتند و منحرف شدند الله دلهایشان را از حق و استقامت بازگرداند، و الله مردمی را که از طاعتش خارج شده باشند بهسوی حق توفیق نمیدهد.
برخی فواید آیات:
• مشروعیت بیعت با ولی امر بر سمع و طاعت و تقوی.
• وجوب راستی در کردار و مطابقت کردار با گفتار.
• الله راه خیر و شر را برای بنده آشکار کرده است، پس اگر بنده انحراف و گمراهی را برگزیند و توبه نکند الله او را با افزودن بر انحراف و گمراهیاش مجازات میکند.
﴿وَإِذۡ قَالَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُم مُّصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيَّ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَمُبَشِّرَۢا بِرَسُولٖ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِي ٱسۡمُهُۥٓ أَحۡمَدُۖ فَلَمَّا جَآءَهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ٦ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُوَ يُدۡعَىٰٓ إِلَى ٱلۡإِسۡلَٰمِۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٧ يُرِيدُونَ لِيُطۡفُِٔواْ نُورَ ٱللَّهِ بِأَفۡوَٰهِهِمۡ وَٱللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلۡهُدَىٰ وَدِينِ ٱلۡحَقِّ لِيُظۡهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُشۡرِكُونَ٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ هَلۡ أَدُلُّكُمۡ عَلَىٰ تِجَٰرَةٖ تُنجِيكُم مِّنۡ عَذَابٍ أَلِيمٖ١٠ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَتُجَٰهِدُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ بِأَمۡوَٰلِكُمۡ وَأَنفُسِكُمۡۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١١ يَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡ وَيُدۡخِلۡكُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ وَمَسَٰكِنَ طَيِّبَةٗ فِي جَنَّٰتِ عَدۡنٖۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١٢ وَأُخۡرَىٰ تُحِبُّونَهَاۖ نَصۡرٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَفَتۡحٞ قَرِيبٞۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُوٓاْ أَنصَارَ ٱللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ لِلۡحَوَارِيِّۧنَ مَنۡ أَنصَارِيٓ إِلَى ٱللَّهِۖ قَالَ ٱلۡحَوَارِيُّونَ نَحۡنُ أَنصَارُ ٱللَّهِۖ فََٔامَنَت طَّآئِفَةٞ مِّنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَكَفَرَت طَّآئِفَةٞۖ فَأَيَّدۡنَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ عَلَىٰ عَدُوِّهِمۡ فَأَصۡبَحُواْ ظَٰهِرِينَ١٤ ﴾ [الصف: ۶-۱۴].
(۶) و - ای رسول- به یاد آور آنگاه که عیسی ÷ پسر مریم گفت: ای بنیاسرائیل، در حقیقت من فرستادۀ الله هستم که مرا بهسوی شما مبعوث کرد درحالیکه تورات را که پیش از من نازل شد تصدیق میکنم، پس نخستین فرد از رسولان نیستم، و مژدهدهندۀ رسولی هستم که پس از من میآید و نامش احمد است، اما وقتی عیسی ÷ با حجتهای دلالتکننده بر راستگویی خویش نزد آنها آمد گفتند: این سحری آشکار است، و از او پیروی نخواهیم کرد.
(۷) و هیچکس ستمکارتر از کسی نیست که بر الله دروغ میبندد آنجا که شریکانی برای او تعالی قرار میدهد و آنها را به جای او عبادت میکند درحالیکه به اسلام یعنی دین توحید خالص برای الله فراخوانده میشود، و الله مردمی را که با شرک و گناهان به خودشان ستم میکنند به آنچه هدایت و راستیشان در آن است توفیق نمیدهد.
(۸) این تکذیب کنندگان میخواهند با سخنان فاسد و تخریب حق نور الله را خاموش کنند، حال آنکه الله برخلاف میل آنها نورش را با اظهار دین خویش در تمام زمین و بالابردن کلمهاش کامل میگرداند.
(۹) الله همان ذاتی است که رسولش محمد ج را با دین اسلام، دین هدایت و راهنمایی به خیر، دین علم سودمند و عمل صالح، فرستاد؛ تا برخلاف میل مشرکان که نفرت دارند از اینکه دین اسلام در زمین قدرت یابد آن را بر تمام ادیان برتری دهد.
(۱۰) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید، و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، آیا شما را به تجارتی سودآور که شما را از عذابی دردناک نجات میدهد راهنمایی و هدایت کنم؟
(۱۱) این تجارت سودآور آن است که به الله و رسولش ایمان آورید، و با انفاق اموالتان و بخشیدن جانهایتان در جستجوی رضایت او تعالی در راه او سبحانه بجنگید؛ این کار برایتان بهتر است اگر بدانید. پس بهسوی آن بشتابید.
(۱۲) و سود این تجارت آن است که الله گناهانتان را برای شما میآمرزد، و شما را به بهشتهایی که رودها از زیر کاخها و درختانش جاری است وارد میکند، و شما را در مسکنهای خوشاقامتی در بهشت که هرگز از آنها جابهجا نمیشوید وارد میسازد. این جزای مذکور همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاریای با آن برابری نمیکند.
(۱۳) و خصلت دیگر سود این تجارت که شما آن را دوست میدارید در دنیا پیش افتاده است، و آن اینکه الله شما را در برابر دشمنانتان یاری میکند، و پیروزیای نزدیک است یعنی فتح مکه و غیر آن که آن را بر شما میگشاید. و - ای رسول- مؤمنان را به پیروزی در دنیا و دستیابی به بهشت در آخرت که آنها را راضی میسازد مژده بده.
(۱۴) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، با یاری دین الله که رسولتان آن را آورد یاران الله باشید همانند حواریون آنگاه که عیسی ÷ به آنها گفت: یاران من در راه الله چه کسانی هستند؟ و آنها سریع به او پاسخ دادند: ما یاران الله هستیم. سپس گروهی از بنیاسرائیل به عیسی ÷ ایمان آوردند، و گروهی دیگر به او کفر ورزیدند. ما کسانی را که به عیسی ÷ ایمان آوردند در برابر کسانیکه به او کفر ورزیدند یاری کردیم، تا بر آنها چیره شدند.
برخی فواید آیات:
• مژده دادن رسالتهای پیشین به پیامبرمان ج بر راستی نبوت او دلالت دارد.
• قدرت دادن دین سنتی الهی است.
• ایمان و جهاد در راه الله از اسباب ورود به بهشت است.
• الله گاهی پاداش مؤمن را در دنیا قرار میدهد، و گاهی آن را در آخرت برایش ذخیره میسازد اما او - سبحانه- پاداش وی را هرگز تباه نمیسازد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ ٱلۡمَلِكِ ٱلۡقُدُّوسِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ١ هُوَ ٱلَّذِي بَعَثَ فِي ٱلۡأُمِّيِّۧنَ رَسُولٗا مِّنۡهُمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمۡ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبۡلُ لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٢ وَءَاخَرِينَ مِنۡهُمۡ لَمَّا يَلۡحَقُواْ بِهِمۡۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٣ ذَٰلِكَ فَضۡلُ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٤ مَثَلُ ٱلَّذِينَ حُمِّلُواْ ٱلتَّوۡرَىٰةَ ثُمَّ لَمۡ يَحۡمِلُوهَا كَمَثَلِ ٱلۡحِمَارِ يَحۡمِلُ أَسۡفَارَۢاۚ بِئۡسَ مَثَلُ ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ هَادُوٓاْ إِن زَعَمۡتُمۡ أَنَّكُمۡ أَوۡلِيَآءُ لِلَّهِ مِن دُونِ ٱلنَّاسِ فَتَمَنَّوُاْ ٱلۡمَوۡتَ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٦ وَلَا يَتَمَنَّوۡنَهُۥٓ أَبَدَۢا بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٧ قُلۡ إِنَّ ٱلۡمَوۡتَ ٱلَّذِي تَفِرُّونَ مِنۡهُ فَإِنَّهُۥ مُلَٰقِيكُمۡۖ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٨ ﴾ [الجمعة: ۱-۸].
برخی مقاصد سوره:
بیان نعمتبخشی الله بر این امت در برتری دادن و هدایت آن با رسول ج پس از اینکه گمراه بود، و الزام به طاعتش، و برحذر داشتن از مشابهت با یهودیان.
تفسیر:
(۱) تمام مخلوقاتی که در آسمانها و در زمین هستند، الله را از تمام صفات نقصی که سزاوار او تعالی نیست منزه و پاک برمیشمارند، مالک و فرمانروایی یگانه، منزه از هر نقصی، و ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.
(۲) او تعالی همان ذاتی است که در میان عرب که نه خواندن و نه نوشتن بلد بودند، رسولی از جنس خودشان فرستاد تا آیاتش را که بر او نازل کرد بر آنها بخواند، و آنها را از کفر و اخلاق زشت، پاکیزه سازد، و به آنها قرآن و سنت بیاموزد، و بهراستیکه آنها قبل از فرستاده شدن رسول بهسویشان در گمراهی آشکاری از حق بودند، چون نمادها را عبادت میکردند، خونها میریختند، و پیوندهای خویشاوندی را میگسستند.
(۳) و این رسول را بهسوی قومی دیگر از عرب و غیر آنها که هنوز نیامدهاند، و خواهند آمد، فرستاد، و او ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.
(۴) این امر - یعنی فرستاده شدن رسول بهسوی عرب و غیر آنها- بخشش الله است که آن را به هرکس بخواهد میدهد، و الله دارای بخششی بزرگ است، و از جمله بخشش بزرگ او این است که رسولِ این امت را بهسوی تمام مردم فرستاد.
الله پس از برشمردن بعثت رسول و فروفرستادن قرآن، رویگردانی برخی پیروان موسی ÷ از عمل به احکام تورات را برای تحذیر امت اسلام از پیروی آنها بیان کرد و فرمود:
(۵) مَثَل کسانیکه به احکام تورات مکلف شدند اما آن را رها کردند، مانند مَثَل الاغی است که کتابهای زیادی بر پشت خویش حمل میکند، اما نمیداند آنچه بر او بار شده است: کتاب هستند یا چیزی دیگر؟ زشت است مَثَل مردمی که آیات الله را تکذیب کردند، و الله مردم ستمکار را در رسیدن به حق توفیق نمیدهد.
(۶) - ای رسول- بگو: ای کسانیکه پس از تحریف یهودیت بر آن ماندهاید، اگر ادعا میکنید که شما آن دسته از دوستان الله هستید که از میان مردم فقط شما را برای دوستی برگزیده است مرگ را آرزو کنید؛ تا کرامتی که - به ادعای خودتان- به شما اختصاص داده شده است به تعجیل بیفتد اگر در این ادعا که از میان مردم فقط شما دوستان الله هستید راستگو میباشید.
(۷) ولی بهسبب کفر و گناهان و ستم، و تحریف و تبدیل تورات که مرتکب شدهاند هرگز مرگ را آرزو نخواهند کرد، بلکه جاودانگی در دنیا را آرزو میکنند، و الله از ستمکاران آگاه است، و ذرهای از اعمالشان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
(۸) - ای رسول- به این یهودیان بگو: همانا مرگی که از آن میگریزید بدون تردید زود یا دیر شما را فرامیگیرد، سپس روز قیامت بهسوی الله که دانای آنچه غایب و آنچه حاضر است و ذرهای از این دو بر او پوشیده نمیماند، بازگردانیده میشوید. آنگاه شما را از آنچه در دنیا انجام میدادید آگاه میسازد، و در قبال آن مجازات میکند.
برخی فواید آیات:
• بزرگی نعمت پیامبر ج بر بشریت به صورت عام و بر عرب به صورت خاص، که در جاهلیت و تباهی قرار داشتند.
• هدایت، بخششی از جانب الله است، که فقط از او طلب میشود و با طاعت او به دست میآید.
• تکذیب این ادعای یهود که آنها دوستان الله هستند، با مبارزهطلبی آنها به اینکه مرگ را آرزو کنند اگر در این ادعا راستگو هستند؛ چون دوست، مشتاق رسیدن به دوستش است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَوٰةِ مِن يَوۡمِ ٱلۡجُمُعَةِ فَٱسۡعَوۡاْ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَذَرُواْ ٱلۡبَيۡعَۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٩ فَإِذَا قُضِيَتِ ٱلصَّلَوٰةُ فَٱنتَشِرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ١٠ وَإِذَا رَأَوۡاْ تِجَٰرَةً أَوۡ لَهۡوًا ٱنفَضُّوٓاْ إِلَيۡهَا وَتَرَكُوكَ قَآئِمٗاۚ قُلۡ مَا عِندَ ٱللَّهِ خَيۡرٞ مِّنَ ٱللَّهۡوِ وَمِنَ ٱلتِّجَٰرَةِۚ وَٱللَّهُ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ١١ ﴾ [الجمعة: ۹-۱۱].
(۹) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، هرگاه موذن برای نماز روز جمعه بعد از بالارفتن خطیب بر منبر ندا داد، برای حضور در خطبه و نماز بهسوی مساجد بشتابید، و داد و ستد را رها کنید تا شما را از طاعت بازندارد. - ای مؤمنان- این شتاب و رهاکردنِ داد و ستد پس از اذان نماز جمعه که به آن فرمان داده شدهاید برایتان بهتر است اگر بدانید. پس آنچه را الله شما را به آن فرمان داد اجرا کنید.
(۱۰) و هنگامیکه نماز جمعه را به پایان رساندید برای جستجوی کسب حلال، و برآوردهکردن نیازهایتان در زمین پراکنده شوید، و بخشش الله را از راه کسب و سود حلال بجویید، و الله را در هنگام جستجوی رزق و روزی بسیار یاد کنید، و جستجوی روزی یاد الله را از یاد شما نبرد؛ تا به آنچه دوست دارید دست یابید، و از آنچه از آن میترسید نجات پیدا کنید.
(۱۱) و - ای رسول- برخی مسلمانان هرگاه تجارت یا سرگرمیای ببینند برای رفتن بهسوی آن پراکنده میشوند، و تو را ایستاده بر منبر رها میکنند، - ای رسول- بگو: پاداش عمل صالح که نزد الله است از تجارت و سرگرمیای که بهسوی آن رفتید بهتر است، و الله بهترین روزیدهندگان است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا جَآءَكَ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ قَالُواْ نَشۡهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُۥ وَٱللَّهُ يَشۡهَدُ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ لَكَٰذِبُونَ١ ٱتَّخَذُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُمۡ جُنَّةٗ فَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ إِنَّهُمۡ سَآءَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ فَطُبِعَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَهُمۡ لَا يَفۡقَهُونَ٣ ۞وَإِذَا رَأَيۡتَهُمۡ تُعۡجِبُكَ أَجۡسَامُهُمۡۖ وَإِن يَقُولُواْ تَسۡمَعۡ لِقَوۡلِهِمۡۖ كَأَنَّهُمۡ خُشُبٞ مُّسَنَّدَةٞۖ يَحۡسَبُونَ كُلَّ صَيۡحَةٍ عَلَيۡهِمۡۚ هُمُ ٱلۡعَدُوُّ فَٱحۡذَرۡهُمۡۚ قَٰتَلَهُمُ ٱللَّهُۖ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٤ ﴾ [المنافقون: ۱-۴].
برخی مقاصد سوره:
رسوا کردن منافقان و صفاتشان و بیان موضع آنها در برابر اسلام و پیروانش، و برحذر داشتن از خودشان و شبیهشدن به آنها.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- منافقان که اسلام را آشکار، و کفر را پنهان میکنند، چون در مجلس تو حاضر شوند میگویند: گواهی میدهیم که تو واقعاً فرستادۀ الله هستی. الله میداند که تو واقعاً فرستادهاش هستی و گواهی میدهد که منافقان در این ادعا که از صمیم قلب گواهی میدهند تو فرستادۀ الله هستی دروغ میگویند.
(۲) سوگندهایشان را که بر ادعای ایمان خویش ایراد میکنند، پوشش و سپری در برابر قتل و اسارت برای خودشان قرار دادهاند، و با ایجاد تردید و دروغافکنیهایی که منتشر میکنند مردم را از ایمان بازداشتهاند. چه زشت است نفاق و سوگندهای دروغینی که مرتکب میشوند.
(۳) این امر بهسبب آن است که آنها از روی نفاق ایمان آوردند، و ایمان به دلهایشان نرسیده است، سپس پنهانی به الله کفر ورزیدند. پس الله بهسبب کفرشان بر دلهایشان مُهر نهاد که ایمان در آن داخل نمیشود، و بهسبب این مُهر آنچه را صلاح و رشدشان در آن باشد درک نمیکنند.
(۴) و - ای بیننده- وقتی آنها را ببینی بهسبب فراخی و ناز و نعمتی که در آن هستند سیما و حالتشان تو را به تعجب وامیدارد، و اگر سخن بگویند بهسبب بلاغتی که در کلامشان است به آنها گوش فرا میدهی. - ای رسول- گویی آنها در مجلس تو چوبهایی تکیه داده بر دیوار هستند، که هیچ چیزی نمیفهمند و درک نمیکنند، و بهسبب بزدلی گمان میکنند هر صدایی آنها را مورد هدف قرار میدهد. آنها دشمن واقعی هستند. پس - ای رسول- از آنها برحذر باش از اینکه سرّی برایت فاش کنند یا نیرنگی به تو بزنند، الله آنها را عذاب کند، چگونه با وجود دلایل آشکار، و براهین روشنِ ایمان از آن گمراه میشوند؟!
برخی فواید آیات:
• وجوب شتاب در رفتن به نماز جمعه پس از اذان و حرمت پرداختن به سایر امور دنیا مگر از روی عذر.
• در تخصیص سوره به منافقان هشداری است بر خطر زیاد و پنهانکاری آنها.
• نیکوییِ باطن معتبر است؛ نه زیبایی ظاهر و نه خوب سخن گفتن.
﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ تَعَالَوۡاْ يَسۡتَغۡفِرۡ لَكُمۡ رَسُولُ ٱللَّهِ لَوَّوۡاْ رُءُوسَهُمۡ وَرَأَيۡتَهُمۡ يَصُدُّونَ وَهُم مُّسۡتَكۡبِرُونَ٥ سَوَآءٌ عَلَيۡهِمۡ أَسۡتَغۡفَرۡتَ لَهُمۡ أَمۡ لَمۡ تَسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ لَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٦ هُمُ ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنفِقُواْ عَلَىٰ مَنۡ عِندَ رَسُولِ ٱللَّهِ حَتَّىٰ يَنفَضُّواْۗ وَلِلَّهِ خَزَآئِنُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ لَا يَفۡقَهُونَ٧ يَقُولُونَ لَئِن رَّجَعۡنَآ إِلَى ٱلۡمَدِينَةِ لَيُخۡرِجَنَّ ٱلۡأَعَزُّ مِنۡهَا ٱلۡأَذَلَّۚ وَلِلَّهِ ٱلۡعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِۦ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَلَٰكِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ لَا يَعۡلَمُونَ٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُلۡهِكُمۡ أَمۡوَٰلُكُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُكُمۡ عَن ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٩ وَأَنفِقُواْ مِن مَّا رَزَقۡنَٰكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوۡلَآ أَخَّرۡتَنِيٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ قَرِيبٖ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٠ وَلَن يُؤَخِّرَ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِذَا جَآءَ أَجَلُهَاۚ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١١ ﴾ [المنافقون: ۵-۱۱].
(۵) و هرگاه به این منافقان گفته شود: با پوزشخواهی از آنچه از شما سر زد نزد رسولالله بیایید، تا برای گناهانتان از الله آمرزش بخواهد، از روی تمسخر و استهزا سرهایشان را برمیگردانند، و آنها را میبینی که از آنچه به آن فرمان یافتهاند خودداری میکنند، درحالیکه از پذیرش و اطاعت حق رویگردان هستند.
(۶) - ای رسول- فرقی نمیکند برای گناهانشان آمرزش بخواهی یا آمرزش نخواهی. الله هرگز گناهانشان را نخواهد بخشید؛ زیرا الله خارجشدگان از طاعتش را که بر نافرمانی از او تعالی پافشاری میکنند توفیق نمیدهد.
(۷) آنها همان کسانی هستند که میگویند: اموالتان را بر کسانیکه نزد رسولالله هستند چه فقرا و چه بادیهنشینان پیرامون مدینه انفاق نکنید تا از نزدش پراکنده شوند، درحالیکه گنجینههای آسمانها و زمین فقط از آنِ الله است، که برای هر یک از بندگانش بخواهد رزق و روزی میدهد، اما منافقان نمیدانند که گنجینههای روزی به دست او سبحانه است.
(۸) سرکردۀ آنها عبدالله بن اُبَیّ میگوید: اگر به مدینه بازگردیم بهطور قطع آنکه عزیزتر است – یعنی من و قومم- آن را که خوارتر است، یعنی محمد و اصحابش را از آنجا بیرون خواهد کرد، درحالیکه عزت فقط برای الله و رسولش و مؤمنان است؛ نه برای عبدالله بن اُبَیّ و یارانش. اما منافقان نمیدانند که عزت برای الله و رسولش و مؤمنان است.
الله پس از بیان اشتیاق منافقان بر بخل در انفاق برای بازداشتن از راه الله، مؤمنان را از این کار برحذر داشت، و به انفاق در راه خویش فرمان داد و فرمود:
(۹) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، اموال و فرزندانتان شما را از نماز یا سایر فرائض اسلام بازندارد، و هرکس اموال و فرزندانش او را از نماز و سایر مواردی که الله برایش واجب کرده است بازدارد، به تحقیق که اینها همان زیانکاران به خودشان و خانوادههایشان در روز قیامت هستند.
(۱۰) و از اموالی که الله به شما روزی داده است انفاق کنید پیش از اینکه مرگ یکی از شما فرا رسد، آنگاه به پروردگارش بگوید: پروردگارا چرا تا زمانی اندک به من مهلت ندادی، تا از مالم در راه تو صدقه بدهم، و از بندگان صالح الله که اعمال صالح انجام دادهاند باشم.
(۱۱) ولی الله سبحانه به هرکس که اجلش فرا رسد و عمرش پایان یابد مهلت نمیدهد، و الله از آنچه انجام میدهید بسیار آگاه است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا میدهد؛ اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر.
برخی فواید آیات:
• رویگردانی از نصیحتها و تکبر، از صفات منافقان است.
• یکی از وسایل دشمنان دین، محاصرۀ اقتصادی مسلمانان است.
• خطر اموال و فرزندان وقتی از یاد الله بازدارند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ لَهُ ٱلۡمُلۡكُ وَلَهُ ٱلۡحَمۡدُۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ١ هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ فَمِنكُمۡ كَافِرٞ وَمِنكُم مُّؤۡمِنٞۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٢ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّ وَصَوَّرَكُمۡ فَأَحۡسَنَ صُوَرَكُمۡۖ وَإِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ٣ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَيَعۡلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعۡلِنُونَۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٤ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ نَبَؤُاْ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَبۡلُ فَذَاقُواْ وَبَالَ أَمۡرِهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٥ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُۥ كَانَت تَّأۡتِيهِمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَقَالُوٓاْ أَبَشَرٞ يَهۡدُونَنَا فَكَفَرُواْ وَتَوَلَّواْۖ وَّٱسۡتَغۡنَى ٱللَّهُۚ وَٱللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٞ٦ زَعَمَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَن لَّن يُبۡعَثُواْۚ قُلۡ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتُبۡعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلۡتُمۡۚ وَذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ٧ فََٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَٱلنُّورِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلۡنَاۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٨ يَوۡمَ يَجۡمَعُكُمۡ لِيَوۡمِ ٱلۡجَمۡعِۖ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلتَّغَابُنِۗ وَمَن يُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ وَيَعۡمَلۡ صَٰلِحٗا يُكَفِّرۡ عَنۡهُ سَئَِّاتِهِۦ وَيُدۡخِلۡهُ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٩ ﴾ [التغابن: ۱-۹].
برخی مقاصد سوره:
ذکر زیان و تباهی کافران در روز قیامت، برای برحذر داشتن از کفر و پیروانش.
تفسیر:
(۱) تمام مخلوقاتی که در آسمانها و زمین هستند الله را از صفات نقصی که سزاوار او نیست منزه و پاک برمیشمارند. فرمانروایی و مالکیت فقط برای او است، و غیر او هیچ حق مالکیتی ندارد، و ستایش نیکو برای او است، و او بر هر چیزی توانا است، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۲) - ای مردم- او همان ذاتی است که شما را آفرید اما برخی از شما به او کافر هستند و مقصدشان جهنم است، و برخی از شما به او مؤمن هستند و مقصدشان بهشت است، و الله به آنچه انجام میدهید بینا است، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۳) آسمانها و زمین را به حق آفریده، و این دو را بیهوده نیافریده است، و - ای مردم- به لطف و احسان خویش سیمای شما را به زیبایی بیاراست، و اگر میخواست بهطور قطع آن را زشت قرار میداد، و در روز قیامت بازگشت فقط بهسوی او است. آنگاه شما را در برابر اعمالتان جزا میدهد؛ اگر خیر باشد جزای خیر، و اگر شر باشد جزای شر.
(۴) از آنچه در آسمانها، و آنچه در زمین است آگاهی دارد، و اعمال پنهان و آشکار شما را میداند، و از خیر و شری که در سینهها است آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۵) - ای مشرکان- آیا خبر امتهای تکذیبکنندۀ پیش از شما، مانند قوم نوح و عاد و ثمود و دیگران، به شما نرسیده است، که کیفر کفری که در دنیا بر آن بودند چشیدند، و در آخرت عذابی دردناک برایشان است؟! آری، بهطور قطع خبرشان به شما رسیده است، پس از سرانجام کارشان پند بگیرید، و قبل از اینکه عذابی که به آنها رسید شما را فراگیرد بهسوی الله توبه کنید.
(۶) این عذاب که به آنها رسید فقط به این سبب بود که رسولانشان دلایل آشکار و براهین روشن از جانب الله برایشان میآوردند، اما آنها با این اعتراض که رسولان از جنس بشر هستند میگفتند: آیا انسانی ما را بهسوی حق راهنمایی میکند؟! پس کفر میورزیدند و از ایمان به آنها روی میگرداندند. اما ذرهای به الله زیان نرساندند، و الله از ایمان و طاعتشان بینیاز است؛ زیرا طاعتشان چیزی بر او نمیافزاید، و الله بینیازی است که به بندگانش نیاز ندارد، و در اقوال و افعالش ستودهشده است.
(۷) کافران پنداشتند که الله هرگز آنها را پس از مرگشان زنده مبعوث نخواهد کرد. - ای رسول- به این منکران رستاخیز بگو: آری به پروردگارم سوگند که بهطور قطع برانگیخته خواهید شد، سپس به یقین از آنچه در دنیا انجام میدادید به شما خبر داده خواهد شد، و این رستاخیز بر الله آسان است؛ زیرا شما را نخستین بار آفریده است، در نتیجه بر برانگیختن شما پس از مرگتان به صورت زنده برای حسابرسی و جزا توانا است.
(۸) پس - ای مردم- به الله و به رسولانش، و به قرآن که آن را بر رسولمان فرو فرستادیم ایمان آورید، و الله به آنچه انجام میدهید بسیار دانا است. ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و به زودی شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
(۹) و - ای رسول- روزی را به یاد آور که الله شما را در روز قیامت گرد میآورد تا شما را در قبال اعمالتان جزا دهد. در آن روز زیان و نقص کافران آشکار میگردد؛ زیرا مؤمنان منازل جهنمیان را در بهشت، و جهنمیان منازل بهشتیان را در جهنم به ارث میبرند، و هرکس به الله ایمان آوَرَد و عمل صالح انجام دهد الله بدیهایش را میپوشاند، و او را در بهشتهایی که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است وارد میکند که برای همیشه در آن میمانند، و از آن اخراج نمیشوند، و نعمتهایش از آنها قطع نمیگردد. این چیزیکه به آن دست مییابند همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمیکند.
برخی فواید آیات:
• یکی از احکام الله تقسیمبندی مردم به بدبختان و سعادتمندان است.
• یکی از روشهای یاریرسان بر انجام عمل صالح، یادآوری زیان مردم در روز قیامت است.
﴿وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٠ مَآ أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ وَمَن يُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ يَهۡدِ قَلۡبَهُۥۚ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ١١ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَۚ فَإِن تَوَلَّيۡتُمۡ فَإِنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ١٢ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ مِنۡ أَزۡوَٰجِكُمۡ وَأَوۡلَٰدِكُمۡ عَدُوّٗا لَّكُمۡ فَٱحۡذَرُوهُمۡۚ وَإِن تَعۡفُواْ وَتَصۡفَحُواْ وَتَغۡفِرُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٤ إِنَّمَآ أَمۡوَٰلُكُمۡ وَأَوۡلَٰدُكُمۡ فِتۡنَةٞۚ وَٱللَّهُ عِندَهُۥٓ أَجۡرٌ عَظِيمٞ١٥ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ وَٱسۡمَعُواْ وَأَطِيعُواْ وَأَنفِقُواْ خَيۡرٗا لِّأَنفُسِكُمۡۗ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفۡسِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ١٦ إِن تُقۡرِضُواْ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا يُضَٰعِفۡهُ لَكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ١٧ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١٨ ﴾ [التغابن: ۱۰-۱۸].
(۱۰) و کسانیکه به الله کفر ورزیدند، و آیات ما را که بر رسولانمان نازل کردیم تکذیب کردند، اینها ساکنان جهنم هستند که برای همیشه در آن میمانند، و چه مقصد بسیار زشتی دارند.
(۱۱) مصیبتی بر جان یا مال یا فرزندان هیچکسی، جز به قضا و قدر الله وارد نمیشود، و هرکس به الله و قضا و قدرش ایمان آورد الله قلبش را برای تسلیم بر فرمانش و رضایت به قضا و قدرش توفیق میدهد، و الله از هر چیزی آگاه است، و هیچچیز بر او پوشیده نمیماند.
(۱۲) و از الله و رسول ج اطاعت کنید، و اگر از آنچه رسول ج برایتان آورده است روی گرداندید گناه این رویگردانی بر خودتان است، و برعهدۀ رسول ما جز تبلیغ آنچه او را به تبلیغ آن فرمان دادهایم نیست، و به تحقیق که آنچه را به تبلیغ آن فرمان یافته ابلاغ کرده است.
(۱۳) الله همان معبود برحق است، که هیچ معبود برحقی جز او نیست، و مؤمنان باید در تمام کارهایشان فقط بر الله توکل کنند.
(۱۴) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، بهراستیکه برخی از همسران و فرزندانتان دشمن شما هستند؛ چون شما را از یاد الله و جهاد در راه او تعالی بازمیدارند، و منصرف میکنند، پس برحذر باشید که در شما تاثیر بگذارند، و اگر از لغزشهایشان درگذرید و صرف نظر کنید و بر آنها بپوشانید، بهراستیکه الله گناهانتان را بر شما میآمرزد و بر شما رحم میکند، چون جزا از جنس عمل است.
(۱۵) جز این نیست که اموال و فرزندانتان وسیلۀ آزمایش و ارزیابی شما هستند، که شما را بر کسب حرام، و ترک طاعت الله وامیدارند، اما هرکس طاعت الله را بر طاعت فرزندان، و بر مشغول شدن به مال ترجیح دهد پاداش بزرگی نزد الله دارد، و این پاداش بزرگ همان بهشت است.
(۱۶) پس از الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش تا جاییکه توانایی این کار را دارید بترسید، و از الله و رسولش بشنوید و اطاعت کنید، و اموالتان را که الله آن را برایتان ارزانی داشته در راههای خیر ببخشید، و هرکس الله او را از زیادهخواهی نفسش حفظ کند اینها همان دستیافتگان به آنچه میطلبند، و نجاتیافتگان از آنچه از آن میترسند هستند.
(۱۷) اگر وامی نیکو به الله بدهید؛ یعنی بخشی از اموالتان را در راه او ببخشید، بر مزدتان با قراردادن یک نیکی به ده برابر تا هفتصد برابر و حتی بسیار بیشتر میافزاید، و از گناهانتان درمیگذرد، و الله ذات بسیار بخشندهای است که در برابر عمل اندک مزد بسیار میدهد، و ذات بسیار بردباری است که کیفر را به تعجیل نمیاندازد.
(۱۸) الله سبحانه دانای نهان و آشکار است، ذرهای از این دو بر او پوشیده نمیماند، ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در آفرینش و شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.
برخی فواید آیات:
• وظیفۀ رسولان تبلیغ از جانب الله است، اما هدایت فقط به دست الله است.
• ایمان به تقدیر سبب آرامش و هدایت است.
• تکلیف در حدودی است که برای مکلف، مقدور است.
• چند برابر شدن پاداش انفاقکننده در راه الله.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِذَا طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحۡصُواْ ٱلۡعِدَّةَۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ رَبَّكُمۡۖ لَا تُخۡرِجُوهُنَّ مِنۢ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخۡرُجۡنَ إِلَّآ أَن يَأۡتِينَ بِفَٰحِشَةٖ مُّبَيِّنَةٖۚ وَتِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَقَدۡ ظَلَمَ نَفۡسَهُۥۚ لَا تَدۡرِي لَعَلَّ ٱللَّهَ يُحۡدِثُ بَعۡدَ ذَٰلِكَ أَمۡرٗا١ فَإِذَا بَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمۡسِكُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٍ أَوۡ فَارِقُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٖ وَأَشۡهِدُواْ ذَوَيۡ عَدۡلٖ مِّنكُمۡ وَأَقِيمُواْ ٱلشَّهَٰدَةَ لِلَّهِۚ ذَٰلِكُمۡ يُوعَظُ بِهِۦ مَن كَانَ يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يَجۡعَل لَّهُۥ مَخۡرَجٗا٢ وَيَرۡزُقۡهُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَحۡتَسِبُۚ وَمَن يَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِ فَهُوَ حَسۡبُهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بَٰلِغُ أَمۡرِهِۦۚ قَدۡ جَعَلَ ٱللَّهُ لِكُلِّ شَيۡءٖ قَدۡرٗا٣ وَٱلَّٰٓـِٔي يَئِسۡنَ مِنَ ٱلۡمَحِيضِ مِن نِّسَآئِكُمۡ إِنِ ٱرۡتَبۡتُمۡ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَٰثَةُ أَشۡهُرٖ وَٱلَّٰٓـِٔي لَمۡ يَحِضۡنَۚ وَأُوْلَٰتُ ٱلۡأَحۡمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعۡنَ حَمۡلَهُنَّۚ وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يَجۡعَل لَّهُۥ مِنۡ أَمۡرِهِۦ يُسۡرٗا٤ ذَٰلِكَ أَمۡرُ ٱللَّهِ أَنزَلَهُۥٓ إِلَيۡكُمۡۚ وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يُكَفِّرۡ عَنۡهُ سَئَِّاتِهِۦ وَيُعۡظِمۡ لَهُۥٓ أَجۡرًا٥ ﴾ [الطلاق: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
نشان دادن اهمیت و بزرگی مسئله طلاق و حدود آن، و بیان سرانجام تقوا و تجاوز از حدود الله.
تفسیر:
(۱) ای پیامبر، هرگاه تو یا یکی از امت تو خواست همسرش را طلاق دهد باید او را در اول عدهاش طلاق دهد؛ یعنی طلاق در طُهری که با او نزدیکی نکرده است واقع شود، و عده را محاسبه کنید، تا اگر خواستید در عده به همسرانتان مراجعه کنید بتوانید، و از الله پروردگارتان با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی او بترسید. همسران مطلقۀ خویش را از خانههایی که در آن سکونت دارند بیرون نکنید، و خودشان نیز نباید خارج شوند، تا اینکه عدهشان سپری شود؛ مگر اینکه فاحشهای آشکار مانند زنا مرتکب شوند، و این احکام همان حدود الله هستند که برای بندگانش مشخص کرده است، و هرکس از حدود الله بگذرد بهطور قطع بهسبب نافرمانی از پروردگارش با وارد کردن خویش در معرض نابودی بر خویشتن ستم کرده است. - ای طلاقدهنده- نمیدانی شاید الله در ادامه رغبتی در دل زوج بیندازد تا به همسرش رجوع کند.
(۲) پس هرگاه پایان عدهشان نزدیک شد با رغبت و معاشرت نیکو به آنها رجوع کنید، یا به آنها رجوع نکنید تا عدهشان سپری شود، تا اختیار کار آنها به دست خودشان باشد، و حقوقشان را به آنها بپردازید، و اگر خواستید به آنها رجوع کنید یا از آنها جدا شوید برای جلوگیری از ایجاد نزاع دو شاهد عادل مرد از خودتان گواه بگیرید، و - ای گواهان- گواهی را به هدف وجه الله برپا دارید؛ کسیکه به الله و روز قیامت ایمان دارد از این احکام پند داده میشود؛ زیرا چنین کسی از یادآوری و اندرز سود میبرد، و هرکس از الله با امتثال اوامر و اجتناب از نواهیاش بترسد، الله راه برونرفتی از هر تنگنا و حَرَجی که در آن قرار گرفته برایش قرار میدهد.
(۳) و از جاییکه به ذهنش خطور نمیکند، و به گمانش نمیرسد به او روزی میدهد، و هرکس در کارهایش بر الله توکل کند او تعالی برایش کافی است. بهراستیکه الله فرمانش را اجرا میکند. از هیچچیز ناتوان نیست، و هیچچیز از دستش نمیرود. الله بر هر چیزی اندازهای قرار داده است که در آن پایان مییابد، پس برای سختی اندازهای است، و برای آسانی اندازهای است؛ یعنی هیچیک از این دو بر انسان همیشگی و ماندگار نیست.
(۴) و زنان مطلقهای که بهسبب سن زیاد از اینکه عادت ماهیانه ببینند ناامید هستند، اگر در چگونگی عدهشان شک کردید عدۀ آنها سه ماه است، و نیز عدۀ زنانی که بهسبب خردسالی هنوز به سن بلوغ نرسیدهاند سه ماه است. و پایان عدۀ طلاق یا وفات (شوهر) برای زنان باردار: زمانی است که وضع حمل کنند، و هرکس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسد، الله کارهایش را بر او تسهیل میکند، و هر سختیای را برایش آسان میگرداند.
(۵) - ای مؤمنان- این احکام طلاق و رجوع و عده، حکم الله است که برایتان فرستاد تا آنها را بدانید، و هرکس با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسد، الله گناهانی را که مرتکب شده است پاک میکند، و اجری بزرگ، یعنی ورود به بهشت، و دستیابی بر نعمتهایی جاویدان به او میدهد.
برخی فواید آیات:
• خطاب به پیامبر ج، خطاب به امتش به شمار میرود تا زمانیکه برای او تخصیص ثابت نشود.
• وجوب مسکن و نفقه برای زن مطلّقه به طلاق رجعی.
• تشویق بر گرفتن گواه برای از بین بردن بذر اختلاف.
• فراوانی و بزرگی فواید تقوی.
﴿أَسۡكِنُوهُنَّ مِنۡ حَيۡثُ سَكَنتُم مِّن وُجۡدِكُمۡ وَلَا تُضَآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُواْ عَلَيۡهِنَّۚ وَإِن كُنَّ أُوْلَٰتِ حَمۡلٖ فَأَنفِقُواْ عَلَيۡهِنَّ حَتَّىٰ يَضَعۡنَ حَمۡلَهُنَّۚ فَإِنۡ أَرۡضَعۡنَ لَكُمۡ فََٔاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأۡتَمِرُواْ بَيۡنَكُم بِمَعۡرُوفٖۖ وَإِن تَعَاسَرۡتُمۡ فَسَتُرۡضِعُ لَهُۥٓ أُخۡرَىٰ٦ لِيُنفِقۡ ذُو سَعَةٖ مِّن سَعَتِهِۦۖ وَمَن قُدِرَ عَلَيۡهِ رِزۡقُهُۥ فَلۡيُنفِقۡ مِمَّآ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُۚ لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا مَآ ءَاتَىٰهَاۚ سَيَجۡعَلُ ٱللَّهُ بَعۡدَ عُسۡرٖ يُسۡرٗا٧ وَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ عَتَتۡ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِۦ فَحَاسَبۡنَٰهَا حِسَابٗا شَدِيدٗا وَعَذَّبۡنَٰهَا عَذَابٗا نُّكۡرٗا٨ فَذَاقَتۡ وَبَالَ أَمۡرِهَا وَكَانَ عَٰقِبَةُ أَمۡرِهَا خُسۡرًا٩ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدٗاۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ قَدۡ أَنزَلَ ٱللَّهُ إِلَيۡكُمۡ ذِكۡرٗا١٠ رَّسُولٗا يَتۡلُواْ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ مُبَيِّنَٰتٖ لِّيُخۡرِجَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۚ وَمَن يُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ وَيَعۡمَلۡ صَٰلِحٗا يُدۡخِلۡهُ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ قَدۡ أَحۡسَنَ ٱللَّهُ لَهُۥ رِزۡقًا١١ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ وَمِنَ ٱلۡأَرۡضِ مِثۡلَهُنَّۖ يَتَنَزَّلُ ٱلۡأَمۡرُ بَيۡنَهُنَّ لِتَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ وَأَنَّ ٱللَّهَ قَدۡ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عِلۡمَۢا١٢ ﴾ [الطلاق: ۶-۱۲].
الله پس از بیان حکم طلاق و رجوع، حکم نفقه و مسکن را بیان کرد و فرمود:
(۶) - ای شوهران- آنها را در همان جاییکه سکونت دارید به اندازۀ تواناییتان سکونت دهید، زیرا الله شما را بیش از آن مکلف نکرده است، و در نفقه و سکونت و سایر موارد به آنها زیان وارد نکنید که بخواهید بر آنها تنگ بگیرید، و اگر زنان مطلقه باردار بودند نفقۀ آنها را بدهید تا وضع حمل کنند. اگر فرزندانتان را شیر دادند اجرت شیردادنشان را به آنها بپردازید، و در امر اجرت به عرف مراجعه کنید، اما اگر شوهر اجرتی را که همسر میخواهد به او نداد، و زن نیز به اجرتی که مدّ نظر شوهر است راضی نشد، پدر باید زن شیرده دیگری به اجاره بگیرد تا فرزندش را برای او شیر دهد.
(۷) کسیکه توانایی مالی خوبی دارد باید از دارایی خویش بر زن مطلقه و فرزندش خرج کند، و هرکس از نظر روزی در تنگنا قرار دارد باید از روزیای که الله به او عطا کرده است خرج کند، الله هیچکس را جز به آنچه که به او عطا کرده مکلف نساخته است، یعنی او را نه به فراتر از آن، و نه به فراتر از توانش مکلف نمیکند، الله به زودی پس از تنگی و سختی حالش، گشایش و بینیازی برای او قرار میدهد.
الله پس از بیان تعدادی اوامر، از رویگردانی از این امور برحذر داشت، و سرانجام بد آن را بیان کرد و فرمود:
(۸) و چه بسیار قریههایی که وقتی از امر پروردگارشان سبحانه و امر رسولانش نافرمانی کردند، آنها را در قبال اعمال بدشان سخت مورد محاسبه قرار دادیم، و با عذابی رسواکننده در دنیا و آخرت عذاب کردیم.
(۹) پس کیفر اعمال بدشان را چشیدند، و سرانجام آنها در دنیا و آخرت تباهی بود.
(۱۰) الله عذابی سخت برایشان فراهم کرده است، پس - ای خردمندانی که به الله و به رسولش ایمان آوردهاید- با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی الله از او تعالی بترسید، تا عذابی که به آنها رسید شما را در برنگیرد، به تحقیق که الله ذکری را برایتان نازل کرده است که سرانجامِ بدِ نافرمانی از او تعالی، و عاقبت خوش فرمانبرداری از او را برایتان یادآوری میکند.
(۱۱) این ذکر همان فرستادۀ او است که آیات روشن الله را که هیچ ابهامی در آنها نیست برایتان میخواند؛ تا کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و رسولش را تصدیق کردهاند، و اعمال صالح انجام دادهاند از تاریکیهای گمراهی بهسوی نور بیرون آورده شوند، و هرکس به الله ایمان آورد، و عمل صالح انجام دهد، الله او را به بهشتهایی که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است وارد میکند که برای همیشه در آن میمانند. الله رزق و روزی را برایش نیکو میگرداند به گونهای که او را به بهشتی که نعمتهای آن قطع نمیشود وارد میکند.
(۱۲) الله همان ذاتی است که هفت آسمان، و هفت زمین را مانند آنها آفرید، فرمان کَونیه و شرعی الله میان آنها فرود میآید؛ تا بدانند که الله بر هر چیزی توانا است، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد، و او سبحانه بر هر چیزی احاطۀ علمی دارد، و هیچچیز نه در آسمانها و نه در زمین بر او پوشیده نمیماند.
برخی فواید آیات:
• عدم وجوب شیردادن بر زن باردار مطلّقه.
• تکلیف فقط به اندازۀ توانایی است.
• ایمان به قدرت و احاطۀ علم الله تعالی بر هر چیزی، سبب رضایت و آرامش قلبی است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَآ أَحَلَّ ٱللَّهُ لَكَۖ تَبۡتَغِي مَرۡضَاتَ أَزۡوَٰجِكَۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١ قَدۡ فَرَضَ ٱللَّهُ لَكُمۡ تَحِلَّةَ أَيۡمَٰنِكُمۡۚ وَٱللَّهُ مَوۡلَىٰكُمۡۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ٢ وَإِذۡ أَسَرَّ ٱلنَّبِيُّ إِلَىٰ بَعۡضِ أَزۡوَٰجِهِۦ حَدِيثٗا فَلَمَّا نَبَّأَتۡ بِهِۦ وَأَظۡهَرَهُ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ عَرَّفَ بَعۡضَهُۥ وَأَعۡرَضَ عَنۢ بَعۡضٖۖ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِۦ قَالَتۡ مَنۡ أَنۢبَأَكَ هَٰذَاۖ قَالَ نَبَّأَنِيَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡخَبِيرُ٣ إِن تَتُوبَآ إِلَى ٱللَّهِ فَقَدۡ صَغَتۡ قُلُوبُكُمَاۖ وَإِن تَظَٰهَرَا عَلَيۡهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ مَوۡلَىٰهُ وَجِبۡرِيلُ وَصَٰلِحُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ بَعۡدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ٤ عَسَىٰ رَبُّهُۥٓ إِن طَلَّقَكُنَّ أَن يُبۡدِلَهُۥٓ أَزۡوَٰجًا خَيۡرٗا مِّنكُنَّ مُسۡلِمَٰتٖ مُّؤۡمِنَٰتٖ قَٰنِتَٰتٖ تَٰٓئِبَٰتٍ عَٰبِدَٰتٖ سَٰٓئِحَٰتٖ ثَيِّبَٰتٖ وَأَبۡكَارٗا٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ وَأَهۡلِيكُمۡ نَارٗا وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلۡحِجَارَةُ عَلَيۡهَا مَلَٰٓئِكَةٌ غِلَاظٞ شِدَادٞ لَّا يَعۡصُونَ ٱللَّهَ مَآ أَمَرَهُمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَا تَعۡتَذِرُواْ ٱلۡيَوۡمَۖ إِنَّمَا تُجۡزَوۡنَ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٧ ﴾ [التحريم: ۱-۷].
