<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="folder" href="w:html:2.xml">علل اختلاف فقها</a></body></html>1) علامه عبدالرحيم دهلوي (پدر ولي‌الله): ولي‌الله دهلوي بخش زيادي از آموخته‌هايش را و بلكه بيشتر آن را از پدرش فراگرفت. پدر ولي‌الله، ملكه و ويژگي تدبر و انديشه در آيات قرآن را بدور از شائبه‌هاي فلسفي و روايات ضعيف و اسرائيلي، در وجود فرزندش، پرورد و به او شيوه‌ي درست و اصولي قرآن‌پژوهي را آموزش داد.
2) شيخ محمد افضل دهلوي: ايشان كه دانش‌آموخته‌ي شيخ عبدالله بن سالم بصري مكي بود، كتب حديث را به ولي‌الله دهلوي، درس داد.
3) شيخ ابوطاهر كردي مدني پسر علامه‌ي بزرگ شيخ ابراهيم كردي حنفي مدني: دهلوي، صحيح بخاري را به طور كامل و بخش‌هايي از ديگر كتب حديث را نزد شيخ ابوطاهر، خواند و مدت اقامتش در مدينه‌ي منوره، همواره با شيخ ابوطاهر بود و بسياري از رساله‌هاي شيخ ابراهيم كردي (پدر شيخ ابوطاهر) را در حضورش خواند و چگونگي جمع ميان عقل و نقل و كشف(1) را فراگرفت.
4) شيخ وفدالله مكي پسر شيخ محمد سليمان مغربي: دهلوي رحمه‌الله مؤطاي امام مالك رحمه‌الله را به روايت يحيي بن يحيي، نزد شيخ وفدالله خواند.
5) شيخ تاج‌الدين قلعي مكي حنفي: ايشان ديگر استاد ولي‌الله دهلوي بود كه قسمت‌هايي از صحيح بخاري رحمه‌الله و ديگر كتب صحاح سته، مؤطاي امام محمد رحمه‌الله و كتاب الآثار و مسند دارمي را به ولي‌الله احمد دهلوي، آموزش داد.
-----------------------------------------------------------------------------
1) كشف، در نگاه صوفيان عبارت است از: هويدا شدن پاره‌اي از اسرار براي رهرو طريق عرفان به اشكال گوناگون. كشفي كه صوفيه از آن دم مي‌زنند، در بسياري از موارد با داده‌هاي صريح و روشن شرعي در تعارض مي‌باشد. علاوه بر اين، مسأله‌ي كشف را بايد بر اساس آموزه‌هاي ديني و فهم سلف مورد بررسي قرار داد تا كشف و مكاشفاتي كه در بازار دروغ و افتراي برخي از صوفيان، پرطرف‌دار است، چهره‌ي زيبا و آراسته‌ي دين را نيالايد.(مترجم)كساني كه نزد دهلوي درس خوانده‌اند، آن‌قدر زيادند كه شمرده نمي‌شوند و مشهورترين آن‌ها، چهار فرزندش مي‌باشند:
1ـ شيخ عبدالعزيز دهلوي: (1159-1239هـ)
2ـ شيخ رفيع‌الدين: (وفات:1233هـ)
3ـ شيخ عبدالقادر: (وفات:1230هـ)
4ـ شيخ عبدالغني: (وفات:1227هـ)
از ديگر شاگردان مشهور علامه ولي‌الله دهلوي، مي‌توان اشاره كرد به:
1ـ شيخ محمد عاشق دهلوي.
2ـ شيخ محمد امين كشميري.
3ـ شيخ جارالله پسر عبدالرحيم لاهوري.
4ـ شيخ محمد ابوسعيد بريلوي.
5ـ شيخ رفيع‌الدين مرادآبادي.
6ـ قاضي ثناء‌الله مظهري (بيهقي دوران) و….تأليفات دهلوي رحمه‌الله به پنجاه نوشته مي‌رسد كه بيشتر آن‌ها چاپ شده و بقيه در كتاب‌خانه‌هاي هند موجود است. بيشتر تأليفات دهلوي، به زبان فارسي-زبان رسمي آن زمان هند و زبان علمي علماي هندي در آن دوران- مي‌باشد. برخي از تأليفات دهلوي، به زبان عربي است. مهم‌ترين اين تأليفات عبارتند از:
1ـ ترجمه‌ي قرآن به زبان فارسي تحت عنوان فتح‌الرحمن بترجمة القرآن كه در سال 1151هـ به انجام رسيد.
2ـ الفوز الكبير: اين كتاب، به زبان فارسي است و موضوعش در اصول تفسير و قواعد فهم معاني قرآن (مفاهيم قرآني) مي‌باشد و چندين بار چاپ شده است.
3ـ فتح الخبير بما لا بد من حفظه في التفسير: اين، كتابي مختصر به زبان عربي است كه تفسيرهاي روايت‌شده در كتاب‌هاي حديث را در خود جاي داده و بارها به چاپ رسيده است.
