‌توانيد از الله بترسيد»

به همين دليل زن در صورتي كه زنان ديگر با او نباشند مي‌تواند به تنهايي پشت صف بايستد، زيرا زن از لحاظ شرعي جايي در صف مردان ندارد. بنابراين وقتي كه قرار گرفتن وي در بين صف مردان ناممكن است مي‌تواند به تنهايي پشت صف نماز بخواند.

پس شخصي كه به مسجد مي‌آيد و صف را تكميل شده مي‌بيند و هيچ جايي براي قرار گرفتن او در آن صف وجود نداشته باشد. حكم صف بندي از او ساقط گشته و شركت در نماز جماعت بر او واجب مي‌شود. پس بايد پشت صف نماز بخواند، يا شخص ديگري را از صف بيرون بكشد كه اين آخري مناسب نيست، چون سه مشكل بوجود مي‌آيد:

مشكل اول: ايجاد فاصله در صف و اين برخلاف امر پيامبر صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ است چون ايشان به چسپاندن پاها و مسدود كردن روزنه‌ها در صف دستور داده است.

مشكل دوم: انتقال دادن شخص كشيده شده از مكان بهتر (صف مقدم) به مكان مفضول و اين نوعي جنايت در حق او است.

مشكل سوم: ايجاد تشويش و برهم زدن تمركز آن شخص. زيرا اين شخص هرگاه از جايش حركت داده مي‌شود، در قلب او نيز حركتي پديد مي‌آيد و اين نيز نوعي جنايت است.

در روش سوم گفته بوديم كه در سمت راست امام بايستد؛ اين كار نيز مناسب نيست، زيرا امام بايد بوسيله‌ي مكان از مقتديها قابل تشخيص باشد، همان گونه كه در سبقت گرفتن از اقوال و حركات (نسبت به مقتدي‌ها) قابل تشخيص است.

بنابراين مي‌بينيم كه تكبير، ركوع و سجده‌ي امام قبل از مقتديان است و اين از شاخصه‌هاي امام است. پس مناسب است كه از لحاظ مكان نيز از مقتدي‌ها متمايز باشد. اين همان روش پيامبر صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ  است كه امام بايد از مقتدي مقدم باشد و اين مناسبتي ظاهري است كه امام را از مقتدي‌ها متمايز مي‌سازد.

 چنانچه عده‌اي از مقتديان در كنار او بايستند اين خصوصيتي كه مناسب حال هيچ كس جز امام نيست از بين مي‌رود اما روش چهارم كه گفته بوديم جماعت را ترك كند؛ اين كار نيز مناسب نيست، زيرا جماعت و تشكيل صف هر دو واجب‌اند و در صورت عجز از يكي از آنها ديگري ساقط نمي‌گردد.

شيخ ابن عثيمين – مجموع فتاوا و رسايل (15/204) [24] صف از كجا شروع مي‌شود؟

س: در نماز صف از كجا شروع مي‌شود؟ آيا از پشت سر امام تشكيل مي‌شود يا از انتهاي سمت راست؟

ج: صف اول در نماز از پشت سر امام شروع شده و به سمت راست و چپ امتداد مي‌يابد – نه از انتهاي سمت راست- و همچنين است حكم صف دوم و صف‌هاي بعدي.

انجمن دايمي مباحث علمي – فتاواي اسلامي (1/223) [25] حكم متابعت از امام در ساختماني كه از مسجد منفصل و جدا است.

س: به استحضار مي‌رسانيم كه ما در مسجد جامعي نماز مي‌خوانيم كه ازدحام نمازگزاران در آن بسيار زياد است و مسجد ظرفيت همه‌ي آنها را ندارد و اين مسئله ما را ناچار نموده كه ساختماني با فاصله‌ي تقريباً يك متر در كنار مسجد بسازيم تا همه‌ي مردم را در خود جاي دهد.

آيا كساني كه در اين قسمت نماز مي‌خوانند نمازشان درست است؟ بايد دانست كه آنها پشت سر امام نماز خوانده و صدايش را نيز با ميكروفن مي‌شنوند ولي خود او را نمي‌توانند ببينند، لطفاً توضيح دهيد. الله شما را حفظ كند.

ج: اگر مسجد براي جمعيت نمازگزاران تنگ باشد، براي افراد باقي مانده جايز است كه در بيرون از مسجد نماز بخوانند به شرط اين‌كه در سمت جلوي امام قرار نگيرند بلكه در جانب راست يا چپ يا پشت سر او بايستند، اگر چه قادر به ديدن امام نباشند؛ بنابراين عدم مشاهده‌ي امام به علت وجود موانعي چون ديوار مسجد، جدول، ساختمان و... نمي‌تواند مانع صحت نماز آنها بشود به شرط آن كه صدايش را (اگر چه با بلندگو) بشنود.