برخی مقاصد سوره:
تربیت بیت نبوی؛ تا الگویی نیکو برای خانواده و جامعه باشد.
تفسیر:
(۱) ای رسول، چرا کامجویی از کنیز خویش ماریه ل را که الله برایت حلال کرده، برای خشنودکردن همسرانت که احساساتشان علیه او برانگیخته شده، بر خودت حرام میکنی، و الله نسبت به تو بسیار آمرزنده و مهربان است؟!
(۲) الله گشودن سوگندهایتان را با کفاره اگر در آن خیری دیدید یا در آن حانث شدید برایتان تشریع کرده است، و الله یاور شماست، و او تعالی از احوال شما و آنچه که به مصلحت شما است آگاه است، و در شریعت و تقدیرش بسیار دانا است.
(۳) و به یاد آور آنگاه که پیامبر ج خبری را فقط به حفصه ل گفت، و بخشی از آن خبر این بود که با همسرش ماریه ل نزدیکی نخواهد کرد، پس وقتی حفصه ل، عایشه ل را از این خبر مطلع کرد و الله پیامبر خویش را از افشای رازش آگاه کرد حفصه ل را سرزنش کرد و برخی از آنچه را که ذکر کرده بود به او گفت و بخشی دیگر از آن را نگفت، پس حفصه ل از ایشان پرسید: چه کسی تو را از این امر آگاه کرده است؟ گفت: ذاتیکه از هر چیز آگاه و نسبت به هر امر نهانی دانا است مرا باخبر ساخت.
(۴) بر شما دو نفر لازم شد که توبه کنید؛ زیرا نفس شما چیزی را دوست دارد که رسولالله ج آن را نمیپسندد یعنی این امر که از کنیزکش دوری گزیند و او را بر خود حرام کند. و اگر همچنان بر همدستشدن علیه او اصرار ورزید، بدانید که الله خود، دوست و یاور او است، و نیز جبرئیل ÷ و مؤمنان شایسته، دوستان و یاوران او هستند. و فرشتگان ‡ پس از الله یاران و یاوران او در برابر کسی هستند که آزاری به او برساند.
(۵) امید است که پروردگارش سبحانه اگر پیامبر او شما را طلاق دهد به جای شما همسرانی بهتر از شما، که از امرش فرمانبرداری میکنند، به او و رسولش مؤمن هستند، فرمانبردار الله هستند، از گناهانشان توبه میکنند، عبادتگزار پروردگارشان هستند، روزهگیر هستند، چه بیوهزنان، و چه دوشیزگانی که با آنها نزدیکی نشده است، به او بدهد. اما پیامبر ج آنها را طلاق نداده است.
(۶) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، برای خودتان و خانوادههایتان سپری در برابر آتشی بزرگ که با مردم و سنگها برافروخته میشود قرار دهید. بر این آتش فرشتگانی هستند که در برابر کسانیکه در آن وارد میشود خشن و سختگیر هستند، و از امر الله آنگاه که به آنها امر کند نافرمانی نمیکنند، و آنچه را آنها را به آن فرمان میدهد بدون سستی و تأخیر انجام میدهند.
(۷) و در روز قیامت به کافران گفته میشود: ای کسانیکه به الله کفر ورزیدهاید، در برابر کفر و گناهانی که انجام میدادید عذرخواهی نکنید، که عذرهایتان هرگز پذیرفته نخواهد شد؛ زیرا یقیناً در برابر کفر به الله و تکذیب رسولانش که در دنیا مرتکب میشدید در این روز جزا داده میشوید.
برخی فواید آیات:
• مشروعیت کفارۀ یمین.
• بیان جایگاه پیامبر ج نزد پروردگارش و دفاع الله تعالی از او.
• یکی از اخلاقیات کریمانه مصطفی ج در برابر همسرانش این بود که زیاد سرزنش نمیکرد و برای ابقای مهرورزی و عاطفه از برخی خطاهایشان چشمپوشی میکرد.
• مسئولیت مؤمن در برابر خودش و خانوادهاش.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ تُوبُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ تَوۡبَةٗ نَّصُوحًا عَسَىٰ رَبُّكُمۡ أَن يُكَفِّرَ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ وَيُدۡخِلَكُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ يَوۡمَ لَا يُخۡزِي ٱللَّهُ ٱلنَّبِيَّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥۖ نُورُهُمۡ يَسۡعَىٰ بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَبِأَيۡمَٰنِهِمۡ يَقُولُونَ رَبَّنَآ أَتۡمِمۡ لَنَا نُورَنَا وَٱغۡفِرۡ لَنَآۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ جَٰهِدِ ٱلۡكُفَّارَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱغۡلُظۡ عَلَيۡهِمۡۚ وَمَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٩ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱمۡرَأَتَ نُوحٖ وَٱمۡرَأَتَ لُوطٖۖ كَانَتَا تَحۡتَ عَبۡدَيۡنِ مِنۡ عِبَادِنَا صَٰلِحَيۡنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمۡ يُغۡنِيَا عَنۡهُمَا مِنَ ٱللَّهِ شَيۡٔٗا وَقِيلَ ٱدۡخُلَا ٱلنَّارَ مَعَ ٱلدَّٰخِلِينَ١٠ وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱمۡرَأَتَ فِرۡعَوۡنَ إِذۡ قَالَتۡ رَبِّ ٱبۡنِ لِي عِندَكَ بَيۡتٗا فِي ٱلۡجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِن فِرۡعَوۡنَ وَعَمَلِهِۦ وَنَجِّنِي مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ١١ وَمَرۡيَمَ ٱبۡنَتَ عِمۡرَٰنَ ٱلَّتِيٓ أَحۡصَنَتۡ فَرۡجَهَا فَنَفَخۡنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا وَصَدَّقَتۡ بِكَلِمَٰتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِۦ وَكَانَتۡ مِنَ ٱلۡقَٰنِتِينَ١٢ ﴾ [التحريم: ۸-۱۲].
(۸) ای کسانیکه به الله ایمان آوردهاید و به احکامی که برایتان تشریع فرموده عمل کردهاید، از گناهانتان صادقانه بهسوی الله توبه کنید. امید است که پروردگارتان بدیهایتان را از شما پاک کند، و روز قیامت شما را به بهشتهایی که نهرها از زیر کاخهایش جاری است وارد کند. روزیکه الله پیامبر و کسانی را که همراه او ایمان آوردهاند با وارد کردن در جهنم خوار نمیسازد، و نور آنها در پیشاپیش و سمت راستشان بر روی صراط حرکت میکند، و میگویند: ای پروردگار ما نورمان را بر ما کامل گردان، که وارد بهشت شویم، تا مانند منافقان که نورشان بر روی صراط خاموش میشود نباشیم، و گناهانمان را بیامرز، زیرا تو بر هر کاری توانایی، و از کامل کردن نور ما و گذشتن از گناهانمان ناتوان نیستی.
(۹) ای رسول، در برابر کافران با شمشیر، و در برابر منافقان با زبان و اقامۀ حدود پیکار کن، و بر آنها سخت بگیر تا از تو بترسند، و پناهگاه آنها که در روز قیامت به آن پناه میآورند همان جهنم است، و مقصدشان که به آن بازگردانده میشوند بسیار بد است.
(۱۰) الله برای کسانیکه به الله و رسولش کفر ورزیدهاند- به اینکه رابطهشان با مؤمنان هرگز سودی به آنها نمیرساند- دو زن دو پیامبر از پیامبران الله: نوح ÷ و لوط ÷ را مثال زده است، که همسر دو بندۀ صالح بودند، اما با بازداشتن از راه الله، و یاری رساندن به کافران قوم خویش، به شوهرانشان خیانت کردند؛ پس همسربودن برای این دو بندۀ صالح سودی به آنها نرساند، و به آن دو گفته شد: در زمرۀ کافران و فاسقانی که وارد جهنم میشوند در آن داخل شوید.
(۱۱) و الله برای کسانیکه به الله و رسولانش ایمان آوردهاند بر اینکه پیوند آنها با کافران زیانی به آنها نمیرساند، و تا زمانیکه بر راه حق استوار باشند تاثیری در آنها ندارد حالت زن فرعون را مثال زده است آنگاه که گفت: پروردگارا، نزد خودت در بهشت خانهای برایم بنا کن، و مرا از جبروت و قدرت و اعمال بد فرعون نجات دِه، و مرا از قومی که با پیروی از فرعون در طغیان و ستم او، بر خودشان ستم کردهاند نجات دِه.
(۱۲) و الله برای کسانیکه به الله و رسولانش ایمان آوردهاند، حالت مریم دختر عمران را مثال زده است که عورتش را از زنا حفظ کرد، و الله به جبرئیل ÷ فرمان داد که در او بدمد. پس به قدرت الله بدون پدر به عیسی ÷ پسر مریم حامله شد، و شریعتهای الله و کتابهای نازلشده بر رسولانش را تصدیق کرد، و از جمله فرمانبرداران الله با اجرای اوامر و خودداری از نواهیاش بود.
برخی فواید آیات:
• توبۀ نصوح سبب تمام خیرها است.
• کنار هم آمدنِ جهادِ با علم و حجت، و جهادِ با شمشیر بر اهمیت این دو جهاد و اینکه هیچیک از این دو از دیگری بینیاز نمیسازد دلالت دارد.
• در صورت تفاوت دین، خویشاوندی سببی یا نَسَبی در روز قیامت به شخص سودی نمیرساند.
• پاکدامنی و دوری از شبهه، از صفات زنان مؤمن و صالح است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿تَبَٰرَكَ ٱلَّذِي بِيَدِهِ ٱلۡمُلۡكُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ١ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡمَوۡتَ وَٱلۡحَيَوٰةَ لِيَبۡلُوَكُمۡ أَيُّكُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلٗاۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفُورُ٢ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ طِبَاقٗاۖ مَّا تَرَىٰ فِي خَلۡقِ ٱلرَّحۡمَٰنِ مِن تَفَٰوُتٖۖ فَٱرۡجِعِ ٱلۡبَصَرَ هَلۡ تَرَىٰ مِن فُطُورٖ٣ ثُمَّ ٱرۡجِعِ ٱلۡبَصَرَ كَرَّتَيۡنِ يَنقَلِبۡ إِلَيۡكَ ٱلۡبَصَرُ خَاسِئٗا وَهُوَ حَسِيرٞ٤ وَلَقَدۡ زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِمَصَٰبِيحَ وَجَعَلۡنَٰهَا رُجُومٗا لِّلشَّيَٰطِينِۖ وَأَعۡتَدۡنَا لَهُمۡ عَذَابَ ٱلسَّعِيرِ٥ وَلِلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمۡ عَذَابُ جَهَنَّمَۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٦ إِذَآ أُلۡقُواْ فِيهَا سَمِعُواْ لَهَا شَهِيقٗا وَهِيَ تَفُورُ٧ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ٱلۡغَيۡظِۖ كُلَّمَآ أُلۡقِيَ فِيهَا فَوۡجٞ سَأَلَهُمۡ خَزَنَتُهَآ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ نَذِيرٞ٨ قَالُواْ بَلَىٰ قَدۡ جَآءَنَا نَذِيرٞ فَكَذَّبۡنَا وَقُلۡنَا مَا نَزَّلَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٍ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ كَبِيرٖ٩ وَقَالُواْ لَوۡ كُنَّا نَسۡمَعُ أَوۡ نَعۡقِلُ مَا كُنَّا فِيٓ أَصۡحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ١٠ فَٱعۡتَرَفُواْ بِذَنۢبِهِمۡ فَسُحۡقٗا لِّأَصۡحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ١١ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُم بِٱلۡغَيۡبِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٞ كَبِيرٞ١٢ ﴾ [الملك: ۱-۱۲].
برخی مقاصد سوره:
اظهار کمال فرمانروایی و قدرت الله؛ برای واداشتن به ترس از او، و تحذیر از کیفرش.
تفسیر:
(۱) بزرگ و فراوان است خیر الله که فرمانروایی فقط به دست او است، و او تعالی بر هر چیزی توانا است، و هیچچیز او را ناتوان نمیسازد.
(۲) - ای مردم- همان ذاتیکه مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدامیک از شما نیکوکارتر هستید، و او ذات شکست ناپذیری است که هیچکس بر او چیره نمیشود، و نسبت به گناهان کسانی از بندگانش که توبه کنند بسیار آمرزنده است.
(۳) همان ذاتیکه هفت آسمان را لایه لایه آفرید، بدون اینکه میان دو آسمان تماسی وجود داشته باشد. - ای نظارهگر- در آنچه الله آفریده است هیچ تفاوت یا ناسازگاریای نمیبینی. دوباره بنگر آیا هیچگونه شکاف و رخنهای میبینی؟! هرگز آن را نخواهی دید، و آن را فقط آفرینشی محکم و استوار میبینی.
(۴) باز پیاپی بنگر نگاهت خوار و زبون بدون اینکه عیب یا خللی در آفرینش آسمان ببیند بهسوی خودت بازمیگردد، درحالیکه خسته و ناتوان از نگاه کردن است.
(۵) و به تحقیق که نزدیکترین آسمان به زمین را با ستارگانی درخشان آراستهایم، و آن ستارگان را شهابهایی قرار دادیم که شیاطینی که دزدکی گوش میدهند با آنها رانده میشوند و آنها را میسوزانند، و در آخرت آتشی سوزان برایشان آماده کردهایم.
(۶) و برای کسانیکه به پروردگارشان کفر ورزیدهاند در روز قیامت عذاب آتشی شعلهور است، و چه بد بازگشتگاهی است که بهسوی آن بازمیگردند.
(۷) هنگامیکه در جهنم افکنده شوند صدایی بسیار زشت میشنوند، درحالیکه همانند دیگ میجوشد.
(۸) نزدیک است که از شدت خشمش بر کسانیکه وارد آن میشوند از هم شکافته و پاره پاره شود. هرگاه برخی ساکنان کافرش یکباره در آن افکنده شوند فرشتگان گماشتهشدۀ به جهنم از روی توبیخ از آنها میپرسند: آیا در دنیا رسولی که شما را از عذاب الله میترساند نزدتان نیامد؟!
(۹) و کافران میگویند: چرا، در حقیقت رسولی که ما را از عذاب الله میترساند نزدمان آمد اما او را تکذیب کردیم، و به او گفتیم: الله وحیی نازل نکرده است، - ای رسولان- جز در گمراهی بزرگی از حق نیستید.
(۱۰) و کافران میگویند: اگر ما آنگونه که فایدهای حاصل شود گوش میکردیم یا مانند عقل کسیکه حق را از باطل میشناسد عقلمان را بهکار میبردیم از زمره دوزخیان نبودیم، بلکه به رسولان ایمان میداشتیم و آنچه را آوردند تصدیق میکردیم و از بهشتیان میبودیم.
(۱۱) پس به کفر و تکذیب علیه خودشان اقرار میکنند و سزاوار جهنم میگردند، و نابود باد ساکنان جهنم.
الله پس از بیان صفات و جزای کافران، صفات و جزای مؤمنان را ذکر کرد و فرمود:
(۱۲) کسانیکه در خلوتهایشان از الله میترسند، برای آنها آمرزشی برای گناهانشان، و پاداشی بزرگ یعنی بهشت است.
برخی فواید آیات:
• شناخت حکمت آفرینش مرگ و زندگی، مبادرت بر انجام عمل صالح قبل از مرگ را واجب میگرداند.
• جهنم از روی غیرت برای الله سبحانه بر کافران به خشم و غضب میآید.
• جنیان در گشتزنی و کاوش در فضا از انسانها پیشگام بودند و هر یک از آنها که از حد خویش تجاوز کند، با کیفر تعقیب میشود.
• طاعت الله و ترس از او تعالی در تنهاییها، از اسباب آمرزش و ورود به بهشت است.
﴿وَأَسِرُّواْ قَوۡلَكُمۡ أَوِ ٱجۡهَرُواْ بِهِۦٓۖ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ١٣ أَلَا يَعۡلَمُ مَنۡ خَلَقَ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلۡخَبِيرُ١٤ هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ ذَلُولٗا فَٱمۡشُواْ فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُواْ مِن رِّزۡقِهِۦۖ وَإِلَيۡهِ ٱلنُّشُورُ١٥ ءَأَمِنتُم مَّن فِي ٱلسَّمَآءِ أَن يَخۡسِفَ بِكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ١٦ أَمۡ أَمِنتُم مَّن فِي ٱلسَّمَآءِ أَن يُرۡسِلَ عَلَيۡكُمۡ حَاصِبٗاۖ فَسَتَعۡلَمُونَ كَيۡفَ نَذِيرِ١٧ وَلَقَدۡ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَكَيۡفَ كَانَ نَكِيرِ١٨ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلطَّيۡرِ فَوۡقَهُمۡ صَٰٓفَّٰتٖ وَيَقۡبِضۡنَۚ مَا يُمۡسِكُهُنَّ إِلَّا ٱلرَّحۡمَٰنُۚ إِنَّهُۥ بِكُلِّ شَيۡءِۢ بَصِيرٌ١٩ أَمَّنۡ هَٰذَا ٱلَّذِي هُوَ جُندٞ لَّكُمۡ يَنصُرُكُم مِّن دُونِ ٱلرَّحۡمَٰنِۚ إِنِ ٱلۡكَٰفِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ٢٠ أَمَّنۡ هَٰذَا ٱلَّذِي يَرۡزُقُكُمۡ إِنۡ أَمۡسَكَ رِزۡقَهُۥۚ بَل لَّجُّواْ فِي عُتُوّٖ وَنُفُورٍ٢١ أَفَمَن يَمۡشِي مُكِبًّا عَلَىٰ وَجۡهِهِۦٓ أَهۡدَىٰٓ أَمَّن يَمۡشِي سَوِيًّا عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٢٢ قُلۡ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَكُمۡ وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفِۡٔدَةَۚ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ٢٣ قُلۡ هُوَ ٱلَّذِي ذَرَأَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَإِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٢٤ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٥ قُلۡ إِنَّمَا ٱلۡعِلۡمُ عِندَ ٱللَّهِ وَإِنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٞ مُّبِينٞ٢٦ ﴾ [الملك: ۱۳-۲۶].
(۱۳) و - ای مردم- اگر سخنتان را پنهان کنید یا آشکار گردانید، الله آن را میداند؛ زیرا او سبحانه از آنچه در دلهای بندگانش است آگاه است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
(۱۴) آیا ذاتیکه تمام مخلوقات را آفریده است راز و آنچه که از راز نهانتر است را نمیداند؟! حال آنکه او تعالی نسبت به بندگانش مهربان، و نسبت به امورشان بسیار دانا است، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۱۵) او همان ذاتی است که زمین را سهل و نرم برای سکونت بر روی آن برایتان قرار داد، پس در گوشه و کنارههایش بگردید، و از روزیای که در آن برایتان آماده کرده است بخورید، و رستاخیز شما برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی او است.
(۱۶) آیا از الله که در آسمان است ایمن شدهاید که زمین را از زیر پاهایتان بشکافد همانگونه که از زیر پای قارون پس از اینکه سهل و رام برای سکونت بر روی آن بود شکافت، و بهناگاه پس از آرامبودنش شما را بلرزاند؟!
(۱۷) آیا از الله که در آسمان است ایمن شدهاید که سنگهایی از آسمان بر شما فرو فرستد مانند سنگهایی که بر قوم لوط فرو فرستاد؟! پس وقتی عذابم را مشاهده میکنید اِنذارِ من برای خودتان را خواهید دانست، اما پس از مشاهدۀ عذاب از این امر هرگز سودی نخواهید برد.
(۱۸) و به تحقیق امتهایی که پیش از این مشرکان گذشتند تکذیب کردند، آنگاه چون بر کفر و تکذیبشان پافشاری کردند عذاب الله بر آنها نازل شد، پس خشم من بر آنها چگونه بود؟! به تحقیق که خشمی سخت بود.
(۱۹) آیا این تکذیب کنندگان پرندگان را بر فرازشان ندیدهاند که در کنار یکدیگر صف بستهاند، جز الله کسی آنها را نگاه نمیدارد تا بر زمین فرو نیفتند. بهراستیکه او تعالی بر هر چیزی بینا است، و هیچچیز بر او پوشیده نمیماند.
(۲۰) - ای کافران- اگر الله بخواهد شما را عذاب کند هیچ لشکری نخواهید داشت که شما را در برابر عذاب الله محافظت کند. کافران جز فریب خوردگان نیستند، که شیطان آنها را فریفت و آنها نیز فریبش را خوردند.
(۲۱) و اگر الله رزق و روزی خویش را از اینکه به شما برسد از شما بازدارد، هیچکس نیست که به شما روزی دهد، بلکه حاصل این است که کافران در سرسختی و تکبر، و امتناع از حق ادامه میدهند.
(۲۲) پس آیا کسیکه افتاده بر چهرهاش راه میرود، و غرق خودش است - یعنی مشرک- هدایتیافتهتر است، یا مؤمن که مستقیم بر راه راست گام برمیدارد.
(۲۳) - ای رسول- به این مشرکان تکذیبکننده بگو: الله همان ذاتی است که شما را آفرید، و گوشهایی که با آنها میشنوید، و چشمانی که با آنها میبینید، و قلبهایی که با آنها میاندیشید برایتان قرار داد، چه کم در قبال نعمتهایی که بر شما ارزانی داشته است از او سپاسگزاری میکنید.
(۲۴) - ای رسول- به این مشرکان تکذیبکننده بگو: الله همان ذاتی است که شما را در زمین پراکنده و منتشر ساخت، نه نمادهایتان که هیچچیز را نمیآفرینند. و در روز قیامت برای حسابرسی و جزا فقط بهسوی الله گرد آورده میشوید، نه بهسوی نمادهایتان، پس از او بترسید و او را به یگانگی عبادت کنید.
(۲۵) و تکذیب کنندگان رستاخیز برای بعید شمردن رستاخیز میگویند: - ای محمد- این وعدهای که تو و اصحابت به ما میدهید چه زمانی است اگر در این ادعا که وعدۀ مذکور آمدنی است راستگو هستید؟!
(۲۶) - ای رسول- بگو: علم قیامت فقط نزد الله است، جز او کسی نمیداند چه زمانی واقع میشود، و من فقط اِنذاردهندهای آشکار برای شما هستم.
برخی فواید آیات:
• اطلاع الله از آنچه که در سینههای بندگان پنهان است.
• کفر و گناهان از اسباب حصول عذاب الله در دنیا و آخرت هستند.
• کفر به الله تاریکی و سرگردانی، و ایمان به او تعالی نور و هدایت است.
﴿قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِنۡ أَهۡلَكَنِيَ ٱللَّهُ وَمَن مَّعِيَ أَوۡ رَحِمَنَا فَمَن يُجِيرُ ٱلۡكَٰفِرِينَ مِنۡ عَذَابٍ أَلِيمٖ٢٨ قُلۡ هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ءَامَنَّا بِهِۦ وَعَلَيۡهِ تَوَكَّلۡنَاۖ فَسَتَعۡلَمُونَ مَنۡ هُوَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٢٩ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِنۡ أَصۡبَحَ مَآؤُكُمۡ غَوۡرٗا فَمَن يَأۡتِيكُم بِمَآءٖ مَّعِينِۢ٣٠ ﴾ [الملك: ۲۸-۳۰].
(۲۷) پس آنگاه که این وعده آنها را فراگیرد و عذاب را نزدیک خویش ببینند، که این امر در روز قیامت رخ میدهد چهرۀ کسانیکه کفر ورزیدهاند تغییر میکند و سیاه میشود، و به آنها گفته میشود: این همان چیزی است که آن را در دنیا طلب میکردید و به شتاب میخواستید.
(۲۸) - ای رسول- از روی اعتراض بر این مشرکان تکذیب کننده بگو: به من خبر دهید اگر الله مرا بمیراند، و مؤمنانی که همراه من هستند نیز بمیرند، چه کسی کافران را از عذاب دردناک نجات میدهد؟! هیچکس آنها را از این عذاب نجات نخواهد داد.
(۲۹) - ای رسول- به این مشرکان بگو: او است ذات رحمان که شما را به عبادت خویش به تنهایی و وحدانیت فرامیخواند. به او ایمان آوردیم، و در کارهایمان فقط بر او توکل کردیم، و– بدون تردید- به زودی کسی را که در گمراهی آشکار است از کسیکه بر راه راست قرار دارد بازخواهید شناخت.
(۳۰) - ای رسول- به این مشرکان بگو: به من خبر دهید اگر آب آشامیدنی شما در زمین فرو رود که نتوانید به آن دست یابید، چه کسی آبی بسیار و روان برایتان میآورد؟! هیچکس جز الله.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿نٓۚ وَٱلۡقَلَمِ وَمَا يَسۡطُرُونَ١ مَآ أَنتَ بِنِعۡمَةِ رَبِّكَ بِمَجۡنُونٖ٢ وَإِنَّ لَكَ لَأَجۡرًا غَيۡرَ مَمۡنُونٖ٣ وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٖ٤ فَسَتُبۡصِرُ وَيُبۡصِرُونَ٥ بِأَييِّكُمُ ٱلۡمَفۡتُونُ٦ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ٧ فَلَا تُطِعِ ٱلۡمُكَذِّبِينَ٨ وَدُّواْ لَوۡ تُدۡهِنُ فَيُدۡهِنُونَ٩ وَلَا تُطِعۡ كُلَّ حَلَّافٖ مَّهِينٍ١٠ هَمَّازٖ مَّشَّآءِۢ بِنَمِيمٖ١١ مَّنَّاعٖ لِّلۡخَيۡرِ مُعۡتَدٍ أَثِيمٍ١٢ عُتُلِّۢ بَعۡدَ ذَٰلِكَ زَنِيمٍ١٣ أَن كَانَ ذَا مَالٖ وَبَنِينَ١٤ إِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِ ءَايَٰتُنَا قَالَ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٥ سَنَسِمُهُۥ عَلَى ٱلۡخُرۡطُومِ١٦ ﴾ [القلم: ۱-۱۶].
برخی مقاصد سوره:
آشکار ساختن علم و اخلاق پیامبر ج، برای تصدیق ایشان، پس از اینکه مشرکان بر او گستاخی کردند.
تفسیر:
(۱) ﴿نٓ ﴾سخن در مورد حروف شبیه این حرف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد. الله به قلم، و به آنچه مردم با قلمهایشان مینویسند سوگند یاد فرمود.
(۲) که تو - ای رسول- به نبوتی که الله بر تو ارزانی داشته است دیوانه نیستی، بلکه از جنونی که مشرکان به تو نسبت دادند بری هستی.
(۳) بهطور قطع در قبال رنجی که از حمل رسالت بهسوی مردم میبری پاداشی جاویدان داری، و در این مورد هیچکس بر تو هیچ منتی ندارد.
(۴) و بهراستیکه تو اخلاقی والا که قرآن آن را آورد داری؛ زیرا به اخلاق قرآنی به کاملترین وجه آراسته هستی.
(۵) پس بهزودی تو خواهی دید، و این کافران خواهند دید.
(۶) وقتی حق آشکار میگردد که کدامتان به جنون مبتلا هستید؟!
(۷) - ای رسول- بهراستیکه پروردگارت میداند چه کسی از راه او تعالی منحرف شده، و به هدایتیافتهگان بهسوی راه خویش آگاهتر است. پس میداند که کافران از راهش گمراه شدهاند، و اینکه تو به آن هدایت یافتهای.
(۸) پس - ای رسول- از کسانیکه آنچه را آوردهای تکذیب کردهاند فرمان نبر.
(۹) آرزو دارند که به حساب دین با آنها نرمی و مهربانی کنی، تا آنها نیز با تو نرمی و مهربانی کنند.
(۱۰) و از هیچ شخص بسیار سوگندخورنده به باطل، و پست فرمان مبر.
(۱۱) همان بسیار غیبت کننده از مردم، و بسیار خبرچین میان آنها؛ تا میانشان تفرقه بیندازد.
(۱۲) بسیار بازدارنده از خیر، متجاوز بر اموال و آبرو و جان مردم، بسیار گناهکار و نافرمان.
(۱۳) خشک و خشن، که در میان قومش به بدی شهرت دارد.
(۱۴) چون صاحب مال و فرزندان است از ایمان به الله و رسولش تکبر ورزید.
(۱۵) هرگاه آیات ما بر او خوانده شود میگوید: این از خرافات نوشتهشدۀ پیشینیان است.
(۱۶) بهزودی نشانهای بر بینیاش مینهیم که او را بدنام میکند و پیوسته همراهش است.
برخی فواید آیات:
• شهرت رسول ج به اخلاق قرآنی.
• صفات کافران صفاتی نکوهیده است که بر مؤمن واجب است از آنها و از طاعت پیروانش دوری کند.
• هرکس زیاد سوگند یاد کند نزد اللهِ رحمان خوار و زبون میگردد، و جایگاهش نزد مردم پایین میآید.
﴿إِنَّا بَلَوۡنَٰهُمۡ كَمَا بَلَوۡنَآ أَصۡحَٰبَ ٱلۡجَنَّةِ إِذۡ أَقۡسَمُواْ لَيَصۡرِمُنَّهَا مُصۡبِحِينَ١٧ وَلَا يَسۡتَثۡنُونَ١٨ فَطَافَ عَلَيۡهَا طَآئِفٞ مِّن رَّبِّكَ وَهُمۡ نَآئِمُونَ١٩ فَأَصۡبَحَتۡ كَٱلصَّرِيمِ٢٠ فَتَنَادَوۡاْ مُصۡبِحِينَ٢١ أَنِ ٱغۡدُواْ عَلَىٰ حَرۡثِكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰرِمِينَ٢٢ فَٱنطَلَقُواْ وَهُمۡ يَتَخَٰفَتُونَ٢٣ أَن لَّا يَدۡخُلَنَّهَا ٱلۡيَوۡمَ عَلَيۡكُم مِّسۡكِينٞ٢٤ وَغَدَوۡاْ عَلَىٰ حَرۡدٖ قَٰدِرِينَ٢٥ فَلَمَّا رَأَوۡهَا قَالُوٓاْ إِنَّا لَضَآلُّونَ٢٦ بَلۡ نَحۡنُ مَحۡرُومُونَ٢٧ قَالَ أَوۡسَطُهُمۡ أَلَمۡ أَقُل لَّكُمۡ لَوۡلَا تُسَبِّحُونَ٢٨ قَالُواْ سُبۡحَٰنَ رَبِّنَآ إِنَّا كُنَّا ظَٰلِمِينَ٢٩ فَأَقۡبَلَ بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ يَتَلَٰوَمُونَ٣٠ قَالُواْ يَٰوَيۡلَنَآ إِنَّا كُنَّا طَٰغِينَ٣١ عَسَىٰ رَبُّنَآ أَن يُبۡدِلَنَا خَيۡرٗا مِّنۡهَآ إِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا رَٰغِبُونَ٣٢ كَذَٰلِكَ ٱلۡعَذَابُۖ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَكۡبَرُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٣٣ إِنَّ لِلۡمُتَّقِينَ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٣٤ أَفَنَجۡعَلُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ كَٱلۡمُجۡرِمِينَ٣٥ مَا لَكُمۡ كَيۡفَ تَحۡكُمُونَ٣٦ أَمۡ لَكُمۡ كِتَٰبٞ فِيهِ تَدۡرُسُونَ٣٧ إِنَّ لَكُمۡ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ٣٨ أَمۡ لَكُمۡ أَيۡمَٰنٌ عَلَيۡنَا بَٰلِغَةٌ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّ لَكُمۡ لَمَا تَحۡكُمُونَ٣٩ سَلۡهُمۡ أَيُّهُم بِذَٰلِكَ زَعِيمٌ٤٠ أَمۡ لَهُمۡ شُرَكَآءُ فَلۡيَأۡتُواْ بِشُرَكَآئِهِمۡ إِن كَانُواْ صَٰدِقِينَ٤١ يَوۡمَ يُكۡشَفُ عَن سَاقٖ وَيُدۡعَوۡنَ إِلَى ٱلسُّجُودِ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ٤٢ ﴾ [القلم: ۱۷-۴۲].
(۱۷) بهراستیکه ما این مشرکان را با قحطی و گرسنگی آزمودیم، همانگونه که صاحبان باغ را آزمایش کردیم آنگاه که سوگند یاد کردند که بهطور قطع میوههای باغ را صبحگاه با شتاب خواهند چید تا اینکه از آنها به هیچ مسکینی داده نشود.
(۱۸) ولی سوگندشان را با گفتن: (إنشاءالله= اگر الله بخواهد) استثنا نکردند.
(۱۹) پس الله آتشی بهسوی آن باغ فرستاد، که آن را درحالیکه صاحبانش در خواب بودند و نمیتوانستند آتش را از آن دفع کنند خورد.
(۲۰) و مانند شب تاریک سیاه شد.
(۲۱) و صبحگاه به یکدیگر ندا زدند.
(۲۲) گفتند: بامدادان و قبل از آمدن فقرا بهسوی کشت خویش بروید اگر میوههایش را میچینید.
(۲۳) پس شتابان بهسوی کشتشان به راه افتادند، درحالیکه با صدایی آهسته با یکدیگر سخن میگفتند.
(۲۴) به یکدیگر میگفتند: امروز نباید مسکینی در باغ بر شما وارد شود.
(۲۵) و اول صبح به راه افتادند درحالیکه بر منع میوههایشان مصمم بودند.
(۲۶) اما وقتی آن را سوخته دیدند به یکدیگر گفتند: بهراستیکه راه باغ را گم کردهایم.
(۲۷) بلکه بهسبب عزم بر محرومکردن مساکین از میوههای باغ، از چیدن میوههایش محروم هستیم.
(۲۸) دانشمندترین آنها گفت: آیا وقتی بر محروم کردن فقرا از آن تصمیم گرفتید به شما نگفتم: چرا الله را به پاکی نمیستایید، و بهسوی او توبه نمیکنید؟!
(۲۹) گفتند: منزه است پروردگار ما، بهراستیکه ما وقتی بر تحریم فقرا از میوههای باغمان تصمیم گرفتیم بر خویش ستم کردیم.
(۳۰) آنگاه از روی سرزنش به یکدیگر روی آوردند و میان یکدیگر سخن رد و بدل کردند.
(۳۱) از روی پشیمانی گفتند: وای که زیان کردیم. بهراستیکه ما با محروم کردن حق فقرا از آنها از حد گذشتیم.
(۳۲) امید است که پروردگار ما بهتر از این باغ به ما بدهد، زیرا ما فقط بهسوی الله مشتاق هستیم، عفو او را امید داریم، و از او خیر میخواهیم.
(۳۳) مانند این عذاب با محرومیت از رزق و روزی، کسی را که از ما نافرمانی کند عذاب میکنیم، و به تحقیق که عذاب آخرت بزرگتر است اگر از سختی و دوامش آگاه بودند.
(۳۴) بهراستی کسانیکه با امتثال اوامر و اجتناب از نواهی الله تقوای او تعالی را پیشه کردند، نزد پروردگارشان بهشتهای پرنعمتی دارند که در آن بهرهمند میشوند، و نعمتهایشان پایان نمیپذیرد.
(۳۵) پس آیا مسلمانان را در جزا همانند کافران قرار میدهیم آنگونه که مشرکانِ ساکنِ مکه ادعا میکنند؟!
(۳۶) - ای مشرکان- شما را چه شده است چگونه این حکم ستمکارانه و منحرف را صادر میکنید؟!
(۳۷) یا کتابی دارید که در آن مساوات میان فرمانبر و نافرمان را میخوانید؟!
(۳۸) که هرچه را در آخرت برای خودتان انتخاب میکنید در آن کتاب برایتان است.
(۳۹) یا اینکه شما پیمانهایی مؤکّد با سوگندها از ما گرفتهاید که مفادش این است که آنچه را برای خویش حکم میکنید برای شما باشد؟!
(۴۰) - ای رسول- از گویندگان این سخن بپرس: کدامیک از شما ضامن این پیمانها است؟!
(۴۱) یا به جای الله شریکانی دارند که آنها را با مؤمنان در جزا مساوی قرار میدهند؟! پس شریکانشان را بیاورند اگر در این ادعا که شریکانشان آنها را همراه مؤمنان در جزا یکسان قرار دادهاند راستگو هستند.
(۴۲) روز قیامت ترس زیاد آشکار میگردد و پروردگارمان هراس را به اوج میرساند، و مردم به سجده فراخوانده میشوند که مؤمنان سجده میکنند، و کافران و منافقان نمیتوانند سجده کنند.
برخی فواید آیات:
• بازداشتن حق فقیر سبب نابودی مال است.
• تعجیل کیفر در دنیا نوعی ارادۀ خیر برای بنده است تا توبه کند و بازگردد.
• مؤمن و کافر جزای یکسانی ندارند، چنانکه صفاتشان یکسان نیست.
﴿خَٰشِعَةً أَبۡصَٰرُهُمۡ تَرۡهَقُهُمۡ ذِلَّةٞۖ وَقَدۡ كَانُواْ يُدۡعَوۡنَ إِلَى ٱلسُّجُودِ وَهُمۡ سَٰلِمُونَ٤٣ فَذَرۡنِي وَمَن يُكَذِّبُ بِهَٰذَا ٱلۡحَدِيثِۖ سَنَسۡتَدۡرِجُهُم مِّنۡ حَيۡثُ لَا يَعۡلَمُونَ٤٤ وَأُمۡلِي لَهُمۡۚ إِنَّ كَيۡدِي مَتِينٌ٤٥ أَمۡ تَسَۡٔلُهُمۡ أَجۡرٗا فَهُم مِّن مَّغۡرَمٖ مُّثۡقَلُونَ٤٦ أَمۡ عِندَهُمُ ٱلۡغَيۡبُ فَهُمۡ يَكۡتُبُونَ٤٧ فَٱصۡبِرۡ لِحُكۡمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُن كَصَاحِبِ ٱلۡحُوتِ إِذۡ نَادَىٰ وَهُوَ مَكۡظُومٞ٤٨ لَّوۡلَآ أَن تَدَٰرَكَهُۥ نِعۡمَةٞ مِّن رَّبِّهِۦ لَنُبِذَ بِٱلۡعَرَآءِ وَهُوَ مَذۡمُومٞ٤٩ فَٱجۡتَبَٰهُ رَبُّهُۥ فَجَعَلَهُۥ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٥٠ وَإِن يَكَادُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَيُزۡلِقُونَكَ بِأَبۡصَٰرِهِمۡ لَمَّا سَمِعُواْ ٱلذِّكۡرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُۥ لَمَجۡنُونٞ٥١ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ لِّلۡعَٰلَمِينَ٥٢ ﴾ [القلم: ۴۳-۵۲].
(۴۳) درحالیکه چشمانشان به زیر میافتد، و خواری و پشیمانی آنها را میپوشاند، حال آنکه در دنیا که وضعیتی را که در این روز به آن گرفتار شدهاند نداشتند از آنها خواسته میشد در برابر الله سجده کنند.
(۴۴) پس - ای رسول- مرا با کسیکه این قرآن نازلشده بر تو را تکذیب میکند واگذار، به زودی آنها را درجه درجه بهسوی عذاب خواهم کشاند چنانکه متوجه نشوند این کار مکری علیه آنها و نزدیک کردن تدریجی آنها بهسوی عذاب است.
(۴۵) و مدت زمانی به آنها مهلت میدهم تا به گناهشان ادامه دهند. بهراستیکه تدبیر من برای کافران و تکذیب کنندگان قوی است، پس از چنگ من فرار نمیکنند، و از کیفر من نجات نمییابند.
(۴۶) - ای رسول- آیا در قبال آنچه آنها را به آن دعوت میکنی پاداشی از آنها میخواهی، که بهسبب آن باری بزرگ را متحمل میشوند، و این امر سبب رویگردانی آنها از تو است؟! درحالیکه واقعیت خلاف این است؛ زیرا تو هیچ مزدی از آنها طلب نمیکنی، پس مانع آنها از پیروی تو چیست؟!
(۴۷) یا علم غیب دارند که حجتهایی را که با آن با تو مجادله میکنند آنگونه که دوست دارند مینویسند؟!
(۴۸) پس - ای رسول- در برابر مهلتی که برای نزدیک کردنشان به عذاب به آنها داده شده و پروردگارت به آن حکم کرده شکیبایی کن، و مانند همدم ماهی، یونس ÷ در خسته و زدهشدن از قوم خویش نباش؛ آنگاه که پروردگارش را ندا داد درحالیکه در تاریکی دریا، و تاریکی شکم ماهی اندوهگین بود.
(۴۹) اگر رحمت الله که او را دریافت نبود بهطور قطع ماهی او را نکوهششده در بیابان برهوت میافکند.
(۵۰) آنگاه پروردگارش او را برگزید، و او را از بندگان صالح خویش قرار داد.
(۵۱) و نزدیک است کسانیکه به الله کفر ورزیدهاند و رسولش را تکذیب کردهاند، آنگاه که قرآن نازلشده بر تو را میشنوند، از شدت خیرهشدن به تو با چشمانشان تو را بر زمین بزنند، و - با پیروی از هوسهایشان، و رویگردانی از حق- میگویند: رسولی که آن را آورده است بهطور قطع دیوانهای است.
(۵۲) درحالیکه قرآن نازلشده بر تو جز مایۀ اندرز و یادآوری برای انسانها و جنیان نیست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَآقَّةُ١ مَا ٱلۡحَآقَّةُ٢ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡحَآقَّةُ٣ كَذَّبَتۡ ثَمُودُ وَعَادُۢ بِٱلۡقَارِعَةِ٤ فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهۡلِكُواْ بِٱلطَّاغِيَةِ٥ وَأَمَّا عَادٞ فَأُهۡلِكُواْ بِرِيحٖ صَرۡصَرٍ عَاتِيَةٖ٦ سَخَّرَهَا عَلَيۡهِمۡ سَبۡعَ لَيَالٖ وَثَمَٰنِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومٗاۖ فَتَرَى ٱلۡقَوۡمَ فِيهَا صَرۡعَىٰ كَأَنَّهُمۡ أَعۡجَازُ نَخۡلٍ خَاوِيَةٖ٧ فَهَلۡ تَرَىٰ لَهُم مِّنۢ بَاقِيَةٖ٨ ﴾ [الحاقة: ۱-۸].
برخی مقاصد سوره:
قطعیبودن وقوع قیامت برای تاکید بر راستی قرآن، وعدهدادن مؤمنان به شادی، و تهدید تکذیب کنندگان از پشیمانی.
تفسیر:
(۱) الله لحظۀ رستاخیز را که بر همگی واقع میشود ذکر میکند.
(۲) سپس اهمیت آن را با این سوال بالا میبرد: این رخداد واقعی و راستین چیست؟
(۳) و تو چه میدانی که این رخداد راستین چیست؟
(۴) ثمود قوم صالح ÷، و عاد قوم هود ÷ قیامت را که مردم را از شدت مناظر ترسناکش در هم میکوبد تکذیب کردند.
(۵) اما ثمود را الله با فریادی که در سختی و هراس به نهایت رسید نابود کرده است.
(۶) و عاد را الله با بادی بسیار سرد و سخت که بر آنها به نهایت سختی رسید نابود کرده است.
(۷) الله به مدت هفت شب و هشت روز این باد را بر آنها فرستاد که همگیشان را با هم نابود کرد، و آن قوم را در خانههایشان نابودشده و افتاده بر زمین میدیدی؛ گویی پس از نابودی تنههای پوسیدۀ درختان خرما هستند که بر زمین افتادهاند.
(۸) پس آیا پس از اینکه عذاب به آنها رسید حتی یک نفر از آنها را باقی میبینی؟!
برخی فواید آیات:
• صبر اخلاقی پسندیده و ضروری برای دعوتگران و دیگران است.
• توبه گناهان گذشته را پاک میکند و از اسبابی است که الله متعال بهسبب آن بنده را برگزیده و در زمرۀ بندگان صالح خویش قرار میدهد.
• تنوع عذابهایی که الله بر کافران و گناهکاران میفرستد بر قدرت و عدالت کامل او تعالی دلالت دارد.