4ـ المسوي من أحاديث المؤطا: دهلوي، اين كتاب را به زبان عربي نوشته و در آن، مؤطاي امام مالك رحمه‌الله را به‌طرز مفيد و جديدي مرتب نموده و برخي از اقوال مالك رحمه‌الله را كه منحصر به ايشان مي‌باشد،از آن حذف كرده است. [المسوي، شرحي است عربي بر المؤطا]
5ـ المصفي: اين كتاب، شرحي است فارسي بر «المؤطا» كه به همان ترتيب كتاب «المسوي» مي‌باشد و بارها چاپ شده است.
6ـ حجة اللّه البالغة: كتابي است اعجاب‌آور و مفيد كه در آن به تبيين اصول و پايه‌هاي ديني و اهداف و اسرار شرعي پرداخته و بسياري از احاديث صحيح را شرح داده است. اين كتاب بارها، چاپ شده است.
7ـ الإنصاف في بيان أسباب الإختلاف: كتابي است عربي كه اينك برگردان فارسي آن را پيش رو داريد.
8ـ قرة العين في تفضيل الشيخين: اين كتاب، به زبان فارسي مي‌باشد و چاپ هم شده است.
9ـ الإرشاد إلي مهمات علم الإسناد: اين كتاب، به زبان عربي به نگارش درآمده و چاپ نيز شده است.
10ـ تراجم أبواب البخاري: دهلوي، اين كتاب را به زبان عربي نگاشته و مناسبات و چگونگي ارتباط باب‌ها و بخش‌هاي مختلف صحيح بخاري و احاديث آن را بيان كرده است.
11ـ الخير الكثير و تعداد ديگري كتاب و رساله‌ي ارزشمند..امام ولي‌الله دهلوي رحمه‌الله در 29 ماه محرم سال 1176هـ/1763م در سن 61 سالگي، وفات نمود(1). 
در پايان اين ديباچه و شرحي كه بر زندگاني امام ولي‌الله دهلوي نگاشتيم، از خداي متعال مي‌خواهيم كه اين عمل را خالصانه بگرداند، آن را به عنوان عملي نيك، بپذيرد وآن را در رستاخيز، در نامه‌ي اعمالمان قرار دهد؛ همان روزي كه مال و اولاد هيچ كس به او فايده‌اي نمي‌رسانند و تنها كسي نجات مي‌يابد كه با دلي سالم از بيماري كفر و نفاق، در پيش‌گاه الهي حاضر شود.
و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمين
------------------------------------------------------------------------------
1) براي آشنايي بيش‌تر با اين بزرگوار نگاه كنيد به: * نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، نوشته‌ي علامه عبدالحي پسر فخرالدين حسني رحمه‌الله (رييس اسبق ندوة العلماء در لكهنو) كه در آن، شرح حال علما و سرآمدان هند در قرن 14هـ بيان شده است؛ مرحوم عبدالحي حسني در سال 1341هـ/1923م درگذشت و فرزندش سيد ابوالحسن ندوي رحمه‌الله، به تكميل اين كتاب پرداخت.
* شرح حال ولي‌الله دهلوي در مقدمه‌ي كتاب «المسوي من أحاديث المؤطا» از خود ايشان.
* رجال الفكر و الدعوة، ج4، نوشته‌ي ابوالحسن ندوي.
* پيش‌گفتار استاد سلمان ندوي در كتاب: «الفوز الكبير في اصول التفسير مرحوم دهلوي.».الحمدللّه الّذي بعث سيدَنا محمدًا صلوات اللّه عليه إلي النّاس ليكون هاديًا إلي اللّه بإذنه و سراجًا منيرًا ثم ألهم الصحابة و التابعين و الفقهاء المجتهدين أن يحفظوا سير نبيهم طبقة بعد طبقة إلي أن تؤذن الدنيا بانقضاء لِيُتِمَّ النِّعَمَ و كان علي ما يشاء قديرًا و أشهدُ أن لا إله إلاّ اللهُ وحده لا شريكَ لهُ وأشهدُ أنَّ سيدنا محمّداً عبدُهُ و رسولُهُ الّذي لا نبي بعده صلي اللّه عليه و آله و صحبه أجمعين.
اما بعد:
بنده‌ي فقير و نيازمند به رحمت خداي كريم و بخشنده، ولي‌الله پسر عبدالرحيم-كه خدا نعمتش را در دنيا و آخرت بر او به‌طور كامل ارزاني دارد- چنين گويد: خداي متعال، در يكي از اوقات در دلم، سنجه و معياري نهاد كه توانستم توسط آن، اسباب و عوامل اختلاف و تفاوت آراي امت محمد مصطفي(ص) را بازشناسم و به آن‌چه نزد خدا و رسولش، حق است، پي ببرم(1)  و توان آن يابم كه به‌گونه‌اي به تبيين اين عوامل 