فتوا با امضاي شيخ ابن جبرين[26] امام در تشهد اخير است، آيا مسبوق به او اقتدا كند؟

س: شخصي به مسجد مي‌آيد و جماعت را در تشهد پاياني مي‌بيند، آيا به جماعت ملحق بشود يا اين‌كه در انتظار جماعت ديگري بنشيند. و اگر به اين جماعت پيوست و سپس ديد كه جماعت ديگري به پا شده چه كار كند، آيا نمازش را با آن جماعت قطع كرده و به جماعت جديد ملحق شود و يا اين‌كه نمازش را به پايان برساند؟

ج: اين شخص اگر مطمئن است كه جماعت ديگري را در مي‌يابد بايستي منتظر بماند و نمازش را با جماعت بخواند؛ ‌زيرا مطابق قول راجح جماعت با درك يك ركعت كامل حاصل مي‌شود، ولي كسي كه توقع جماعت و يا فردي كه در نماز با او شريك شود را نداشته باشد بهتر است كه با همين امام در تشهد اخير اقتدا كند؛ زيرا ادراك بخشي از نماز جماعت بهتر است از عدم ادراك همه‌ي آن.

 به فرض اين‌كه اگر اين شخص با همين امام اقتدا كرد و سپس جماعت ديگري را ديد كه نماز مي‌خوانند، اشكالي ندارد كه نمازش را قطع كرده و به جماعت جديد ملحق شود يا آن نماز (اولي) را نفل نيت كرده و با دو ركعت تمامش نمايد و به جماعت جديد بپيوندد. چنانچه همان نماز اولي را ادامه داده و تمامش كند باز هم اشكالي ندارد؛ در هر حال او اجازه دارد يكي از روش‌هاي سه‌گانه‌ي مذكور را انتخاب كند.

شيخ ابن عثيمين – گزيده‌اي از فتاواي نماز – ص (66)[27] تكبير تحريمه بر مسبوق واجب است

س: مقتدي امام را در حال ركوع در مي‌يابد بايد تكبير تحريمه گفته و بلافاصله به ركوع برود و در چنين حالتي تكبير ركوع برايش سنت مي‌شود نه واجب، ليكن افضل اين است كه براي ركوع نيز تكبير بگويد و در صورت ترك آن اشكالي در نمازش پيدا نمي‌شود. اين شخص در چنين حالتي داراي يكي از حالات ذيل مي‌شود: 

حالت اول: يقين داشته باشد كه قبل از برخاستن امام از ركوع به ركوع رسيده است، در چنين صورتي به آن ركعت رسيده و خواندن سوره‌ي فاتحه از او ساقط مي‌گردد.

حالت دوم: يقين داشته باشد كه قبل از آن كه او به ركوع برسد امام از ركوع برخاسته است. در چنين صورتي ركوع از او فوت شده و قضاي (اتمام) آن بر او لازم مي‌شود.

حالت سوم: دچار ترديد و شك باشد كه آيا امام را در حال ركوع درك نموده يا اين‌كه قبل از رفتن به ركوع امام سرش را از ركوع برداشته است؟ در چنين حالتي غالب گمانش را معيار قرار دهد، چنانچه غالب گمانش اين باشد كه امام را در حال ركوع درك نموده، پس ركعت مذكور برايش محسوب مي‌شود، ولي اگر بيشترين گمانش اين باشد كه به ركوع نرسيده است، پس اين ركعت از او فوت شده و قضاي آن بر او لازم است. در اين حالت اگر چيزي از نماز فوت شده است سجده‌ي سهو بعد از سلام لازم است و اگر چيزي از نماز فوت نشده سجده‌ي سهو لازم نيست، به اين صورت كه ركعت مشكوك ركعت اول باشد و به ظن غالب، او به ركوع رسيده است، در اين حالت سجده‌ي سهو از او ساقط مي‌گردد: چون نمازش با نماز امام مرتبط است و زماني كه چيزي از نماز مقتدي فوت نشود امام ضامن سجده‌ي سهو او مي‌شود. 

در اينجا نيز حالت ديگري نيز وجود دارد و آن حالت مساوي بود گمان بين رسيدن و نرسيدن (حالت پنجاه پنجاه) است؛ در اين حالت بر جانب يقين يعني نرسيدن بنا كند؛ زيرا اصل نرسيدن است و اين ركعت از او فوت شده محسوب مي‌شود و قبل