﴿وَجَآءَ فِرۡعَوۡنُ وَمَن قَبۡلَهُۥ وَٱلۡمُؤۡتَفِكَٰتُ بِٱلۡخَاطِئَةِ٩ فَعَصَوۡاْ رَسُولَ رَبِّهِمۡ فَأَخَذَهُمۡ أَخۡذَةٗ رَّابِيَةً١٠ إِنَّا لَمَّا طَغَا ٱلۡمَآءُ حَمَلۡنَٰكُمۡ فِي ٱلۡجَارِيَةِ١١ لِنَجۡعَلَهَا لَكُمۡ تَذۡكِرَةٗ وَتَعِيَهَآ أُذُنٞ وَٰعِيَةٞ١٢ فَإِذَا نُفِخَ فِي ٱلصُّورِ نَفۡخَةٞ وَٰحِدَةٞ١٣ وَحُمِلَتِ ٱلۡأَرۡضُ وَٱلۡجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةٗ وَٰحِدَةٗ١٤ فَيَوۡمَئِذٖ وَقَعَتِ ٱلۡوَاقِعَةُ١٥ وَٱنشَقَّتِ ٱلسَّمَآءُ فَهِيَ يَوۡمَئِذٖ وَاهِيَةٞ١٦ وَٱلۡمَلَكُ عَلَىٰٓ أَرۡجَآئِهَاۚ وَيَحۡمِلُ عَرۡشَ رَبِّكَ فَوۡقَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ ثَمَٰنِيَةٞ١٧ يَوۡمَئِذٖ تُعۡرَضُونَ لَا تَخۡفَىٰ مِنكُمۡ خَافِيَةٞ١٨ فَأَمَّا مَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ بِيَمِينِهِۦ فَيَقُولُ هَآؤُمُ ٱقۡرَءُواْ كِتَٰبِيَهۡ١٩ إِنِّي ظَنَنتُ أَنِّي مُلَٰقٍ حِسَابِيَهۡ٢٠ فَهُوَ فِي عِيشَةٖ رَّاضِيَةٖ٢١ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٖ٢٢ قُطُوفُهَا دَانِيَةٞ٢٣ كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ هَنِيَٓٔۢا بِمَآ أَسۡلَفۡتُمۡ فِي ٱلۡأَيَّامِ ٱلۡخَالِيَةِ٢٤ وَأَمَّا مَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ بِشِمَالِهِۦ فَيَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي لَمۡ أُوتَ كِتَٰبِيَهۡ٢٥ وَلَمۡ أَدۡرِ مَا حِسَابِيَهۡ٢٦ يَٰلَيۡتَهَا كَانَتِ ٱلۡقَاضِيَةَ٢٧ مَآ أَغۡنَىٰ عَنِّي مَالِيَهۡۜ٢٨ هَلَكَ عَنِّي سُلۡطَٰنِيَهۡ٢٩ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ٣٠ ثُمَّ ٱلۡجَحِيمَ صَلُّوهُ٣١ ثُمَّ فِي سِلۡسِلَةٖ ذَرۡعُهَا سَبۡعُونَ ذِرَاعٗا فَٱسۡلُكُوهُ٣٢ إِنَّهُۥ كَانَ لَا يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ ٱلۡعَظِيمِ٣٣ وَلَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ ٱلۡمِسۡكِينِ٣٤ فَلَيۡسَ لَهُ ٱلۡيَوۡمَ هَٰهُنَا حَمِيمٞ٣٥ ﴾ [الحاقة: ۹-۳۵].
(۹) و فرعون و امتهای پیش از او، و شهرهایی که با زیر و رو شدن، عذاب شدند، یعنی قوم لوط، خطاهایی از شرک و گناهان مرتکب شدند.
(۱۰) و تمامی آنها از فرمان رسولشان که بهسوی آنها فرستاده شد سرپیچی نمودند و او را تکذیب کردند، و الله آنها را به گرفتنی افزون بر آنچه نابودیشان با آن کامل میشود فرو گرفت.
(۱۱) بهراستیکه ما وقتی آب از حد خود در ارتفاع فراتر رفت کسانی را که شما از پشت آنها هستید در کشتی جاریای که نوح ÷ آن را به فرمان ما ساخت سوار کردیم، پس شما سوار آن بودید.
(۱۲) تا این کشتی و قصهاش را اندرزی قرار دهیم که بر نابودی کافران، و نجاتیافتن مؤمنان به آن استدلال میشود، و گوشهایی که آنچه را میشنوند حفظ میکنند آن را نگاه دارند.
(۱۳) پس آنگاه که فرشتۀ مأمور دمیدن در صور یک بار (یعنی برای بار دوم) بدمد.
(۱۴) و زمین و کوهها بالا برده شوند، آنگاه یکباره و به شدت کوبیده شوند و اجزای زمین و اجزای کوههایش از هم پاشیده شود.
(۱۵) روزیکه تمام این موارد رخ میدهد قیامت برپا میگردد.
(۱۶) و در آن روز آسمان برای نزول فرشتگان از آن میشکافد، و بعد از اینکه محکم و منسجم بود در آن روز سست و ضعیف میشود.
(۱۷) و فرشتگان ‡ در اطراف و کنارههای آسمان هستند، و در آن روز بزرگ هشت فرشتۀ مقرب، عرش پروردگارت را برمیدارند.
(۱۸) - ای مردم- در آن روز بر الله عرضه میشوید، از شما هیچ امر پنهانی، هرچه که باشد، بر الله پوشیده نمیماند، بلکه الله از آن آگاه و مطلع است.
(۱۹) اما هرکس نامۀ اعمالش به دست راست او داده شود از شادی و سرور میگوید: نامۀ اعمالم را بگیرید و بخوانید.
(۲۰) بهراستیکه من در دنیا دانستم و یقین کردم که برانگیخته میشوم، و به جزایم میرسم.
(۲۱) پس او بهسبب نعمتهای جاویدانی که میبیند در زندگی خوشی قرار دارد.
(۲۲) در بهشتی که مکان و جایگاه والایی دارد.
(۲۳) میوههایش برای کسیکه آنها را میخورد نزدیک و قابل دسترس است.
(۲۴) برای گرامی داشتن آنها گفته میشود: بهسبب اعمال صالحی که در روزهای گذشته در دنیا از پیش فرستادهاید بدون هیچ آزاری در خوردن و نوشیدن بخورید و بنوشید.
(۲۵) و اما کسیکه نامۀ اعمالش به دست چپ او داده شود، از پشیمانی زیاد میگوید: کاش نامۀ اعمالم را بهسبب اعمال بدی که در آن است و مستوجب عذابم هستند دریافت نکرده بودم.
(۲۶) و ای کاش نمیدانستم که چه حسابی دارم.
(۲۷) ای کاش پس از مرگم هرگز برانگیخته نمیشدم.
(۲۸) مالم ذرهای از عذاب الله از من دفع نکرد.
(۲۹) حجت و توان و مقامی که بر آن تکیه میکردم از دستم رفت.
(۳۰) و گفته میشود: - ای فرشتگان- او را بگیرید و دستش را به گردنش ببندید.
(۳۱) سپس او را در جهنم افکنید تا از حرارتش رنج بَرَد.
(۳۲) سپس او را در زنجیری که طولش هفتاد ذراع است درآورید.
(۳۳) زیرا او به الله عظیم ایمان نمیآورد.
(۳۴) و دیگران را بر اِطعام مسکین تشویق نمیکرد.
(۳۵) پس در روز قیامت خویشاوندی ندارد که عذاب را از او دفع کند.
برخی فواید آیات:
• نعمتبخشی بر پدر، نعمتبخشی بر فرزند به شمار میرود و سپاسگزاری را واجب میگرداند.
• اِطعام فقیر و تشویق بر آن از اسباب محافظت کننده در برابر عذاب جهنم است.
• دشواری عذاب روز قیامت، پیشگیری از آن را با ایمان و عمل صالح ایجاب میکند.
﴿وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنۡ غِسۡلِينٖ٣٦ لَّا يَأۡكُلُهُۥٓ إِلَّا ٱلۡخَٰطُِٔونَ٣٧ فَلَآ أُقۡسِمُ بِمَا تُبۡصِرُونَ٣٨ وَمَا لَا تُبۡصِرُونَ٣٩ إِنَّهُۥ لَقَوۡلُ رَسُولٖ كَرِيمٖ٤٠ وَمَا هُوَ بِقَوۡلِ شَاعِرٖۚ قَلِيلٗا مَّا تُؤۡمِنُونَ٤١ وَلَا بِقَوۡلِ كَاهِنٖۚ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ٤٢ تَنزِيلٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٣ وَلَوۡ تَقَوَّلَ عَلَيۡنَا بَعۡضَ ٱلۡأَقَاوِيلِ٤٤ لَأَخَذۡنَا مِنۡهُ بِٱلۡيَمِينِ٤٥ ثُمَّ لَقَطَعۡنَا مِنۡهُ ٱلۡوَتِينَ٤٦ فَمَا مِنكُم مِّنۡ أَحَدٍ عَنۡهُ حَٰجِزِينَ٤٧ وَإِنَّهُۥ لَتَذۡكِرَةٞ لِّلۡمُتَّقِينَ٤٨ وَإِنَّا لَنَعۡلَمُ أَنَّ مِنكُم مُّكَذِّبِينَ٤٩ وَإِنَّهُۥ لَحَسۡرَةٌ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٥٠ وَإِنَّهُۥ لَحَقُّ ٱلۡيَقِينِ٥١ فَسَبِّحۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلۡعَظِيمِ٥٢ ﴾ [الحاقة: ۳۶-۵۲].
(۳۶) و خوارکی ندارد که از آن تغذیه کند جز عصارۀ بدنهای جهنمیان.
(۳۷) این خوراک را نمیخورند مگر گناهکاران و نافرمانان.
(۳۸) الله به آنچه که میبینید سوگند یاد فرمود.
(۳۹) و به آنچه که نمیبینید سوگند یاد فرمود.
(۴۰) که قرآن بهطور قطع کلام الله است، و رسول گرامیاش آن را بر مردم میخواند.
(۴۱) و سخن شاعری نیست؛ زیرا به نظم شعر نیست، چه کم ایمان میآورید.
(۴۲) و سخن کاهنی نیست، زیرا سخن کاهنان در مغایرت با این قرآن است، چه کم پند میپذیرید.
(۴۳) بلکه نازلشدهای از جانب پروردگار تمام مخلوقات است.
(۴۴) و اگر محمد ج برخی گفتههایی که ما آنها را نقل نکردهایم به ما نسبت داده بود.
(۴۵) بهطور قطع از او انتقام میگرفتیم و او را به قوت و قدرتی از جانب خویش فرو میگرفتیم.
(۴۶) سپس بهطور قطع رگ متصل به قلبش را میبریدیم.
(۴۷) آنگاه هیچیک از شما او را در برابر ما محافظت نمیکرد، پس بعید است که به خاطر شما به دروغ بر ما سخن نسبت داده باشد.
(۴۸) و همانا قرآن بهطور قطع، اندرزی است برای کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان از او تعالی میترسند.
(۴۹) و همانا ما بهطور قطع میدانیم که برخی از میان شما این قرآن را تکذیب میکنند.
(۵۰) و تکذیب قرآن بهطور قطع پشیمانی بزرگی در روز قیامت در پی دارد.
(۵۱) و قرآن بهطور قطع همان حقیقتی یقینی است که هیچ شک و تردیدی در آن نیست در اینکه از جانب الله است.
(۵۲) پس - ای رسول- پروردگارت را از آنچه که سزاوارش نیست منزه بدان، و نام پروردگار بزرگت را یاد کن.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَأَلَ سَآئِلُۢ بِعَذَابٖ وَاقِعٖ١ لِّلۡكَٰفِرِينَ لَيۡسَ لَهُۥ دَافِعٞ٢ مِّنَ ٱللَّهِ ذِي ٱلۡمَعَارِجِ٣ تَعۡرُجُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَٱلرُّوحُ إِلَيۡهِ فِي يَوۡمٖ كَانَ مِقۡدَارُهُۥ خَمۡسِينَ أَلۡفَ سَنَةٖ٤ فَٱصۡبِرۡ صَبۡرٗا جَمِيلًا٥ إِنَّهُمۡ يَرَوۡنَهُۥ بَعِيدٗا٦ وَنَرَىٰهُ قَرِيبٗا٧ يَوۡمَ تَكُونُ ٱلسَّمَآءُ كَٱلۡمُهۡلِ٨ وَتَكُونُ ٱلۡجِبَالُ كَٱلۡعِهۡنِ٩ وَلَا يَسَۡٔلُ حَمِيمٌ حَمِيمٗا١٠ ﴾ [المعارج: ۱-۱۰].
برخی مقاصد سوره:
تاکید بر وقوع عذاب بر کافران، و (عَرضه) نعمتها برای تصدیق کنندگان روز قیامت.
تفسیر:
(۱) یکی از مشرکان از روی استهزاء خواست که عذاب بر او و قومش واقع شود اگر این عذاب حاصل میشود، درحالیکه این عذاب در روز قیامت واقع میشود.
(۲) برای کافران به الله؛ و کسی نیست که این عذاب را بازگرداند.
(۳) از جانب الله دارای علو و درجات و بخششها و نعمتهای بزرگ و نیکو.
(۴) در روز قیامت که روزی طولانی به اندازۀ پنجاه هزار سال است، فرشتگان و جبرئیل در آن درجات بهسوی او بالا میروند.
(۵) پس - ای رسول- بدون بیقراری و گلهمندی صبر کن.
(۶) زیرا آنها این عذاب را دور و وقوع آن را محال میدانند.
(۷) و ما آن را بدون تردید نزدیک و واقعشدنی میدانیم.
(۸) روزیکه آسمان مانند مس و طلا و سایر فلزهای گداختهشده مذاب میشود.
(۹) و کوهها از نظر سبکی مانند پشمها میشوند.
(۱۰) و هیچ خویشاوندی از حال خویشاوندش نمیپرسد، زیرا هرکس به خویشتن مشغول است.
برخی فواید آیات:
• منزهدانستن قرآن از شعر و کهانت.
• خطر نسبتدادن سخنِ دروغ بر الله و بستن افترا بر او سبحانه.
• صبر جمیل همان صبری است که در آن به مزدخواهی از الله بسنده میشود و نزد غیر او تعالی دادخواهی نمیشود.
﴿يُبَصَّرُونَهُمۡۚ يَوَدُّ ٱلۡمُجۡرِمُ لَوۡ يَفۡتَدِي مِنۡ عَذَابِ يَوۡمِئِذِۢ بِبَنِيهِ١١ وَصَٰحِبَتِهِۦ وَأَخِيهِ١٢ وَفَصِيلَتِهِ ٱلَّتِي تُٔۡوِيهِ١٣ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا ثُمَّ يُنجِيهِ١٤ كَلَّآۖ إِنَّهَا لَظَىٰ١٥ نَزَّاعَةٗ لِّلشَّوَىٰ١٦ تَدۡعُواْ مَنۡ أَدۡبَرَ وَتَوَلَّىٰ١٧ وَجَمَعَ فَأَوۡعَىٰٓ١٨ ۞إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ خُلِقَ هَلُوعًا١٩ إِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ جَزُوعٗا٢٠ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلۡخَيۡرُ مَنُوعًا٢١ إِلَّا ٱلۡمُصَلِّينَ٢٢ ٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ دَآئِمُونَ٢٣ وَٱلَّذِينَ فِيٓ أَمۡوَٰلِهِمۡ حَقّٞ مَّعۡلُومٞ٢٤ لِّلسَّآئِلِ وَٱلۡمَحۡرُومِ٢٥ وَٱلَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوۡمِ ٱلدِّينِ٢٦ وَٱلَّذِينَ هُم مِّنۡ عَذَابِ رَبِّهِم مُّشۡفِقُونَ٢٧ إِنَّ عَذَابَ رَبِّهِمۡ غَيۡرُ مَأۡمُونٖ٢٨ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِفُرُوجِهِمۡ حَٰفِظُونَ٢٩ إِلَّا عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِهِمۡ أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَإِنَّهُمۡ غَيۡرُ مَلُومِينَ٣٠ فَمَنِ ٱبۡتَغَىٰ وَرَآءَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡعَادُونَ٣١ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِأَمَٰنَٰتِهِمۡ وَعَهۡدِهِمۡ رَٰعُونَ٣٢ وَٱلَّذِينَ هُم بِشَهَٰدَٰتِهِمۡ قَآئِمُونَ٣٣ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ يُحَافِظُونَ٣٤ أُوْلَٰٓئِكَ فِي جَنَّٰتٖ مُّكۡرَمُونَ٣٥ فَمَالِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ قِبَلَكَ مُهۡطِعِينَ٣٦ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَعَنِ ٱلشِّمَالِ عِزِينَ٣٧ أَيَطۡمَعُ كُلُّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُمۡ أَن يُدۡخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٖ٣٨ كَلَّآۖ إِنَّا خَلَقۡنَٰهُم مِّمَّا يَعۡلَمُونَ٣٩ فَلَآ أُقۡسِمُ بِرَبِّ ٱلۡمَشَٰرِقِ وَٱلۡمَغَٰرِبِ إِنَّا لَقَٰدِرُونَ٤٠ ﴾ [المعارج: ۱۱-۴۰].
(۱۱) هر انسانی به خویشاوندش نشان داده میشود و بر او پوشیده نمیماند، با این وجود بهسبب هراس زیاد جایگاه هیچکس از هیچکس دیگر نمیپرسد، و کسیکه مستحق جهنم است دوست دارد که به جای خویش فرزندانش را برای عذاب پیش کند.
(۱۲) و همسر و برادرش را فدیه دهد.
(۱۳) و فامیلهای نزدیکش را فدیه بدهد، همان کسانیکه در سختیها کنارش میایستند.
(۱۴) و تمام انسانها و جنها و سایر آنچه در روی زمین است را فدیه بدهد، و اینگونه رها شود، و از عذاب جهنم نجات یابد.
(۱۵) امر اینگونه که این جنایتکار آرزو میکند نیست، زیرا آتش آخرت زبانه و شعله میکشد.
(۱۶) از حرارت و اشتعال زیاد پوست سر را به شدت برمیکند.
(۱۷) هرکس را که از حق روی گردانده، و از آن دور شده است و به آن ایمان نیاورده و عمل نکرده است.
(۱۸) و مال جمع کرده، و در انفاق از آن در راه الله بخل ورزیده است فرامیخواند.
(۱۹) بهراستیکه انسان بسیار حریص آفریده شده است.
(۲۰) هرگاه آسیبی چه بیماری یا فقر به او رسد کمصبر است.
(۲۱) و هرگاه آنچه از فراخحالی و ثروت او را شاد میگرداند، برای بخشش آن در راه الله بسیار منعکننده است.
(۲۲) جز نمازگزاران، که از این صفات نکوهیده پاک هستند.
(۲۳) همان کسانیکه بر نمازشان مواظبت میکنند، و از آن غافل نمیشوند، و آن را در وقتی که برایش مشخص شده است برپا میدارند.
(۲۴) و همان کسانیکه سهمی مشخص و مفروض در اموالشان است.
(۲۵) و آن را برای کسیکه از آنها تقاضا کند، و برای کسیکه از آنها تقاضا نکند و به هر سببی از روزی محروم شده است میپردازند.
(۲۶) و همان کسانیکه روز قیامت را تصدیق میکنند، روزیکه الله هرکس را به آنچه استحقاقش را دارد جزا میدهد.
(۲۷) و همان کسانیکه با وجود اعمال صالحی که پیش فرستادهاند از عذاب پروردگارشان میترسند.
(۲۸) بهراستیکه عذاب پروردگارشان امر ترسناکی است که هیچ عاقلی از آن ایمن نیست.
(۲۹) و همان کسانیکه عورتهایشان را با پوشاندن و دورکردن از فواحش حفظ میکنند.
(۳۰) مگر از همسرانشان یا کنیزانی که در اختیار دارند، که آنها در بهره بردن از آنها با جماع یا کمتر از آن مورد سرزنش نیستند.
(۳۱) پس کسانیکه بهره بردن از غیر همسران و کنیزان مذکور را بجویند، اینها همان متجاوزان از حدود الله هستند.
(۳۲) و همانها که از اموال و اسرار و غیر این دو که بر آن امین قرار داده شدهاند، و از پیمانهایشان که بر آن با مردم پیمان بستهاند محافظت میکنند، و در امانتهایشان خیانت نمیکنند، و پیمانهایشان را نمیشکنند.
(۳۳) و همانها که گواهیهایشان را به وجه مطلوب ادا میکنند، و هیچ رابطۀ خویشاوندی و هیچ دشمنیای در آن اثر نمیگذارد.
(۳۴) و همانها که با ادای نمازهایشان در وقت مخصوص آن، و با طهارت و طمأنینه، بر نمازهایشان مداومت میکنند، و هیچچیز آنها را از نماز غافل نمیسازد.
(۳۵) کسانیکه صفات مذکور را دارند، بهسبب نعمتهایی جاویدان، و نگاه کردن به وجه گرامی الله که به آن میرسند در بهشتها مورد اکرام و احترام هستند.
(۳۶) - ای رسول- به چه سبب این مشرکان شتابان بهسوی تو میآیند و تو را تکذیب میکنند؟!
(۳۷) گروه گروه تو را از راست و چپ احاطه میکنند.
(۳۸) آیا هر یک از آنها آرزو دارد که الله او را وارد بهشت پرنعمت کند، و از نعمتهایی جاویدانی که در آن است برخوردار شود، درحالیکه بر کفرش باقی است؟!
(۳۹) امر آنگونه که تصور کردند نیست؛ زیرا ما آنها را از آنچه میشناسند آفریدیم. به تحقیق آنها را از آب پستی آفریدهایم، پس آنها ضعیفانی هستند که مالک هیچ سود و زیانی برای خودشان نیستند، پس چگونه تکبر میورزند؟!
(۴۰) الله به پروردگار محلهای طلوع خورشید و ماه سوگند یاد فرمود، که به تحقیق ما توانا هستیم.
برخی فواید آیات:
• دشواری زیاد عذاب جهنم؛ چون جهنمیان دوست دارند با هر وسیلهای از وسایل دنیا که میشناسند از آن رهایی یابند.
• نماز از بزرگترین مواردی است که با آن گناهان در دنیا پوشیده میشود، و از آتش آخرت پیشگیری میشود.
• ترس از عذاب الله انگیزهای بر انجام عمل صالح است.
﴿عَلَىٰٓ أَن نُّبَدِّلَ خَيۡرٗا مِّنۡهُمۡ وَمَا نَحۡنُ بِمَسۡبُوقِينَ٤١ فَذَرۡهُمۡ يَخُوضُواْ وَيَلۡعَبُواْ حَتَّىٰ يُلَٰقُواْ يَوۡمَهُمُ ٱلَّذِي يُوعَدُونَ٤٢ يَوۡمَ يَخۡرُجُونَ مِنَ ٱلۡأَجۡدَاثِ سِرَاعٗا كَأَنَّهُمۡ إِلَىٰ نُصُبٖ يُوفِضُونَ٤٣ خَٰشِعَةً أَبۡصَٰرُهُمۡ تَرۡهَقُهُمۡ ذِلَّةٞۚ ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمُ ٱلَّذِي كَانُواْ يُوعَدُونَ٤٤ ﴾ [المعارج: ۴۱-۴۴].
(۴۱) از نابودی آنها و آوردن کسانی دیگر به جای آنها که از الله فرمانبرداری کنند، ناتوان نیستیم، و هرگاه این کار را اراده کنیم مغلوب نمیشویم.
(۴۲) پس - ای رسول- آنها را واگذار تا در باطل و گمراهی خویش غوطهور شوند، و در زندگی دنیای خویش بازی کنند تا اینکه روز قیامت را که در قرآن به آن وعده داده شدهاند ملاقات کنند.
(۴۳) روزیکه شتابان از قبرهایشان خارج میشوند گویی بهسوی پرچمی با هم مسابقه میدهند.
(۴۴) درحالیکه چشمانشان فرو افتاده، و ذلتی آنها را میپوشاند، این همان روزی است که در دنیا به آن وعده داده میشدند، اما اهمیتی به آن نمیدادند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦٓ أَنۡ أَنذِرۡ قَوۡمَكَ مِن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١ قَالَ يَٰقَوۡمِ إِنِّي لَكُمۡ نَذِيرٞ مُّبِينٌ٢ أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ٣ يَغۡفِرۡ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمۡ وَيُؤَخِّرۡكُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمًّىۚ إِنَّ أَجَلَ ٱللَّهِ إِذَا جَآءَ لَا يُؤَخَّرُۚ لَوۡ كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٤ قَالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوۡتُ قَوۡمِي لَيۡلٗا وَنَهَارٗا٥ فَلَمۡ يَزِدۡهُمۡ دُعَآءِيٓ إِلَّا فِرَارٗا٦ وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوۡتُهُمۡ لِتَغۡفِرَ لَهُمۡ جَعَلُوٓاْ أَصَٰبِعَهُمۡ فِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَٱسۡتَغۡشَوۡاْ ثِيَابَهُمۡ وَأَصَرُّواْ وَٱسۡتَكۡبَرُواْ ٱسۡتِكۡبَارٗا٧ ثُمَّ إِنِّي دَعَوۡتُهُمۡ جِهَارٗا٨ ثُمَّ إِنِّيٓ أَعۡلَنتُ لَهُمۡ وَأَسۡرَرۡتُ لَهُمۡ إِسۡرَارٗا٩ فَقُلۡتُ ٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ إِنَّهُۥ كَانَ غَفَّارٗا١٠ ﴾ [نوح: ۱-۱۰].
برخی مقاصد سوره:
شکیبایی و کوشش دعوتگران در دعوت، از خلال قصۀ نوح ÷، برای استوارسازی مؤمنان، و تهدید تکذیب کنندگان.
تفسیر:
(۱) بهراستیکه ما نوح ÷ را بهسوی قومش فرستادیم که آنها را دعوت میداد تا قومش را بترساند پیش از آنکه عذابی دردناک بهسبب شرک به الله که بر آن بودند به آنها برسد.
(۲) نوح ÷ به قوم خویش گفت: ای قوم من، بهراستیکه من برایتان انذاردهندهای آشکار هستم از عذابی که در انتظار شما است در صورتیکه بهسوی الله توبه نکنید.
(۳) و مقتضای انذار من به شما این است که به شما میگویم: تنها الله را عبادت کنید، و هیچچیز را با او شریک نگردانید، و با اجرای اوامر، و اجتناب از نواهیاش تقوای او تعالی را پیشه کنید، و در آنچه که شما را به آن فرمان میدهم از من اطاعت کنید.
(۴) که اگر شما این کار را انجام دهید الله آن دسته از گناهانتان را که متعلق به حقوق بندگان نیست میبخشد، و زندگی شما را تا زمانیکه در علم خودش مشخص است طولانی میکند، و تا هر زمان که بر این کار استوار باشید زمین را آباد میکنید. و چون مرگ فرا رسد هرگز به تأخیر نخواهد افتاد، اگر متوجه این امر باشید بهطور قطع به الله ایمان خواهید آورد و از شرک و گمراهی خویش توبه خواهید کرد.
(۵) نوح ÷ گفت: پروردگارا، من قومم را شب و روز پیوسته به عبادت و توحید تو فراخواندم.
(۶) اما دعوت من برایشان، جز گریز و دوری آنها از آنچه به آن دعوت میدهم نیفزود.
(۷) و هرگاه آنها را به عبادت تو به یگانگی و فرمانبرداری از تو و رسولت که سبب آمرزش گناهانشان است دعوت دادم، گوشهایشان را با انگشتانشان بستند؛ تا دعوتم را نشنوند، و صورتهای خویش را با لباسهایشان پوشاندند تا مرا نبینند، و بر شرکی که بر آن قرار دارند ادامه دادند، و از پذیرش آنچه آنها را به آن دعوت میدهم و فرمانبرداری از آن تکبر ورزیدند.
(۸) باز–ای پروردگارا- آنها را آشکار دعوت دادم.
(۹) باز برای بهکارگیری روشهای گوناگون در دعوت، صدایم را برای آنها بالا بردم (دعوت علنی)، و آنها را به صورت پنهانی و با صدایی آهسته دعوت دادم.
(۱۰) و به آنها گفتم: ای قوم من، با توبه بهسوی پروردگارتان از او آمرزش بخواهید؛ زیرا او سبحانه نسبت به گناهان آن دسته از بندگانش که بهسوی او توبه کنند بسیار آمرزنده است.
برخی فواید آیات:
• خطر غفلت از آخرت.
• عبادت و تقوای الله سبب آمرزش گناهان هستند.
• استمرار در دعوت و بهکارگیری روشهای گوناگون آن، حقی واجب برعهدۀ دعوتگران است.
﴿يُرۡسِلِ ٱلسَّمَآءَ عَلَيۡكُم مِّدۡرَارٗا١١ وَيُمۡدِدۡكُم بِأَمۡوَٰلٖ وَبَنِينَ وَيَجۡعَل لَّكُمۡ جَنَّٰتٖ وَيَجۡعَل لَّكُمۡ أَنۡهَٰرٗا١٢ مَّا لَكُمۡ لَا تَرۡجُونَ لِلَّهِ وَقَارٗا١٣ وَقَدۡ خَلَقَكُمۡ أَطۡوَارًا١٤ أَلَمۡ تَرَوۡاْ كَيۡفَ خَلَقَ ٱللَّهُ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ طِبَاقٗا١٥ وَجَعَلَ ٱلۡقَمَرَ فِيهِنَّ نُورٗا وَجَعَلَ ٱلشَّمۡسَ سِرَاجٗا١٦ وَٱللَّهُ أَنۢبَتَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ نَبَاتٗا١٧ ثُمَّ يُعِيدُكُمۡ فِيهَا وَيُخۡرِجُكُمۡ إِخۡرَاجٗا١٨ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ بِسَاطٗا١٩ لِّتَسۡلُكُواْ مِنۡهَا سُبُلٗا فِجَاجٗا٢٠ قَالَ نُوحٞ رَّبِّ إِنَّهُمۡ عَصَوۡنِي وَٱتَّبَعُواْ مَن لَّمۡ يَزِدۡهُ مَالُهُۥ وَوَلَدُهُۥٓ إِلَّا خَسَارٗا٢١ وَمَكَرُواْ مَكۡرٗا كُبَّارٗا٢٢ وَقَالُواْ لَا تَذَرُنَّ ءَالِهَتَكُمۡ وَلَا تَذَرُنَّ وَدّٗا وَلَا سُوَاعٗا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسۡرٗا٢٣ وَقَدۡ أَضَلُّواْ كَثِيرٗاۖ وَلَا تَزِدِ ٱلظَّٰلِمِينَ إِلَّا ضَلَٰلٗا٢٤ مِّمَّا خَطِيٓـَٰٔتِهِمۡ أُغۡرِقُواْ فَأُدۡخِلُواْ نَارٗا فَلَمۡ يَجِدُواْ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَنصَارٗا٢٥ وَقَالَ نُوحٞ رَّبِّ لَا تَذَرۡ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ دَيَّارًا٢٦ إِنَّكَ إِن تَذَرۡهُمۡ يُضِلُّواْ عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوٓاْ إِلَّا فَاجِرٗا كَفَّارٗا٢٧ رَّبِّ ٱغۡفِرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيَّ وَلِمَن دَخَلَ بَيۡتِيَ مُؤۡمِنٗا وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۖ وَلَا تَزِدِ ٱلظَّٰلِمِينَ إِلَّا تَبَارَۢا٢٨ ﴾ [نوح: ۱۱-۲۸].
(۱۱) که اگر شما این کار را انجام دهید الله باران را پیاپی هرگاه به آن نیاز داشته باشید برایتان فرو میفرستد، و قحطی به شما نمیرسد.
(۱۲) و اموال و فرزندان فراوان به شما عطا میکند، و باغهایی که از میوههایش میخورید، و رودهایی که از آنها مینوشید و کشتزارها و دامهایتان را سیراب میکنید برایتان قرار میدهد.
(۱۳) - ای قوم من- شما را چه شده است که از عظمت الله نمیترسید و بدون اهمیت از او نافرمانی میکنید؟!
(۱۴) درحالیکه شما را مرحله به مرحله از نطفه سپس عَلَقه سپس مُضغه آفرید.
(۱۵) آیا ندیدهاید که الله هفت آسمان را چگونه، بر روی یکدیگر آفرید؟!
(۱۶) و ماه را در آسمان دنیا نوری برای ساکنان زمین، و خورشید را درخشان قرار داد.
(۱۷) و الله شما را با آفرینش پدرتان آدم ÷ از خاک، از زمین آفرید و با این وجود، شما از آنچه که زمین برایتان میرویاند تغذیه میکنید.
(۱۸) سپس شما را پس از مرگتان به آن بازمیگرداند، سپس شما را به صورت شگفتی برای رستاخیز، از آن درمیآورد.
(۱۹) و الله زمین را برایتان گسترده و قابل سکونت قرار داد.
(۲۰) تا برای تلاش در کسب حلال، راههای گستردۀ آن را بپیمایید.
(۲۱) نوح ÷ گفت: پروردگارا، قوم من در توحید و عبادت تو به یگانگی، که آنها را به آن فرمان دادم از من نافرمانی کردند، و از افراد پست و فرومایۀ خویش پیروی کردند یعنی از سرانشان که مال و فرزند به آنها نعمت بخشیدی، و مال و فرزندی که به آنها بخشیدی جز بر گمراهیشان نیفزود.
(۲۲) و بزرگانشان با تحریک افراد پست و فرومایۀ خویش علیه نوح ÷ نیرنگی بزرگ زدند.
(۲۳) و به پیروانشان گفتند: عبادت معبودهایتان را رها نکنید، و از عبادت نمادهایتان وَدّ و سُواع و یَغوث و یَعوق و نَسر دست نکشید.
(۲۴) و با این نمادهایشان مردم بسیاری را گمراه کردهاند. و - پروردگارا- آنها که بر خودشان با اصرار بر کفر و گناهان ستم کردند جز گمراهی از حق نیفزا.
(۲۵) بهسبب گناهانی که مرتکب شدند در دنیا با طوفان غرق شدند، و پس از مرگشان مستقیم وارد آتش شدند، آنگاه در برابر الله یاورانی برای خودشان نیافتند که آنها را از غرقشدن و آتش نجات دهد.
(۲۶) و نوح ÷ پس از اینکه الله به او خبر داد که از قومش جز کسانیکه ایمان آوردهاند کسی دیگر ایمان نخواهد آورد گفت: پروردگارا، هیچیک از کافران را بر روی زمین باقی نگذار که بگردد یا تکان بخورد.
(۲۷) زیرا - ای پروردگار ما- اگر آنها را بگذاری و به آنها مهلت دهی بندگان مؤمن تو را گمراه میکنند، و جز بدکاری که از تو فرمان نمیبرد، و ناسپاس سرسختی که از نعمتهایت سپاسگزاری نمیکند، نمیزایند.
(۲۸) پروردگارا گناهان من، و پدر و مادرم، و هرکس که مؤمن وارد خانهام شود، و مردان و زنان مؤمن را بیامرز، و جز بر نابودی و زیان کسانیکه با کفر و گناهان بر خویشتن ستم روا داشتند نیفزا.
برخی فواید آیات:
• استغفار سبب نزول باران و زیاد شدن اموال و فرزندان است.
• نقش بزرگترها در گمراه شدن کوچکترها آشکار و قابل مشاهده است.
• گناهان سبب نابودی در دنیا، و عذاب در آخرت هستند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ ٱسۡتَمَعَ نَفَرٞ مِّنَ ٱلۡجِنِّ فَقَالُوٓاْ إِنَّا سَمِعۡنَا قُرۡءَانًا عَجَبٗا١ يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلرُّشۡدِ فََٔامَنَّا بِهِۦۖ وَلَن نُّشۡرِكَ بِرَبِّنَآ أَحَدٗا٢ وَأَنَّهُۥ تَعَٰلَىٰ جَدُّ رَبِّنَا مَا ٱتَّخَذَ صَٰحِبَةٗ وَلَا وَلَدٗا٣ وَأَنَّهُۥ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى ٱللَّهِ شَطَطٗا٤ وَأَنَّا ظَنَنَّآ أَن لَّن تَقُولَ ٱلۡإِنسُ وَٱلۡجِنُّ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا٥ وَأَنَّهُۥ كَانَ رِجَالٞ مِّنَ ٱلۡإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٖ مِّنَ ٱلۡجِنِّ فَزَادُوهُمۡ رَهَقٗا٦ وَأَنَّهُمۡ ظَنُّواْ كَمَا ظَنَنتُمۡ أَن لَّن يَبۡعَثَ ٱللَّهُ أَحَدٗا٧ وَأَنَّا لَمَسۡنَا ٱلسَّمَآءَ فَوَجَدۡنَٰهَا مُلِئَتۡ حَرَسٗا شَدِيدٗا وَشُهُبٗا٨ وَأَنَّا كُنَّا نَقۡعُدُ مِنۡهَا مَقَٰعِدَ لِلسَّمۡعِۖ فَمَن يَسۡتَمِعِ ٱلۡأٓنَ يَجِدۡ لَهُۥ شِهَابٗا رَّصَدٗا٩ وَأَنَّا لَا نَدۡرِيٓ أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ أَرَادَ بِهِمۡ رَبُّهُمۡ رَشَدٗا١٠ وَأَنَّا مِنَّا ٱلصَّٰلِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَٰلِكَۖ كُنَّا طَرَآئِقَ قِدَدٗا١١ وَأَنَّا ظَنَنَّآ أَن لَّن نُّعۡجِزَ ٱللَّهَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَن نُّعۡجِزَهُۥ هَرَبٗا١٢ وَأَنَّا لَمَّا سَمِعۡنَا ٱلۡهُدَىٰٓ ءَامَنَّا بِهِۦۖ فَمَن يُؤۡمِنۢ بِرَبِّهِۦ فَلَا يَخَافُ بَخۡسٗا وَلَا رَهَقٗا١٣ ﴾ [الجن: ۱-۱۳].
برخی مقاصد سوره:
تصدیق نزول قرآن و اینکه از جانب الله است، از خلال ایمان جنها به قرآن، و ابطال ادعاهای مشرکان در مورد جنها.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- به امت خویش بگو: الله به من وحی کرد که گروهی از جنها در بَطن نَخله به قرائت قرآن توسط من گوش دادند، و چون نزد قومشان بازگشتند به آنها گفتند: به تحقیق که ما کلامی خواندهشده را که بیان و فصاحت شگفتآوری دارد شنیدیم.
(۲) این کلامی که شنیدیم بر اعتقاد و قول و عمل درست دلالت دارد، پس به آن ایمان آوردیم، و هرگز هیچکس را با پروردگارمان که آن را نازل کرد شریک قرار نخواهیم داد.
(۳) و ایمان آوردیم به اینکه - عظمت و جلال پروردگارمان پاک و منزه است - و نه همسری گرفته است و نه فرزندی؛ آنگونه که مشرکان میگویند.
(۴) و اینکه ابلیس در نسبت دادن همسر و فرزند به او سبحانه سخنی غلط در مورد الله میگوید.
(۵) و ما گمان میکردیم انسانها و جنهای مشرک دروغ نمیگویند وقتی ادعا میکردند او تعالی همسر و فرزندی دارد، پس سخنشان را به تقلید از آنها تصدیق کردیم.
(۶) و در جاهلیت مردانی از انسانها وقتی به مکانی ترسناک فرود میآمدند به مردانی از جنها پناه میبردند. آنگاه یکی از آنها میگفت: به ارباب این وادی از شر افراد نادان قومش پناه میبرم. آنگاه ترس و وحشت مردان انسانی از مردان جنی بیشتر میشد.
(۷) و –ای جنیان- انسانها همانند شما گمان کردند که الله هرگز هیچکس را پس از مرگش برای حسابرسی و جزا برنخواهد انگیخت.
(۸) و ما خبر آسمان را جُستیم، آنگاه آسمان را پر از نگهبانانی قوی از فرشتگان که آن را از استراق سمعی که انجام میدادیم محافظت میکنند، و پر از آتشی شعلهور یافتیم که هرکس به آسمان نزدیک میشود با آن مورد نشانه قرار میگیرد.
(۹) و ما در گذشته جاهایی در آسمان انتخاب میکردیم و از آنجا به آنچه که فرشتگان با هم رد و بدل میکردند گوش میدادیم، سپس آن را به کاهنان ساکن زمین خبر میدادیم، اما امر تغییر کرده است؛ یعنی اکنون هر یک از ما گوش فرار دهد آتشی شعلهور برای خویش مییابد، که هرگاه نزدیک شود بر او فرستاده میشود و او را میسوزاند.
(۱۰) و ما بهسبب این حراست شدید نمیدانیم که آیا شر برای ساکنان زمین خواسته شده است، یا الله خیر برایشان خواسته است؛ زیرا خبر آسمان از ما قطع شده است.
(۱۱) و - ای گروه جنیان-: برخی از ما پرهیزگار و نیکوکار، و برخی کافر و فاسق هستند؛ ما فرقهها و گروههای مختلف و متفاوتی هستیم.
(۱۲) و ما یقین داریم که اگر الله سبحانه امری در مورد ما بخواهد هرگز نخواهیم توانست او را ناتوان سازیم، و هرگز نخواهیم توانست از او بگریزیم؛ زیرا به ما احاطه دارد.
(۱۳) و ما وقتی قرآنی را که به راستترین راه هدایت میکند شنیدیم به آن ایمان آوردیم، پس هرکس به پروردگارش ایمان آورد نه از نقص نیکیهایش بیم دارد، و نه از گناهی که به گناهان گذشتهاش افزوده شود.
برخی فواید آیات:
• تاثیر زیاد قرآن در کسیکه با قلبی سالم به آن گوش فرا میدهد.
• یاری گرفتن از جن، نوعی شرک به الله است، و انجام دهندۀ این کار با ضد آنچه که قصد کرده است در این دنیا مجازات میشود.
• بطلان کهانت با بعثت پیامبر ج.
• از ادب مؤمن این است که شر را به الله نسبت نمیدهد.
﴿وَأَنَّا مِنَّا ٱلۡمُسۡلِمُونَ وَمِنَّا ٱلۡقَٰسِطُونَۖ فَمَنۡ أَسۡلَمَ فَأُوْلَٰٓئِكَ تَحَرَّوۡاْ رَشَدٗا١٤ وَأَمَّا ٱلۡقَٰسِطُونَ فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَبٗا١٥ وَأَلَّوِ ٱسۡتَقَٰمُواْ عَلَى ٱلطَّرِيقَةِ لَأَسۡقَيۡنَٰهُم مَّآءً غَدَقٗا١٦ لِّنَفۡتِنَهُمۡ فِيهِۚ وَمَن يُعۡرِضۡ عَن ذِكۡرِ رَبِّهِۦ يَسۡلُكۡهُ عَذَابٗا صَعَدٗا١٧ وَأَنَّ ٱلۡمَسَٰجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدۡعُواْ مَعَ ٱللَّهِ أَحَدٗا١٨ وَأَنَّهُۥ لَمَّا قَامَ عَبۡدُ ٱللَّهِ يَدۡعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ عَلَيۡهِ لِبَدٗا١٩ قُلۡ إِنَّمَآ أَدۡعُواْ رَبِّي وَلَآ أُشۡرِكُ بِهِۦٓ أَحَدٗا٢٠ قُلۡ إِنِّي لَآ أَمۡلِكُ لَكُمۡ ضَرّٗا وَلَا رَشَدٗا٢١ قُلۡ إِنِّي لَن يُجِيرَنِي مِنَ ٱللَّهِ أَحَدٞ وَلَنۡ أَجِدَ مِن دُونِهِۦ مُلۡتَحَدًا٢٢ إِلَّا بَلَٰغٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِسَٰلَٰتِهِۦۚ وَمَن يَعۡصِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَإِنَّ لَهُۥ نَارَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًا٢٣ حَتَّىٰٓ إِذَا رَأَوۡاْ مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعۡلَمُونَ مَنۡ أَضۡعَفُ نَاصِرٗا وَأَقَلُّ عَدَدٗا٢٤ قُلۡ إِنۡ أَدۡرِيٓ أَقَرِيبٞ مَّا تُوعَدُونَ أَمۡ يَجۡعَلُ لَهُۥ رَبِّيٓ أَمَدًا٢٥ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ فَلَا يُظۡهِرُ عَلَىٰ غَيۡبِهِۦٓ أَحَدًا٢٦ إِلَّا مَنِ ٱرۡتَضَىٰ مِن رَّسُولٖ فَإِنَّهُۥ يَسۡلُكُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦ رَصَدٗا٢٧ لِّيَعۡلَمَ أَن قَدۡ أَبۡلَغُواْ رِسَٰلَٰتِ رَبِّهِمۡ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيۡهِمۡ وَأَحۡصَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ عَدَدَۢا٢٨ ﴾ [الجن: ۱۴-۲۸].
(۱۴) و از میان ما برخی مسلمان و با طاعت الله فرمانبردار هستند، و برخی از راه راست و درست گمراه هستند. پس هرکس با طاعت و عمل صالح در برابر الله فروتنی کند اینها کسانی هستند که هدایت و حق را قصد کردهاند.
(۱۵) اما گمراهان از راه راست و درست هیزم جهنم هستند که به همراه انسانهای شبیه خودشان جهنم را برمیافروزند.
(۱۶) و همانگونه که به او وحی کرد که تعدادی از جنها گوش فرا دادند به او وحی کرد که اگر جنها و انسانها بر راه اسلام پایداری ورزند، و به احکامش عمل کنند، بهطور قطع الله آب زیادی به آنها خواهد نوشاند، و با نعمتهای گوناگونی آنها را یاری خواهد رساند.
(۱۷) تا در این مورد آنها را بیازماییم که آیا شکر نعمت الله را به جای میآورند یا از آن ناسپاسی میکنند؟ و هرکس از قرآن، و اندرزهایش روی بگرداند، پروردگارش او را در عذاب مشقتآوری درمیآورد که توان تحمل آن را ندارد.
(۱۸) و مسجدها از آنِ او سبحانه است؛ نه برای غیر او. پس هیچکس را در مساجد همراه الله نخوانید، که در این صورت مانند یهود و نصاری در کنیسهها و بیعههایشان میشوید.
(۱۹) و آنگاه که بنده الله، محمدع، در سرزمین بَطن نَخله برای عبادت پروردگارش برخاست، نزدیک بود که جنها بهسبب ازدحام زیاد بر گرد او هنگام گوش فرادادن به قرائت قرآن توسط او، بر سرش فرو ریزند.
(۲۰) - ای رسول- به این مشرکان بگو: من فقط بهسوی پروردگار یگانه خویش فرامیخوانم، و غیر او را هرکس که باشد در عبادت با او شریک قرار نمیدهم.
(۲۱) به آنها بگو: بهراستیکه من نه مالک دفع آسیبی که الله برایتان مقدر کرده هستم، و نه مالک جلب منفعتی که الله شما را از آن محروم کرده است.
(۲۲) به آنها بگو: اگر از الله نافرمانی کنم هرگز هیچکس مرا در برابر او تعالی نجات نمیدهد، و جز او هیچ پناهگاهی نخواهم یافت که به آن پناه ببرم.
(۲۳) اما آن چیزی که مالکش هستم این است که آنچه را الله مرا به تبلیغ آن به شما فرمان داده است، و رسالتش را که مرا با آن بهسوی شما فرستاده است به شما ابلاغ کنم، و هرکس از الله و رسولش نافرمانی کند بهراستیکه مقصدش ورود به آتش جهنم است که برای همیشه در آن میماند و هرگز از آن خارج نخواهد شد.
(۲۴) و کافران پیوسته بر کفرشان هستند تا آنگاه که در روز قیامت عذابی را که در دنیا به آن وعده داده میشدند ببینند، در آن هنگام خواهند دانست که یاوران چه کسی ضعیفتر است، و خواهند دانست که چه کسی یاران کمتری دارد.
(۲۵) - ای رسول- به این مشرکان انکارکنندۀ رستاخیز بگو: نمیدانم آیا عذابی را که به آن وعده داده میشوید نزدیک است، یا مهلتی دارد که کسی جز الله از آن آگاه نیست.
(۲۶) او سبحانه عالم تمام امور غیبی است، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، پس هیچکس بر غیب او اطلاع پیدا نمیکند، بلکه مختص به علم او باقی میماند.
(۲۷) جز رسولی که او سبحانه از او راضی باشد، که او را بر آنچه که بخواهد مطلع میگرداند، و پیش روی آن رسول نگاهبانانی از فرشتگان میفرستد تا از او محافظت کنند و کسی غیر از رسول از آن اخبار آگاه نشود.
(۲۸) تا آن رسول که الله بهطور کامل از او محافظت میکند بداند رسولان پیش از او رسالتهای پروردگارشان را که به تبلیغ آن فرمان یافته بودند رساندهاند، و الله از آنچه که نزد فرشتگان و رسولان است آگاهی کامل دارد، پس ذرهای از این امور بر او پوشیده نمیماند، و هر چیزی را به عدد و دقیق برمیشمارد، و هیچچیز بر او سبحانه مخفی نمیماند.
برخی فواید آیات:
• ستمکاری سبب ورود در جهنم است.
• اهمیت پایداری در کسب مقاصد نیکو.
• وحی از بیهودگی شیاطین محافظت شده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمُزَّمِّلُ١ قُمِ ٱلَّيۡلَ إِلَّا قَلِيلٗا٢ نِّصۡفَهُۥٓ أَوِ ٱنقُصۡ مِنۡهُ قَلِيلًا٣ أَوۡ زِدۡ عَلَيۡهِ وَرَتِّلِ ٱلۡقُرۡءَانَ تَرۡتِيلًا٤ إِنَّا سَنُلۡقِي عَلَيۡكَ قَوۡلٗا ثَقِيلًا٥ إِنَّ نَاشِئَةَ ٱلَّيۡلِ هِيَ أَشَدُّ وَطۡٔٗا وَأَقۡوَمُ قِيلًا٦ إِنَّ لَكَ فِي ٱلنَّهَارِ سَبۡحٗا طَوِيلٗا٧ وَٱذۡكُرِ ٱسۡمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلۡ إِلَيۡهِ تَبۡتِيلٗا٨ رَّبُّ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَٱتَّخِذۡهُ وَكِيلٗا٩ وَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَٱهۡجُرۡهُمۡ هَجۡرٗا جَمِيلٗا١٠ وَذَرۡنِي وَٱلۡمُكَذِّبِينَ أُوْلِي ٱلنَّعۡمَةِ وَمَهِّلۡهُمۡ قَلِيلًا١١ إِنَّ لَدَيۡنَآ أَنكَالٗا وَجَحِيمٗا١٢ وَطَعَامٗا ذَا غُصَّةٖ وَعَذَابًا أَلِيمٗا١٣ يَوۡمَ تَرۡجُفُ ٱلۡأَرۡضُ وَٱلۡجِبَالُ وَكَانَتِ ٱلۡجِبَالُ كَثِيبٗا مَّهِيلًا١٤ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ رَسُولٗا شَٰهِدًا عَلَيۡكُمۡ كَمَآ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ رَسُولٗا١٥ فَعَصَىٰ فِرۡعَوۡنُ ٱلرَّسُولَ فَأَخَذۡنَٰهُ أَخۡذٗا وَبِيلٗا١٦ فَكَيۡفَ تَتَّقُونَ إِن كَفَرۡتُمۡ يَوۡمٗا يَجۡعَلُ ٱلۡوِلۡدَٰنَ شِيبًا١٧ ٱلسَّمَآءُ مُنفَطِرُۢ بِهِۦۚ كَانَ وَعۡدُهُۥ مَفۡعُولًا١٨ إِنَّ هَٰذِهِۦ تَذۡكِرَةٞۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلًا١٩ ﴾ [المزمل: ۱-۱۹].
برخی مقاصد سوره:
یادآوری توشۀ روحی برای دعوتگران در مواجهه با سختیها و دشواریهای زندگی، برای تثبیت پیامبر ج و تهدید تکذیب کنندگان او.
تفسیر:
(۱) ای کسیکه خود را در لباسش پیچیده (یعنی پیامبر ج).
(۲) جز اندکی از شب، بقیه آن را نماز بگزار.
(۳) اگر خواستی نصف آن را نماز بگزار، یا کمتر از نصف را تا به یک سوم برسد نماز بگزار.
(۴) یا بر آن بیفزا تا به دو سوم برسد، و هرگاه قرآن خواندی آن را روشن و به آرامی بخوان.
(۵) - ای رسول- در حقیقت ما بهزودی قرآن را بر تو القا خواهیم کرد، که بهسبب فرائض و حدود و احکام و آداب و سایر مواردی که در آن است سخنی گرانبار است.
(۶) بهراستیکه لحظات شب برای قرائت قرآن، با قلب سازگارتر و سخنان در آن هنگام درستتر است.
(۷) قطعاً تو در روز به کارهایت میپردازی، یعنی بهسبب انجام کارهای خویش از قرائت قرآن بازمیمانی، پس شبانه نماز بگزار.
(۸) و الله را با انواع ذکر یاد کن، و برایش با اخلاص عبادت از همهچیز بهسوی او بِبُر.
(۹) پروردگار مشرق و مغرب، هیچ معبود برحقی جز او نیست، پس او را کارسازی بگیر که در تمام امورت بر او توکل میکنی.
(۱۰) و در برابر استهزا و دشنامی که تکذیب کنندگان میگویند شکیبایی کن، و بدون هیچ آزار رساندنی، از آنها دوری گزین.
(۱۱) و به کار تکذیب کنندگانی که از خوشیهای دنیا برخوردار هستند اهمیت نده. مرا با آنها رها کن، و اندکی به آنها مهلت بده تا اجلشان فرا رسد.
(۱۲) بهراستیکه در آخرت زنجیرهایی سنگین، و آتشی شعلهور داریم.
(۱۳) و غذایی که از تلخی زیاد در گلوها گیر میکند، و عذابی دردناک؛ افزون بر آنچه گذشت.
(۱۴) این عذاب در روزی تکذیب کنندگان را فرا میگیرد که زمین و کوهها میلرزند، و کوهها از هراس زیاد به سنگریزههایی روان و پراکنده تبدیل میشوند.
(۱۵) بهراستیکه ما رسولی گواه بر اعمالتان در روز قیامت فرستادیم همانگونه که موسی ÷ را به عنوان رسولی بهسوی فرعون فرستادیم.
(۱۶) فرعون رسولی که از جانب پروردگارش بهسویش فرستاده شده بود را نافرمانی کرد. پس او را با عذابی شدید در دنیا با غرق شدن، و در آخرت با عذاب آتش مجازات کردیم. پس شما رسولتان را نافرمانی نکنید که آنچه او دچار شد گریبانگیرتان میشود.
(۱۷) پس- اگر به الله کفر ورزید، و رسولش را تکذیب کنید- چگونه میتوانید در روزی سخت و طولانی، که از هراس زیاد و طولانیبودن آن موی سر فرزندان خردسال سفید میشود خودتان را محافظت کنید و نجات دهید.
(۱۸) آسمان از هراس زیاد آن میشکافد. وعدۀ الله بدون تردید تحققیافتنی است.
(۱۹) بهراستیکه این اندرز- مشتمل بر بیان هراس و سختی روز قیامت- یادآوریای است، که مؤمنان از آن سود میبرند. پس هرکس بخواهد راهی رساننده بهسوی پروردگارش برگزیند این کار را انجام دهد.
برخی فواید آیات:
• اهمیت نماز شب و تلاوت قرآن و ذکر (یاد) الله و صبر برای دعوتگر بهسوی الله.
• فراغ قلب در شب در حفظ و فهم موثر است.
• تحمل تکالیف، تربیتی سخت و قاطع را میطلبد.
• رفاه و ثروت زیاد، از راه الله بازمیدارد.
﴿۞إِنَّ رَبَّكَ يَعۡلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدۡنَىٰ مِن ثُلُثَيِ ٱلَّيۡلِ وَنِصۡفَهُۥ وَثُلُثَهُۥ وَطَآئِفَةٞ مِّنَ ٱلَّذِينَ مَعَكَۚ وَٱللَّهُ يُقَدِّرُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَۚ عَلِمَ أَن لَّن تُحۡصُوهُ فَتَابَ عَلَيۡكُمۡۖ فَٱقۡرَءُواْ مَا تَيَسَّرَ مِنَ ٱلۡقُرۡءَانِۚ عَلِمَ أَن سَيَكُونُ مِنكُم مَّرۡضَىٰ وَءَاخَرُونَ يَضۡرِبُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ يَبۡتَغُونَ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَءَاخَرُونَ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ فَٱقۡرَءُواْ مَا تَيَسَّرَ مِنۡهُۚ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَقۡرِضُواْ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗاۚ وَمَا تُقَدِّمُواْ لِأَنفُسِكُم مِّنۡ خَيۡرٖ تَجِدُوهُ عِندَ ٱللَّهِ هُوَ خَيۡرٗا وَأَعۡظَمَ أَجۡرٗاۚ وَٱسۡتَغۡفِرُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمُۢ٢٠ ﴾ [المزمل: ۲۰].
(۲۰) - ای رسول- به تحقیق که پروردگارت میداند تو گاهی کمتر از دو سوم شب نماز میگزاری، و گاهی نصف آن، و گاهی یک سوم آن را برای نماز برمیخیزی، و گروهی از مؤمنانی که همراه تو هستند برای نماز برمیخیزند. و الله است که شب و روز را اندازه میگیرد، و لحظات آن دو را محاسبه میکند. و الله میداند که شما نمیتوانید لحظاتش را محاسبه و ثبت کنید. پس در جستجوی مطلوب، برخاستن اکثر آن برایتان دشوار است. از این رو بر شما بخشید، پس آنچه را از شب میسر شد نماز بگزارید. - ای مؤمنان- الله میداند که بهزودی از میان شما بیمارانی خواهند بود که بیماری بر آنها غلبه میکند، و کسانی در جستجوی روزی الله مسافرت میکنند، و کسانی در جستجوی رضایت الله و برای اینکه فقط کلمۀ الله برتر باشد با کافران میجنگند، که نماز شب بر اینها دشوار است. پس آنچه را از شب که برایتان میسر شد نماز بگزارید، و نمازهای فرض را به کاملترین وجه ادا کنید، و زکات اموالتان را بپردازید، و از اموالتان در راه الله انفاق کنید، و هر خیری که از پیش برای خودتان بفرستید، آن را نزد الله بهتر و با پاداشی بزرگتر خواهید یافت. و از الله آمرزش بخواهید، که الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمُدَّثِّرُ١ قُمۡ فَأَنذِرۡ٢ وَرَبَّكَ فَكَبِّرۡ٣ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرۡ٤ وَٱلرُّجۡزَ فَٱهۡجُرۡ٥ وَلَا تَمۡنُن تَسۡتَكۡثِرُ٦ وَلِرَبِّكَ فَٱصۡبِرۡ٧ فَإِذَا نُقِرَ فِي ٱلنَّاقُورِ٨ فَذَٰلِكَ يَوۡمَئِذٖ يَوۡمٌ عَسِيرٌ٩ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ غَيۡرُ يَسِيرٖ١٠ ذَرۡنِي وَمَنۡ خَلَقۡتُ وَحِيدٗا١١ وَجَعَلۡتُ لَهُۥ مَالٗا مَّمۡدُودٗا١٢ وَبَنِينَ شُهُودٗا١٣ وَمَهَّدتُّ لَهُۥ تَمۡهِيدٗا١٤ ثُمَّ يَطۡمَعُ أَنۡ أَزِيدَ١٥ كَلَّآۖ إِنَّهُۥ كَانَ لِأٓيَٰتِنَا عَنِيدٗا١٦ سَأُرۡهِقُهُۥ صَعُودًا١٧ إِنَّهُۥ فَكَّرَ وَقَدَّرَ١٨ ﴾ [المدثر: ۱-۱۸].
برخی مقاصد سوره:
امر بر انجام دعوت، و تهدید تکذیب کنندگان دعوت.
تفسیر:
(۱) ای کسیکه خودش را با لباسش پوشانیده (یعنی پیامبر ج).
(۲) برخیز و از عذاب الله بترسان.
(۳) و پروردگارت را بزرگ شمار.
(۵) و نفس خویش را از گناهان و لباست را از نجاستها پاک کن.
(۵) و از عبادت نمادها دوری گزین.
(۶) و بر پروردگارت منت نگذار که عمل صالح تو را زیاد کند.
(۷) و در برابر آزارهایی که با آنها روبرو میشوی به خاطر الله شکیبایی کن.
(۸) پس آنگاه که برای بار دوم در صور دمیده شود.
(۹) آن روز، روزی سخت است.
(۱۰) بر کافران به الله و رسولش آسان نیست.
(۱۱) - ای رسول- مرا با کسیکه او را در شکم مادرش تک و تنها بدون مال یا فرزند آفریدم (یعنی ولید بن مُغِیره) واگذار.
(۱۲) و مال زیادی برایش قرار دادم.
(۱۳) و پسرانی برایش قرار دادم که همراهش حاضر هستند و با او در محافل حضور دارند و به خاطر مال زیادش در هیچ سفری از او جدا نمیشوند.
(۱۴) و در زندگی و و روزی و فرزند برایش از هر نظر گستراندم.
(۱۵) باز هم با وجود کفرش به من طمع دارد که پس از اینکه تمام این موارد را به او دادم برایش بیفزایم.
(۱۶) امر آنگونه که تصور کرد نیست، زیرا او ستیزهجو و تکذیب کنندۀ آیات نازلشدۀ ما بر رسولمان است.
(۱۷) بهزودی عذابی سخت بر دوش او میگذارم که توان تحملش را ندارد.
(۱۸) همانا این کافر که نعمتهای مذکور را به او ارزانی داشتم برای ابطال آنچه قرآن در مورد او میگوید اندیشید، و طرحی در ذهنش آماده کرد.
برخی فواید آیات:
• سختی و دشواری زمینۀ آسانگیری را فراهم میآورد.
• وجوب طهارتِ پلیدیهای ظاهری و باطنی.
• نعمتبخشیدن بر فاجر، نزدیک کردن تدریجی او بهسوی عذاب است و اکرام به شمار نمیرود.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمُدَّثِّرُ١ قُمۡ فَأَنذِرۡ٢ وَرَبَّكَ فَكَبِّرۡ٣ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرۡ٤ وَٱلرُّجۡزَ فَٱهۡجُرۡ٥ وَلَا تَمۡنُن تَسۡتَكۡثِرُ٦ وَلِرَبِّكَ فَٱصۡبِرۡ٧ فَإِذَا نُقِرَ فِي ٱلنَّاقُورِ٨ فَذَٰلِكَ يَوۡمَئِذٖ يَوۡمٌ عَسِيرٌ٩ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ غَيۡرُ يَسِيرٖ١٠ ذَرۡنِي وَمَنۡ خَلَقۡتُ وَحِيدٗا١١ وَجَعَلۡتُ لَهُۥ مَالٗا مَّمۡدُودٗا١٢ وَبَنِينَ شُهُودٗا١٣ وَمَهَّدتُّ لَهُۥ تَمۡهِيدٗا١٤ ثُمَّ يَطۡمَعُ أَنۡ أَزِيدَ١٥ كَلَّآۖ إِنَّهُۥ كَانَ لِأٓيَٰتِنَا عَنِيدٗا١٦ سَأُرۡهِقُهُۥ صَعُودًا١٧ إِنَّهُۥ فَكَّرَ وَقَدَّرَ١٨ فَقُتِلَ كَيۡفَ قَدَّرَ١٩ ثُمَّ قُتِلَ كَيۡفَ قَدَّرَ٢٠ ثُمَّ نَظَرَ٢١ ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ٢٢ ثُمَّ أَدۡبَرَ وَٱسۡتَكۡبَرَ٢٣ فَقَالَ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ يُؤۡثَرُ٢٤ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا قَوۡلُ ٱلۡبَشَرِ٢٥ سَأُصۡلِيهِ سَقَرَ٢٦ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا سَقَرُ٢٧ لَا تُبۡقِي وَلَا تَذَرُ٢٨ لَوَّاحَةٞ لِّلۡبَشَرِ٢٩ عَلَيۡهَا تِسۡعَةَ عَشَرَ٣٠ وَمَا جَعَلۡنَآ أَصۡحَٰبَ ٱلنَّارِ إِلَّا مَلَٰٓئِكَةٗۖ وَمَا جَعَلۡنَا عِدَّتَهُمۡ إِلَّا فِتۡنَةٗ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ لِيَسۡتَيۡقِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ وَيَزۡدَادَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِيمَٰنٗا وَلَا يَرۡتَابَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَلِيَقُولَ ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ وَٱلۡكَٰفِرُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلٗاۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَمَا يَعۡلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَۚ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكۡرَىٰ لِلۡبَشَرِ٣١ كَلَّا وَٱلۡقَمَرِ٣٢ وَٱلَّيۡلِ إِذۡ أَدۡبَرَ٣٣ وَٱلصُّبۡحِ إِذَآ أَسۡفَرَ٣٤ إِنَّهَا لَإِحۡدَى ٱلۡكُبَرِ٣٥ نَذِيرٗا لِّلۡبَشَرِ٣٦ لِمَن شَآءَ مِنكُمۡ أَن يَتَقَدَّمَ أَوۡ يَتَأَخَّرَ٣٧ كُلُّ نَفۡسِۢ بِمَا كَسَبَتۡ رَهِينَةٌ٣٨ إِلَّآ أَصۡحَٰبَ ٱلۡيَمِينِ٣٩ فِي جَنَّٰتٖ يَتَسَآءَلُونَ٤٠ عَنِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٤١ مَا سَلَكَكُمۡ فِي سَقَرَ٤٢ قَالُواْ لَمۡ نَكُ مِنَ ٱلۡمُصَلِّينَ٤٣ وَلَمۡ نَكُ نُطۡعِمُ ٱلۡمِسۡكِينَ٤٤ وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ ٱلۡخَآئِضِينَ٤٥ وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوۡمِ ٱلدِّينِ٤٦ حَتَّىٰٓ أَتَىٰنَا ٱلۡيَقِينُ٤٧ ﴾ [المدثر: ۱-۴۷].
(۱۹) نفرین و عذاب بر او باد چگونه ارزیابی کرد.
(۲۰) باز هم نفرین و عذاب بر او بود چگونه ارزیابی کرد.
(۲۱) دوباره در آنچه که میگوید نگریست و اندیشید.
(۲۲) سپس چون چیزی نیافت که با آن بر قرآن عیب وارد کند چهره در هم کشید و خشم کرد.
(۲۳) سپس از ایمان روی گرداند و از پیروی پیامبر ج خودداری کرد.
(۲۴) پس گفت: این چیزی که محمد آورده است سخن الله نیست، بلکه سحری است که از دیگران روایت میکند.
(۲۵) کلام الله نیست، بلکه کلام انسان است.
(۲۶) بهزودی این کافر را در یکی از طبقات جهنم، یعنی سَقَر که گرمایی کشنده دارد وارد میکنم.
(۲۷) و - ای محمد- تو چه میدانی که سَقَر چیست؟!
(۲۸) از عذابشدۀ در خویش چیزی باقی نمیگذارد مگر او را فرا میگیرد، و رها نمیکند، سپس همانگونه که بود بازمیگردد، سپس بر او فرود میآید، و به همین ترتیب ادامه دارد.
(۲۹) پوستها را سخت میسوزاند و تغییر میدهد.
(۳۰) بر آن نوزده فرشته است، که خزانهدارانش هستند.
(۳۱) و ما خزانهداران جهنم را جز فرشتگان ‡ قرار ندادیم، که انسانها توانی در برابر آنها ندارند، و در حقیقت ابوجهل دروغ گفت آنگاه که ادعا کرد او و قومش میتوانند بر آنها حمله بَرَند، و از جهنم خارج شوند، و این شمار آنها را قرار ندادیم جز آزمایشی برای کسانیکه به الله کفر ورزیدند؛ تا آنچه را که گفتند بگویند آنگاه عذاب بر آنها دوچندان شود. و برای اینکه یهود که تورات به آنها داده شد، و نصاری که انجیل به آنها داده شد یقین پیدا کنند آنگاه که قرآن که تصدیقکنندۀ آنچه در دو کتابشان است نازل شد. و برای اینکه بر ایمان مؤمنان بیفزاید آنگاه که اهل کتاب با آنها موافقت میکنند، و یهود و نصاری و مؤمنان تردید نکنند. و برای اینکه مترددان در ایمان، و کافران بگویند: الله با این عدد شگفت چه چیزی را اراده کرده است؟! مانند گمراه ساختن منکِر این عدد و هدایت تصدیق کنندۀ آن، الله هرکس را که بخواهد گمراه سازد گمراه میسازد و هرکس را که بخواهد هدایت کند هدایت میکند. و از فراوانی لشکریان پروردگارت هیچکس جز او سبحانه آگاه نیست. پس ابوجهل که برای تحقیر و تکذیب گفت: (آیا محمد یاورانی جز نوزده تن ندارد؟!) باید از این امر آگاه شود، و جهنم جز مایۀ یادآوری انسانها نیست که با آن بر عظمت الله سبحانه پی ببرند.
(۳۲) سخن آنگونه نیست که یکی از مشرکان ادعا میکند یارانش برای چیرهشدن بر خزانهداران جهنم کافی هستند. الله به ماه سوگند یاد فرمود.
(۳۳) و به شب آنگاه که پشت کند سوگند یاد فرمود.
(۳۴) و به صبح آنگاه که روشنایی آورد سوگند یاد فرمود.
(۳۵) که آتش جهنم بهطور قطع یکی از بلایای بزرگ است.
(۳۶) وسیلۀ تهدید و ترساندن مردم است.
(۳۷) - ای مردم- برای هرکس از شما که بخواهد با ایمان به الله و عمل صالح پیشی جوید، یا با کفر و گناهان عقب بکشد.
(۳۸) هرکس در قبال اعمالیکه کسب کرده گرفتار است. پس یا اعمالش او را نابود میکند، یا او را از نابودی میرهاند و نجات میدهد.
(۳۹) مگر مؤمنان که در قبال گناهانشان مواخذه نمیشوند، بلکه بهسبب اعمال صالحی که دارند مورد عفو قرار میگیرند.
(۴۰) و آنها روز قیامت در بهشتهایی هستند و از یکدیگر میپرسند.
(۴۱) در مورد کافران که خودشان را با گناهانی که انجام دادند نابود کردند.
(۴۲) به آنها میگویند: چه چیزی شما را وارد جهنم کرد؟
(۴۳) کافران اینگونه به آنها پاسخ میدهند: از کسانیکه نماز واجب را در زندگی دنیا برپا میداشتند نبودیم.
(۴۴) و از آنچه که الله به ما عطا کرده بود به فقیر اطعام نمیکردیم.
(۴۵) و همراه پیروان باطل بودیم که هرجا میگشتند با آنها میگشتیم، و با گمراهان و فریب خوردگان سخن میگفتیم.
(۴۶) و روز جزا را تکذیب میکردیم.
(۴۷) و به تکذیب روز جزا ادامه دادیم تا مرگ ما را فرا گرفت، آنگاه میان ما و توبه مانع ایجاد کرد.
برخی فواید آیات:
• خطر زیاد کبر چنانکه ولید بن مُغِیره را پس از اینکه حق برایش آشکار شد از ایمان بازداشت.
• مسئولیت انسان در قبال اعمالش در دنیا و آخرت.
• طعام ندادن به نیازمند یکی از اسباب ورود به جهنم است.
﴿فَمَا تَنفَعُهُمۡ شَفَٰعَةُ ٱلشَّٰفِعِينَ٤٨ فَمَا لَهُمۡ عَنِ ٱلتَّذۡكِرَةِ مُعۡرِضِينَ٤٩ كَأَنَّهُمۡ حُمُرٞ مُّسۡتَنفِرَةٞ٥٠ فَرَّتۡ مِن قَسۡوَرَةِۢ٥١ بَلۡ يُرِيدُ كُلُّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُمۡ أَن يُؤۡتَىٰ صُحُفٗا مُّنَشَّرَةٗ٥٢ كَلَّاۖ بَل لَّا يَخَافُونَ ٱلۡأٓخِرَةَ٥٣ كَلَّآ إِنَّهُۥ تَذۡكِرَةٞ٥٤ فَمَن شَآءَ ذَكَرَهُۥ٥٥ وَمَا يَذۡكُرُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ هُوَ أَهۡلُ ٱلتَّقۡوَىٰ وَأَهۡلُ ٱلۡمَغۡفِرَةِ٥٦ ﴾ [المدثر: ۴۸-۵۶].
(۴۸) پس واسطهگری شفاعتگران، اعم از فرشتگان ‡ و پیامبران ‡ و صالحان در روز قیامت به آنها سودی نمیرساند؛ زیرا یکی از شروط پذیرش شفاعت، رضایت از شفاعتشده است.
(۴۹) چه چیزی باعث رویگردانی این مشرکان از قرآن شد؟!
(۵۰) گویی در رویگردانی و فرار از قرآن، گورخرانی بسیار رمنده هستند.
(۵۱) که از شیری بهسبب ترس از آن میگریزند.
(۵۲) بلکه هر یک از این مشرکان میخواهد نامهای برایش ارسال شود که به او خبر میدهد محمد رسولی از جانب الله است، و سبب این امر کمبود و ضعف دلایل و حجتها نیست، بلکه فقط ستیزهجویی و تکبر است.
(۵۳) چنین نیست، بلکه سبب استمرار گمراهی آنها این است که به عذاب آخرت ایمان نمیآورند، و بر کفرشان باقی میمانند.
(۵۴) بدانید که این قرآن اندرز و یادآوری است.
(۵۵) پس هرکس که بخواهد میتواند قرآن را بخواند و از آن اندرز گیرد.
(۵۶) و پند نمیگیرند مگر اینکه الله بخواهد پند بگیرند. او سبحانه سزاوار است که با امتثال اوامر و اجتناب از نواهیاش از او ترسیده شود، و سزاوار است که گناهان بندگانش را آنگاه که بهسوی او توبه کنند بیامرزد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿لَآ أُقۡسِمُ بِيَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ١ وَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلنَّفۡسِ ٱللَّوَّامَةِ٢ أَيَحۡسَبُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَلَّن نَّجۡمَعَ عِظَامَهُۥ٣ بَلَىٰ قَٰدِرِينَ عَلَىٰٓ أَن نُّسَوِّيَ بَنَانَهُۥ٤ بَلۡ يُرِيدُ ٱلۡإِنسَٰنُ لِيَفۡجُرَ أَمَامَهُۥ٥ يَسَۡٔلُ أَيَّانَ يَوۡمُ ٱلۡقِيَٰمَةِ٦ فَإِذَا بَرِقَ ٱلۡبَصَرُ٧ وَخَسَفَ ٱلۡقَمَرُ٨ وَجُمِعَ ٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ٩ يَقُولُ ٱلۡإِنسَٰنُ يَوۡمَئِذٍ أَيۡنَ ٱلۡمَفَرُّ١٠ كَلَّا لَا وَزَرَ١١ إِلَىٰ رَبِّكَ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡمُسۡتَقَرُّ١٢ يُنَبَّؤُاْ ٱلۡإِنسَٰنُ يَوۡمَئِذِۢ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ١٣ بَلِ ٱلۡإِنسَٰنُ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦ بَصِيرَةٞ١٤ وَلَوۡ أَلۡقَىٰ مَعَاذِيرَهُۥ١٥ لَا تُحَرِّكۡ بِهِۦ لِسَانَكَ لِتَعۡجَلَ بِهِۦٓ١٦ إِنَّ عَلَيۡنَا جَمۡعَهُۥ وَقُرۡءَانَهُۥ١٧ فَإِذَا قَرَأۡنَٰهُ فَٱتَّبِعۡ قُرۡءَانَهُۥ١٨ ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا بَيَانَهُۥ١٩ ﴾ [القيامة: ۱-۱۹].
برخی مقاصد سوره:
اظهار قدرت الله هم بر آفرینش و هم بر زندهکردن انسان پس از مرگ.
تفسیر:
(۱) الله به روز قیامت یعنی روزیکه مردم در برابر پروردگار جهانیان میایستند سوگند یاد فرمود.
(۲) و به نفس پاک که صاحبش را بر کوتاهی در اعمال صالح، و بر انجام بدیها سرزنش میکند سوگند یاد فرمود. به این دو امر سوگند یاد فرمود که بهطور قطع مردم برای حسابرسی و جزا برانگیخته میشوند.
(۳) آیا انسان گمان میکند که پس از مرگش استخوانهای او را برای رستاخیز جمع نخواهیم کرد؟!
(۴) آری، افزون بر جمع استخوانهایش ما میتوانیم سر انگشتان او را به آفرینشی کامل همانگونه که بود بازگردانیم.
(۵) بلکه با انکار رستاخیز میخواهد بدون هیچ بازدارندهای به بدکاری خویش در آینده ادامه دهد.
(۶) برای بعید شمردن، در مورد روز قیامت میپرسد: چه زمانی واقع میشود؟
(۷) آنگاه که چشمان سرگردان و وحشتزده شوند چون آنچه را تکذیب میکردند ببینند.
(۸) و نور ماه از بین برود.
(۹) و جرم خورشید و ماه جمع شود.
(۱۰) انسان بدکار در آن روز میگوید: راه فرار کجا است؟!
(۱۱) در آن روز نه راه فراری است، و نه هیچ جای پناهی که بدکار به آن روی آورد، و نه هیچ پناهگاهی که به آن پناه برده شود.
(۱۲) - ای رسول- در آن روز بازگشتگاه و هدف برای حسابرسی و جزا بهسوی پروردگارت است.
(۱۳) در آن روز انسان از اعمالیکه قبل از وفات فرستاده، و اعمالیکه پس از خود بهجای گذاشته است باخبر میشود.
(۱۴) بلکه انسان بر خودش گواه است چون اعضای او به گناهانی که کسب کرده است گواهی میدهند.
(۱۵) و اگر عذرهایی بیاورد که با آنها از خودش دفاع کند که عمل بدی را انجام نداده است هرگز سودی به او نمیرساند.
(۱۶) - ای رسول- زبانت را به قرآن از روی عجله به اینکه از تو فرار کند حرکت نده.
(۱۷) زیرا برعهدۀ ما است که آن را برای تو در سینهات جمع کنیم، و قرائت آن را بر زبانت استوار سازیم.
(۱۸) پس هرگاه جبرئیل ÷ قرائت آن را بر تو کامل کرد به قرائت او گوش ده و بشنو.
(۱۹) تفسیر آن برای تو نیز برعهدۀ ما است.
برخی فواید آیات:
• ارادۀ بنده به ارادۀ الله مُقَیّد است.
• اشتیاق رسولالله ج بر حفظ آنچه از قرآن بر او وحی میشد، و تضمین الله برای او با جمع قرآن در سینهاش و حفظ آن به صورت کامل بهگونهای که ذرهای از آن فراموش نشود.
﴿كَلَّا بَلۡ تُحِبُّونَ ٱلۡعَاجِلَةَ٢٠ وَتَذَرُونَ ٱلۡأٓخِرَةَ٢١ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ نَّاضِرَةٌ٢٢ إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٞ٢٣ وَوُجُوهٞ يَوۡمَئِذِۢ بَاسِرَةٞ٢٤ تَظُنُّ أَن يُفۡعَلَ بِهَا فَاقِرَةٞ٢٥ كَلَّآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلتَّرَاقِيَ٢٦ وَقِيلَ مَنۡۜ رَاقٖ٢٧ وَظَنَّ أَنَّهُ ٱلۡفِرَاقُ٢٨ وَٱلۡتَفَّتِ ٱلسَّاقُ بِٱلسَّاقِ٢٩ إِلَىٰ رَبِّكَ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡمَسَاقُ٣٠ فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّىٰ٣١ وَلَٰكِن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ٣٢ ثُمَّ ذَهَبَ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ يَتَمَطَّىٰٓ٣٣ أَوۡلَىٰ لَكَ فَأَوۡلَىٰ٣٤ ثُمَّ أَوۡلَىٰ لَكَ فَأَوۡلَىٰٓ٣٥ أَيَحۡسَبُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَن يُتۡرَكَ سُدًى٣٦ أَلَمۡ يَكُ نُطۡفَةٗ مِّن مَّنِيّٖ يُمۡنَىٰ٣٧ ثُمَّ كَانَ عَلَقَةٗ فَخَلَقَ فَسَوَّىٰ٣٨ فَجَعَلَ مِنۡهُ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰٓ٣٩ أَلَيۡسَ ذَٰلِكَ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يُحۡـِۧيَ ٱلۡمَوۡتَىٰ٤٠ ﴾ [القيامة: ۲۰-۴۰].
(۲۰) هرگز، امر چنین نیست که شما محال بودن رستاخیز را ادعا میکنید، زیرا شما میدانید کسیکه بر آفرینش نخستین شما توانا باشد از زندهکردن شما پس از مرگتان ناتوان نیست، اما سبب تکذیب رستاخیز توسط شما فقط این است که شما زندگی دنیا را که به سرعت پایان مییابد دوست دارید.
(۲۱) و زندگی آخرت را رها میکنید که راه (دستیابی به) آن انجام طاعاتی است که الله شما را به آن فرمان داده، و ترک محرماتی که شما را از آن نهی کرده است.
(۲۲) چهرههای اهل ایمان و سعادت در آن روز شاداب و منور است.
(۲۳) و بهسوی پروردگارشان مینگرند و از آن بهرهمند میشوند.
(۲۴) و چهرههای کافران و بدبختان در آن روز در هم کشیده است.
(۲۵)یقین دارند که کیفری بزرگ، و عذابی دردناک بر آنها فرود میآید.
(۲۶) امر چنان نیست که مشرکان تصور کردهاند که وقتی مُردند عذاب نمیشوند، پس هنگامیکه جان یکی از آنها به گلوگاهش برسد.
(۲۷) و مردم به یکدیگر بگویند: آیا کسی هست که بر او رُقیه بخوانَد شاید شفا یابد؟!
(۲۸) و کسیکه در حال جانکندن است یقین پیدا کند که جدایی دنیا با مرگ فرا رسیده است.
(۲۹) و در پایان دنیا و شروع آخرت، سختیها جمع شوند.
(۳۰) وقتی این امر حاصل شود مرده بهسوی پروردگارش رانده میشود.
(۳۱) پس کافر به آنچه رسولش آورد ایمان نیاورد، و برای الله سبحانه نماز نگزارد.
(۳۲) بلکه آنچه را رسولش نزد او آورد تکذیب کرد، و از آن روی گرداند.
(۳۳) بهعلاوه، این کافر درحالیکه متکبرانه راه میرفت بهسوی خانوادهاش رفت.
(۳۴) پس الله کافر را تهدید کرد که عذابش به تحقیق او را دنبال میکند و به او نزدیک شده است.
(۳۵) سپس همان جمله را برای تاکید تکرار کرد، و فرمود: ﴿ثُمَّ أَوۡلَىٰ لَكَ فَأَوۡلَىٰٓ ﴾؛ «باز هم وای بر تو! پس وای بر تو!».
(۳۶) آیا انسان گمان میکند که الله او را بیهوده بدون اینکه او را به شریعتی مکلف سازد رها میکند؟
(۳۷) آیا این انسان روزی یک نطفه از منی که در رحم ریخته میشود نبود؟
(۳۸) سپس بعد از آن تکهای از خون جامد نبود؟ سپس الله او را نیافرید؟ و آفرینش او را کامل نکرد؟
(۳۹) سپس از جنس او دو نوع: مرد و زن قرار نداد؟!
(۴۰) آیا ذاتیکه انسان را از نطفهای سپس از خون بستهای آفرید بر زندهکردن دوبارۀ مردگان برای حسابرسی و جزا توانا نیست؟! آری، بهراستیکه بر این کار توانا است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿هَلۡ أَتَىٰ عَلَى ٱلۡإِنسَٰنِ حِينٞ مِّنَ ٱلدَّهۡرِ لَمۡ يَكُن شَيۡٔٗا مَّذۡكُورًا١ إِنَّا خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن نُّطۡفَةٍ أَمۡشَاجٖ نَّبۡتَلِيهِ فَجَعَلۡنَٰهُ سَمِيعَۢا بَصِيرًا٢ إِنَّا هَدَيۡنَٰهُ ٱلسَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرٗا وَإِمَّا كَفُورًا٣ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ سَلَٰسِلَاْ وَأَغۡلَٰلٗا وَسَعِيرًا٤ إِنَّ ٱلۡأَبۡرَارَ يَشۡرَبُونَ مِن كَأۡسٖ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا٥ ﴾ [الإنسان: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
یادآوری انسان به اصل و حکمت آفرینش او و مقصدش در هر دو سرا، و اظهار نعمتهای بهشت، برای استوارسازی مؤمنان و دعوت کافران.
تفسیر:
(۱) زمانی طولانی بر انسان گذشته که در آن زمان معدومی غیر قابل ذکر بوده است.
(۲) بهراستیکه ما انسان را از نطفهای آمیخته از آب مرد و آب زن آفریدیم، و او را با تکالیفی که بر او لازم گرداندیم میآزماییم، از این رو او را شنوا و بینا قرار دادیم تا احکامی را که او را به آنها مکلف کردهایم برپا دارد.
(۳) بهراستیکه ما برایش راه هدایت را بر زبان رسولانمان آشکار کردیم، و با این کار راه گمراهی نیز برایش آشکار شد. سپس او یا به راه راست هدایت مییابد، و بندهای مؤمن و سپاسگزار الله میشود، و یا از راه راست گمراه میگردد و بندهای کافر و منکر آیات الله میشود. الله پس از بیان دو نوعِ هدایتیافته و گمراه، جزای آن دو را بیان کرد و فرمود:
(۴) بهراستیکه ما برای کافرانِ به الله و رسولانش، غل و زنجیرهایی که با آنها در جهنم کشیده میشوند، و آتشی شعلهور آماده کردهایم.
(۵) بهراستیکه مؤمنان فرمانبردار از الله در روز قیامت از جام خمری لبریز که با کافور بهسبب رایحه خوش آن آمیخته شده است مینوشند.
برخی فواید آیات:
• خطر دنیادوستی و رویگردانی از آخرت.
• ثبوت اختیار برای انسان، و این حق انتخاب از تکریم الله برای او است.
• نظر به وجه گرامی الله از بزرگترین نعمتها است.
﴿عَيۡنٗا يَشۡرَبُ بِهَا عِبَادُ ٱللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفۡجِيرٗا٦ يُوفُونَ بِٱلنَّذۡرِ وَيَخَافُونَ يَوۡمٗا كَانَ شَرُّهُۥ مُسۡتَطِيرٗا٧ وَيُطۡعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسۡكِينٗا وَيَتِيمٗا وَأَسِيرًا٨ إِنَّمَا نُطۡعِمُكُمۡ لِوَجۡهِ ٱللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمۡ جَزَآءٗ وَلَا شُكُورًا٩ إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوۡمًا عَبُوسٗا قَمۡطَرِيرٗا١٠ فَوَقَىٰهُمُ ٱللَّهُ شَرَّ ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمِ وَلَقَّىٰهُمۡ نَضۡرَةٗ وَسُرُورٗا١١ وَجَزَىٰهُم بِمَا صَبَرُواْ جَنَّةٗ وَحَرِيرٗا١٢ مُّتَّكِِٔينَ فِيهَا عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِۖ لَا يَرَوۡنَ فِيهَا شَمۡسٗا وَلَا زَمۡهَرِيرٗا١٣ وَدَانِيَةً عَلَيۡهِمۡ ظِلَٰلُهَا وَذُلِّلَتۡ قُطُوفُهَا تَذۡلِيلٗا١٤ وَيُطَافُ عَلَيۡهِم بَِٔانِيَةٖ مِّن فِضَّةٖ وَأَكۡوَابٖ كَانَتۡ قَوَارِيرَا۠١٥ قَوَارِيرَاْ مِن فِضَّةٖ قَدَّرُوهَا تَقۡدِيرٗا١٦ وَيُسۡقَوۡنَ فِيهَا كَأۡسٗا كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلًا١٧ عَيۡنٗا فِيهَا تُسَمَّىٰ سَلۡسَبِيلٗا١٨ ۞وَيَطُوفُ عَلَيۡهِمۡ وِلۡدَٰنٞ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيۡتَهُمۡ حَسِبۡتَهُمۡ لُؤۡلُؤٗا مَّنثُورٗا١٩ وَإِذَا رَأَيۡتَ ثَمَّ رَأَيۡتَ نَعِيمٗا وَمُلۡكٗا كَبِيرًا٢٠ عَٰلِيَهُمۡ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضۡرٞ وَإِسۡتَبۡرَقٞۖ وَحُلُّوٓاْ أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٖ وَسَقَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡ شَرَابٗا طَهُورًا٢١ إِنَّ هَٰذَا كَانَ لَكُمۡ جَزَآءٗ وَكَانَ سَعۡيُكُم مَّشۡكُورًا٢٢ إِنَّا نَحۡنُ نَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡقُرۡءَانَ تَنزِيلٗا٢٣ فَٱصۡبِرۡ لِحُكۡمِ رَبِّكَ وَلَا تُطِعۡ مِنۡهُمۡ ءَاثِمًا أَوۡ كَفُورٗا٢٤ وَٱذۡكُرِ ٱسۡمَ رَبِّكَ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلٗا٢٥ ﴾ [الإنسان: ۶-۲۵].
(۶) این شراب آمادهشده برای اهل طاعت از چشمهای سهلالوصول و پُر آب است که نمیخشکد، بندگان الله از آن سیراب میشوند، و آن را به هرجا بخواهند روان و جاری میکنند.
(۷) و صفات بندگانی که از آن مینوشند این است که به طاعاتی که خودشان را به آن ملزم کردهاند وفا میکنند، و از روزیکه شر آن گسترده و آشکار است یعنی روز قیامت میترسند.
(۸) و طعام را با وجود اینکه آن را به خاطر نیاز و اشتها به آن دوست دارند، به فقرا و یتیمان و اسیران میدهند.
(۹) و از درون شادمان هستند که جز برای وجه الله به آنها طعام نمیدهند، زیرا در قبال طعام دادن، هیچ پاداش و تشکری از آنها نمیخواهند.
(۱۰) بهراستیکه ما از پروردگارمان در روزیکه از سختی و ترسناکی آن چهرههای بدبختان در هم کشیده میشود میترسیم.
(۱۱) پس الله برای گرامی داشتن آنها و شاد کردن دلهایشان، آنها را به فضل خویش از شر آن روز بزرگ نجات داد، و زیبایی و نوری در چهرههایشان به آنها عطا کرد.
(۱۲) و الله - بهسبب صبرشان بر طاعات، و صبرشان بر قضا و قدرهای الله، و صبرشان از گناهان- بهشتی را که در آن بهرهمند میشوند، و ابریشمی که آن را میپوشند به آنها پاداش داد.
(۱۳) در آنجا بر تختهایی آراسته تکیه میزنند، و در این بهشت نه خورشیدی که پَرتویَش آنها را اذیت کند، و نه سرمای شدیدی میبینند، بلکه در سایهبانی همیشگی و بدون هیچ گرما و سرمایی قرار دارند.
(۱۴) سایههایش به آنها نزدیک است، و میوههایش رام کسانی است که آنها را میخورند، یعنی به آسانی و سهولت آنها را میخورند، بهگونهای که به پهلو آرمیده و نشسته و ایستاده به آنها دسترسی دارند.
(۱۵) و خدمتکاران با ظرفهایی نقرهای، و جامهایی که رنگ درخشانی دارند هر وقت شراب بخواهند پیرامون آنها میگردانند.
(۱۶) که در درخشندگی رنگش مانند شیشه است اما از نقره هستند، و براساس مقداری که میخواهند اندازهگیریشده هستند، بهگونهای که نه از آن بیشتر است و نه کمتر.
(۱۷) و این گرامیداشتهشدگان از جام خمری آمیخته با زنجبیل نوشانده میشوند.
(۱۸) از چشمهای در بهشت به نام سَلسبیل مینوشند.
(۱۹) و در بهشت پسرانی که بر جوانیشان باقی میمانند، گردشان میچرخند که هرگاه آنها را ببینی بهسبب صورتهای زیبا، و رنگهای نیکو، و زیاد بودن و پراکندگیشان، گویی مرواریدهایی پراکنده شده هستند.
(۲۰) و چون به آنچه آنجا در بهشت است بنگری نعمتهایی غیر قابل توصیف، و مُلک و پادشاهیای بزرگ و بیهمتا میبینی.
(۲۱) بر تنهایشان لباسهایی سبز و فاخر از ابریشم نازک، و ابریشم کلفت پوشیده شده است، و در آنجا دستبندهایی از نقره پوشانده شدهاند، و الله شرابی خالی از هرگونه ناگواری به آنها مینوشاند.
(۲۲) و از روی تکریم به آنها گفته میشود: بهراستی این نعمتهایی که به شما داده شده است پاداش شما در قبال اعمال صالحتان است، و عملتان نزد الله پذیرفته شده است.
(۲۳) - ای رسول- به تحقیق که ما قرآن را بخشبخش بر تو نازل کردیم، و آن را یکباره بر تو فرو نفرستادیم.
(۲۴) پس در برابر تمام احکام تقدیری و تشریعی الله شکیبایی کن، و نه از گناهکاری در گناهی که بهسوی آن فرامیخواند فرمان بر، و نه از کافری در کفری که بهسوی آن فرامیخواند.
(۲۵) و پروردگارت را با نماز صبح در اول روز، و نماز ظهر و عصر در پایان روز یاد کن.
برخی فواید آیات:
• وفا به نذر و اِطعام نیازمند، و اخلاص در عمل، و ترس از الله: اسباب نجات از جهنم، و ورود به بهشت هستند.
• وقتی حال پسرکانی که با این زیبایی در بهشت به ساکنانش خدمت میکنند، پس خود بهشتیان چگونه خواهند بود؟!
﴿وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَٱسۡجُدۡ لَهُۥ وَسَبِّحۡهُ لَيۡلٗا طَوِيلًا٢٦ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ يُحِبُّونَ ٱلۡعَاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَرَآءَهُمۡ يَوۡمٗا ثَقِيلٗا٢٧ نَّحۡنُ خَلَقۡنَٰهُمۡ وَشَدَدۡنَآ أَسۡرَهُمۡۖ وَإِذَا شِئۡنَا بَدَّلۡنَآ أَمۡثَٰلَهُمۡ تَبۡدِيلًا٢٨ إِنَّ هَٰذِهِۦ تَذۡكِرَةٞۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلٗا٢٩ وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا٣٠ يُدۡخِلُ مَن يَشَآءُ فِي رَحۡمَتِهِۦۚ وَٱلظَّٰلِمِينَ أَعَدَّ لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمَۢا٣١ ﴾ [الإنسان: ۲۶-۳۱].
(۲۶) و او تعالی را در دو نماز شب: نماز مغرب و نماز عشا، یاد کن، و پس از این دو نماز، برای او نماز شب (تَهَجُّد) بگزار.
(۲۷) بهراستیکه این مشرکان زندگی دنیا را دوست دارند و بر آن حرص میورزند، و روز قیامت را که بهسبب سختیها و مصیبتهایش روزی سنگین است، پشت سرشان رها کردهاند.
(۲۸) ما آنها را آفریدهایم و آفرینش آنها را با تقویت مفاصل و اعضا و غیر آن مستحکم کردهایم. و هرگاه نابودی و تبدیل آنها با امثالشان را بخواهیم بهطور قطع این کار را انجام خواهیم داد.
(۲۹) بهراستیکه این سوره مایۀ اندرز و یادآوری است، پس هرکس انتخاب راهی که او را به رضایت پروردگارش میرساند بخواهد آن را برگزیند.
(۳۰) و انتخاب راهی بهسوی رضایت الله را نمیخواهید مگر اینکه الله آن را از شما بخواهد، زیرا تمام کارها بهسوی او است. بهراستیکه الله از آنچه که به صلاح بندگانش است و آنچه به صلاح آنها نیست بسیار آگاه است، و در آفرینش و تقدیر و شریعتش بسیار دانا است.
(۳۱) هر یک از بندگانش را که بخواهد وارد رحمت خویش میکند، آنگاه آنها را به ایمان و عمل صالح توفیق میدهد، و برای کسانیکه با کفر و گناهان به خودشان ستم کردهاند عذابی دردناک یعنی عذاب جهنم، در آخرت آماده کرده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلۡمُرۡسَلَٰتِ عُرۡفٗا١ فَٱلۡعَٰصِفَٰتِ عَصۡفٗا٢ وَٱلنَّٰشِرَٰتِ نَشۡرٗا٣ فَٱلۡفَٰرِقَٰتِ فَرۡقٗا٤ فَٱلۡمُلۡقِيَٰتِ ذِكۡرًا٥ عُذۡرًا أَوۡ نُذۡرًا٦ إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَٰقِعٞ٧ فَإِذَا ٱلنُّجُومُ طُمِسَتۡ٨ وَإِذَا ٱلسَّمَآءُ فُرِجَتۡ٩ وَإِذَا ٱلۡجِبَالُ نُسِفَتۡ١٠ وَإِذَا ٱلرُّسُلُ أُقِّتَتۡ١١ لِأَيِّ يَوۡمٍ أُجِّلَتۡ١٢ لِيَوۡمِ ٱلۡفَصۡلِ١٣ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا يَوۡمُ ٱلۡفَصۡلِ١٤ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١٥ أَلَمۡ نُهۡلِكِ ٱلۡأَوَّلِينَ١٦ ثُمَّ نُتۡبِعُهُمُ ٱلۡأٓخِرِينَ١٧ كَذَٰلِكَ نَفۡعَلُ بِٱلۡمُجۡرِمِينَ١٨ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١٩ ﴾ [المرسلات: ۱-۱۹].
برخی مقاصد سوره:
اثبات قیامت از طریق مغلوب کردن تکذیب کنندگان با دلایل، و در پی آن تهدید کردن و هشدار دادن.
تفسیر:
(۱) الله به بادهایی که مانند یال اسب پیاپی میوزند سوگند یاد فرمود:
(۲) و به بادهای سخت وزنده سوگند یاد فرمود:
(۳) و به بادهایی که باران را میگسترانند سوگند یاد فرمود.
(۴) و به فرشتگانی که آنچه را میان حق و باطل جدایی میاندازد نازل میکنند سوگند یاد فرمود.
(۵) و به فرشتگانی که وحی را فرود میآورند سوگند یاد فرمود.
(۶) وحی را هشداری از جانب الله برای مردم، و بیمدادن مردم از عذاب او تعالی فرو میفرستند.
(۷) که رستاخیز و حسابرسی و جزایی که به آن وعده داده میشوید بهطور قطع و بدون تردید واقع خواهد شد.
(۸) پس وقتی نور ستارگان محو شود و نورشان از بین برود.
(۹) و آنگاه که آسمان شکافته شود تا فرشتگان ‡ از آن فرود آیند.
(۱۰) و آنگاه که کوهها از جای خویش کنده و متلاشی و به گرد و خاک تبدیل شوند.
(۱۱) و آنگاه که رسولان ‡ برای وقت مشخصی گرد آورده شوند.
(۱۲) برای روزی بزرگ که برای گواهی بر امتهایشان تعیین شده است.
(۱۳) برای روز داوری میان بندگان، که حقدار از ناحق، و خوشبخت از بدبخت مشخص میشود.
(۱۴) و - ای رسول- تو چه میدانی که روز داوری چیست؟!
(۱۵) نابودی و عذاب و تباهی در آن روز بر تکذیب کنندگانی باد که آنچه را رسولان از جانب الله آوردند تکذیب میکنند.
(۱۶) مگر امتهای پیشین را وقتی به الله کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند نابود نکردیم؟!
(۱۷) و تکذیب کنندگان بعدی را نیز همانند آنها و در پی آنها نابود کردیم.
(۱۸) مانند نابودکردن آن امتها مجرمان تکذیب کننده به آنچه که محمد ج آورده است را نابود میکنیم.
(۱۹) نابودی و عذاب و تباهی در آن روز بر تکذیب کنندگان وعید الله به مجازات مجرمان.
برخی فواید آیات:
• خطر دلبستگی به دنیا و فراموشی آخرت.
• ارادۀ بنده تابع ارادۀ الله است.
• نابودی امتهای تکذیب کننده، سنتی الهی است.
﴿أَلَمۡ نَخۡلُقكُّم مِّن مَّآءٖ مَّهِينٖ٢٠ فَجَعَلۡنَٰهُ فِي قَرَارٖ مَّكِينٍ٢١ إِلَىٰ قَدَرٖ مَّعۡلُومٖ٢٢ فَقَدَرۡنَا فَنِعۡمَ ٱلۡقَٰدِرُونَ٢٣ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٢٤ أَلَمۡ نَجۡعَلِ ٱلۡأَرۡضَ كِفَاتًا٢٥ أَحۡيَآءٗ وَأَمۡوَٰتٗا٢٦ وَجَعَلۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ شَٰمِخَٰتٖ وَأَسۡقَيۡنَٰكُم مَّآءٗ فُرَاتٗا٢٧ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٢٨ ٱنطَلِقُوٓاْ إِلَىٰ مَا كُنتُم بِهِۦ تُكَذِّبُونَ٢٩ ٱنطَلِقُوٓاْ إِلَىٰ ظِلّٖ ذِي ثَلَٰثِ شُعَبٖ٣٠ لَّا ظَلِيلٖ وَلَا يُغۡنِي مِنَ ٱللَّهَبِ٣١ إِنَّهَا تَرۡمِي بِشَرَرٖ كَٱلۡقَصۡرِ٣٢ كَأَنَّهُۥ جِمَٰلَتٞ صُفۡرٞ٣٣ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٣٤ هَٰذَا يَوۡمُ لَا يَنطِقُونَ٣٥ وَلَا يُؤۡذَنُ لَهُمۡ فَيَعۡتَذِرُونَ٣٦ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٣٧ هَٰذَا يَوۡمُ ٱلۡفَصۡلِۖ جَمَعۡنَٰكُمۡ وَٱلۡأَوَّلِينَ٣٨ فَإِن كَانَ لَكُمۡ كَيۡدٞ فَكِيدُونِ٣٩ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٤٠ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي ظِلَٰلٖ وَعُيُونٖ٤١ وَفَوَٰكِهَ مِمَّا يَشۡتَهُونَ٤٢ كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ هَنِيَٓٔۢا بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٤٣ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ٤٤ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٤٥ كُلُواْ وَتَمَتَّعُواْ قَلِيلًا إِنَّكُم مُّجۡرِمُونَ٤٦ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٤٧ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱرۡكَعُواْ لَا يَرۡكَعُونَ٤٨ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٤٩ فَبِأَيِّ حَدِيثِۢ بَعۡدَهُۥ يُؤۡمِنُونَ٥٠ ﴾ [المرسلات: ۲۰-۵۰].
(۲۰) - ای مردم- مگر شما را از آبی پست و اندک یعنی نطفه نیافریدیم.
(۲۱) پس آن آب پست را در مکانی حفاظتشده یعنی رحم زن قرار دادیم.
(۲۲) تا زمانی مشخص یعنی مدت حمل.
(۲۳) سپس صفت و اندازه و رنگ و سایر خصوصیات نوزاد را فراهم آوردیم، پس ما برای تمام این موارد توانایان بسیار خوبی هستیم.
(۲۴) نابودی و عذاب و زیان در آن روز بر تکذیب کنندگانِ قدرت الله باد.
(۲۵) آیا زمین را گردآورندۀ تمام مردم قرار ندادیم.
(۲۶) که زندگانشان را با سکونت و آبادانی آن، و مردگانشان را با دفن در خود گرد میآورد.
(۲۷) و کوههایی استوار و بلند در آن قرار دادیم، که آن را از لرزیدن محافظت میکنند، و - ای مردم- آبی گوارا به شما نوشاندیم، پس ذاتیکه این موارد را آفریده باشد از برانگیختن شما ناتوان نیست.
(۲۸) نابودی و عذاب و تباهی در آن روز بر کسانیکه نعمتهای الله بر خودشان را انکار میکنند باد.
(۲۹) و به کسانیکه آنچه را رسولانشان آوردند تکذیب کردند گفته میشود: - ای تکذیب کنندگان- بهسوی عذابی که آن را تکذیب میکردید بروید.
(۳۰) بهسوی سایهبانی از دود آتش که به سه شاخه جدا شده است بروید.
(۳۱) نه خنکیِ سایه را دارد، و نه مانع رسیدن سوزش و حرارتِ آتش به شما میشود.
(۳۲) بهراستیکه آتش جهنم، آتشپارههایی میافکند، که هر یک از آنها از نظر بزرگی مانند کاخی است.
(۳۳) این پارههای آتش، گویی در سیاهی و ضخامت مانند شترانی سیاه هستند.
(۳۴) نابودی و عذاب و تباهی در آن روز بر تکذیب کنندگان عذاب الله باد.
(۳۵) در این روز هیچ سخنی نمیگویند.
(۳۶) و به آنها اجازه داده نمیشود که از کفر و گناهانشان بهسوی پروردگارشان پوزش بخواهند.
(۳۷) نابودی و عذاب و تباهی در آن روز بر تکذیب کنندگانِ اخبارِ آن روز باد.
(۳۸) این روزِ داوری بین مخلوقات است، که شما و امتهای پیشین را در یک میدانِ هموار گرد میآوریم.
(۳۹) پس اگر حیلهای دارید که برای نجات از عذاب الله با آن چارهجویی کنید پس علیه من بهکار گیرید.
(۴۰) نابودی و عذاب و تباهی در آن روز بر تکذیب کنندگانِ روز داوری باد.
(۴۱) بهراستی، آنها که با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیِ پروردگارشان پرهیزگاری میکنند، در سایههای درختان سبز و خرم و تازۀ بهشت، و چشمههای آب گوارای جاری هستند.
(۴۲) و در میان هر میوهای که خواهان خوردن آن باشند.
(۴۳) و به آنها گفته میشود: بهسبب اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادید، از پاکیزهها بخورید، و نوشیدنی گوارایی که هیچ ناگواریای در آن نیست بنوشید.
(۴۴) همانا مانند این جزا که به شما جزا دادیم نیکوکاران را جزا میدهیم.
(۴۵) نابودی و عذاب و تباهی باد در آن روز بر تکذیب کنندگان آنچه الله برای پرهیزگاران آماده ساخته است.
(۴۶) و به تکذیب کنندگان گفته میشود: زمانی اندک در دنیا بخورید و از خوشیهای زندگی بهرهمند شوید. بهراستیکه شما بهسبب کفر به الله و تکذیب رسولانش مجرم هستید.
(۴۷) نابودی و عذاب و تباهی در آن روز بر تکذیب کنندگان جزایشان در روز قیامت باد.
(۴۸) و هرگاه به این تکذیب کنندگان گفته شود: برای الله نماز بگزارید برای او تعالی نماز نمیگزارند.
(۴۹) نابودی و عذاب و تباهی باد در آن روز بر منکِرانی که آنچه را رسولان از جانب الله آوردهاند تکذیب میکنند.
(۵۰) وقتی به این قرآنِ نازلشده از جانب پروردگارشان ایمان نیاوردند پس به کدام سخن دیگری ایمان خواهند آورد؟!
برخی فواید آیات:
• توجه الله به انسان در شکم مادرش.
• گنجایش زمین برای افراد زنده روی آن، و مردگانی که زیر آن هستند.
• خطر زیاد تکذیب آیات الله و تهدید سخت برای کسیکه مرتکب این امر میشود.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿عَمَّ يَتَسَآءَلُونَ١ عَنِ ٱلنَّبَإِ ٱلۡعَظِيمِ٢ ٱلَّذِي هُمۡ فِيهِ مُخۡتَلِفُونَ٣ كَلَّا سَيَعۡلَمُونَ٤ ثُمَّ كَلَّا سَيَعۡلَمُونَ٥ أَلَمۡ نَجۡعَلِ ٱلۡأَرۡضَ مِهَٰدٗا٦ وَٱلۡجِبَالَ أَوۡتَادٗا٧ وَخَلَقۡنَٰكُمۡ أَزۡوَٰجٗا٨ وَجَعَلۡنَا نَوۡمَكُمۡ سُبَاتٗا٩ وَجَعَلۡنَا ٱلَّيۡلَ لِبَاسٗا١٠ وَجَعَلۡنَا ٱلنَّهَارَ مَعَاشٗا١١ وَبَنَيۡنَا فَوۡقَكُمۡ سَبۡعٗا شِدَادٗا١٢ وَجَعَلۡنَا سِرَاجٗا وَهَّاجٗا١٣ وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلۡمُعۡصِرَٰتِ مَآءٗ ثَجَّاجٗا١٤ لِّنُخۡرِجَ بِهِۦ حَبّٗا وَنَبَاتٗا١٥ وَجَنَّٰتٍ أَلۡفَافًا١٦ إِنَّ يَوۡمَ ٱلۡفَصۡلِ كَانَ مِيقَٰتٗا١٧ يَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِ فَتَأۡتُونَ أَفۡوَاجٗا١٨ وَفُتِحَتِ ٱلسَّمَآءُ فَكَانَتۡ أَبۡوَٰبٗا١٩ وَسُيِّرَتِ ٱلۡجِبَالُ فَكَانَتۡ سَرَابًا٢٠ إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتۡ مِرۡصَادٗا٢١ لِّلطَّٰغِينَ مََٔابٗا٢٢ لَّٰبِثِينَ فِيهَآ أَحۡقَابٗا٢٣ لَّا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرۡدٗا وَلَا شَرَابًا٢٤ إِلَّا حَمِيمٗا وَغَسَّاقٗا٢٥ جَزَآءٗ وِفَاقًا٢٦ إِنَّهُمۡ كَانُواْ لَا يَرۡجُونَ حِسَابٗا٢٧ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا كِذَّابٗا٢٨ وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ كِتَٰبٗا٢٩ فَذُوقُواْ فَلَن نَّزِيدَكُمۡ إِلَّا عَذَابًا٣٠ ﴾ [النبأ: ۱-۳۰].
برخی مقاصد سوره:
اثبات رستاخیز و جزا از طریق دلایل و برهانها.
تفسیر:
(۱) این مشرکان پس از اینکه الله رسولش را بهسوی آنها فرستاد در مورد چه چیزی از یکدیگر میپرسند؟!
(۲) در مورد خبری بزرگ؛ که همان قرآن نازلشده بر رسولشان که دربردارندۀ خبر رستاخیز است، از یکدیگر میپرسند.
(۳) همین قرآن که در توصیف آن با یکدیگر اختلاف کردند؛ در اینکه سحر یا شعر یا کهانت یا افسانههای پیشینیان است.
(۴) چنانکه ادعا کردند نیست. بهزودی این تکذیب کنندگانِ قرآن از سرانجام بد تکذیب خویش آگاه خواهند شد.
(۵) باز هم تأکید میشود که از این کار اطمینان حاصل خواهند کرد.
(۶) آیا زمین را برایشان هموار و قابل اقامت بر روی آن نگرداندیم؟!
(۷) و کوهها را بر روی زمین به منزلۀ میخهایی که آن را از لرزیدن نگه میدارد قرار دادیم.
(۸) و - ای مردم- شما را جنسهایی مخالف آفریدیم: برخی از شما مرد و برخی دیگر زن هستند.
(۹) و خوابتان را وسیلۀ دستکشیدن از فعالیت قرار دادیم تا استراحت کنید.
(۱۰) و تاریکی شب را پوششی برایتان قرار دادیم مانند لباس که عورتهایتان را با آن میپوشانید.
(۱۱) و روز را میدانی برای کسب و جستجوی روزی قرار دادیم.
(۱۲) و بر فرازتان هفت آسمان با بنایی مستحکم و استوار قرار دادیم.
(۱۳) و خورشید را چراغی بسیار درخشان و روشن گرداندیم.
(۱۴) و از ابری که زمان باریدنش فرا رسیده، آبی بسیار فرود آوردیم.
(۱۵) تا با آن انواع دانه، و انواع گیاهان را برویانیم.
(۱۶) و باغهایی انبوه که شاخههای درختانش درهم فرو رفته است برویانیم.
الله به دنبال بیان این نعمتهای دلالتکننده بر قدرت خویش، به بیان رستاخیز و قیامت پرداخت؛ چون کسیکه بر آفرینش این نعمتها توانا باشد بر برانگیختن و حسابرسی مردگان نیز توانا است، پس فرمود:
(۱۷) همانا روز داوری میان مخلوقات، موعدی با وقت مشخص است که تخلف نمیپذیرد.
(۱۸) روزیکه فرشته برای بار دوم در صور میدمد، آنگاه - ای مردم- گروه گروه میآیید.
(۱۹) و آسمان گشوده میشود و شکافهایی مانند درهای باز برایش ایجاد میشود.
(۲۰) و کوهها به حرکت میافتند تا اینکه به غباری پراکنده تبدیل میشوند، و مانند سراب میگردند.
(۲۱) بهراستیکه جهنم در کمین و انتظار است.
(۲۲) بازگشتگاهی برای ستمکاران است که بهسوی آن بازگردانده میشوند.
(۲۳) زمانها و روزگاران بینهایتی در آن میمانند.
(۲۴) هوایی خنک در آن نمیچشند که گرمای آتش را برایشان سرد کند، و شرابی در آن نمیچشند که از آن لذت برده شود.
(۲۵) چیزی جز آبی بسیار سوزان، و آنچه از چرک و خون جهنمیان جاری میشود نمیچشند.
(۲۶) این کیفری متناسب با کفر و گمراهیای است که بر آن بودند.
(۲۷) بهراستیکه آنها در دنیا از محاسبۀ خویش توسط الله در آخرت نمیترسیدند؛ چون به رستاخیز ایمان نداشتند، و اگر از رستاخیز میترسیدند بهطور قطع به الله ایمان میآوردند، و اعمال صالح انجام میدادند.
(۲۸) و آیات نازلشدۀ ما بر رسولمان را به شدت تکذیب کردند.
(۲۹) و تمام اعمالشان را ثبت کردیم و برشمردیم، و در نامههای اعمالشان مکتوب است.
(۳۰) پس - ای نافرمانان- این عذاب همیشگی را بچشید، که بر عذابتان جز عذاب نخواهیم افزود.
برخی فواید آیات:
• درستی و دقت آفرینش اولیه توسط الله بر قدرت او تعالی در بازگرداندن آفرینش دلالت دارد.
• نافرمانی سبب ورود به جهنم است.
• دوچندان شدن عذاب بر کافران.
﴿إِنَّ لِلۡمُتَّقِينَ مَفَازًا٣١ حَدَآئِقَ وَأَعۡنَٰبٗا٣٢ وَكَوَاعِبَ أَتۡرَابٗا٣٣ وَكَأۡسٗا دِهَاقٗا٣٤ لَّا يَسۡمَعُونَ فِيهَا لَغۡوٗا وَلَا كِذَّٰبٗا٣٥ جَزَآءٗ مِّن رَّبِّكَ عَطَآءً حِسَابٗا٣٦ رَّبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا ٱلرَّحۡمَٰنِۖ لَا يَمۡلِكُونَ مِنۡهُ خِطَابٗا٣٧ يَوۡمَ يَقُومُ ٱلرُّوحُ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ صَفّٗاۖ لَّا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنۡ أَذِنَ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَقَالَ صَوَابٗا٣٨ ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمُ ٱلۡحَقُّۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ مََٔابًا٣٩ إِنَّآ أَنذَرۡنَٰكُمۡ عَذَابٗا قَرِيبٗا يَوۡمَ يَنظُرُ ٱلۡمَرۡءُ مَا قَدَّمَتۡ يَدَاهُ وَيَقُولُ ٱلۡكَافِرُ يَٰلَيۡتَنِي كُنتُ تُرَٰبَۢا٤٠ ﴾ [النبأ: ۳۱-۴۰].
(۳۱) بهراستی کسانیکه با اجرای اوامر و اجتناب از نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردند، جایگاهی دلکش دارند که در آن به خواستهشان یعنی بهشت دست مییابند.
(۳۲) باغها و تاکستانها.
(۳۳) و دخترانی هم سن و سال با پستانهایی برآمده.
(۳۴) و جامی لبریز از خمر.
(۳۵) در بهشت نه سخنی باطل میشنوند، و نه دروغی، و نه به یکدیگر دروغ میگویند.
(۳۶) تمام این موارد بخشش و عطایی کافی از جانب الله است که به آنها بخشیده است.
(۳۷) پروردگار آسمانها و زمین و پروردگار آنچه میان این دو است، ذات بخشایشگر در دنیا و آخرت؛ تمام کسانیکه در زمین یا آسمان هستند این حق را ندارند که از او بخواهند مگر زمانیکه به آنها اجازه دهد.
(۳۸) روزیکه جبرئیل ÷ و فرشتگان ‡ به صف میایستند، و به شفاعت برای هیچکسی سخن نمیگویند مگر کسیکه الله رحمان به او اجازه دهد که شفاعت کند، و سخنی درست مانند کلمۀ توحید بگوید.
(۳۹) این روز که برایتان توصیف شد همان روزی است که بدون تردید واقع میشود، پس هرکس در آن روز نجات از عذاب الله را بخواهد باید از اعمال صالح که پروردگارش را راضی میسازد راهی بهسوی آن برگزیند.
(۴۰) - ای مردم- در حقیقت ما شما را از عذابی نزدیک که بهطور قطع رخ میدهد ترساندیم، روزیکه شخص به اعمالیکه در دنیا از پیش فرستاده مینگرد، و کافر برای آرزوی رهایی از عذاب میگوید: کاش تبدیل به خاک میشدم، مانند حیوانات آنگاه که در روز قیامت به آنها گفته میشوید: خاک شوید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلنَّٰزِعَٰتِ غَرۡقٗا١ وَٱلنَّٰشِطَٰتِ نَشۡطٗا٢ وَٱلسَّٰبِحَٰتِ سَبۡحٗا٣ فَٱلسَّٰبِقَٰتِ سَبۡقٗا٤ فَٱلۡمُدَبِّرَٰتِ أَمۡرٗا٥ يَوۡمَ تَرۡجُفُ ٱلرَّاجِفَةُ٦ تَتۡبَعُهَا ٱلرَّادِفَةُ٧ قُلُوبٞ يَوۡمَئِذٖ وَاجِفَةٌ٨ أَبۡصَٰرُهَا خَٰشِعَةٞ٩ يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرۡدُودُونَ فِي ٱلۡحَافِرَةِ١٠ أَءِذَا كُنَّا عِظَٰمٗا نَّخِرَةٗ١١ قَالُواْ تِلۡكَ إِذٗا كَرَّةٌ خَاسِرَةٞ١٢ فَإِنَّمَا هِيَ زَجۡرَةٞ وَٰحِدَةٞ١٣ فَإِذَا هُم بِٱلسَّاهِرَةِ١٤ هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ مُوسَىٰٓ١٥ إِذۡ نَادَىٰهُ رَبُّهُۥ بِٱلۡوَادِ ٱلۡمُقَدَّسِ طُوًى١٦ ﴾ [النازعات: ۱-۱۶].
برخی مقاصد سوره:
تکان دادن دلهای تکذیب کنندۀ رستاخیز و جزا، از طریق ارائۀ مناظر مرگ و رستاخیز و حشر و قیامت.
تفسیر:
(۱) الله به فرشتگانی که ارواح کافران را با شدت و زور میکِشند سوگند یاد فرمود.
(۲) و به فرشتگانی که ارواح مؤمنان را با سهولت و آسانی درمیآورند سوگند یاد فرمود.
(۳) و به فرشتگانی که به فرمان الله از آسمان بهسوی زمین میآیند سوگند یاد فرمود.
(۴) و به فرشتگانی که در ادای فرمان الله از یکدیگر سبقت میگیرند سوگند یاد فرمود.
(۵) و به فرشتگانی که احکامی را که الله بر آنها فرمان میدهد اجرا میکنند، مانند فرشتگان گماشتهشده بر اعمال بندگان سوگند یاد فرمود؛ به تمام این فرشتگان سوگند یاد فرمود که بهطور قطع آنها را برای حساب و جزا برخواهد انگیخت.
(۶) روزیکه زمین هنگام دمیدن اول تکان میخورَد.
(۷) در پی این دمیدن، دمیدنی دوم میآید.
(۸) دلهای برخی مردم در آن روز ترسان است.
(۹) اثر ذلت در چشمانشان آشکار میگردد.
(۱۰) و میگفتند: آیا پس از اینکه مُردیم به زندگی بازمیگردیم.
(۱۱) آیا پس از اینکه استخوانهای پوسیده و پوچ شدیم بازمیگردیم؟!
(۱۲) گفتند: اگر بازگردیم این بازگشتی زیانآور است، که صاحبش فریبخورده است.
(۱۳) کار رستاخیز آسان است، زیرا فقط یک صدا از فرشتۀ موظّف به دمیدن است.
(۱۴) بهناگاه همگی پس از اینکه در دل زمین مرده بودند بر روی زمین زنده میشوند.
(۱۵) - ای رسول- آیا قصۀ موسی ÷ با پروردگارش و با دشمن او فرعون به تو رسید؟!
(۱۶) آنگاه که پروردگارش سبحانه او را در وادی پاک طُوی ندا داد.
برخی فواید آیات:
• تقوا سبب ورود به بهشت است.
• یادآوری هول و هراس قیامت انگیزۀ انجام عمل صالح است.
• قبض روح کافر به شدت و زور، و قبض روح مؤمن با نرمی و مهربانی.
﴿فَأَرَىٰهُ ٱلۡأٓيَةَ ٱلۡكُبۡرَىٰ٢٠ فَكَذَّبَ وَعَصَىٰ٢١ ثُمَّ أَدۡبَرَ يَسۡعَىٰ٢٢ فَحَشَرَ فَنَادَىٰ٢٣ فَقَالَ أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلۡأَعۡلَىٰ٢٤ فَأَخَذَهُ ٱللَّهُ نَكَالَ ٱلۡأٓخِرَةِ وَٱلۡأُولَىٰٓ٢٥ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبۡرَةٗ لِّمَن يَخۡشَىٰٓ٢٦ ءَأَنتُمۡ أَشَدُّ خَلۡقًا أَمِ ٱلسَّمَآءُۚ بَنَىٰهَا٢٧ رَفَعَ سَمۡكَهَا فَسَوَّىٰهَا٢٨ وَأَغۡطَشَ لَيۡلَهَا وَأَخۡرَجَ ضُحَىٰهَا٢٩ وَٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ دَحَىٰهَآ٣٠ أَخۡرَجَ مِنۡهَا مَآءَهَا وَمَرۡعَىٰهَا٣١ وَٱلۡجِبَالَ أَرۡسَىٰهَا٣٢ مَتَٰعٗا لَّكُمۡ وَ لِأَنۡعَٰمِكُمۡ٣٣ فَإِذَا جَآءَتِ ٱلطَّآمَّةُ ٱلۡكُبۡرَىٰ٣٤ يَوۡمَ يَتَذَكَّرُ ٱلۡإِنسَٰنُ مَا سَعَىٰ٣٥ وَبُرِّزَتِ ٱلۡجَحِيمُ لِمَن يَرَىٰ٣٦ فَأَمَّا مَن طَغَىٰ٣٧ وَءَاثَرَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا٣٨ فَإِنَّ ٱلۡجَحِيمَ هِيَ ٱلۡمَأۡوَىٰ٣٩ وَأَمَّا مَنۡ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِۦ وَنَهَى ٱلنَّفۡسَ عَنِ ٱلۡهَوَىٰ٤٠ فَإِنَّ ٱلۡجَنَّةَ هِيَ ٱلۡمَأۡوَىٰ٤١ يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلسَّاعَةِ أَيَّانَ مُرۡسَىٰهَا٤٢ فِيمَ أَنتَ مِن ذِكۡرَىٰهَآ٤٣ إِلَىٰ رَبِّكَ مُنتَهَىٰهَآ٤٤ إِنَّمَآ أَنتَ مُنذِرُ مَن يَخۡشَىٰهَا٤٥ كَأَنَّهُمۡ يَوۡمَ يَرَوۡنَهَا لَمۡ يَلۡبَثُوٓاْ إِلَّا عَشِيَّةً أَوۡ ضُحَىٰهَا٤٦ ﴾ [النازعات: ۲۰-۴۶].
(۱۷) و به او فرمود: بهسوی فرعون برو، که در ستم و گردنکشی از حد گذشته است.
(۱۸) پس به او بگو: - ای فرعون- آیا میخواهی که از کفر و گناهان پاک شوی؟
(۱۹) و تو را بهسوی پروردگارت که تو را آفرید و و به تو توجه کرد راهنمایی کنم تا از او بترسی، آنگاه به آنچه او را راضی میسازد عمل کنی، و از آنچه او را خشمگین میسازد پرهیز کنی؟
(۲۰) پس موسی ÷ نشانۀ بزرگ و دلالتکننده بر اینکه رسولی از جانب پروردگارش است، یعنی دست و عصا را بر او آشکار کرد.
(۲۱) ولی فرعون کاری نکرد جز اینکه این نشانه را تکذیب کرد، و از فرمان موسی ÷ سرپیچی کرد.
(۲۲) سپس از ایمان به آنچه موسی ÷ آورد روی گرداند.
(۲۳) و شروع به گردآوری لشکریانش برای مبارزه با موسی ÷ کرد، و اینگونه بر قومش ندا زد:
(۲۴) من پروردگار برتر شما هستم، پس هیچ طاعتی برای غیر من بر شما نیست.
(۲۵) پس الله او را برگرفت و در دنیا با غرقشدن در دریا، و در آخرت با وارد کردنش در سختترین عذاب مجازات کرد.
(۲۶) بهراستیکه در آنچه فرعون را در دنیا و آخرت با آن کیفر دادیم اندرزی است برای کسیکه از الله میترسد؛ زیرا چنین کسی از اندرزها سود میبرد.
(۲۷) - ای تکذیب کنندگان رستاخیز- آیا پدید آوردن شما بر الله دشوارتر است، یا ایجاد آسمان که آن را بنا کرد؟!
(۲۸) و ارتفاع و بلندایش را بالا برد، و آن را مسطح، و خالی از هرگونه ترک و شکاف و عیبی قرار داد.
(۲۹) و شبش را آنگاه که خورشیدِ آن غروب میکند تاریک گردانید، و روشناییاش را آنگاه که خورشید طلوع میکند آشکار کرد.
(۳۰) و زمین را پس از اینکه آسمان را آفرید گستراند، و منافعش را در آن به ودیعه گذاشت.
(۳۱) آب زمین را به صورت چشمههایی جاری از آن درآورد، و گیاهانی که چارپایان در آن میچرند در آن رویانید.
(۳۲) و کوهها را ثابت بر روی زمین قرار داد.
(۳۳) - ای مردم- تمام این موارد منافعی برای شما و دامهایتان هستند، پس کسیکه تمام این موارد را آفریده از بازگرداندن آفرینشِ دوبارۀ آنها ناتوان نیست.
(۳۴) پس آنگاه که دمیدن دوم که هراسش هر چیزی را میپوشاند فرا رسد، و قیامت برپا شود.
(۳۵) همان روزیکه انسان هر عمل خیر یا شری، را که از پیش فرستاده است به یاد میآورد.
(۳۶) و جهنم آورده شود و برای هرکس که آن را ببیند آشکارا نمایان شود.
(۳۷) اما هرکس در گمراهی، از حد بگذرد.
(۳۸) و زندگی فانی دنیا را بر زندگی جاوید آخرت ترجیح دهد.
(۳۹) بهراستیکه جایگاه او جهنم است که بهسوی آن پناه میآورد.
(۴۰) (۴۱) و اما کسیکه از ایستادن در برابر پروردگارش بترسد، و نفسش را از پیروی آنچه نفسش از مواردی که الله حرام کرده است میخواهد بازدارد، بهراستیکه بهشت جایگاه او است که بهسوی آن پناه میبرد.
(۴۲) - ای رسول- این منکِران رستاخیز از تو میپرسند: قیامت کی برپا میشود؟
(۴۳) تو دانشی از آن نداری تا برایشان یادآوری کنی، و این امر کار تو نیست، کار تو فقط آماده شدن برای قیامت است.
(۴۴) دانش کاملِ قیامت فقط با پروردگارت است.
(۴۵) تو فقط انذاردهندهای هستی برای کسیکه از قیامت میترسد؛ زیرا چنین کسی از انذار تو سود میبرد.
(۴۶) روزیکه قیامت را آشکارا میبینند، گویی جز شامگاه یا صبحگاهی از یک روز در زندگی دنیا نماندهاند.
برخی فواید آیات:
• وجوب نرمی در خطاب کردن کسیکه مورد دعوت قرار میگیرد.
• ترس از الله و بازداشتن نفس از هوس از اسباب ورود به بهشت است.
• دانش قیامت از امور غیبی است که فقط الله از آن آگاه است.
• بیان الله از جزئیات آفرینش آسمان و زمین.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿عَبَسَ وَتَوَلَّىٰٓ١ أَن جَآءَهُ ٱلۡأَعۡمَىٰ٢ وَمَا يُدۡرِيكَ لَعَلَّهُۥ يَزَّكَّىٰٓ٣ أَوۡ يَذَّكَّرُ فَتَنفَعَهُ ٱلذِّكۡرَىٰٓ٤ أَمَّا مَنِ ٱسۡتَغۡنَىٰ٥ فَأَنتَ لَهُۥ تَصَدَّىٰ٦ وَمَا عَلَيۡكَ أَلَّا يَزَّكَّىٰ٧ وَأَمَّا مَن جَآءَكَ يَسۡعَىٰ٨ وَهُوَ يَخۡشَىٰ٩ فَأَنتَ عَنۡهُ تَلَهَّىٰ١٠ كَلَّآ إِنَّهَا تَذۡكِرَةٞ١١ فَمَن شَآءَ ذَكَرَهُۥ١٢ فِي صُحُفٖ مُّكَرَّمَةٖ١٣ مَّرۡفُوعَةٖ مُّطَهَّرَةِۢ١٤ بِأَيۡدِي سَفَرَةٖ١٥ كِرَامِۢ بَرَرَةٖ١٦ قُتِلَ ٱلۡإِنسَٰنُ مَآ أَكۡفَرَهُۥ١٧ مِنۡ أَيِّ شَيۡءٍ خَلَقَهُۥ١٨ مِن نُّطۡفَةٍ خَلَقَهُۥ فَقَدَّرَهُۥ١٩ ثُمَّ ٱلسَّبِيلَ يَسَّرَهُۥ٢٠ ثُمَّ أَمَاتَهُۥ فَأَقۡبَرَهُۥ٢١ ثُمَّ إِذَا شَآءَ أَنشَرَهُۥ٢٢ كَلَّا لَمَّا يَقۡضِ مَآ أَمَرَهُۥ٢٣ فَلۡيَنظُرِ ٱلۡإِنسَٰنُ إِلَىٰ طَعَامِهِۦٓ٢٤ أَنَّا صَبَبۡنَا ٱلۡمَآءَ صَبّٗا٢٥ ثُمَّ شَقَقۡنَا ٱلۡأَرۡضَ شَقّٗا٢٦ فَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا حَبّٗا٢٧ وَعِنَبٗا وَقَضۡبٗا٢٨ وَزَيۡتُونٗا وَنَخۡلٗا٢٩ وَحَدَآئِقَ غُلۡبٗا٣٠ وَفَٰكِهَةٗ وَأَبّٗا٣١ مَّتَٰعٗا لَّكُمۡ وَلِأَنۡعَٰمِكُمۡ٣٢ فَإِذَا جَآءَتِ ٱلصَّآخَّةُ٣٣ يَوۡمَ يَفِرُّ ٱلۡمَرۡءُ مِنۡ أَخِيهِ٣٤ وَأُمِّهِۦ وَأَبِيهِ٣٥ وَصَٰحِبَتِهِۦ وَبَنِيهِ٣٦ لِكُلِّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُمۡ يَوۡمَئِذٖ شَأۡنٞ يُغۡنِيهِ٣٧ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ مُّسۡفِرَةٞ٣٨ ضَاحِكَةٞ مُّسۡتَبۡشِرَةٞ٣٩ وَوُجُوهٞ يَوۡمَئِذٍ عَلَيۡهَا غَبَرَةٞ٤٠ ﴾ [عبس: ۱-۴۰].
برخی مقاصد سوره:
حقیقت دعوت قرآن، و بزرگواری کسیکه از آن نفع میبرد، و خواری کسیکه از آن روی میگرداند.
تفسیر:
(۱) رسولالله ج چهره در هم کشید و روی گرداند.
(۲) به خاطر آمدن عبدالله بن أمّ مکتومِ نابینا تا از او راهنمایی بگیرد، او در حالی آمد که رسول ج سرگرم گفتگو با بزرگان مشرکان بود و آرزو میکرد که آنها هدایت شوند.
(۳) و - ای رسول- تو چه میدانی شاید این نابینا از گناهانش پاک شود؟!
(۴) یا از اندرزهایی که از تو میشنود پند بگیرد، و از آنها نفع ببرد.
(۵) اما کسیکه با مالی که دارد خودش را از ایمان به آنچه آوردهای بینیاز میداند.
(۶) تو به او میپردازی، و بهسوی او روی میآوری.
(۷) و اگر با توبه بهسوی الله از گناهانش پاک نشود چه چیزی به تو میرسد.
(۸) و اما کسیکه در جستجوی خیر، شتابان نزد تو آمد.
(۹) درحالیکه از پروردگارش میترسید.
(۱۰) اما تو به جای او به بزرگان مشرکان میپردازی.
(۱۱) امر اینگونه نیست، بلکه فقط اندرز و یادآوری است برای کسیکه بپذیرد.
(۱۲) که هرکس بخواهد الله را یاد کند، او تعالی را یاد کند و از آنچه در قرآن است اندرز گیرد.
(۱۳) پس این قرآن در صحیفههایی گرامی نزد فرشتگان ‡ است.
(۱۴) بالابردهشده در مکانی مرتفع و پاک که هیچ آلودگی و پلیدیای به آن نمیرسد.
(۱۵) و این صحیفهها در دستان رسولانی از فرشتگان ‡ است.
(۱۶) که نزد پروردگارشان گرامی هستند، و خیر و طاعات زیادی انجام میدهند.
(۱۷) نابود باد انسان کافر؛ چه شدید است کفر او به الله!
(۱۸) الله او را از چه چیزی آفرید که در زمین تکبر میورزد و از الله ناسپاسی میکند؟!
(۱۹) از آبی اندک او را آفرید، سپس آفرینش او را مرحله به مرحله اندازهگیری کرد.
(۲۰) و بعد از این مراحل، خروج از شکم مادرش را برای او آسان کرد.
(۲۱) سپس بعد از اینکه عمری در زندگی برایش مقدر کرد او را میراند، و قبری برایش قرار داد که تا زمانیکه برانگیخته میشود در آن میماند.
(۲۲) سپس هرگاه بخواهد او را برای حسابرسی و جزا برمیانگیزد.
(۲۳) امر آنگونه که این کافر میپندارد نیست که حقوقی را که برای پروردگارش برعهدۀ او است ادا کرد، زیرا او فرائضی را که الله برایش واجب گرداند ادا نکرده است.
(۲۴) پس انسان کافرِ به الله، باید به طعامش که آن را میخورد بنگرد که چگونه به دست آمده است؟!
(۲۵) که اصلش از باران شدید و فراوانِ نازلشده از آسمان است.
(۲۶) سپس زمین را بارور ساختیم و از گیاهان شکافت.
(۲۷) پس در آن گندم و ذرت و سایر دانهها را رویاندیم.
(۲۸) و انگور و علوفۀ تر در آن رویاندیم، تا غذایی برای دامهایشان باشد.
(۲۹) و زیتون و درخت خرما در آن رویاندیم.
(۳۰) و باغهایی با درختان زیاد در آن رویاندیم.
(۳۱) و میوهها، و چراگاههایی برای دامهایشان در آن رویاندیم.
(۳۲) برای بهرهمندی شما، و بهرهمندی دامهایتان.
(۳۳) پس وقتی آن فریاد بزرگ که گوشها را میخراشد، یعنی دمیدن دوم فرا رسد.
(۳۴) روزیکه انسان از برادرش میگریزد.
(۳۵) و از مادر و پدرش فرار میکند.
(۳۶) و از همسر و فرزندانش فرار میکند.
(۳۷) برای هر یک از آنها اندوه سختی در آن روز است که او را از دیگری بازمیدارد.
(۳۸) در آن روز چهرههای خوشبختان درخشان است.
(۳۹) به آنچه الله از رحمت خویش برایشان فراهم آورده است خندان و شادمان هستند.
(۴۰) و در آن روز بر چهرههای بدبختان غباری نشسته است.
برخی فواید آیات:
• سرزنش پیامبر ج از جانب الله متعال در مورد عبدالله بن أمّ مکتوم بر این امر دلالت دارد که قرآن از جانب الله است.
• اهتمام به جویندۀ دانش و راهنماییخواه.
• شدت هول و هراس روز قیامت تا جاییکه شخص فقط گرفتار خودش است، و حتی پیامبران ‡ میگویند: خودم خودم.
﴿تَرۡهَقُهَا قَتَرَةٌ٤١ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَفَرَةُ ٱلۡفَجَرَةُ٤٢ ﴾ [عبس: ۴۱-۴۲].
(۴۱) تاریکیای آنها را میپوشاند.
(۴۲) اینها که حالت مذکور را دارند همان کسانی هستند که هم مرتکب کفر و هم مرتکب گناهان شدند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا ٱلشَّمۡسُ كُوِّرَتۡ١ وَإِذَا ٱلنُّجُومُ ٱنكَدَرَتۡ٢ وَإِذَا ٱلۡجِبَالُ سُيِّرَتۡ٣ وَإِذَا ٱلۡعِشَارُ عُطِّلَتۡ٤ وَإِذَا ٱلۡوُحُوشُ حُشِرَتۡ٥ وَإِذَا ٱلۡبِحَارُ سُجِّرَتۡ٦ وَإِذَا ٱلنُّفُوسُ زُوِّجَتۡ٧ وَإِذَا ٱلۡمَوۡءُۥدَةُ سُئِلَتۡ٨ بِأَيِّ ذَنۢبٖ قُتِلَتۡ٩ وَإِذَا ٱلصُّحُفُ نُشِرَتۡ١٠ وَإِذَا ٱلسَّمَآءُ كُشِطَتۡ١١ وَإِذَا ٱلۡجَحِيمُ سُعِّرَتۡ١٢ وَإِذَا ٱلۡجَنَّةُ أُزۡلِفَتۡ١٣ عَلِمَتۡ نَفۡسٞ مَّآ أَحۡضَرَتۡ١٤ فَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلۡخُنَّسِ١٥ ٱلۡجَوَارِ ٱلۡكُنَّسِ١٦ وَٱلَّيۡلِ إِذَا عَسۡعَسَ١٧ وَٱلصُّبۡحِ إِذَا تَنَفَّسَ١٨ إِنَّهُۥ لَقَوۡلُ رَسُولٖ كَرِيمٖ١٩ ذِي قُوَّةٍ عِندَ ذِي ٱلۡعَرۡشِ مَكِينٖ٢٠ مُّطَاعٖ ثَمَّ أَمِينٖ٢١ وَمَا صَاحِبُكُم بِمَجۡنُونٖ٢٢ وَلَقَدۡ رَءَاهُ بِٱلۡأُفُقِ ٱلۡمُبِينِ٢٣ وَمَا هُوَ عَلَى ٱلۡغَيۡبِ بِضَنِينٖ٢٤ وَمَا هُوَ بِقَوۡلِ شَيۡطَٰنٖ رَّجِيمٖ٢٥ فَأَيۡنَ تَذۡهَبُونَ٢٦ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ لِّلۡعَٰلَمِينَ٢٧ لِمَن شَآءَ مِنكُمۡ أَن يَسۡتَقِيمَ٢٨ وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٩ ﴾ [التكوير: ۱-۲۹].
برخی مقاصد سوره:
به تصویرکشیدن قیامت با گسیختهشدن هستی پس از اینکه استوار و محکم بود.
تفسیر:
(۱) آنگاه که جرم خورشید جمع شود، و نورش از بین برود.
(۲) و آنگاه که ستارگان سقوط کنند و نورشان از بین برود.
(۳) و آنگاه که کوهها از جای خویش به حرکت درآیند.
(۴) و آنگاه که مادهشتران آبستن که گرانبهاترین اموال مردم هستند از سوی صاحبانشان رها و به فراموشی سپرده شوند.
(۵) و آنگاه که وحوش در یک میدان همراه انسانها گردآورده شوند.
(۶) و آنگاه که دریاها برافروخته شوند و به آتش تبدیل شوند.
(۷) و آنگاه که جانها با یکدیگر در هم پیوندند، یعنی بدکار با بدکار، و پرهیزگار با پرهیزگار پیوند داده شود.
(۸) و آنگاه که الله از دخترک زنده به گور شده بپرسد.
(۹) کسیکه تو را کشت به چه جرمی این کار را کرد؟!
(۱۰) و آنگاه که نامههای اعمال بندگان گشوده شود؛ تا هر یک نامۀ اعمالش را بخواند.
(۱۱) و آنگاه که آسمان کنده شود چنانکه پوست از گوسفند کنده میشود.
(۱۲) و آنگاه که آتش برافروخته شود.
(۱۳) و آنگاه که بهشت به پرهیزگاران نزدیک شود.
(۱۴) آنگاه که این موارد رخ دهد هرکسی از اعمالیکه برای آن روز از پیش فرستاده است آگاه میشود.
(۱۵) الله به ستارگان پنهان قبل از پدیدار گشتنشان در شب سوگند یاد فرمود.
(۱۶) ستارگانی که در مدارهایشان در حرکت هستند و هنگام برآمدن صبح پنهان میگردند همانند آهوها که وارد لانههایشان میشوند.
(۱۷) و به شروع شب آنگاه که روی آورد، و به پایان شب آنگاه که پشت کند سوگند یاد کرد.
(۱۸) و به صبح آنگاه که نورش برآید سوگند یاد کرد.
(۱۹) که قرآن نازلشده بر محمد ج بهطور قطع کلام الله است که فرشتهای امانتدار به او رساند، یعنی جبرئیل ÷، که الله او را بر آن امین قرار داد.
(۲۰) فرشتهای نیرومند که نزد پروردگار عرش سبحانه دارای منزلت بزرگی است.
(۲۱) ساکنان آسمان از او اطاعت میکنند، و بر آنچه از وحی به او ابلاغ میشود امین است.
(۲۲) و محمد ج همنشین شما که عقل و امانتداری و راستگویی او را میشناسید دیوانه نیست چنانکه از روی بهتان ادعا میکنید.
(۲۳) و به تحقیق که همنشین شما، جبرئیل ÷ را به صورتیکه بر آن آفریده شده در افق روشن آسمان دیده است.
(۲۴) و همنشینتان بر شما بخیل نیست که در آنچه به تبلیغ آن به شما فرمان یافته است که آن را به شما ابلاغ کند بخل ورزد، و همانند کاهنان نیز مزد نمیگیرد.
(۲۵) و این قرآن سخن شیطانی راندهشده از رحمت الله نیست.
(۲۶) پس بعد از این دلایل، با انکار اینکه قرآن از جانب الله است چه راهی را میپیمایید؟!
(۲۷) قرآن جز یادآور و اندرزی برای جنها و انسانها نیست.
(۲۸) برای هر یک از شما که بخواهد راه حق را بهدرستی در پیش گیرد.
(۲۹) و شما نه راستی را خواهید خواست و نه غیر آن را مگر زمانیکه الله، پروردگار تمام مخلوقات آن را بخواهد.
برخی فواید آیات:
• برانگیخته شدن انسان همراه کسانیکه در خیر یا شر همانند او هستند.
• وقتیکه از دخترک زنده به گور شده سوال میشود به نظرت کسیکه مرتکب این گناه بزرگ و جانسوز میشود چه حالتی خواهد داشت؟ این امر بیانگر جایگاه بسیار بزرگ و هولناک است.
• ارادۀ بنده تابع ارادۀ الله است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا ٱلسَّمَآءُ ٱنفَطَرَتۡ١ وَإِذَا ٱلۡكَوَاكِبُ ٱنتَثَرَتۡ٢ وَإِذَا ٱلۡبِحَارُ فُجِّرَتۡ٣ وَإِذَا ٱلۡقُبُورُ بُعۡثِرَتۡ٤ عَلِمَتۡ نَفۡسٞ مَّا قَدَّمَتۡ وَأَخَّرَتۡ٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡإِنسَٰنُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ ٱلۡكَرِيمِ٦ ٱلَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّىٰكَ فَعَدَلَكَ٧ فِيٓ أَيِّ صُورَةٖ مَّا شَآءَ رَكَّبَكَ٨ كَلَّا بَلۡ تُكَذِّبُونَ بِٱلدِّينِ٩ وَإِنَّ عَلَيۡكُمۡ لَحَٰفِظِينَ١٠ كِرَامٗا كَٰتِبِينَ١١ يَعۡلَمُونَ مَا تَفۡعَلُونَ١٢ إِنَّ ٱلۡأَبۡرَارَ لَفِي نَعِيمٖ١٣ وَإِنَّ ٱلۡفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٖ١٤ يَصۡلَوۡنَهَا يَوۡمَ ٱلدِّينِ١٥ وَمَا هُمۡ عَنۡهَا بِغَآئِبِينَ١٦ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا يَوۡمُ ٱلدِّينِ١٧ ثُمَّ مَآ أَدۡرَىٰكَ مَا يَوۡمُ ٱلدِّينِ١٨ يَوۡمَ لَا تَمۡلِكُ نَفۡسٞ لِّنَفۡسٖ شَيۡٔٗاۖ وَٱلۡأَمۡرُ يَوۡمَئِذٖ لِّلَّهِ١٩ ﴾ [الانفطار: ۱-۱۹].
برخی مقاصد سوره:
به تصویر کشیدن قیامت با از هم پاشیده شدن مخلوقات نظاممند، و تغییر حال و مسیرشان.
تفسیر:
(۱) آنگاه که آسمان برای نزول فرشتگان از آن شکافته شود.
(۲) و آنگاه که ستارگان پراکنده سقوط کنند.
(۳) و آنگاه که دریاها بر روی یکدیگر گشوده شوند و در هم آمیزند.
(۴) و آنگاه که خاک قبرها برای برانگیختن مردگانشان زیر و رو شود.
(۵) در این هنگام هرکس از اعمالیکه پیش از وفات فرستاده، و اعمالیکه به تأخیر انداخته و انجام نداده است آگاه میشود.
(۶) ای انسان کافر به پروردگارت، چه چیزی تو را واداشت که با فرمان پروردگارت مخالفت کنی آنگاه که به تو مهلت داد و به لطف خویش کیفرت را به تعجیل نینداخت؟!
(۷) همان ذاتیکه پس از اینکه نیست بودی تو را پدید آورد، و تو را درستاندام و متناسب قرار داد.
(۸) و به هر صورتیکه خواست تو را بیافریند تو را آفرید، و به تحقیق که بر تو نعمت بخشید چون تو را در سیمای خری یا بوزینهای یا سگی یا غیر آن نیافرید.
(۹) - ای فریب خوردگان- امر چنانکه تصور میکنید نیست بلکه شما روز جزا را تکذیب میکنید و برایش کار نمیکنید.
(۱۰) و بهراستیکه فرشتگانی بر شما گمارده شدهاند که اعمالتان را حفظ میکنند.
(۱۱) نزد الله گرامی هستند، نویسندگانی هستند که اعمالتان را مینویسند.
(۱۲) تمام کارهایی را که انجام میدهید میدانند و آنها را مینویسند.
(۱۳) بهراستی کسانیکه خیر و طاعت زیادی انجام میدهند در روز قیامت در نعمتهایی جاویدان هستند.
(۱۴) و بهراستیکه گناهکاران در آتشی که بر آنها برافروخته میگردد هستند.
(۱۵) در روز جزا وارد آن میشوند و از حرارتش رنج میبرند.
(۱۶) و هرگز از آن دور نمیشوند، بلکه در آن جاویدان هستند.
(۱۷) و - ای رسول- تو چه دانی که روز جزا چیست؟!
(۱۸) باز چه دانی که روز جزا چیست؟!
(۱۹) روزیکه هیچکس نمیتواند به هیچکس دیگری نفع رساند، و تمام کارها در آن روز فقط از آنِ الله است، که به هر کاری بخواهد اقدام میکند، و غیر از او هیچکس دیگری این حق را ندارد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَيۡلٞ لِّلۡمُطَفِّفِينَ١ ٱلَّذِينَ إِذَا ٱكۡتَالُواْ عَلَى ٱلنَّاسِ يَسۡتَوۡفُونَ٢ وَإِذَا كَالُوهُمۡ أَو وَّزَنُوهُمۡ يُخۡسِرُونَ٣ أَلَا يَظُنُّ أُوْلَٰٓئِكَ أَنَّهُم مَّبۡعُوثُونَ٤ ﴾ [المطففين: ۱-۴].
برخی مقاصد سوره:
تمرکز بر بیان حال مردم در موازین و جایگاههای اخروی، برای تهدید کمفروشان و تکذیب کنندگان، و دادن آرامش به مؤمنان مستضعف.
تفسیر:
(۱) نابودی و تباهی بر کمفروشان.
(۲) همان کسانیکه وقتی از دیگران پیمانه بگیرند حقشان را کامل و بدون کاستی میگیرند.
(۳) و هرگاه برای مردم پیمانه یا وزن کنند از پیمانه و ترازو میکاهند، اهالی مدینه هنگام هجرت پیامبر ج بهسوی آنها چنین حالتی داشتند.
(۴) مگر اینها که این کار ناپسند را انجام میدهند یقین ندارند که بهسوی الله برانگیخته میشوند؟!
برخی فواید آیات:
• برحذر داشتن از غرورِ بازدارنده از پیروی حق.
• حرص و طمع از اخلاق نکوهیده در تاجران است و کسی از آن نجات نمییابد مگر آن کس که از الله میترسد.
• یادآوری هول و هراس قیامت از بزرگترین بازدارندگان از گناه است.
﴿لِيَوۡمٍ عَظِيمٖ٥ يَوۡمَ يَقُومُ ٱلنَّاسُ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦ كَلَّآ إِنَّ كِتَٰبَ ٱلۡفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٖ٧ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا سِجِّينٞ٨ كِتَٰبٞ مَّرۡقُومٞ٩ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١٠ ٱلَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوۡمِ ٱلدِّينِ١١ وَمَا يُكَذِّبُ بِهِۦٓ إِلَّا كُلُّ مُعۡتَدٍ أَثِيمٍ١٢ إِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِ ءَايَٰتُنَا قَالَ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٣ كَلَّاۖ بَلۡۜ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ١٤ كَلَّآ إِنَّهُمۡ عَن رَّبِّهِمۡ يَوۡمَئِذٖ لَّمَحۡجُوبُونَ١٥ ثُمَّ إِنَّهُمۡ لَصَالُواْ ٱلۡجَحِيمِ١٦ ثُمَّ يُقَالُ هَٰذَا ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تُكَذِّبُونَ١٧ كَلَّآ إِنَّ كِتَٰبَ ٱلۡأَبۡرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ١٨ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا عِلِّيُّونَ١٩ كِتَٰبٞ مَّرۡقُومٞ٢٠ يَشۡهَدُهُ ٱلۡمُقَرَّبُونَ٢١ إِنَّ ٱلۡأَبۡرَارَ لَفِي نَعِيمٍ٢٢ عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِ يَنظُرُونَ٢٣ تَعۡرِفُ فِي وُجُوهِهِمۡ نَضۡرَةَ ٱلنَّعِيمِ٢٤ يُسۡقَوۡنَ مِن رَّحِيقٖ مَّخۡتُومٍ٢٥ خِتَٰمُهُۥ مِسۡكٞۚ وَفِي ذَٰلِكَ فَلۡيَتَنَافَسِ ٱلۡمُتَنَٰفِسُونَ٢٦ وَمِزَاجُهُۥ مِن تَسۡنِيمٍ٢٧ عَيۡنٗا يَشۡرَبُ بِهَا ٱلۡمُقَرَّبُونَ٢٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ أَجۡرَمُواْ كَانُواْ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يَضۡحَكُونَ٢٩ وَإِذَا مَرُّواْ بِهِمۡ يَتَغَامَزُونَ٣٠ وَإِذَا ٱنقَلَبُوٓاْ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِمُ ٱنقَلَبُواْ فَكِهِينَ٣١ وَإِذَا رَأَوۡهُمۡ قَالُوٓاْ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ لَضَآلُّونَ٣٢ وَمَآ أُرۡسِلُواْ عَلَيۡهِمۡ حَٰفِظِينَ٣٣ ﴾ [المطففين: ۵-۳۳].
(۵) برای حسابرسی و جزا در روزیکه بهسبب مصیبتها و هراسهایی که در آن وجود دارد بزرگ است.
(۶) روزیکه مردم برای حسابرسی در برابر پروردگارِ تمام مخلوقات میایستند.
(۷) امر چنانکه تصور میکنید نیست که رستاخیزی پس از مرگ نیست، بهراستیکه نامۀ گناهکاران چه کافر و چه منافق، تباهشده در زمینی زیرین قرار دارد.
(۸) و - ای رسول- تو چه دانی که سِجّین چیست؟!
(۹) کتاب نوشتهشدۀ آنها است که نه از بین میرود، نه بر آن افزوده میشود و نه از آن کاسته میگردد.
(۱۰) نابودی و تباهی در آن روز برای تکذیب کنندگان باد.
(۱۱) کسانیکه روز جزا را که الله در آن روز بندگانش را براساس اعمالشان در دنیا جزا میدهد تکذیب میکنند.
(۱۲) و این روز را تکذیب نمیکند جز هرکس که از حدود الله تجاوز کند، و بسیار گناهکار باشد.
(۱۳) وقتی آیات نازلشدۀ ما بر رسولمان بر او خوانده شود میگوید: این افسانههای امتهای پیشین است، و از جانب الله نیست.
(۱۴) امر چنانکه این تکذیب کنندگان تصور کردند نیست، بلکه گناهانی را که انجام میدادند بر عقلشان غلبه یافته و آن را پوشانده است، پس حق را با دلهایشان نمیبینند.
(۱۵) آنها بهطور قطع در روز قیامت از رویت پروردگارشان محروم هستند.
(۱۶) آنگاه به یقین وارد جهنم شوند، و از حرارتش رنج برند.
(۱۷) سپس برای سرزنش آنها در روز قیامت به آنها گفته میشود: این عذابی که با آن روبرو شدید همان چیزی است که آن را در دنیا تکذیب میکردید آنگاه که رسولتان شما را از آن خبر میداد.
(۱۸) امر چنانکه تصور میکنید که هیچ حساب و جزایی وجود ندارد نیست، بهراستیکه اهل طاعت در عِلّیُّون هستند.
(۱۹) و - ای رسول- تو چه میدانی که علّیّون چیست؟!
(۲۰) کتاب نوشتهشدۀ آنها است که نه از بین میرود، نه بر آن افزوده میشود و نه از آن کاسته میگردد.
(۲۱) فرشتگان مقرب هر آسمان این کتاب را میآورند.
(۲۲) به تحقیق کسانیکه طاعات زیادی انجام دادهاند در روز قیامت در نعمتهایی جاویدان هستند.
(۲۳) بر تختهایی آراسته بهسوی پروردگارشان، و به هر چیزیکه وجودشان را به وجد آورد و آنها را شاد گرداند مینگرند.
(۲۴) هرگاه به آنها بنگری خرمی و شادابی و نشاط در اثرِ زندگی در ناز و نعمت را در چهرههایشان خواهی دید.
(۲۵) خدمتکارانشان آنها را از خمری که بر ظرفش مُهر نهاده شده است مینوشانند.
(۲۶) بوی مشک، بینهایت از آن پخش میشود، و برای این پاداش گرامی واجب است که مسابقه دهندگان، با عمل به آنچه الله را راضی میسازد، و ترک آنچه او تعالی را به خشم میآورد، با هم مسابقه دهند.
(۲۷) این شراب مُهر نهادهشده با چشمۀ تسنیم آمیخته میشود.
(۲۸) که چشمهای در بالاترین بهشت است که مقربان صاف و خالص از آن مینوشند، و سایر مؤمنان از آمیزهای از آن و غیر آن مینوشند.
(۲۹) بهراستی کسانیکه با کفر خویش گناه میکردند از روی تمسخر به مؤمنان میخندیدند.
(۳۰) و هرگاه بر مؤمنان میگذشتند از روی تمسخر و استهزا با چشم و ابرو به یکدیگر اشاره میکردند.
(۳۱) و هرگاه نزد خانوادههایشان بازمیگشتند، شادمان از کفر و تسمخرِ مؤمنان بازمیگشتند.
(۳۲) و هرگاه مسلمانان را مشاهده میکردند میگفتند: بهراستیکه اینها گمراهان از راه حق هستند، که دین پدرانشان را رها کردند.
(۳۳) درحالیکه الله آنها را بر حفظ اعمال مؤمنان نگماشته بود تا این سخن را بگویند.
برخی فواید آیات:
• خطر گناهان بر دلها.
• محرومیت کافران از دیدن پروردگارشان در روز قیامت.
• تمسخرِ پیروانِ دین، یکی از صفات کافران است.
﴿فَٱلۡيَوۡمَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنَ ٱلۡكُفَّارِ يَضۡحَكُونَ٣٤ عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِ يَنظُرُونَ٣٥ هَلۡ ثُوِّبَ ٱلۡكُفَّارُ مَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ٣٦ ﴾ [المطففين: ۳۴-۳۶].
(۳۴) اما در روز قیامت کسانیکه به الله ایمان آوردند به کفار میخندند همانگونه که کافران در دنیا بر آنها میخندیدند.
(۳۵) بر تختهایی آراسته به نعمتهای جاویدانی که الله برایشان آماده ساخته است مینگرند.
(۳۶) به تحقیق که کافران در قبال اعمالیکه در دنیا انجام دادند با عذابی خوارکننده مجازات شدهاند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا ٱلسَّمَآءُ ٱنشَقَّتۡ١ وَأَذِنَتۡ لِرَبِّهَا وَحُقَّتۡ٢ وَإِذَا ٱلۡأَرۡضُ مُدَّتۡ٣ وَأَلۡقَتۡ مَا فِيهَا وَتَخَلَّتۡ٤ وَأَذِنَتۡ لِرَبِّهَا وَحُقَّتۡ٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡإِنسَٰنُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدۡحٗا فَمُلَٰقِيهِ٦ فَأَمَّا مَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ بِيَمِينِهِۦ٧ فَسَوۡفَ يُحَاسَبُ حِسَابٗا يَسِيرٗا٨ وَيَنقَلِبُ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ مَسۡرُورٗا٩ وَأَمَّا مَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ وَرَآءَ ظَهۡرِهِۦ١٠ فَسَوۡفَ يَدۡعُواْ ثُبُورٗا١١ وَيَصۡلَىٰ سَعِيرًا١٢ إِنَّهُۥ كَانَ فِيٓ أَهۡلِهِۦ مَسۡرُورًا١٣ إِنَّهُۥ ظَنَّ أَن لَّن يَحُورَ١٤ بَلَىٰٓۚ إِنَّ رَبَّهُۥ كَانَ بِهِۦ بَصِيرٗا١٥ فَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلشَّفَقِ١٦ وَٱلَّيۡلِ وَمَا وَسَقَ١٧ وَٱلۡقَمَرِ إِذَا ٱتَّسَقَ١٨ لَتَرۡكَبُنَّ طَبَقًا عَن طَبَقٖ١٩ فَمَا لَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٢٠ وَإِذَا قُرِئَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقُرۡءَانُ لَا يَسۡجُدُونَۤ۩٢١ بَلِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُكَذِّبُونَ٢٢ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا يُوعُونَ٢٣ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ٢٤ ﴾ [الانشقاق: ۱-۲۴].
برخی مقاصد سوره:
به تصویرکشیدن قیامت با تسلیم شدن و فروتنی هستی در برابر امر پروردگارش، برای فرض و لازمگرداندن تسلیم شدن، و تقبیح نمودن ناسپاسی.
تفسیر:
(۱) آنگاه که آسمان برای نزول فرشتگان از آن، بشکافد.
(۲) و تسلیمشده به پروردگارش گوش دهد، و این کار سزاوارش است.
(۳) و آنگاه که الله زمین را بِکِشد، چنانکه پوست دباغیشده کشیده میشود.
(۴) و گنجها و مردگانی را که در آن است بیرون افکند، و از آنها تهی شود.
(۵) و تسلیمشده به پروردگارش گوش دهد، و این کار سزاوارش است.
(۶) ای انسان، به تحقیق که تو عامل خیر یا شر هستی، و روز قیامت با آن روبرو میشوی؛ تا الله تو را در قبال آن جزا دهد.
الله پس از بیان عمل انسان به صورت اجمالی، حال عاملان برای روز قیامت را به تفصیل بیان کرد و فرمود:
(۷) اما کسیکه نامۀ اعمالش به دست راست او داده شود.
(۸) الله به زودی او را به حسابی آسان مورد محاسبه قرار دهد که عملش بدون اینکه در قبال آن مؤاخذه شود بر او عرضه میگردد.
(۹) و شادمان بهسوی خانوادهاش بازمیگردد.
(۱۰) و اما کسیکه نامۀ اعمالش از پشت سرش به دست چپ او داده شود.
(۱۱) به زودی نابودی خودش را به فریاد بخواهد.
(۱۲) و به آتش جهنم که حرارتِ بیرحمانهای دارد وارد شود.
(۱۳) بهراستیکه او در دنیا در میان خانوادهاش به کفر و گناهانی که مرتکب میشد شادمان بود.
(۱۴) در حقیقت میپنداشت پس از مرگش هرگز به زندگی باز نخواهد گشت.
(۱۵) آری، بهطور قطع الله او را به زندگی بازمیگرداند همانگونه که برای بار نخست او را آفرید. بهراستیکه پروردگارش به حال او بینا است به گونهای که هیچچیز از او بر الله تعالی پوشیده نمیماند، و بهزودی او را در قبال عملش جزا خواهد داد.
(۱۶) الله به سرخیای که پس از غروب خورشید در افق به وجود میآید سوگند یاد فرمود.
(۱۷) و به شب و آنچه در آن جمع میشود سوگند یاد فرمود.
(۱۸) و به ماه آنگاه که گرد میآید و تمام و کامل (بَدر) میگردد.
(۱۹) که - ای مردم- بهطور قطع از حالی به حالی دیگر یعنی از نطفه به یک تکه خون سپس یک قطعه گوشت، سپس زندگی سپس مرگ سپس رستاخیز خواهید رفت.
(۲۰) پس این کافران را چه شده است که به الله، و روز آخرت ایمان نمیآورند؟!
(۲۱) و هرگاه قرآن بر آنها خوانده شود برای پروردگارشان به سجده نمیافتند؟!
(۲۲) بلکه کسانیکه کفر ورزیدند آنچه را که رسولشان برای آنها آورد تکذیب میکنند.
(۲۳) و الله به آنچه سینههایشان دربردارد آگاهتر است، و ذرهای از اعمالشان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۲۴) پس - ای رسول- آنها را از عذابی دردناک که در انتظارشان است باخبر کن.
برخی فواید آیات:
• فروتنی آسمان و زمین در برابر پروردگارشان.
• هر انسانی در تلاش است؛ یا برای خیر یا برای شر.
• نشانۀ سعادت در روز قیامت، گرفتن نامۀ اعمال به دست راست، و نشانۀ بدبختی، گرفتن آن به دست چپ است.
﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونِۢ٢٥ ﴾ [الانشقاق: ۲۵].
(۲۵) مگر کسانیکه به الله ایمان آوردهاند، و اعمال صالح انجام دادهاند، که پاداشی همیشگی یعنی بهشت دارند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلسَّمَآءِ ذَاتِ ٱلۡبُرُوجِ١ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡمَوۡعُودِ٢ وَشَاهِدٖ وَمَشۡهُودٖ٣ قُتِلَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡأُخۡدُودِ٤ ٱلنَّارِ ذَاتِ ٱلۡوَقُودِ٥ إِذۡ هُمۡ عَلَيۡهَا قُعُودٞ٦ وَهُمۡ عَلَىٰ مَا يَفۡعَلُونَ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ شُهُودٞ٧ وَمَا نَقَمُواْ مِنۡهُمۡ إِلَّآ أَن يُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَمِيدِ٨ ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ فَتَنُواْ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ ثُمَّ لَمۡ يَتُوبُواْ فَلَهُمۡ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمۡ عَذَابُ ٱلۡحَرِيقِ١٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡكَبِيرُ١١ إِنَّ بَطۡشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ١٢ إِنَّهُۥ هُوَ يُبۡدِئُ وَيُعِيدُ١٣ وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلۡوَدُودُ١٤ ذُو ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡمَجِيدُ١٥ فَعَّالٞ لِّمَا يُرِيدُ١٦ هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ ٱلۡجُنُودِ١٧ فِرۡعَوۡنَ وَثَمُودَ١٨ بَلِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي تَكۡذِيبٖ١٩ وَٱللَّهُ مِن وَرَآئِهِم مُّحِيطُۢ٢٠ بَلۡ هُوَ قُرۡءَانٞ مَّجِيدٞ٢١ فِي لَوۡحٖ مَّحۡفُوظِۢ٢٢ ﴾ [البروج: ۱-۲۲].
برخی مقاصد سوره:
اظهار قدرت و احاطۀ فراگیر الله، و تهدید او تعالی به عذابی سخت بر کسانیکه در انتظار ورود آسیب به مؤمنان هستند.
تفسیر:
(۱) الله به آسمان مشتمل بر منازل خورشید و ماه و غیر این دو سوگند یاد فرمود.
(۲) و به روز قیامت که وعده فرمود مخلوقات را در آن روز گرد میآوَرَد سوگند یاد فرمود.
(۳) و به هر شاهدی مانند پیامبر که بر امت خویش گواهی میدهد و هر مشهودی مانند امت که بر پیامبرش گواهی میدهد سوگند یاد فرمود.
(۴) مرگ بر کسانیکه شکافی بزرگ در زمین ایجاد کردند.
(۵) و در آن آتش برافروختند، و مؤمنان را زنده در آن افکندند.
(۶) درحالیکه خود بر آن شکاف پُر از آتش نشسته بودند.
(۷) و خودشان بر شکنجه و عذابی که بر مؤمنان انجام میدادند گواه هستند؛ چون در آنجا حضور داشتند.
(۸) و این کافران هیچ عیبی بر مؤمنان نگرفتند جز اینکه به الله شکستناپذیری که هیچکس بر او چیره نمیشود، و در همهچیز ستودهشده است ایمان آورده بودند.
(۹) همان ذاتیکه فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ او است، و از هر چیزی آگاه است، و ذرهای از کار بندگانش بر او پوشیده نمیماند.
(۱۰) بهراستی کسانیکه مردان و زنان مؤمن را با آتش شکنجه کردند تا آنها را از ایمان به یگانگی الله بازدارند، سپس از گناهانشان بهسوی الله توبه نکردند، به کیفر اینکه مؤمنان را با آتش سوزاندند در روز قیامت برایشان عذاب جهنم است، و عذاب آتشی که آنها را میسوزاند.
(۱۱) در حقیقت برای کسانیکه به الله ایمان آوردهاند، و اعمال صالح انجام دادهاند، بهشتهایی است که رودها از زیر کاخها و درختانشان جاری است، این پاداش که برایشان آماده شده است همان رستگاری بزرگ است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمیکند.
(۱۲) - ای رسول- بهراستیکه کیفر پروردگارت برای کافر- اگرچه مدتی به او مهلت دهد- سخت است.
(۱۳) او است ذاتیکه آفرینش و عذاب را پدید میآورد، و این دو را بازمیگرداند.
(۱۴) و او ذات بسیار آمرزندۀ گناهانِ بندگانِ توبهکارش است، و بهراستیکه او دوستان پرهیزگار خویش را دوست دارد.
(۱۵) صاحب عرش گرامی است.
(۱۶) هرچه بخواهد انجام میدهد؛ چه عفوِ گناهان کسی را که بخواهد، و چه مجازات کسی را که بخواهد. و او سبحانه هیچ اجبارکنندهای ندارد.
(۱۷) - ای رسول- آیا خبر لشکریانی که برای جنگ با حق، و بازداشتن از آن آماده شدند به تو رسید؟!
(۱۸) فرعون، و ثمود اصحاب صالح ‡.
(۱۹) مانع ایمان اینها این نبود که اخبار امتهای تکذیب کننده و نابودیشان که واقع شد برایشان نیامد، بلکه به پیروی از هوس، آنچه را رسولانشان برای آنها آوردند تکذیب میکردند.
(۲۰) درحالیکه الله بر اعمالشان احاطه دارد و اعمالشان را میشمارد، و ذرهای از آن، از او تعالی پنهان نمیماند، و به زودی آنها را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
(۲۱) و چنانکه تکذیب کنندگان میگویند قرآن نه شعر است و نه سجع، بلکه قرآنی گرامی است.
(۲۲) در لوحی محفوظ از تبدیل و تحریف، و کاسته شدن و افزوده شدن.
برخی فواید آیات:
• آزمایش مؤمن به اندازۀ ایمانش است.
• ترجیح سلامت ایمانی بر سلامت جسمی از نشانههای نجات در روز قیامت است.
• توبهای که با شرایطش انجام شود، گناهان گذشته را از بین میبرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلسَّمَآءِ وَٱلطَّارِقِ١ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلطَّارِقُ٢ ٱلنَّجۡمُ ٱلثَّاقِبُ٣ إِن كُلُّ نَفۡسٖ لَّمَّا عَلَيۡهَا حَافِظٞ٤ فَلۡيَنظُرِ ٱلۡإِنسَٰنُ مِمَّ خُلِقَ٥ خُلِقَ مِن مَّآءٖ دَافِقٖ٦ يَخۡرُجُ مِنۢ بَيۡنِ ٱلصُّلۡبِ وَٱلتَّرَآئِبِ٧ إِنَّهُۥ عَلَىٰ رَجۡعِهِۦ لَقَادِرٞ٨ يَوۡمَ تُبۡلَى ٱلسَّرَآئِرُ٩ فَمَا لَهُۥ مِن قُوَّةٖ وَلَا نَاصِرٖ١٠ وَٱلسَّمَآءِ ذَاتِ ٱلرَّجۡعِ١١ وَٱلۡأَرۡضِ ذَاتِ ٱلصَّدۡعِ١٢ إِنَّهُۥ لَقَوۡلٞ فَصۡلٞ١٣ وَمَا هُوَ بِٱلۡهَزۡلِ١٤ إِنَّهُمۡ يَكِيدُونَ كَيۡدٗا١٥ وَأَكِيدُ كَيۡدٗا١٦ فَمَهِّلِ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَمۡهِلۡهُمۡ رُوَيۡدَۢا١٧ ﴾ [الطارق: ۱-۱۷].
برخی مقاصد سوره:
اظهار مراقبت و نظارت دقیق و قدرت کامل الله.
تفسیر:
(۱) الله به آسمان سوگند یاد فرمود، و به ستارهای که شبانه وارد میشود سوگند یاد فرمود.
(۲) و - ای رسول- در مورد این ستارۀ بزرگ چه میدانی؟!
(۳) همان ستارهای که با نور درخشانش آسمان را روشن میکند.
(۴) که هیچ نفسی نیست مگر اینکه الله فرشتهای بر او گماشته که اعمالش را برای حساب در روز قیامت بر او حفظ میکند.
(۵) پس انسان باید بیندیشد که الله او را از چه آفریده؛ تا قدرت الله و ناتوانی انسان برایش آشکار گردد.
(۶) الله او را از آبی جهنده که در رحم ریخته میشود آفریده است.
(۷) این آب از بین ستون فقرات پشت و استخوانهای سینه درمیآید.
(۸) بهراستیکه او سبحانه- چون انسان را از این آب پست آفرید- بر برانگیختن او پس از مرگش به صورت زنده برای حسابرسی و جزا توانا است.
(۹) روزیکه نهانها فاش میشود، آنگاه نیات و عقاید و سایر مواردی که پنهان میکردند آشکار میگردد، و صالح و فاسدشان از یکدیگر مشخص میشود.
(۱۰) پس در آن روز برای انسان هیچ قدرتی نیست که با آن از عذاب الله جلوگیری کند و هیچ یاوری ندارد که به او یاری رساند.
(۱۱) الله به آسمانِ دارای باران سوگند یاد فرمود؛ زیرا باران از سمت آسمان به صورت پیاپی فرود میآید.
(۱۲) و به زمین که بهسبب گیاهان و میوهها و درختانی که در آن است میشکافد سوگند یاد فرمود.
(۱۳) که این قرآن نازلشده بر محمد ج بهطور قطع سخنی است که میان حق و باطل، و راست و دروغ داوری میکند.
(۱۴) و بازی و باطل نیست، بلکه جدی و حقیقت است.
(۱۵) بهراستی کسانیکه آنچه را رسولشان آورد تکذیب میکنند بسیار نیرنگ میزنند تا دعوتش را بازگردانند، و باطل کنند.
(۱۶) و من نیز برای اظهار دین و ردّ باطل تدبیر میکنم.
(۱۷) پس - ای رسول- اندکی به این کافران مهلت بده، و در عذاب و نابودی آنها شتاب نکن.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَبِّحِ ٱسۡمَ رَبِّكَ ٱلۡأَعۡلَى١ ٱلَّذِي خَلَقَ فَسَوَّىٰ٢ وَٱلَّذِي قَدَّرَ فَهَدَىٰ٣ وَٱلَّذِيٓ أَخۡرَجَ ٱلۡمَرۡعَىٰ٤ فَجَعَلَهُۥ غُثَآءً أَحۡوَىٰ٥ سَنُقۡرِئُكَ فَلَا تَنسَىٰٓ٦ إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۚ إِنَّهُۥ يَعۡلَمُ ٱلۡجَهۡرَ وَمَا يَخۡفَىٰ٧ وَنُيَسِّرُكَ لِلۡيُسۡرَىٰ٨ فَذَكِّرۡ إِن نَّفَعَتِ ٱلذِّكۡرَىٰ٩ سَيَذَّكَّرُ مَن يَخۡشَىٰ١٠ ﴾ [الأعلى: ۱-۱۰].
برخی مقاصد سوره:
یادآوری بخشش اللهِ بلندمرتبه به مردم، و پیوند دادن آنها به زندگی آخرت، و آزاد کردنشان از دلبستگیهای دنیوی.
تفسیر:
(۱) نام پروردگارت را که از مخلوقاتش برتر است هنگامیکه او را یاد میکنی و بزرگ میشماری منزّه بدان.
(۲) ذاتیکه انسان را درستاندام آفرید، و قامتش را متناسب کرد.
(۳) و ذاتیکه جنسها و نوعها و صفات مخلوقات را تقدیر و اندازهگیری کرد، و هر مخلوقی را به آنچه که با آن مناسب و سازگار است هدایت کرد.
(۴) و ذاتیکه چراگاههای دامهایتان را از زمین درآورد.
(۵) و آن را پس از اینکه سبز و تازه بود گیاهی خشک و خردشده مایل به سیاه قرار داد.
(۶) - ای رسول- ما بهزودی قرآن را بر تو خواهیم خواند، و آن را در سینهات جمع میکنیم، و هرگز آن را فراموش نخواهی کرد. پس در خواندن بر جبرئیل ÷ پیشی نگیر چنانکه این کار را از حرص اینکه آن را فراموش نکنی انجام میدادی.
(۷) مگر بهسبب حکمتی، آنچه را که الله بخواهد از آن فراموش کنی. بهراستیکه او سبحانه از آنچه که آشکار و آنچه که نهان میگردد آگاه است، و ذرهای بر او تعالی پوشیده نمیماند.
(۸) و انجام کارهایی که الله را راضی میسازد و سبب ورود به بهشت است را برایت آسان میگردانیم.
(۹) پس با آنچه از قرآن بر تو وحی میکنیم مردم را اندرز بده، و به آنها تا زمانیکه گوش فرا میدهند یادآوری کن.
(۱۰) کسیکه از الله بترسد از اندرزهایت پند خواهد گرفت؛ زیرا چنین کسی از اندرز سود میبرد.
برخی فواید آیات:
• محافظت فرشتگان از انسان و اعمال خیر و شرش، برای اینکه در قبال آن مورد محاسبه قرار گیرد.
• ضعف نیرنگ کافران؛ آنگاه که با تدبیر الله سبحانه روبرو شود.
• ترس از الله باعث پندگیری میشود.
﴿وَيَتَجَنَّبُهَا ٱلۡأَشۡقَى١١ ٱلَّذِي يَصۡلَى ٱلنَّارَ ٱلۡكُبۡرَىٰ١٢ ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحۡيَىٰ١٣ قَدۡ أَفۡلَحَ مَن تَزَكَّىٰ١٤ وَذَكَرَ ٱسۡمَ رَبِّهِۦ فَصَلَّىٰ١٥ بَلۡ تُؤۡثِرُونَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا١٦ وَٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰٓ١٧ إِنَّ هَٰذَا لَفِي ٱلصُّحُفِ ٱلۡأُولَىٰ١٨ صُحُفِ إِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ١٩ ﴾ [الأعلى: ۱۱-۱۹].
(۱۱) و کافر از اندرز دور میشود و از آن فرار میکند؛ زیرا بهسبب ورودش در جهنم، بدبختترین مردم در آخرت است.
(۱۲) همان کسیکه در آتش بزرگ وارد میشود که حرارت بیرحمانهای دارد و همیشه از آن رنج میبرد.
(۱۳) سپس در آتش، جاویدان میماند بهگونهای که در آن نه میمیرد تا از عذابی که از آن رنج میبرد راحت شود، و نه به روشی پاک و گرامی زنده میشود.
(۱۴) بهراستی به مطلوب دست یافته است آن کس که از شرک و گناهان پاک شد.
(۱۵) و پروردگارش را با انواع ذکری که تشریع کرده است یاد کرد، و نماز را به صفت مطلوب برپا داشت.
(۱۶) بلکه شما زندگی دنیا را برمیگزینید، و آن را بر آخرت ترجیح میدهید با وجود اینکه تفاوت بزرگی میان این دو است.
(۱۷) و بهطور قطع آخرت از دنیا و کالاها و خوشیهایی که در آن وجود دارد بهتر و بادوامتر است؛ زیرا نعمتهایی که در آن است هرگز پایان نمیپذیرند.
(۱۸) در حقیقت این اوامر و اخباری که برایتان بیان کردیم در صحیفههای نازلشده پیش از تو است.
(۱۹) یعنی صحیفههای نازلشده بر ابراهیم ÷ و موسی ÷.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ ٱلۡغَٰشِيَةِ١ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٍ خَٰشِعَةٌ٢ عَامِلَةٞ نَّاصِبَةٞ٣ تَصۡلَىٰ نَارًا حَامِيَةٗ٤ تُسۡقَىٰ مِنۡ عَيۡنٍ ءَانِيَةٖ٥ لَّيۡسَ لَهُمۡ طَعَامٌ إِلَّا مِن ضَرِيعٖ٦ لَّا يُسۡمِنُ وَلَا يُغۡنِي مِن جُوعٖ٧ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ نَّاعِمَةٞ٨ لِّسَعۡيِهَا رَاضِيَةٞ٩ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٖ١٠ لَّا تَسۡمَعُ فِيهَا لَٰغِيَةٗ١١ فِيهَا عَيۡنٞ جَارِيَةٞ١٢ فِيهَا سُرُرٞ مَّرۡفُوعَةٞ١٣ وَأَكۡوَابٞ مَّوۡضُوعَةٞ١٤ وَنَمَارِقُ مَصۡفُوفَةٞ١٥ وَزَرَابِيُّ مَبۡثُوثَةٌ١٦ أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى ٱلۡإِبِلِ كَيۡفَ خُلِقَتۡ١٧ وَإِلَى ٱلسَّمَآءِ كَيۡفَ رُفِعَتۡ١٨ وَإِلَى ٱلۡجِبَالِ كَيۡفَ نُصِبَتۡ١٩ وَإِلَى ٱلۡأَرۡضِ كَيۡفَ سُطِحَتۡ٢٠ فَذَكِّرۡ إِنَّمَآ أَنتَ مُذَكِّرٞ٢١ لَّسۡتَ عَلَيۡهِم بِمُصَيۡطِرٍ٢٢ ﴾ [الغاشية: ۱-۲۲].
برخی مقاصد سوره:
یادآوری مناظر قدرت الهی در عذاب و نعمتها به مردم؛ و دلایل این امر در آیات وجود دارد، تا مردم از امید و ترس لبریز شوند.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- آیا خبر قیامت که هول و هراسش مردم را کاملاً فرا میگیرد به تو رسیده است؟!
(۲) مردم در روز قیامت یا از بدبختان هستند و یا از خوشبختان؛ و چهرههای بدبختان خوار و افتاده است.
(۳) با غل و زنجیرهایی که بسته شده و کشیده میشوند خسته و رنجور هستند.
(۴) این چهرهها در آتشی سوزان که حرارت بیرحمانهای دارد وارد میشوند.
(۵) از چشمههایی با آبی بسیار داغ نوشانده میشوند.
(۶) طعامی ندارند که از آن تغذیه کنند جز پلیدترین و بدبوترین طعام از گیاهی به نام شِبرِق که وقتی خشک گردد مسموم میشود.
(۷) که خورندهاش نه فربه میشود، و نه گرسنگیاش برطرف میگردد.
(۸) و چهرههای خوشبخت در آن روز به خاطر نعمتهایی که با آن روبرو میشوند در نعمت و شادمانی و سرور هستند.
(۹) از اعمال صالحی که در دنیا انجام دادهاند راضی هستند؛ زیرا پاداش عملشان را دوبرابر ذخیرهشده یافتهاند.
(۱۰) در بهشتی که دارای مکان و جایگاهی مرتفع است.
(۱۱) در بهشت سخن باطل و لغوی نمیشنوند؛ چه رسد به شنیدن سخنی حرام.
(۱۲) در این بهشت چشمههایی جاری است که هرگونه بخواهند آنها را جاری میکنند، و به مصرف میرسانند.
(۱۳) تختهایی بلند در آن است.
(۱۴) و قَدَحهایی قرارداده شده و آماده شده برای نوشیدن.
(۱۵) و بالشهایی که منظم در پهلوی یکدیگر چیده شدهاند در آن است.
(۱۶) و فرشی سراسر گستردهشده در آن است.
الله پس از بیان تفاوت احوال بدبختان و خوشبختان در آخرت، نگاههای کافران را به آنچه که آنها را بر قدرت و آفرینش نیکوی آفریدگار تعالی راهنمایی میکند متوجه ساخت تا با آن به ایمان راهنمایی شوند؛ به این هدف که وارد بهشت شوند و از خوشبختان گردند، و فرمود:
(۱۷) پس آیا از روی تأمل به شتر نمینگرند که الله چگونه آن را آفرید، و رام بنیآدم کرد؟!
(۱۸) و به آسمان نمینگرند که چگونه آن را بالا برد تا سقفی محفوظ بالای سرشان شد، و بر آنها سقوط نمیکند؟!
(۱۹) و به کوهها نمینگرند که چگونه آنها را نصب و زمین را با آن ثابت کرد تا مردم را نلرزاند؟!
(۲۰) و به زمین نمینگرند که چگونه آن را گستراند، و برای اقامت مردم مهیا کرد؟!
پس از اینکه آنها را به نظر کردن در آنچه بر قدرت او تعالی دلالت دارد متوجه ساخت، رسولش را متوجه ساخت و فرمود:
(۲۱) پس –ای رسول- اینها را اندرز بده، و از عذاب الله بترسان؛ زیرا تو فقط تذکردهنده هستی، و جز یادآوری آنها از تو خواسته نمیشود، اما توفیق آنها به ایمان فقط به دست الله است.
(۲۲) تو بر آنها مسلط نیستی تا آنها را بر ایمان مجبور کنی.
برخی فواید آیات:
• اهمیت پاکیزه ساختن نفس از پلیدیهای آشکار و نهان.
• استدلال به مخلوقات بر وجود و عظمت خالق.
• وظیفۀ دعوتگر دعوت است، نه واداشتن مردم به هدایت؛ زیرا هدایت به دست الله است.
﴿إِلَّا مَن تَوَلَّىٰ وَكَفَرَ٢٣ فَيُعَذِّبُهُ ٱللَّهُ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَكۡبَرَ٢٤ إِنَّ إِلَيۡنَآ إِيَابَهُمۡ٢٥ ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا حِسَابَهُم٢٦ ﴾ [الغاشية: ۲۳-۲۶].
(۲۳) مگر کسی از آنها که از ایمان روی بگرداند، و به الله و رسولش کفر ورزد.
(۲۴) که الله در روز قیامت او را با عذاب بزرگتر عذاب میکند یعنی او را وارد جهنم میکند که برای همیشه در آن میماند.
(۲۵) بهراستیکه بازگشت آنها پس از مرگشان فقط بهسوی ما است.
(۲۶) سپس بهراستیکه حسابرسی آنها بر اعمالشان فقط برعهدۀ ما است، نه تو و نه هیچکس دیگری چنین اختیاری ندارد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلۡفَجۡرِ١ وَلَيَالٍ عَشۡرٖ٢ وَٱلشَّفۡعِ وَٱلۡوَتۡرِ٣ وَٱلَّيۡلِ إِذَا يَسۡرِ٤ هَلۡ فِي ذَٰلِكَ قَسَمٞ لِّذِي حِجۡرٍ٥ أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ٦ إِرَمَ ذَاتِ ٱلۡعِمَادِ٧ ٱلَّتِي لَمۡ يُخۡلَقۡ مِثۡلُهَا فِي ٱلۡبِلَٰدِ٨ وَثَمُودَ ٱلَّذِينَ جَابُواْ ٱلصَّخۡرَ بِٱلۡوَادِ٩ وَفِرۡعَوۡنَ ذِي ٱلۡأَوۡتَادِ١٠ ٱلَّذِينَ طَغَوۡاْ فِي ٱلۡبِلَٰدِ١١ فَأَكۡثَرُواْ فِيهَا ٱلۡفَسَادَ١٢ فَصَبَّ عَلَيۡهِمۡ رَبُّكَ سَوۡطَ عَذَابٍ١٣ إِنَّ رَبَّكَ لَبِٱلۡمِرۡصَادِ١٤ فَأَمَّا ٱلۡإِنسَٰنُ إِذَا مَا ٱبۡتَلَىٰهُ رَبُّهُۥ فَأَكۡرَمَهُۥ وَنَعَّمَهُۥ فَيَقُولُ رَبِّيٓ أَكۡرَمَنِ١٥ وَأَمَّآ إِذَا مَا ٱبۡتَلَىٰهُ فَقَدَرَ عَلَيۡهِ رِزۡقَهُۥ فَيَقُولُ رَبِّيٓ أَهَٰنَنِ١٦ كَلَّاۖ بَل لَّا تُكۡرِمُونَ ٱلۡيَتِيمَ١٧ وَلَا تَحَٰٓضُّونَ عَلَىٰ طَعَامِ ٱلۡمِسۡكِينِ١٨ وَتَأۡكُلُونَ ٱلتُّرَاثَ أَكۡلٗا لَّمّٗا١٩ وَتُحِبُّونَ ٱلۡمَالَ حُبّٗا جَمّٗا٢٠ كَلَّآۖ إِذَا دُكَّتِ ٱلۡأَرۡضُ دَكّٗا دَكّٗا٢١ وَجَآءَ رَبُّكَ وَٱلۡمَلَكُ صَفّٗا صَفّٗا٢٢ ﴾ [الفجر: ۱-۲۲].
برخی مقاصد سوره:
ارائۀ مناظر عظمت و قدرت الهی در هستی و احوال انسان، و بیان سرانجام فریب خوردگان.
تفسیر:
(۱) الله سبحانه به سپیدهدم سوگند یاد فرمود.
(۲) و به ده شب اول ذوالحجه سوگند یاد فرمود.
(۳) و به اشیاء زوج و فرد سوگند یاد فرمود.
(۴) و به شب آنگاه که بیاید، و ادامه یابد و پشت کند سوگند یاد فرمود، جواب این سوگندها این است که: بهطور قطع در قبال اعمالتان مجازات خواهید شد.
(۵) آیا در موارد مذکور سوگندی هست که خردمند را قانع سازد؟!
(۶) - ای رسول- آیا ندانستهای که پروردگارت با عاد قوم هود ÷ آنگاه که رسولش را تکذیب کردند چه کرد؟!
(۷) قبیلۀ عاد به جدشان اِرَم صاحب ستونها و قامت بلند منسوب است.
(۸) که الله مانندش را در شهرها نساخته بود.
(۹) و آیا ندانستهای که پروردگارت با ثمود قوم صالح ÷ چه کار کرد؟ کسانیکه صخرههای کوهها را شکافتند، و از آنها خانههایی سنگی ساختند.
(۱۰) و آیا ندانستهای که پروردگارت با فرعون که میخهایی داشت که مردم را با آنها عذاب میکرد چه کرد؟
(۱۱) هر یک از اینها در سرزمین خویش بیش از حد گردنکشی و ستم کردند.
(۱۲) و در آنجا با کفر و گناهانی که منتشر کردند زیاد فساد برپا کردند.
(۱۳) پس الله عذاب سخت خویش را بر آنها چشاند، و آنها را از زمین برکند.
(۱۴) - ای رسول- بهراستیکه پروردگارت در کمین و مراقب اعمال مردم است؛ تا هرکس را که نیکوکاری کند به بهشت، و هرکس را که بدی کند با جهنم جزا دهد.
چون امتهایی که الله آنها را نابود کرد از قدرت و نیرومندی برخوردار بودند، بیان کرد که اعطای قدرت و نیرو، دلیلی بر رضایت الله از آنها نیست، از این رو فرمود:
(۱۵) اما انسان طبیعتاً هرگاه پروردگارش او را بیازماید و گرامی بدارد، و مال و فرزندان و مقام به او ببخشد، گمان میکند که این امر به خاطر کرامتی است که نزد الله دارد، پس میگوید: پروردگارم به خاطر استحقاقی که دارم مرا گرامی داشت.
(۱۶) و اما هرگاه او را بیازماید و روزیاش را بر او تنگ گرداند، گمان میکند که این امر به خاطر خواری او در برابر پروردگارش است پس میگوید: پروردگارم مرا خوار کرده است.
(۱۷) هرگز، امر اینگونه نیست که این انسان تصور میکند که نعمتها دلیل رضایت الله از بندهاش است، و مصیبتها دلیل خواری بنده نزد پروردگارش است، بلکه واقعیت این است که از روزیای که الله به شما عطا کرده است یتیم را گرامی نمیدارید.
(۱۸) و یکدیگر را بر اِطعام فقیری که چیزی برای خوردن نمییابد تشویق نمیکنید.
(۱۹) و حقوق زنان و یتیمان ضعیف را بسیار و بدون رعایت حلال بودنش میخورید.
(۲۰) و مال را بسیار دوست دارید، و از سر زیادهخواهی آن، به انفاق در راه الله بخل میورزید.
(۲۱) سزاوار نیست که چنین کنید، و به یاد آورید آنگاه که زمین به شدت به حرکت میافتد و لرزانده میشود.
(۲۲) و - ای رسول- پروردگارت برای داوری میان بندگانش میآید، و فرشتگان صف در صف میآیند.
برخی فواید آیات:
• فضیلت ده روز ذوالحجه بر دیگر روزهای سال.
• ثبوت آمدن الله تعالی در روز قیامت آنگونه که شایستۀ او تعالی است؛ بدون هیچ تشبیه و تمثیل و تعطیلی.
• هرگاه مؤمن مورد آزمایش قرار گیرد صبر میکند و اگر به او عطا شود سپاسگزاری میکند.
﴿وَجِاْيٓءَ يَوۡمَئِذِۢ بِجَهَنَّمَۚ يَوۡمَئِذٖ يَتَذَكَّرُ ٱلۡإِنسَٰنُ وَأَنَّىٰ لَهُ ٱلذِّكۡرَىٰ٢٣ يَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي قَدَّمۡتُ لِحَيَاتِي٢٤ فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يُعَذِّبُ عَذَابَهُۥٓ أَحَدٞ٢٥ وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُۥٓ أَحَدٞ٢٦ يَٰٓأَيَّتُهَا ٱلنَّفۡسُ ٱلۡمُطۡمَئِنَّةُ٢٧ ٱرۡجِعِيٓ إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةٗ مَّرۡضِيَّةٗ٢٨ فَٱدۡخُلِي فِي عِبَٰدِي٢٩ وَٱدۡخُلِي جَنَّتِي٣٠ ﴾ [الفجر: ۲۳-۳۰].
(۲۳) و در آن روز جهنم آورده میشود درحالیکه هفتاد هزار افسار دارد، و همراه هر افسار هفتاد هزار فرشته هستند که آن را میکِشَند، در آن روز انسان آنچه را در حق الله کوتاهی کرده است به یاد میآورد، ولی یادآوری در آن روز کی به او سودی میرساند؛ زیرا روز جزا است نه روز عمل؟!
(۲۴) از پشیمانی زیاد میگوید: کاش برای زندگی اخروی خویش که همان زندگی حقیقی است اعمال صالح از پیش فرستاده بودم.
(۲۵) در آن روز هیچکس مانند عذاب الله عذاب نمیکند؛ زیرا عذاب او تعالی سختتر و ماندگارتر است.
(۲۶) و مانند به بندکشیدن کافران توسط او تعالی در آن روز، هیچکس در زنجیرها به بند نمیکشد.
الله پس از ذکر جزای کافران، جزای مؤمنان را ذکر نمود و فرمود:
(۲۷) و اما هنگام مرگ و در روز قیامت به نفس مؤمن گفته میشود: ای نفس آسودهخاطر به ایمان و عمل صالح.
(۲۸) بهسبب آنکه به ثواب بزرگی دست یافتی راضی از پروردگارت، و بهسبب عمل صالحی که داشتی مورد رضایت نزد او تعالی، بهسوی او تعالی بازگرد.
(۲۹) پس در زمرۀ بندگان صالح من درآی.
(۳۰) و همراه آنها در بهشت من که برایشان آماده ساختهام وارد شو.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿لَآ أُقۡسِمُ بِهَٰذَا ٱلۡبَلَدِ١ وَأَنتَ حِلُّۢ بِهَٰذَا ٱلۡبَلَدِ٢ وَوَالِدٖ وَمَا وَلَدَ٣ لَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ فِي كَبَدٍ٤ أَيَحۡسَبُ أَن لَّن يَقۡدِرَ عَلَيۡهِ أَحَدٞ٥ يَقُولُ أَهۡلَكۡتُ مَالٗا لُّبَدًا٦ أَيَحۡسَبُ أَن لَّمۡ يَرَهُۥٓ أَحَدٌ٧ أَلَمۡ نَجۡعَل لَّهُۥ عَيۡنَيۡنِ٨ وَلِسَانٗا وَشَفَتَيۡنِ٩ وَهَدَيۡنَٰهُ ٱلنَّجۡدَيۡنِ١٠ فَلَا ٱقۡتَحَمَ ٱلۡعَقَبَةَ١١ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡعَقَبَةُ١٢ فَكُّ رَقَبَةٍ١٣ أَوۡ إِطۡعَٰمٞ فِي يَوۡمٖ ذِي مَسۡغَبَةٖ١٤ يَتِيمٗا ذَا مَقۡرَبَةٍ١٥ أَوۡ مِسۡكِينٗا ذَا مَتۡرَبَةٖ١٦ ثُمَّ كَانَ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡمَرۡحَمَةِ١٧ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡمَيۡمَنَةِ١٨ ﴾ [البلد: ۱-۱۸].
برخی مقاصد سوره:
ذکر حال انسان؛ میان مصیبت کفر و عذاب، و بالارفتن بر نردبان رحمت و ایمان در دنیا و آخرت.
تفسیر:
(۱) الله به شهر حرمتدار یعنی مکۀ مکرّمه سوگند یاد فرمود.
(۲) و تو - ای رسول- آنچه را تو در آن انجام دهی؛ چه قتل کسیکه مستحق قتل باشد، و چه اسیرکردن کسیکه مستحق اسارت باشد، برایت حلال است.
(۳) و الله به پدر انسانها، و به فرزندانی که از او به وجود آمدند سوگند یاد فرمود.
(۴) به تحقیق که انسان بهسبب سختیهایی که در دنیا متحمل میشود، در رنج و مشقت است.
(۵) آیا انسان گمان میکند که هرگاه مرتکب گناهان شود کسی بر او دست نمییابد، و از او انتقام نمیگیرد، حتی پروردگارش که او را آفریده است؟!
(۶) میگوید: تودهای انبوه از مال انفاق کردم.
(۷) آیا این کسیکه به آنچه انفاق کرده فخرفروشی میکند میپندارد که الله او را نمیبیند؟! و او را در مالش مورد محاسبه قرار نمیدهد؛ که آن را از کجا کسب کرده است؟ و در چه مواردی هزینه کرده است؟!
(۸) آیا دو چشم به او ندادهایم که با آنها میبیند؟!
(۹) و زبان و دو لب که با آنها سخن میگوید؟!
(۱۰) و راه خیر، و راه باطل را به او نشناساندهایم؟!
(۱۱) و او باید مانعی را که میان او و بهشت فاصله میاندازد بپیماید و از آن بگذرد.
(۱۲) و –ای رسول- تو چه میدانی مانعی که باید از آن بگذرد تا وارد بهشت شود چیست؟!
(۱۳) آزاد کردن برده مرد یا برده زن است.
(۱۴) یا اینکه در زمان قحطی که طعام در آن کمیاب میشود طعام دهد.
(۱۵) طفلی را که پدرش را از دست داده، و با او رابطۀ خویشاوندی دارد.
(۱۶) یا فقیری را که چیزی در ملکیت ندارد.
(۱۷) افزون بر این موارد، از کسانی باشد که به الله ایمان آوردهاند، و یکدیگر را به صبر بر طاعات و صبر در مقابل گناهان و صبر بر مصیبت، و مهربانی بر بندگان الله سفارش کردهاند.
(۱۸) اینها که صفات مذکور را دارند یاران دستراست هستند.
برخی فواید آیات:
• آزادسازی بردگان، اِطعام نیازمندان در هنگام سختی، ایمان به الله، سفارش کردن یکدیگر به صبر و رحمت: از اسباب ورود به بهشت است.
• یکی از دلایل نبوت، آگاه کردن پیامبر از این خبر است که مکه مدتی از یک روز برایش حلال خواهد شد.
• الله وقتی راههای بردگی را تنگ کرد راههای آزادسازی را گسترش داد، و آزادسازی بردگان را در زمرۀ قربات و کفارات قرار داد.
﴿وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِنَا هُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلۡمَشَۡٔمَةِ١٩ عَلَيۡهِمۡ نَارٞ مُّؤۡصَدَةُۢ٢٠ ﴾ [البلد: ۱۹-۲۰].
(۱۹) و کسانیکه به آیات نازلشدۀ ما بر رسولمان کفر ورزیدهاند همانها یاران دستچپ هستند.
(۲۰) در روز قیامت در آتشی که آنها را از اطراف محاصره کرده عذاب میشوند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلشَّمۡسِ وَضُحَىٰهَا١ وَٱلۡقَمَرِ إِذَا تَلَىٰهَا٢ وَٱلنَّهَارِ إِذَا جَلَّىٰهَا٣ وَٱلَّيۡلِ إِذَا يَغۡشَىٰهَا٤ وَٱلسَّمَآءِ وَمَا بَنَىٰهَا٥ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا طَحَىٰهَا٦ وَنَفۡسٖ وَمَا سَوَّىٰهَا٧ فَأَلۡهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقۡوَىٰهَا٨ قَدۡ أَفۡلَحَ مَن زَكَّىٰهَا٩ وَقَدۡ خَابَ مَن دَسَّىٰهَا١٠ كَذَّبَتۡ ثَمُودُ بِطَغۡوَىٰهَآ١١ إِذِ ٱنۢبَعَثَ أَشۡقَىٰهَا١٢ فَقَالَ لَهُمۡ رَسُولُ ٱللَّهِ نَاقَةَ ٱللَّهِ وَسُقۡيَٰهَا١٣ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمۡدَمَ عَلَيۡهِمۡ رَبُّهُم بِذَنۢبِهِمۡ فَسَوَّىٰهَا١٤ وَلَا يَخَافُ عُقۡبَٰهَا١٥ ﴾ [الشمس: ۱-۱۵].
برخی مقاصد سوره:
تمرکز بر اظهار نشانهها و نعمتهای الله در کرانههای آسمان و نفسها و احوالشان، برای تزکیه نفوس، و بازداشتن از نافرمانی.
تفسیر:
(۱) الله به خورشید، و به وقت بالا رفتنش پس از طلوع از مشرق آن سوگند یاد فرمود.
(۲) و به ماه آنگاه که پس از غروب خورشید اثرش را دنبال کند سوگند یاد فرمود.
(۳) و به روز آنگاه که با نور خویش آنچه را بر روی زمین است آشکار گرداند سوگند یاد فرمود.
(۴) و به شب آنگاه که چهرۀ زمین را بپوشاند و تاریک گردد سوگند یاد فرمود.
(۵) و به آسمان، و به بنای استوار و مستحکم آن سوگند یاد فرمود.
(۶) و به زمین، و به گستردگی آن، تا مردم بر روی آن سکونت کنند سوگند یاد فرمود.
(۷) و به تمام نفسها، و به آفرینش آراسته و درست آن توسط الله سوگند یاد فرمود.
(۸) سپس بدون آموزش، شر و خیر را برایش فهماند تا از شر پرهیز کند، و خیر را به جای آورد.
(۹) قطعاً هرکس که نفسش را با آراستن به فضایل، و خالی کردن از رذیلتها پاک کند به رستگاری مورد نظرش دست مییابد.
(۱۰) و هرکس که نفسش را در معصیتها و گناهان پنهان و آلوده کند زیان میکند.
الله پس از بیان زیان و تباهی کسیکه نفسش را آلوده میکند و با گناهان میپوشاند، ثمود را به عنوان مثال برای این موضوع بیان کرد و فرمود:
(۱۱) ثمود بهسبب گذشتن از حد در ارتکاب معصیتها و گناهان، پیامبرشان صالح ÷ را تکذیب کردند.
(۱۲) آنگاه که بدبختترین آنها پس از دعوت قومش برخاست.
(۱۳) و رسول الله صالح ÷ به آنها گفت: مادهشتر الله را با نوبت آبخوردنش در روزیکه برایش مشخص شده رها کنید، و آسیبی به او نرسانید.
(۱۴) اما رسولشان را در مورد مادهشتر تکذیب کردند، پس بدبختترین قوم با رضایت آنها مادهشتر را کشت، پس آنها نیز در گناه شریک بودند. آنگاه الله بهسبب گناهانشان عذابش را بر آنها فرود آورد، و آنها را با فریادی نابود گردانید، و با این کیفر آنها را با خاک یکسان کرد.
(۱۵) الله عذاب نابودکننده را بر آنها فرود آورد بدون اینکه او سبحانه از پیامدهای این عذاب بترسد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلَّيۡلِ إِذَا يَغۡشَىٰ١ وَٱلنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّىٰ٢ وَمَا خَلَقَ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰٓ٣ إِنَّ سَعۡيَكُمۡ لَشَتَّىٰ٤ فَأَمَّا مَنۡ أَعۡطَىٰ وَٱتَّقَىٰ٥ وَصَدَّقَ بِٱلۡحُسۡنَىٰ٦ فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلۡيُسۡرَىٰ٧ وَأَمَّا مَنۢ بَخِلَ وَٱسۡتَغۡنَىٰ٨ وَكَذَّبَ بِٱلۡحُسۡنَىٰ٩ ﴾ [الليل: ۱-۹].
برخی مقاصد سوره:
بیان اختلاف میان آیات و نفسها و اعمالشان، برای اظهار تفاوت میان مؤمنان و کافران.
تفسیر:
(۱) الله به شب آنگاه که میان آسمان وزمین را با تاریکیاش میپوشاند سوگند یاد فرمود.
(۲) و به روز آنگاه که آشکار و نمایان شود سوگند یاد فرمود.
(۳) و به دو نوع آفرینش خویش: نر و ماده سوگند یاد کرد.
(۴) که - ای مردم- بهطور قطع اعمال مختلفی دارید، یعنی بخشی از آن نیکیها است که سبب ورود به بهشت هستند، و برخی دیگر بدیها است که سبب ورود به جهنم هستند.
(۵) اما کسیکه زکات و نفقه و کفارهای را که بخشش آن برایش لازم است پرداخت، و از آنچه الله از آن نهی فرموده پرهیزگاری کرد.
(۶) و عوضی را که الله به او وعده داده است تصدیق کرد.
(۷) بهزودی عمل صالح، و انفاق در راه الله را بر او آسان خواهیم کرد.
(۸) و اما کسیکه در مالش بخل ورزید و آن را در راهی که بخشش مال برایش واجب است نبخشید، و بهسبب مال خویش از الله احساس بینیازی کرد و چیزی از فضل او تعالی از الله درخواست نکرد.
(۹) و عوض و پاداش انفاق مالش در راه الله را که الله به او وعده داده است تکذیب کرد.
برخی فواید آیات:
• اهمیت تزکیه و تطهیر نفس.
• کسانیکه در معصیت به یکدیگر یاری میرسانند در گناه شریک هستند.
• گناهان سبب کیفرهای دنیوی هستند.
• هرکس برای انجام کاری آمادگی دارد که برای آن آفریده شده است؛ پس برخی فرمانبردار، و برخی عصیانگر هستند.
﴿فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلۡعُسۡرَىٰ١٠ وَمَا يُغۡنِي عَنۡهُ مَالُهُۥٓ إِذَا تَرَدَّىٰٓ١١ إِنَّ عَلَيۡنَا لَلۡهُدَىٰ١٢ وَإِنَّ لَنَا لَلۡأٓخِرَةَ وَٱلۡأُولَىٰ١٣ فَأَنذَرۡتُكُمۡ نَارٗا تَلَظَّىٰ١٤ لَا يَصۡلَىٰهَآ إِلَّا ٱلۡأَشۡقَى١٥ ٱلَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ١٦ وَسَيُجَنَّبُهَا ٱلۡأَتۡقَى١٧ ٱلَّذِي يُؤۡتِي مَالَهُۥ يَتَزَكَّىٰ١٨ وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُۥ مِن نِّعۡمَةٖ تُجۡزَىٰٓ١٩ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ رَبِّهِ ٱلۡأَعۡلَىٰ٢٠ وَلَسَوۡفَ يَرۡضَىٰ٢١ ﴾ [الليل: ۱۰-۲۱].
(۱۰) بهزودی انجام کار شر را بر او آسان خواهیم کرد، و انجام کار خیر را بر او سخت خواهیم گرداند.
(۱۱) و آنگاه که نابود شود، و وارد جهنم شود، مالش که با آن بخل ورزید ذرهای او را بینیاز نمیسازد.
(۱۲) برعهدۀ ما است که راه حق را از باطل آشکار کنیم.
(۱۳) و به یقین که زندگی آخرت و زندگی دنیا از آنِ ما است، که هرگونه بخواهیم در این دو تصرف میکنیم، و هیچکس غیر از ما چنین اختیاری ندارد.
(۱۴) پس - ای مردم- شما را از آتشی ترساندم که اگر شما از الله نافرمانی کنید شعلهور میشود.
(۱۵) گرمای این آتش فقط بدبختترین یعنی کافر را رنج میدهد.
(۱۶) کسیکه آنچه را رسول ج آورد تکذیب کرد، و از اجرای امر الله روی گرداند.
(۱۷) و باتقواترین مردم ابوبکر از آن دور نگه داشته خواهد شد.
(۱۸) کسیکه مالش را در راههای نیک انفاق میکند تا از گناهان پاکیزه شود.
(۱۹) آن قسمت از مالش را که میبخشد به این منظور نمیبخشد تا نعمتی را که کسی به او بخشیده است جبران کند.
(۲۰) بلکه در آن قسمت از مالش که میبخشد فقط وجه پروردگارش را که بر مخلوقاتش برتر است میخواهد.
(۲۱) و بهطور قطع بهزودی به پاداش گرامیای که الله به او عطا میکند راضی خواهد شد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلضُّحَىٰ١ وَٱلَّيۡلِ إِذَا سَجَىٰ٢ مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَىٰ٣ وَلَلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لَّكَ مِنَ ٱلۡأُولَىٰ٤ وَلَسَوۡفَ يُعۡطِيكَ رَبُّكَ فَتَرۡضَىٰٓ٥ أَلَمۡ يَجِدۡكَ يَتِيمٗا فََٔاوَىٰ٦ وَوَجَدَكَ ضَآلّٗا فَهَدَىٰ٧ وَوَجَدَكَ عَآئِلٗا فَأَغۡنَىٰ٨ فَأَمَّا ٱلۡيَتِيمَ فَلَا تَقۡهَرۡ٩ وَأَمَّا ٱلسَّآئِلَ فَلَا تَنۡهَرۡ١٠ وَأَمَّا بِنِعۡمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثۡ١١ ﴾ [الضحى: ۱-۱۱].
برخی مقاصد سوره:
ذکر توجه الله به پیامبرش ج و نیکیکردن به او با نعمت وحی و تداوم آن، برای آرام ساختن او، و یادآوری مؤمنان به شکرگزاری.
تفسیر:
(۱) الله به آغاز روز، سوگند یاد فرمود.
(۲) و به شب آنگاه که تاریکی اندازد و مردم در آن از حرکت آرام گیرند سوگند یاد فرمود.
(۳) که - ای رسول- پروردگارت تو را رها نکرده، و بر تو خشم نیز نگرفته است؛ چنانکه مشرکان وقتی وحی قطع شد گفتند.
(۴) و بهطور قطع آخرت برای تو از دنیا بهتر است؛ زیرا نعمتهای جاویدانی دارد که هرگز پایان نمیپذیرد.
(۵) و بهطور قطع بهزودی به تو و امتت پاداش بسیار خواهد داد تا اینکه به آنچه به تو و امت تو عطا کرده است راضی گردی.
(۶) بهطور قطع تو را کودکی بیپدر یافت، آنگاه پناهگاهی برایت قرار داد، وقتی پدربزرگت عبدالمطلب، سپس عمویت ابوطالب نسبت به تو دلسوزی و مهربانی کردند.
(۷) و تو را در حالی یافت که نه میدانستی کتاب چیست؛ و نه ایمان را. و آنچه از این موارد نمیدانستی به تو آموخت.
(۸) و تو را فقیر یافت و بینیاز کرد.
(۹) پس تو نیز با کسیکه در کودکی پدرش را از دست داده بدرفتاری نکن، و او را خوار نگردان.
(۱۰) و گدای نیازمند را از خود نران.
(۱۱) و شکر نعمتهایی را که الله به تو بخشیده است به جای آور و از آنها سخن بگوی.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَلَمۡ نَشۡرَحۡ لَكَ صَدۡرَكَ١ وَوَضَعۡنَا عَنكَ وِزۡرَكَ٢ ﴾ [الشرح: ۱-۲].
برخی مقاصد سوره:
ذکر کاملکردنِ نعمتبخشیِ الله بر پیامبرش ج با برطرف ساختن غم و تنگنا و سختی از او، و آنچه که این امر ایجاب میکند.
تفسیر:
(۱) به تحقیق که الله سینهات را گشود و دریافت وحی را محبوب تو ساخت.
(۲) و گناه را از پشت تو فرود آوردیم.
برخی فواید آیات:
• هیچ جایگاهی با جایگاه پیامبر ج نزد پروردگارش برابری نمیکند.
• شکر نعمتها حقی برای الله بر بندهاش است.
• وجوب مهربانی و نرمی با مستضعفان.
﴿ٱلَّذِيٓ أَنقَضَ ظَهۡرَكَ٣ وَرَفَعۡنَا لَكَ ذِكۡرَكَ٤ فَإِنَّ مَعَ ٱلۡعُسۡرِ يُسۡرًا٥ إِنَّ مَعَ ٱلۡعُسۡرِ يُسۡرٗا٦ فَإِذَا فَرَغۡتَ فَٱنصَبۡ٧ وَإِلَىٰ رَبِّكَ فَٱرۡغَب٨ ﴾ [الشرح: ۳-۸].
(۳) همان گناهی که تو را رنج میداد تا جاییکه نزدیک بود کمرت را بشکند.
(۴) و یادت را برای تو بالا بردیم، که در اذان و اقامه و غیر این دو یاد میشوی.
(۵) وبهطور قطع همراه سختی و تنگنا، سهولت و گشایش است.
(۶) بهراستیکه همراه سختی و تنگنا، سهولت و گشایش است، حال که این امر را دانستی آزار قومت نباید تو را بترساند، و از دعوت بهسوی الله بازدارد.
(۷) پس هرگاه از اعمالت فارغ شدی و از آنها دست کشیدی در عبادت پروردگارت بکوش.
(۸) و فقط بهسوی الله تمایل و قصد کن.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلتِّينِ وَٱلزَّيۡتُونِ١ وَطُورِ سِينِينَ٢ وَهَٰذَا ٱلۡبَلَدِ ٱلۡأَمِينِ٣ لَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ فِيٓ أَحۡسَنِ تَقۡوِيمٖ٤ ثُمَّ رَدَدۡنَٰهُ أَسۡفَلَ سَٰفِلِينَ٥ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَلَهُمۡ أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونٖ٦ فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعۡدُ بِٱلدِّينِ٧ أَلَيۡسَ ٱللَّهُ بِأَحۡكَمِ ٱلۡحَٰكِمِينَ٨ ﴾ [التين: ۱-۸].
برخی مقاصد سوره:
بیان اینکه ارزش و شرف انسان به دینش است، و پستی و خواری او به خالیشدن از دین؛ از این رو به اماکن نزول وحی سوگند یاد فرمود.
تفسیر:
(۱) الله به انجیر و مکان روییدنش، و به زیتون و مکان روییدنش در سرزمین فلسطین که در آنجا عیسی ÷ را مبعوث کرد سوگند یاد فرمود.
(۲) و به کوه سیناء که کنار آن با پیامبرش موسی ÷ نجوا کرد سوگند یاد فرمود.
(۳) و به مکه شهر حرمتداری که هرکس در آن داخل شود ایمن است و محمد ج را در آن مبعوث کرد سوگند یاد فرمود.
(۳) که به تحقیق انسان را در نیکوترین آفرینش و بهترین سیما آفریدیم.
(۴) سپس او را در دنیا به سالخوردگی و خرفتی بازگرداندیم که از جسمش سودی نمیبرد چنانکه اگر فطرتش فاسد شود و رهسپار جهنم شود از جسم خویش سودی نمیبرد.
(۶) مگر کسانیکه به الله ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند که آنها هر چند بسیار پیر و کهنسال شوند، پاداشی همیشگی و جاویدان، یعنی بهشت، دارند؛ چون فطرتشان را پاک کردهاند.
(۷) پس - ای انسان- با وجود اینکه نشانههای فراوان قدرت الله را مشاهده کردی چه چیزی تو را به تکذیب روز جزا وامیدارد؟!
(۸) آیا الله – با قراردادن روز قیامت به عنوان روز جزا- بهترین و عادلترین داوران نیست؟! آیا عاقلانه است که الله بندگانش را بیهوده به حال خودشان رها کند، بدون اینکه میان آنها داوری کند، و نیکوکار را به نیکوکاریاش، و بدکار را به بدکاریاش جزا دهد؟!
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱقۡرَأۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلَّذِي خَلَقَ١ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِنۡ عَلَقٍ٢ ٱقۡرَأۡ وَرَبُّكَ ٱلۡأَكۡرَمُ٣ ٱلَّذِي عَلَّمَ بِٱلۡقَلَمِ٤ عَلَّمَ ٱلۡإِنسَٰنَ مَا لَمۡ يَعۡلَمۡ٥ كَلَّآ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَيَطۡغَىٰٓ٦ أَن رَّءَاهُ ٱسۡتَغۡنَىٰٓ٧ إِنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ ٱلرُّجۡعَىٰٓ٨ أَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي يَنۡهَىٰ٩ عَبۡدًا إِذَا صَلَّىٰٓ١٠ أَرَءَيۡتَ إِن كَانَ عَلَى ٱلۡهُدَىٰٓ١١ أَوۡ أَمَرَ بِٱلتَّقۡوَىٰٓ١٢ ﴾ [العلق: ۱-۱۲].
برخی مقاصد سوره:
بیان وابستگی کمال انسان به علم و وحیی که منجر به دلبستگی بنده بر پروردگارش و فروتنی در برابر او تعالی میشود، و نقص انسان در صورت مخالفت با این امر.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- آنچه را الله به تو وحی میکند، با آغاز نام پروردگارت که تمام مخلوقات را آفرید، بخوان.
(۲) انسان را پس از اینکه نطفه بود از تکه خونی بسته آفرید.
(۳) - ای رسول- آنچه را الله به تو وحی میکند بخوان، پروردگار تو بخشندهترین است و هیچکس مانند او بخشنده نیست، زیرا او تعالی سخاوت و دَهِش زیادی دارد.
(۴) همان ذاتیکه به وسیلۀ قلم خط و نوشتن را آموخت.
(۵) چیزهایی را که انسان نمیدانست به او آموخت.
(۶) انسان بدکار مانند ابوجهل بهطور قطع از حدود الله میگذرد.
(۷) زیرا بهسبب مال و مقامی که دارد خودش را بینیاز میبیند.
(۸) - ای انسان- قطعاً بازگشت در روز قیامت فقط بهسوی پروردگارت است آنگاه هرکس را به آنچه که استحقاقش را دارد جزا میدهد.
(۹) آیا عجیبتر از کار ابوجهل که بازمیداشت دیدهای.
(۱۰) بندۀ ما محمد ج را آنگاه که کنار کعبه نماز میگزارد.
(۱۱) به من خبر بده اگر این بازداشتهشده، بر هدایت و بصیرتی از جانب پروردگارش باشد؟!
(۱۲) یا مردم را به تقوای الله با اجرای اوامر و اجتناب از نواهیاش فرمان دهد، آیا چنین کسی بازداشته میشود؟!
برخی فواید آیات:
• رضایت الله والاترین هدف است.
• اهمیت خواندن و نوشتن در اسلام.
• خطر ثروت آنگاه که به غرور و دوری از حق منجر شود.
• نهی از معروف یکی از صفات کافر است.
• گناهان بر پشت پیامبر ج سنگینی کرد پس به نظرت سایر مردم چه حالی دارند؟!
﴿أَرَءَيۡتَ إِن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰٓ١٣ أَلَمۡ يَعۡلَم بِأَنَّ ٱللَّهَ يَرَىٰ١٤ كَلَّا لَئِن لَّمۡ يَنتَهِ لَنَسۡفَعَۢا بِٱلنَّاصِيَةِ١٥ نَاصِيَةٖ كَٰذِبَةٍ خَاطِئَةٖ١٦ فَلۡيَدۡعُ نَادِيَهُۥ١٧ سَنَدۡعُ ٱلزَّبَانِيَةَ١٨ كَلَّا لَا تُطِعۡهُ وَٱسۡجُدۡۤ وَٱقۡتَرِب۩١٩ ﴾ [العلق: ۱۳-۱۹].
(۱۳) به من خبر بده اگر این بازدارنده، آنچه را رسول ج نزدش آورده است تکذیب کند و از آن روی گردانَد، آیا از الله نمیترسد؟!
(۱۴) آیا بازدارندۀ این بنده از نماز ندانسته است که هر کاری انجام دهد الله میبیند، و ذرهای از اعمالش بر او پوشیده نمیماند؟!
(۱۵) امر آنگونه که این جاهل تصور میکند نیست، اگر از آزار و تکذیب بندۀ ما دست نکشد، بهطور قطع موی جلو سرش را به شدت میگیریم و بهسوی جهنم میکشانیم.
(۱۶) صاحب آن موی جلوی سرِ دروغگو در سخن، و خطاکار در فعل.
(۱۷) پس باید وقتی موی جلوی سرش بهسوی آتش کشیده میشود دوستان و همنشینانش را بخواند و از آنها یاری بجوید تا او را از عذاب نجات دهند.
(۱۸) ما هم بهزودی فرشتگان سختگیر و خشن که مامور جهنم هستند و در هیچیک از فرامین الله از او تعالی نافرمانی نمیکنند، و آنچه را فرمان یابند انجام میدهند میخوانیم، پس باید بنگرد کدامیک از این دو گروه قویتر و تواناتر است.
(۱۹) امر چنانکه این ستمکار پنداشته نیست که میتواند آسیبی به تو برساند، پس نه در امر و نه در نهی از او اطاعت نکن، و برای الله سجده بگزار، و با طاعات بهسوی او نزدیکی بجوی، زیرا طاعات بهسوی او نزدیک میسازند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِي لَيۡلَةِ ٱلۡقَدۡرِ١ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ٢ لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ خَيۡرٞ مِّنۡ أَلۡفِ شَهۡرٖ٣ تَنَزَّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَٱلرُّوحُ فِيهَا بِإِذۡنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمۡرٖ٤ سَلَٰمٌ هِيَ حَتَّىٰ مَطۡلَعِ ٱلۡفَجۡرِ٥ ﴾ [القدر: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
بیان بزرگی و فضیلت شب قدر و آنچه در این شب نازل شد.
تفسیر:
(۱) بهراستیکه ما قرآن را به یکباره بهسوی آسمان دنیا نازل کردیم چنانکه نزول آن بر پیامبر ج را در شب قدر ماه رمضان آغاز کردیم.
(۲) و - ای پیامبر- آیا میدانی در این شب چه خیر و برکتی وجود دارد؟!
(۳) این شب خیر و برکت زیادی دارد، و اگر کسی این شب را از روی ایمان و امید به کسب پاداش، زنده نگه دارد از هزار ماه برایش بهتر است.
(۴) در این شب فرشتگان ‡ و جبرئیل ÷ به اذن پروردگارشان سبحانه برای هر کاری که الله در آن سال حکم کرده است، یعنی روزی، مرگ، ولادت یا سایر کارهایی که الله مقدر میکند فرود میآیند.
(۵) تمام این شب مبارک از آغاز تا پایان آن با طلوع سپیدهدم خیر و نیکی است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿لَمۡ يَكُنِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ مُنفَكِّينَ حَتَّىٰ تَأۡتِيَهُمُ ٱلۡبَيِّنَةُ١ رَسُولٞ مِّنَ ٱللَّهِ يَتۡلُواْ صُحُفٗا مُّطَهَّرَةٗ٢ فِيهَا كُتُبٞ قَيِّمَةٞ٣ وَمَا تَفَرَّقَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَةُ٤ وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ وَيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُواْ ٱلزَّكَوٰةَۚ وَذَٰلِكَ دِينُ ٱلۡقَيِّمَةِ٥ ﴾ [البينة: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
ذکر جایگاه و وضوح و کمال رسالت رسول ج.
تفسیر:
(۱) کسانیکه کفر ورزیدند چه یهودیان و چه نصاری و چه مشرکان، از اجماع و اتفاقشان بر کفر جدا نمیشدند تا اینکه برهانی واضح، و حجتی روشن برایشان آمد.
(۲) این برهان واضح و حجت روشن همان رسولی از جانب الله است که او را برانگیخت تا صحیفههایی پاک را که جز پاکان به آن دست نمییابند بخواند.
(۳) در این صحیفهها اخبار راست و احکام استوار وجود دارد، که مردم را به آنچه صلاح و هدایت آنها در آن است راهنمایی میکند.
(۴) و یهودیان که تورات به آنها داده شد، و نصاری که انجیل به آنها داده شد، اختلاف نکردند مگر پس از اینکه الله پیامبرش را بهسوی آنها فرستاد، که برخی از آنها اسلام آوردند، و برخی از آنها با وجود اطلاع از راستگویی پیامبرش به کفر خویش ادامه دادند.
(۵) و گناه و ستیزهجوییِ یهودیان و نصاری از اینجا آشکار میگردد که آنها در این قرآن فرمان نیافتند مگر به عبادت الله به یگانگی، و دوری از شرک، و برپایی نماز و پرداخت زکات که در دو کتابشان نیز به آن فرمان یافته بودند. پس آنچه به آن فرمان یافتهاند همان دین راستی است که هیچ انحرافی در آن وجود ندارد.
برخی فواید آیات:
• فضیلت شب قدر بر سایر شبهای سال.
• اخلاص در عبادت از شروط پذیرش آن است.
• کافران بدترین و مؤمنان بهترین مخلوقات هستند.
• اتفاق شرایع در اصول، مقتضی پذیرش رسالت است.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَآۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ شَرُّ ٱلۡبَرِيَّةِ٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ خَيۡرُ ٱلۡبَرِيَّةِ٧ جَزَآؤُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ ذَٰلِكَ لِمَنۡ خَشِيَ رَبَّهُۥ٨ ﴾ [البينة: ۶-۸].
(۶) همانا کسانیکه کفر ورزیدند – چه یهود و نصاری و چه مشرکان- روز قیامت وارد جهنم میشوند و برای همیشه در آن میمانند، اینها بهسبب کفر به الله، و تکذیب رسولش بدترین مخلوقات هستند.
(۷) همانا کسانیکه به الله ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، اینها بهترین مخلوقات هستند.
(۸) پاداش آنها نزد پروردگارشان بهشتهایی است که از زیر کاخها و درختانشان رودها جاری است، و برای همیشه در آنها میمانند، بهسبب اینکه به الله ایمان آوردند و از او اطاعت کردند الله از آنها راضی است، و بهسبب آنچه الله از رحمت خویش به آنها رسانده است آنها نیز از الله راضی هستند، کسی به این رحمت دست مییابد که از پروردگارش بترسد، آنگاه امرش را اجرا کند، و از نهیش بپرهیزد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا زُلۡزِلَتِ ٱلۡأَرۡضُ زِلۡزَالَهَا١ وَأَخۡرَجَتِ ٱلۡأَرۡضُ أَثۡقَالَهَا٢ وَقَالَ ٱلۡإِنسَٰنُ مَا لَهَا٣ يَوۡمَئِذٖ تُحَدِّثُ أَخۡبَارَهَا٤ بِأَنَّ رَبَّكَ أَوۡحَىٰ لَهَا٥ يَوۡمَئِذٖ يَصۡدُرُ ٱلنَّاسُ أَشۡتَاتٗا لِّيُرَوۡاْ أَعۡمَٰلَهُمۡ٦ فَمَن يَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٍ خَيۡرٗا يَرَهُۥ٧ وَمَن يَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ شَرّٗا يَرَهُۥ٨ ﴾ [الزلزلة: ۱-۸].
برخی مقاصد سوره:
تکان دادن دلهای غافل برای باور کردن حسابرسی و برشمردن دقیق.
تفسیر:
(۱) آنگاه که زمین در روز قیامت به شدت لرزانده شود.
(۲) و زمین مردگان و غیر آن را که در شکم خویش دارد بیرون افکنَد.
(۳) و انسان حیران و سرگردان بگوید: زمین را چه شده است که تکان میخورد و میلرزد؟!
(۴) در آن روز بزرگ زمین از هر خیر و شری که بر روی آن انجام شده است خبر میدهد.
(۵) زیرا الله او را از آن آگاه کرده و او را بر این کار فرمان داده است.
(۶) در آن روز بزرگ که زمین در آن میلرزد مردم به صورت گروهی از جایگاه حسابرسی بیرون میآیند تا اعمالشان را که در دنیا انجام دادهاند مشاهده کنند.
(۷) آنگاه هرکس هموزن مورچهای کوچک، از اعمال خیر و نیک انجام داده باشد آن را در مقابل خویش میبیند.
(۸) و هرکس به همان وزن، اعمال شر انجام داده باشد نیز آن را میبیند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلۡعَٰدِيَٰتِ ضَبۡحٗا١ فَٱلۡمُورِيَٰتِ قَدۡحٗا٢ فَٱلۡمُغِيرَٰتِ صُبۡحٗا٣ فَأَثَرۡنَ بِهِۦ نَقۡعٗا٤ فَوَسَطۡنَ بِهِۦ جَمۡعًا٥ ﴾ [العاديات: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
بیان صفات انسان در کوششهای دنیوی، برای یادآوری عاقبتش به او، و برانگیختن او بر اصلاح راهش.
تفسیر:
(۱) الله به گروه اسبانی سوگند یاد فرمود که به حرکت درمیآیند تا آنجا که بهسبب حرکت سریع، صدای نفسهایشان به گوش میرسد.
(۲) و به گروه اسبانی سوگند یاد کرد که بهسبب برخورد شدید سمهایشان به سنگها (جرقه) آتش برمیافروزد.
(۳) و به گروه اسبانی سوگند یاد فرمود که صبحگاه بر دشمنان هجوم میآورند.
(۴) و با حرکتشان غباری بهپا میکنند.
(۵) و با سوارانشان به میان گروهی از دشمنان وارد میشوند.
برخی فواید آیات:
• ترس از الله سبب رضایت او تعالی از بندهاش است.
• گواهی زمین بر اعمال فرزندان آدم.
﴿إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لِرَبِّهِۦ لَكَنُودٞ٦ وَإِنَّهُۥ عَلَىٰ ذَٰلِكَ لَشَهِيدٞ٧ وَإِنَّهُۥ لِحُبِّ ٱلۡخَيۡرِ لَشَدِيدٌ٨ ۞أَفَلَا يَعۡلَمُ إِذَا بُعۡثِرَ مَا فِي ٱلۡقُبُورِ٩ وَحُصِّلَ مَا فِي ٱلصُّدُورِ١٠ إِنَّ رَبَّهُم بِهِمۡ يَوۡمَئِذٖ لَّخَبِيرُۢ١١ ﴾ [العاديات: ۶-۱۱].
(۶) که انسان بهطور قطع بسیار بازدارنده از خیری است که پروردگارش آن را از او میخواهد.
(۷) و در حقیقت خودش بر بازدارندگی خویش از خیر گواه است، و به خاطر وضوح این امر نمیتواند آن را انکار کند.
(۸) و بهراستیکه او بهسبب دوست داشتن زیاد مال در آن بخل میورزد.
(۹) پس آیا این انسان فریب خورده به زندگی دنیا ندانسته است آنگاه که الله مردگان قبرها را برانگیزد و آنها را از زمین برای حسابرسی و جزا درآوَرَد امر آنگونه که تصور میکرد نبوده است؟!
(۱۰) و نیات و اعتقادات و سایر مواردی که در دلهاست آشکار و روشن گردد.
(۱۱) که پروردگارشان در آن روز نسبت به آنها بسیار دانا است، و ذرهای از کار بندگانش بر او پوشیده نمیماند، و آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡقَارِعَةُ١ مَا ٱلۡقَارِعَةُ٢ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡقَارِعَةُ٣ يَوۡمَ يَكُونُ ٱلنَّاسُ كَٱلۡفَرَاشِ ٱلۡمَبۡثُوثِ٤ وَتَكُونُ ٱلۡجِبَالُ كَٱلۡعِهۡنِ ٱلۡمَنفُوشِ٥ فَأَمَّا مَن ثَقُلَتۡ مَوَٰزِينُهُۥ٦ فَهُوَ فِي عِيشَةٖ رَّاضِيَةٖ٧ وَأَمَّا مَنۡ خَفَّتۡ مَوَٰزِينُهُۥ٨ فَأُمُّهُۥ هَاوِيَةٞ٩ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا هِيَهۡ١٠ نَارٌ حَامِيَةُۢ١١ ﴾ [القارعة: ۱-۱۱].
برخی مقاصد سوره:
تکان دادن دلها برای به یاد آوردن هول و هراس قیامت.
تفسیر:
(۱) روزیکه بهسبب هراس زیادش دلهای مردم را در هم میکوبد.
(۲) این روز که بهسبب هول و هراسِ زیادِ خود دلهای مردم را در هم میکوبد چیست؟!
(۳) و - ای رسول- تو چه میدانی این روز که بهسبب وحشت و هراسِ زیادش دلهای مردم را در هم میکوبد چیست؟! قطعاً این روز همان روز قیامت است.
(۴) روزیکه دلهای مردم کوبیده میشود و مانند پروانههای پراکنده و متفرق همهجا پخش میشوند.
(۵) و کوهها در تیزروی و سرعت مانند پشم حلاجیشده میشوند.
(۶) اما کسیکه اعمال صالح او از اعمال بدش سنگینتر باشد.
(۷) در زندگیِ رضایتبخشی است که در بهشت به آن میرسد.
(۸) و اما کسیکه اعمال بد او از اعمال صالحش سنگینتر شود.
(۹) مسکن و قرارگاهش در روز قیامت همان جهنم است.
(۱۰) و - ای رسول- تو چه میدانی آن چیست؟!
(۱۱) آتشی بسیار سوزان است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَلۡهَىٰكُمُ ٱلتَّكَاثُرُ١ حَتَّىٰ زُرۡتُمُ ٱلۡمَقَابِرَ٢ كَلَّا سَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٣ ثُمَّ كَلَّا سَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٤ كَلَّا لَوۡ تَعۡلَمُونَ عِلۡمَ ٱلۡيَقِينِ٥ لَتَرَوُنَّ ٱلۡجَحِيمَ٦ ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيۡنَ ٱلۡيَقِينِ٧ ثُمَّ لَتُسَۡٔلُنَّ يَوۡمَئِذٍ عَنِ ٱلنَّعِيمِ٨ ﴾ [التكاثر: ۱-۸].
برخی مقاصد سوره:
یادآوری مرگ و حسابرسی، به مشغول شدگان به دنیا.
تفسیر:
(۱) - ای مردم- بالیدن به اموال و فرزندان شما را از طاعت الله بازداشت.
(۲) تا اینکه مردید و وارد قبرهایتان شدید.
(۳) سزاوار نبود که فخرفروشی به اموال و فرزندان شما را از طاعت الله بازدارد، بهزودی سرانجام این سرگرمی را خواهید دانست.
(۴) باز هم سرانجام آن را خواهید دانست.
(۵) اگر واقعاً و به یقین میدانستید که بهسوی الله برانگیخته میشوید، و شما را در قبال اعمالتان جزا خواهد داد؛ بهطور قطع به بالیدن به اموال و فرزندان سرگرم نمیشدید.
(۶) به الله سوگند که بهطور قطع در روز قیامت جهنم را میبینید.
(۷) باز هم در حقیقت آن را به صورت یقینی و بدون هیچ تردیدی میبینید.
(۸) آنگاه بهطور قطع الله در آن روز در مورد سلامتی و ثروت و سایر نعمتهایی که به شما ارزانی داشته است از شما میپرسد.
برخی فواید آیات:
• خطر فخرفروشی و بالیدن به اموال و فرزندان.
• قبر مکانی است که مردم به سرعت از آن به سرای آخرت منتقل میشوند.
• روز قیامت مردم در مورد نعمتهایی که الله در دنیا بر آنها ارزانی داشته است مورد سوال قرار میگیرند.
• انسان بر حب مال آفریده شده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلۡعَصۡرِ١ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ٢ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡحَقِّ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ٣ ﴾ [العصر: ۱-۳].
برخی مقاصد سوره:
بیان حقیقت سود و زیان در زندگی، و متوجه ساختن بر اهمیتِ وقت، که انسان در آن به سر میبرد.
تفسیر:
(۱) الله سبحانه به وقت زمانه سوگند یاد فرمود.
(۲) که انسان واقعا در نقصان و نابودی است.
(۳) مگر کسانیکه به الله و رسولش ایمان آوردهاند، و اعمال صالح انجام دادهاند، و یکدیگر را به حق، و به صبر بر اجرای حق سفارش کردهاند؛ که صاحبان این صفات، در زندگی دنیا و آخرت نجات یافته هستند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَيۡلٞ لِّكُلِّ هُمَزَةٖ لُّمَزَةٍ١ ٱلَّذِي جَمَعَ مَالٗا وَعَدَّدَهُۥ٢ يَحۡسَبُ أَنَّ مَالَهُۥٓ أَخۡلَدَهُۥ٣ كَلَّاۖ لَيُنۢبَذَنَّ فِي ٱلۡحُطَمَةِ٤ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡحُطَمَةُ٥ نَارُ ٱللَّهِ ٱلۡمُوقَدَةُ٦ ٱلَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى ٱلۡأَفِۡٔدَةِ٧ إِنَّهَا عَلَيۡهِم مُّؤۡصَدَةٞ٨ فِي عَمَدٖ مُّمَدَّدَةِۢ٩ ﴾ [الهمزة: ۱-۹].
برخی مقاصد سوره:
تهدید برتریجویان و مسخره کنندگان دین و پیروانش.
تفسیر:
(۱) عذاب سخت و شدید برای کسیکه بسیار از مردم غیبت و بدگویی کند.
(۲) کسیکه غم و اندوهش جمعآوری و شمردن مال است، و غم و اندوه دیگری جز آن ندارد.
(۳) گمان میکند مالی که فراهم آورده است او را از عذاب مرگ نجات خواهد داد، و در زندگی دنیا جاویدان میماند.
(۴) امر آنگونه که این جاهل تصور کرده، نیست، بهطور قطع در آتش جهنم که بهسبب قدرت زیادش هر چیزی را که در آن افکنده شود خرد میکند و در هم میشکند افکنده خواهد شد.
(۵) و –ای رسول- تو چه میدانی که این آتشی که هر چیزی را در آن افکنده شود خرد میکند چیست؟!
(۶) بهراستیکه آتشِ افروختۀ الله است.
(۷) که از بدنهای مردم به دلهایشان نفوذ میکند.
(۸) بهراستیکه عذابشدگانِ در آن را از اطراف محاصره کرده است.
(۹) با ستونهایی کشیده و طولانی تا از آن خارج نشوند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصۡحَٰبِ ٱلۡفِيلِ١ أَلَمۡ يَجۡعَلۡ كَيۡدَهُمۡ فِي تَضۡلِيلٖ٢ وَأَرۡسَلَ عَلَيۡهِمۡ طَيۡرًا أَبَابِيلَ٣ تَرۡمِيهِم بِحِجَارَةٖ مِّن سِجِّيلٖ٤ فَجَعَلَهُمۡ كَعَصۡفٖ مَّأۡكُولِۢ٥ ﴾ [الفيل: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
اظهار قدرت الله بر محافظت از خانۀ حرمتدارش، برای یادآوری و برشمردن نعمت.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- آیا ندانستهای که پروردگارت با اَبرَهه و یارانش که فیلهایی به همراه داشتند آنگاه که خواستند کعبه را ویران کنند چه کرد؟!
(۲) الله نیرنگ بدشان برای نابودی کعبه را به باد داد، و آنها به بازگرداندن مردم از کعبه که آرزو داشتند نرسیدند، و ذرهای به این هدف دست نیافتند.
(۳) و بر سرشان پرندگانی که گروه گروه بر آنها میآمدند فرستاد.
(۴) که با سنگهایی از گِل سخت بر آنها میافکندند.
(۵) آنگاه الله آنها را مانند برگهای گیاهانی که چارپایان آنها را خورده باشند و لگدمال کرده باشند قرار داد.
برخی فواید آیات:
• تباهی کسانیکه به ایمان و اعمال صالح، و وصیت کردن یکدیگر به حق و صبر، متصف نیستند.
• تحریم غیبت و بدگویی از مردم.
• دفاع الله از خانۀ حرمتدارش، که این امر بخشی از امنیتی است که الله برای خانهاش حکم کرده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿لِإِيلَٰفِ قُرَيۡشٍ١ إِۦلَٰفِهِمۡ رِحۡلَةَ ٱلشِّتَآءِ وَٱلصَّيۡفِ٢ فَلۡيَعۡبُدُواْ رَبَّ هَٰذَا ٱلۡبَيۡتِ٣ ٱلَّذِيٓ أَطۡعَمَهُم مِّن جُوعٖ وَءَامَنَهُم مِّنۡ خَوۡفِۢ٤ ﴾ [قريش: ۱-۴].
برخی مقاصد سوره:
برشمردن نعمت بر قریش و آنچه که در برابر این نعمت بر آنها لازم میشود.
تفسیر:
(۱) به خاطر عادت و خوگرفتن قریش.
(۲) به سفر ایمن زمستانی بهسوی یمن، و سفر ایمن تابستانی بهسوی شام.
(۳) پس باید الله پروردگار این خانۀ حرمتدار را که سفر مذکور را برایشان آسان کرد، به یگانگی عبادت کنند و هیچکس را با او شریک نگردانند.
(۴) همان ذاتیکه با حرمتدار کردن حرم و ساکنانش در دل عربها، ساکنانش را در گرسنگی غذا داد، و از ترس ایمن کرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي يُكَذِّبُ بِٱلدِّينِ١ فَذَٰلِكَ ٱلَّذِي يَدُعُّ ٱلۡيَتِيمَ٢ وَلَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ ٱلۡمِسۡكِينِ٣ فَوَيۡلٞ لِّلۡمُصَلِّينَ٤ ٱلَّذِينَ هُمۡ عَن صَلَاتِهِمۡ سَاهُونَ٥ ٱلَّذِينَ هُمۡ يُرَآءُونَ٦ وَيَمۡنَعُونَ ٱلۡمَاعُونَ٧ ﴾ [الماعون: ۱-۷].
برخی مقاصد سوره:
بیان اخلاق تکذیب کنندگان دین و آخرت، برای برحذر داشتن مؤمنان، و تقبیح کافران.
تفسیر:
(۱) آیا کسی را که جزای روز قیامت را تکذیب میکند شناختی؟!
(۲) او همان کسی است که یتیم نیازمند را به شدت میراند.
(۳) و نه خودش و نه دیگران را بر اِطعام فقیر تشویق نمیکند.
(۴) پس نابودی و عذاب بر نمازگزاران.
(۵) همان کسانیکه از نمازشان غافل هستند، و به آن اهمیت نمیدهند تا اینکه وقتش سپری شود.
(۶) کسانیکه با نماز و اعمالشان ریا میکنند، و عمل را برای الله خالص نمیگردانند.
(۷) و از یاری کردن دیگران با آنچه که در این یاری کردن زیانی متوجه یاریرسان نیست خودداری میکنند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِنَّآ أَعۡطَيۡنَٰكَ ٱلۡكَوۡثَرَ١ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَٱنۡحَرۡ٢ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ٱلۡأَبۡتَرُ٣ ﴾ [الكوثر: ۱-۳].
برخی مقاصد سوره:
نعمتبخشی الله به پیامبر ج و بریدن راه کینهتوزان نسبت به او.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- ما به تو خیر زیادی، از جمله رود کوثر در بهشت دادیم.
(۲) پس در قبال این نعمت شکر الله را به جای آور، یعنی فقط برای او نماز بگزار و قربانی کن؛ برخلاف مشرکان که برای تقرب به نمادهایشان ذبح میکنند.
(۳) همانا کینهتوزِ تو خودش از هر خیری بریده شده است و فراموششدهای است که اگر یاد شود به بدی یاد میشود.
برخی فواید آیات:
• اهمیت امنیت در اسلام.
• ریا یکی از بیماریهای قلبی است، و عمل را باطل میکند.
• سپاسگزاری در قبال نعمتها بر آن میافزاید.
• گرامی بودن پیامبر ج نزد پروردگارش و محافظت و بزرگداشت او توسط الله در دنیا و آخرت.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡكَٰفِرُونَ١ لَآ أَعۡبُدُ مَا تَعۡبُدُونَ٢ وَلَآ أَنتُمۡ عَٰبِدُونَ مَآ أَعۡبُدُ٣ وَلَآ أَنَا۠ عَابِدٞ مَّا عَبَدتُّمۡ٤ وَلَآ أَنتُمۡ عَٰبِدُونَ مَآ أَعۡبُدُ٥ لَكُمۡ دِينُكُمۡ وَلِيَ دِينِ٦ ﴾ [الكافرون: ۱-۶].
برخی مقاصد سوره:
بیان یگانهگرداندن الله در عبادت و بیزاری از شرک، و تمایز کامل میان اسلام و شرک.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- بگو: ای کافرانِ به الله.
(۲) نه اکنون و نه در آینده نمادهایی را که عبادت میکنید عبادت نمیکنم.
(۳) و شما نیز آنچه را که من عبادت میکنم، یعنی الله را به یگانگی عبادت نمیکنید.
(۴) و نه من نمادهایی را که شما عبادت کردید عبادت میکنم.
(۵) و نه شما آنچه را من عبادت میکنم، یعنی الله را به یگانگی، عبادت میکنید.
(۶) برای شما دین خودتان است که آن را برای خویش ساختید، و برای من دین خودم که الله آن را بر من فرو فرستاده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا جَآءَ نَصۡرُ ٱللَّهِ وَٱلۡفَتۡحُ١ وَرَأَيۡتَ ٱلنَّاسَ يَدۡخُلُونَ فِي دِينِ ٱللَّهِ أَفۡوَاجٗا٢ فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ وَٱسۡتَغۡفِرۡهُۚ إِنَّهُۥ كَانَ تَوَّابَۢا٣ ﴾ [النصر: ۱-۳]
برخی مقاصد سوره:
بیان سرانجام اسلام به پیروزی و فتح، و آنچه که هنگام حصول این امر تشریع میشود، و به نزدیکی پایان عمر پیامبر ج نیز اشاره میکند.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- وقتی یاری الله برای دینت و گرامی داشتن آن توسط او تعالی فرا رسد، و فتح مکه رخ دهد.
(۲) و ببینی که مردم گروه گروه در اسلام وارد میشوند.
(۳) بدان که این امر، نشانۀ نزدیکی پایان وظیفهای است که به آن مبعوث شدهای، پس برای شکرگزاری در قبال نعمت فتح و پیروزی، پروردگارت را ستایش کن، و از او تعالی آمرزش بخواه؛ زیرا او توبهپذیری است که توبۀ بندگانش را میپذیرد، و آنها را میآمرزد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿تَبَّتۡ يَدَآ أَبِي لَهَبٖ وَتَبَّ١ مَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُ مَالُهُۥ وَمَا كَسَبَ٢ سَيَصۡلَىٰ نَارٗا ذَاتَ لَهَبٖ٣ وَٱمۡرَأَتُهُۥ حَمَّالَةَ ٱلۡحَطَبِ٤ فِي جِيدِهَا حَبۡلٞ مِّن مَّسَدِۢ٥ ﴾ [المسد: ۱-۵].
برخی مقاصد سوره:
سود نرساندنِ نَسَب و جایگاه با وجود کفر به الله.
تفسیر:
(۱) دو دست عموی پیامبر ج، اَبولَهَب بن عبدالمطلب بهسبب تباهی عملش نابود باد؛ چون پیامبر ج را آزار میداد، و تلاشش تباه شد.
(۲) مال و فرزندش او را از چه چیزی بینیاز ساخت؟ نه عذابی از او دفع کردند، و نه رحمتی برایش کسب کردند.
(۳) در روز قیامت در آتشی شعلهور که حرارت بیرحمانهای دارد وارد خواهد شد.
(۴) و همسرش اُمّ جمیل که با ریختن خار در راه پیامبر ج، به او آزار میرساند نیز وارد آن خواهد شد.
(۵) درحالیکه ریسمانی مستحکم و بافتهشده در گردنش است که او را بهسوی آتش میکشاند.
برخی فواید آیات:
• قطع رابطه با کافران.
• سپاسگزاری در قبال نعمتها.
• سورۀ مسد یکی از دلایل نبوت است؛ زیرا حکم کرد که ابولهب در حال کفر میمیرد و او پس از ده سال بر این حالت مُرد.
• صحت ازدواجهای کافران.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ١ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ٢ لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ٣ وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ٤ ﴾ [الإخلاص: ۱-۴].
برخی مقاسد سوره:
اثبات یگانگی الله در کمال و الوهیت و منزهشمردن او تعالی از نقص.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- بگو: او الله یگانه در الوهیت است، و هیچ معبود برحقی جز او نیست.
(۲) همان والامقامی که بزرگی در صفات کمال و جمال به او ختم میشود، ذاتیکه تمام مخلوقات به او نیازمندند.
(۳) ذاتیکه هیچکس را نزاده، و هیچکس او را نزاده است، یعنی او – سبحانه- نَه فرزندی دارد؛ و نَه پدری.
(۴) و هیچ همتایی در آفرینش ندارد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلۡفَلَقِ١ مِن شَرِّ مَا خَلَقَ٢ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ٣ وَمِن شَرِّ ٱلنَّفَّٰثَٰتِ فِي ٱلۡعُقَدِ٤ وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ٥ ﴾ [الفلق: ۱-۵]
برخی مقاصد سوره:
متوسل شدن و پناه بردن به الله از شرهای آشکار.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- بگو: به پروردگار صبح پناه میبرم، و از او تعالی یاری میخواهم.
(۲) از شر مخلوقاتی که آزار میرسانند.
(۳) و از شرهایی که شبهنگام از جنبندگان و دزدان آشکار میگردد به الله پناه میبرم.
(۴) و از شر زنان ساحری که در گرهها میدمند به او تعالی پناه میبرم.
(۵) و از شر حسود آنگاه که حسد ورزد، با آنچه که حسد را به خودش بازمیگرداند به او تعالی پناه میبرم.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلنَّاسِ١ مَلِكِ ٱلنَّاسِ٢ إِلَٰهِ ٱلنَّاسِ٣ مِن شَرِّ ٱلۡوَسۡوَاسِ ٱلۡخَنَّاسِ٤ ٱلَّذِي يُوَسۡوِسُ فِي صُدُورِ ٱلنَّاسِ٥ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ٦ ﴾ [الناس: ۱-۶].
برخی مقاصد سوره:
پناه بردن و متوسل شدن به الله از شر و وسوسۀ شیطان، و از شرهای پنهانی.
تفسیر:
(۱) - ای رسول- بگو: به پروردگار مردم پناه میبرم، و از او یاری میجویم.
(۲) پادشاه مردم، که هر کاری بخواهد در مورد آنها انجام میدهد، و هیچ صاحب اختیاری جز او ندارند.
(۳) معبود حقیقی آنها، که هیچ معبود برحقی جز او ندارند.
(۴) از شر شیطان که هرگاه انسان از یاد الله غافل شود وسوسهاش را به او میرساند و هنگامیکه انسان الله را به یاد آورد از او بازپس میرود.
(۵) وسوسهاش را به دلهای مردم میرساند.
(۶) و همانطور که شیطان جنی داریم این شیطان میتواند از میان انسانها نیز باشد.
برخی فواید آیات:
• اثبات صفات کمال برای الله، و نفی صفات نقص از او تعالی.
• ثبوت سحر، و وسیلۀ درمان آن.
• داروی وسوسه، یاد الله و پناه بردن از شیطان است.
قرار گرفتن دایرۀ توخالی به این شکل «ْ » بر روی یکی از سه حرفِ علّۀ ناخوانا، بر زایدبودن آن حرف دلالت میکند، یعنی آن حرف نه در حالت وصل و نه در حالت وقف خوانده نمیشود، مانند: ﴿ءَامَنُواْ ﴾ ﴿يَتۡلُواْ صُحُفٗا ﴾ ﴿لَأَاْذۡبَحَنَّهُۥٓ ﴾ ﴿أُوْلَٰٓئِكَ ﴾ ﴿مِن نَّبَإِيْ ٱلۡمُرۡسَلِينَ ﴾ ﴿بَنَيۡنَٰهَا بِأَيۡيْدٖ ﴾.
قرار گفتن دایرۀ ایستاده و کشیدۀ توخالی به این شکل «۠ » بر روی الفی که حرف بعدی آن متحرک است نشانۀ زایدبودنِ آن حرف، فقط در زمان وصل است نه در حالت وقف، مانند: ﴿أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡهُ ﴾ ﴿لَّٰكِنَّا۠ هُوَ ٱللَّهُ رَبِّي ﴾. علامت مذکور، بر روی الفی که حرف بعد از آن ساکن است نمیآید، مانند: ﴿أَنَا ٱلنَّذِيرُ ﴾، هر چند حکم آن مانند الفی است که حرف بعدی آن متحرک است یعنی در حالت وصل خوانده نمیشود، و در وقف خوانده میشود، تا گمان نشود که هنگام وصل، خوانده میشود.
قرار گرفتن سر حرف خاء بدون نقطه به این شکل: «ۡ » بر روی هر حرفی، بر سکون آن حرف و بر اینکه با زبان تلفّظ شده و آشکار میگردد دلالت دارد، مانند: (مِنۡخَيۡرٖ ) ﴿أَوَعَظۡتَ ﴾ ﴿قَدۡ سَمِعَ ﴾ ﴿نَضِجَتۡ جُلُودُهُم ﴾ ﴿وَإِذۡ صَرَفۡنَآ ﴾.
خالی بودن حرف از علامت سکون به همراه مشددبودن حرف بعدی، نشانۀ ادغام کامل حرف اول در حرف دوم است و در این حالت هم خود حرف ادغامشده و هم صفت آن آشکار نمیشود، یعنی تشدید بر ادغام، و خالی بودن از علامت بر کمال ادغام دلالت دارد، مانند: ﴿مِّن لِّينَةٍ ﴾ ﴿مِن رَّبِّكَ ﴾ ﴿مِن نُّورٍ ﴾ ﴿مِن مَّآءٖ ﴾ ﴿أُجِيبَت دَّعۡوَتُكُمَا ﴾ ﴿عَصَواْ وَّكَانُواْ ﴾ ﴿وَقَالَت طَّآئِفَةٞ ﴾ ﴿بَل رَّفَعَهُ ٱللَّهُ إِلَيۡهِ ﴾ و نیز این فرمودۀ الله تعالی: ﴿أَلَمۡ نَخۡلُقكُّم ﴾.
اما خالی بودن حرف از علامت سکون در صورت مشدّد نبودنِ حرفِ بعدی، نشانۀ ادغام ناقص حرف اولی در دومی است؛ یعنی در این حالت خود حرف ادغامشده خوانده نمیشود اما صفتش آشکار میشود، مانند: ﴿مَن يَقُولُ ﴾ ﴿مِن وَالٍ ﴾ ﴿فَرَّطتُمۡ ﴾ ﴿بَسَطتَ ﴾ ﴿أَحَطتُ ﴾ یا بیانگر اخفاء حرف اول در دومی است، یعنی نه با زبان تلفّظ میگردد و نه ادغام میشود مگر اینکه به جنس حرف بعدی تبدیل شود، چه این اخفاء حقیقی باشد مانند: ﴿مِن تَحۡتِهَا ﴾ یا لفظی مانند: ﴿جَآءَهُم بِٱلۡحَقِّ ﴾. دیدگاه بیشتر عالمان علم تجوید و قرائت دربارۀ اخفای حرف «میم» زمانیکه پس از آن حرف «باء» بیاید، همین است.
ترکیب دو حرکت «حرکت حرف و حرکت دلالتکننده بر تنوین» چه دو ضمه باشند، یا دو فتحه یا دو کسره، به این شکل (-ٌ -ً -ٍ) بر اظهار تنوین دلالت دارد، مانند: ﴿حَرِيصٌ عَلَيۡكُم ﴾ ﴿حَلِيمًا غَفُورٗا ﴾ ﴿وَلِكُلِّ قَوۡمٍ هَادٍ ﴾.
پشت سر هم آمدن دو حرکت به این شکل: (-ٞ -ٗ -ٍ ) در صورت مشدد بودنِ حرفِ بعدی، نشانۀ ادغام کامل است، مانند: ﴿لَرَءُوفٞ رَّحِيمٌ ﴾ ﴿مُبۡصِرَةٗ لِّتَبۡتَغُواْ ﴾ ﴿يَوۡمَئِذٖ نَّاعِمَةٞ ﴾.
اما پشت سر هم آمدن دو حرکت در حالت مشدّد نبودنِ حرفِ بعدی، بیانگر ادغام ناقص است، مانند: ﴿رَحِيمٞ وَدُودٞ ﴾ ﴿وَأَنۡهَٰرٗا وَسُبُلٗا ﴾ ﴿فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٍ ﴾ یا نشانۀ اخفاء است، مانند: ﴿شِهَابٞ ثَاقِبٞ ﴾ ﴿سِرَاعٗا ذَٰلِكَ ﴾ ﴿عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ ﴾.
پس ترکیب دو حرکت، همچون قرار گرفتن علامت سکون بر روی حرف است، و پشت سر هم آمدن دو حرکت به منزلۀ خالی بودن آن حرف از سکون است.
قرار گرفتن میم کوچک به این شکل «ۢ » به جای حرکت دوم از حرف تنویندار یا بر روی نون ساکن به جای سکون، در صورت مشدّد نبودنِ باءِ بعدی، نشانۀ قلب تنوین یا نون ساکن، به میم است، مانند: ﴿عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ ﴾ ﴿جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ ﴾ ﴿كِرَامِۢ بَرَرَةٖ ﴾ ﴿أَنۢبِئۡهُم ﴾ ﴿وَمِنۢ بَعۡدُ ﴾.
حروف کوچک بر همان حروفی دلالت دارند که در مصحفهای عثمانی متروک ماندهاند، با اینکه خواندن آنها واجب است، مانند: ﴿ذَٰلِكَ ٱلۡكِتَٰبُ ﴾ ﴿دَاوُۥدَ ﴾ ﴿يَلۡوُۥنَ أَلۡسِنَتَهُم ﴾ ﴿يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ ﴾ ﴿إِنَّ رَبَّهُۥ كَانَ بِهِۦ بَصِيرٗا ﴾ ﴿إِنَّ وَلِـِّۧيَ ٱللَّهُ ﴾ ﴿إِۦلَٰفِهِمۡ ﴾ ﴿وَكَذَٰلِكَ نُۨجِي ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ﴾.
علمای ضبط این حروف را به رنگ قرمز به اندازۀ حروف اصلی پیوست میکردند اما چون این کار در آغاز پیدایش دستگاههای چاپ دشوار بود، به منظور رعایت تفاوت میان حرف پیوستشده و حرف اصلی، به کوچک کردن این حروف بسنده شد.
و اکنون آوردن این حروف به رنگ قرمز آسان است و اگر مصاحف براساس قواعد و جزئیّات علم قرائت، قرمز و زرد و سبز شوند، دارای پیشینه و صحیح و قابل پذیرش است، اما به همان رنگ سیاه نگاشته میشوند چون مسلمانان بر آن عادت کردهاند. و چون حرف متروک، در نوشتۀ اصلی جایگزین دارد، در تلفّظ بر حرف الحاقی اعتماد شده است نه بر حرف جایگزین، مانند: ﴿ٱلصَّلَوٰةَ ﴾ ﴿كَمِشۡكَوٰةٖ ﴾ ﴿ٱلرِّبَوٰاْ ﴾ ﴿وَإِذِ ٱسۡتَسۡقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ ﴾.
قرار گرفتن سین بر روی صاد در این فرمودۀ الله تعالی: ﴿وَٱللَّهُ يَقۡبِضُ وَيَبۡصُۜطُ ﴾ ﴿فِي ٱلۡخَلۡقِ بَصۜۡطَةٗ ﴾ نشان از خوانده شدن آن با سین نه با صاد بنا بر روایت حَفص از طریق شاطِبیّه است.
اما اگر سین زیر صاد قرار گیرد بیانگر این امر است که گفتن صاد مشهورتر است، این حالت در کلمۀ ﴿ٱلۡمُصَۜيۡطِرُونَ ﴾ وجود دارد. اما کلمۀ ﴿بِمُصَيۡطِرٍ ﴾ در سورۀ الغاشیه فقط با صاد نیز بنا بر روایت حَفص از طریق شاطِبیّه آمده است.
قرار گرفتن این علامت «ٓ » بر روی حرف، نشانۀ لزوم مَدّ آن حرف بیشتر از مَدّ طبیعیِ اصلی است، مانند: ﴿الٓمٓ ﴾ ﴿ٱلطَّآمَّةُ ﴾ ﴿قُرُوٓءٖ ﴾ ﴿سِيٓءَ بِهِمۡ ﴾ ﴿شُفَعَٰٓؤُاْ ﴾ ﴿وَمَا يَعۡلَمُ تَأۡوِيلَهُۥٓ إِلَّا ٱللَّهُ ﴾ ﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَايَسۡتَحۡيِۦٓ أَن يَضۡرِبَ مَثَلٗا مَّا ﴾ ﴿بِمَآ أُنزِلَ ﴾ البته بنا بر تفصیلی که در علم تجوید آمده است.
این علامت برای دلالت بر الفِ محذوف بعد از الفِ نوشتهشده بهکار گرفته نمیشود، مانند ﴿آمَنُواْ ﴾ چنانکه در برخی مصاحف به اشتباه قرار گرفته است، بلکه با همزه و الفِ پس از آن به این ترتیب ﴿ءَامَنُواْ ﴾ نوشته میشود.
قرار گرفتن نقطۀ بزرگِ توپُر به این شکل «ٜ »زیر حرف به جای فتحه بر اِماله که اِمالۀ کبری نامیده میشود دلالت دارد، این حالت در کلمۀ ﴿مَجۡرٜىٰهَا ﴾ در سورۀ هود آمده است.
قرار گرفتن این نقطه بر روی آخر میم، قبلِ از نونِ مشدّد در این فرمودۀ الله تعالی ﴿مَالَكَ لَاتَأۡمَ۬نَّا ﴾ نشانۀ اِشمام است، یعنی جمعکردن دو لب مانند حالت ادای ضَمّه، برای اشاره به اینکه حرکتِ محذوف، ضَمّه است، بدون اینکه در تلفظ اثری از ضَمّه آشکار شود.
پس این کلمه تشکیل شده است از: فعل مضارع مرفوع که آخر آن نونِ مضموم است، زیرا (لَا ) نافیه است؛ و مفعولبه که اول آن نون است یعنی اصل آن ﴿تَأۡمَنُنَا ﴾ با دو نون بوده است، که کاتبان مصاحف براساس رسم الخطّ مصاحف با یک نون جمع کردهاند، و قاریان دهگانه جز ابوجعفر دو شیوه در این کار دارند:
شیوۀ اول: اِشمام- که بیان شد- اِشمام در اینجا با سکون حرف ادغامشده همراه است.
شیوۀ دوم: اِخفاء، که مراد از آن گفتن دوسومِ حرکتِ مضموم است، و بر این اساس هنگام خواندن نون اول یکسوم حرکتش از بین میرود، و این مورد فقط از طریق آموزش شفاهی و دهان به دهان شناخته میشود، و اِخفاء در ادا مقدم است.
این کلمه متناسب با هر دو شیوۀ مذکور نوشته شده است.
قرار گرفتن نقطۀ اخیرالذکر بدون حرکت به جای همزه نشانۀ تسهیل همزه با تلفظی میانه است، یعنی در اینجا همزه کمی شبیه به همزه و کمی شبیه به الف خوانده میشود. این حالت در کلمۀ ﴿ءَا۬عۡجَمِيّٞ ﴾ در صورۀ فُصِّلَت آمده است.
قرار گرفتن سر حرف صاد کوچک به این شکل «ٱ » بر روی الف وصل (که همزۀ وصل نیز نامیده میشود) نشانۀ خوانده نشدن آن در صورت وصل است.
دایرۀ آراستهشدهای که شمارهای داخل آن قرار گرفته است، خود این دایره نشانۀ پایان آیه، و شمارۀ داخل آن بیانگر شمارۀ آن آیه در سوره است؛ مانند: ﴿إِنَّآ أَعۡطَيۡنَٰكَ ٱلۡكَوۡثَرَ١فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَٱنۡحَرۡ٢ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ٱلۡأَبۡتَرُ٣ ﴾و قرار گرفتن آن قبل از آیه مطلقاً جایز نیست. از این رو، این علامت در آغاز سورهها مشاهده نمیشود اما در پایان سورهها وجود دارد.
این علامت «۞ » بر آغاز جزء و حزب و نصف حزب و یکچهارم حزب دلالت دارد.
قرار گرفتن خط افقی بر روی یک کلمه بر لزوم سجده دلالت دارد.
و قرار گرفتن این علامت «۩ » پس از کلمه بیانگر موضع سجده است، مانند:
﴿وَلِلَّهِۤ يَسۡجُدُۤ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن دَآبَّةٖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ٤٩ يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ۩٥٠ ﴾
قرار گرفتن حرف سین بر روی آخرین حرف برخی کلمات، بیانگر سَکت (سکوت) در حالت وصل آن به گونهای که پس از آن سکوتی اندک و بدون نفسگرفتن باشد است.
بنا بر روایت حَفص از عاصِم سَکت (سکوت) بدون اختلاف از طریق شاطِبیّه وارد شده است بر الف (عِوَجَاۜ ) در سورۀ الکهف؛ و الف (مَّرۡقَدِنَاۜ ) در سورۀ یس؛ و نون (مَنۡۜ رَاقٖ ) در سورۀ القیامه؛ و لام (بَلۡۜ رَانَ ) در سورۀ المطفِّفین.
برای این سین در هاء (مَالِيَهۡۜ ) در سورۀ الحاقّه دو شیوۀ ادا جایز است:
شیوۀ اول: اِظهار آن به همراه سَکت (سکوت). شیوۀ دوم: ادغام کامل آن در هائی که پس از آن در (هَلَكَ ) آمده است، و این حالت با خالی بودنِ هاء اول از سکون در صورت مشدّد بودنِ هاء دوم است.
این موضع بر وجه اِظهار، همراه سَکت (سکوت) ثبت شده است، زیرا اکثر اهل ادا بر آن هستند، و این امر به قرار گرفتن علامت سکون بر هاء اول با مشدّد نبودنِ هاء دوم، برای دلالت بر اِظهار است.
قرار گرفتن حرف سین بر هاء (مَالِيَهۡۜ) بیانگر سَکت (سکوت) اندک و بدون تنفس است زیرا اظهار در صورت وصل فقط با سَکت (سکوت) محقق میشود.
آوردن واو کوچک پس از هاء ضمیرِ مفردِ غائبِ مضموم نشانۀ اتصال این هاء به واو لفظی در حالت وصل است، و آوردن یاء کوچک مربوط به حرف ماقبل پس از هاء مذکور اگر مکسور باشد بیانگر اتصال آن با یاء لفظی در حال وصل نیز میباشد.
هر دو نوع این اتصال از نوع مَدّ طبیعی است اگر بعد از آن همزه نیامده باشد که به مقدار دو حرکت کشیده میشود، مانند این فرمودۀ الله تعالی: (إِنَّ رَبَّهُۥ كَانَ بِهِۦ بَصِيرٗا )
و از نوع مَدّ منفصل است اگر بعد از آن همزه آمده باشد، که علامت بر روی آن قرار میگیرد و به مقدار چهار یا پنج حرکت کشیده میشود، مانند این فرمودۀ الله تعالی: ﴿وَأَمۡرُهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِ ﴾ و ﴿وَٱلَّذِينَ يَصِلُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن يُوصَلَ ﴾.
قاعده: قرائت حَفص از عاصِم هر هاء ضمیرِ مفردِ غائب را به واو لفظیِ مضموم، و یاء لفظیِ مکسور به شرط اینکه ماقبل و مابعد این هاء متحرک باشد وصل میکند، و هر دو نوع این اتصال فقط در حال وصل است. و بنا بر روایت حفص موارد زیر از این قاعده استثنا شده است:
(۱)- هاء در لفظ (يَرۡضَهُ ) در سورۀ الزُّمَر که حفص آن را بدون اتصال مضموم کرده است.
(۲)- هاء در لفظ (أَرۡجِهۡ ) در دو سورۀ الأعراف و الشُّعراء که آن را ساکن کرده است.
(۳)- هاء در لفظ (فَأَلۡقِهۡ ) در سورۀ النَّمل که آن را نیز ساکن کرده است.
و هرگاه ماقبل هاء ضمیرِ مذکورِ ساکن، و مابعد آن متحرک بوده، آن را وصل نمیکند مگر در لفظ (فِيهِۦ ) در ﴿وَيَخۡلُدۡ فِيهِۦ مُهَانًا ﴾ در سورۀ الفُرقان.
اما هرگاه مابعد این هاء ساکن باشد چه ماقبل آن متحرک باشد یا ساکن، هاء مطلقا وصل نمیشود، زیرا دو ساکن با هم جمع نمیشوند، مانند:
﴿لَهُ ٱلۡمُلۡكُ ﴾ ﴿وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡإِنجِيلَ ﴾ ﴿فَأَنزَلۡنَا بِهِ ٱلۡمَآءَ ﴾ ﴿إِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ ﴾.
چند نکته:
(أ)- هرگاه همزۀ استفهام بر همزۀ وصل وارد بر «ال»ِ تعریف، داخل شود بنا بر روایت حفص در همزۀ وصل دو شیوۀ ادا جایز است:
شیوۀ اول: تبدیل آن به الف با مَدّ مُشبَع «یعنی به مقدار شش حرکت».
شیوۀ دوم: تسهیل همزۀ وصل با تلفظی میانه «یعنی تلفظ آن به صورت آوایی بین همزه و الف» به صورت قَصر و مراد از آن عدم مَدّ به صورت مطلق است.
شیوۀ اول در ادا مقدم است و ثبت بر آن جاری بوده است.
این حالت در سه کلمه در شش موضع از قرآن کریم وارد شده است:
(۱)- ﴿ءَآلذَّكَرَيۡنِ ﴾ در دو موضع از سورۀ الأنعام.
(۲)- ﴿ءَآلۡـَٰٔنَ ﴾ در دو موضع از سورۀ یونُس.
(۳)- ﴿ءَآللَّهُ ﴾ در ﴿قُلۡ ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمۡۖ ﴾ در سورۀ یونس. و در ﴿ءَآللَّهُ خَيۡرٌ أَمَّا يُشۡرِكُونَ ﴾ در سورۀ النَّمل.
چنانکه ابدال و تسهیل از دیدگاه سایر قاریان در این مواضع جایز است، و ابوعَمرو و ابوجعفر این دو شیوه را در ﴿مَا جِئۡتُم بِهِ ٱلسِّحۡرُ ﴾ در سورۀ یونس اختصاص دادهاند. بنابر تفصیلی که در کتابهای قراءات آمده است.
(ب)- کلمۀ (ضَعۡفٖ ) در سورۀ الرُّوم در دو موضع مجرور و در یک موضع منصوب آمده است:
﴿ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن ضَعۡفٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ ضَعۡفٖ قُوَّةٗ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٖ ضَعۡفٗا وَشَيۡبَةٗ ﴾
و برای حفص در این سه موضع دو شیوه جایز است:
شیوۀ اول: مفتوح خواندن ضاد. شیوۀ دوم: مضموم خواندن ضاد.
هر دو شیوه خوانده میشوند، اما بهتر است که مفتوح خوانده شود.
(ج)- در کلمۀ (ءَاتَىٰنِۦَ ) در سورۀ النَّمل در حالت وقف دو شیوه است:
شیوۀ اول: اثبات یاء ساکن. و شیوۀ دوم: حذف آن با وقف بر نون ساکن.
اما در حالت وصل یاء مفتوح باقی میماند.
(د)- در کلمۀ (سَلَٰسِلَاْ ) در سورۀ الإنسان در حالت وقف دو شیوه است:
شیوۀ اول: اثبات الف پایانی. و شیوۀ دوم: حذف آن با وقف بر لام ساکن.
اما در حالت وصل الف حذف میشود.
وجوه مذکور که بنابر روایت حفص بیان شد امام شاطِبی آنها را در قصیدهای به نام: «حِرزَ الأمانِی وَوَجهَ التَّهَانِی» شاطِبیّه آورده است.
علاوه بر موارد مذکور، سایر مواردی که اختلافی بوده را امام حفص متناسب با طریقۀ شاطبیّه آورده است.
ۘ علامت وقف لازم، مانند: ﴿إِنَّمَا يَسۡتَجِيبُ ٱلَّذِينَ يَسۡمَعُونَۘ وَٱلۡمَوۡتَىٰ يَبۡعَثُهُمُ ٱللَّهُ ﴾.
ۚ علامت وقفِ جایز، که وقف کردن و وصل کردن یکسان است، مانند:
﴿نَّحۡنُ نَقُصُّ عَلَيۡكَ نَبَأَهُم بِٱلۡحَقِّۚ إِنَّهُمۡ فِتۡيَةٌ ءَامَنُواْ بِرَبِّهِمۡ ﴾.
ۖ علامت وقفِ جایز، ولی وصلکردن بهتر است، مانند:
﴿وَإِن يَمۡسَسۡكَ ٱللَّهُ بِضُرّٖ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَۖ وَإِن يَمۡسَسۡكَ بِخَيۡرٖ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ﴾
ۗ علامت وقف جایز، اما وقف کردن بهتر است، مانند:
﴿قُل رَّبِّيٓ أَعۡلَمُ بِعِدَّتِهِم مَّا يَعۡلَمُهُمۡ إِلَّا قَلِيلٞۗ فَلَا تُمَارِ فِيهِمۡ ﴾
ۛ ۛ علامت وقف معانقه، که اگر بر یکی از این دو موضع وقف شود وقف در موضع دیگر صحیح نیست. مانند:
﴿ذَٰلِكَ ٱلۡكِتَٰبُ لَا رَيۡبَۛ فِيهِۛ هُدٗى لِّلۡمُتَّقِينَ﴾.
مرکزی علمی، وقفی و تخصصی است که مقر آن در شهر ریاض پایتخت کشور عربستان سعودی قرار دارد و به دنبال رشد پژوهشهای قرآنی در زمینههای علمی، آموزشی، فناوری، رسانهای و سازمانی از طریق طرحهای ممتاز پژوهشی و تحقیقاتی و برنامههای رسانهای و دورههای آموزشی و همایشها و جلسات و برنامههای الکترونیکی است، با تلاش موّسسانی که هدفشان کارهای درست و استوار و باکیفیت و پایهگزاری پلهای همکاری و مشارکت با تمام موسسات جامعه و سایر افراد و موسسات عامل در خدمت قرآن و علوم قرآنی در جهان است. رئیس شورای اداری این مرکز جناب شیخ صالح بن عبدالله بن حمید امام و خطیب مسجد الحرام، عضو شورای علمای عالیرتبه (هیئت کبار العلماء) کشور عربستان سعودی، و رئیس مجمع جهانی فقه اسلامی است.
برخی اهداف مرکز:
۱- ارتقای سطح پژوهشهای قرآنی و تبیین چشمانداز آیندۀ آن.
۲- توسعۀ محیطهای آموزشی در زمینۀ پژوهشهای قرآنی.
۳- نوسازی و توسعۀ ساختار سازمانی مرکز و نشر این فرهنگ میان مؤسسات عامل در این زمینه.
۴- توسعۀ محیط فناوری پشتیبان، و بهکارگیری آن در زمینۀ پژوهشهای قرآنی.
۵- بهکارگیری ابزارهای رسانهای (سنتی و نوین)، و تحکیم مشارکتها و روابط در خدمت پژوهشهای قرآنی.
عنوان مرکز:
پادشاهی عربستان سعودی، ریاض، محلۀ الغدیر- مخرج (۵) خیابان ملک عبدالعزیز.
ص. ب: ۲۴۲۱۹۹ کد پستی: ۱۱۳۲۲
درگاه الکترونیکی: www.tafsir.net
راه ارتباطی با پروژۀ «المختصر فی تفسیر القرآن الکریم»
۰۰۹۶۶۵۳۶۳۶۵۵۵۵سورة المنافقون (مدنی)
سورة التغابن (مدنی)
سورة الطَّلاق (مدنی)
سورة التَّحریم (مدنی)
سورة المُلک (مکی)
سورة القلم (مکی)
سورة الحاقَّة (مکی)
سورة المَعارج (مکی)
سورة نوح (مکی)
سورة الجِن (مکی)
سورة المُزَّمِّل (مکی)
سورة المُدَّثِّر (مکی)
سورة القیامه (مکی)
سورة الإنسان (مکی)
سورة المُرسَلات (مکی)
سورة النبأ (مکی)
سورة النّازِعات (مکی)
سورة عَبَسَ (مکی)
سورة التَّکویر (مکی)
سورة الإنفِطار (مکی)
سورة المُطَفِّفین (مکی)
سورة الإنشِقاق (مکی)
سورة البُروج (مکی)
سورة الطّارق (مکی)
سورة الأعلی (مکی)
سورة الغاشیة (مکی)
سورة الفَجر (مکی)
سورة البَلَد (مکی)
سورة الشَّمس (مکی)
سورة اللَّیل (مکی)
سورة الضُّحی (مکی)
سورة الشَّرح (مکی)
سورة التِّین (مکی)
سورة العَلَق (مکی)
سورة القَدر (مکی)
سورة البَیَّنَه (مدنی)
سورة الزَّلزَلَه (مدنی)
سورة العَادِیات (مکی)
سورة القارعة (مکی)
سورة التَّکاثُر (مکی)
سورة العَصر (مکی)
سورة الهُمَزَة (مکی)
سورة الفیل (مکی)
سورة قُریش (مکی)
سورة المَاعُون (مکی)
سورة الکَوثَر (مکی)
سورة الکافرون (مکی)
سورة النَّصر (مدنی)
سورة المَسَد (مکی)
سورة الإخلاص (مکی)
سورة الفَلَق (مکی)
سورة النَّاس (مکی)
اصطلاحات ضبط [قواعد درستخوانی]
نشانههای وقف
مرکز پژوهشهای قرآنی تفسیر