َسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ»[1]

« ایستاده نماز بخوان، اگر نتوانستی بر پهلو نماز بخوان»

در روایت دیگری آمده است:«فَاِن لَم تَستَطِع فَمٌستَلقِياً»[2]

« اگر نتوانستی بر پشت بخواب(و نمازت را بخوان) »

شخص معذورکه با اشاره نماز می خواند، ثواب نمازش مانند نماز کسی است که ایستاده و رو به قبله نماز می خواند کامل و بی نقص است، چون الله تعالی فرموده است:

« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا »{بقره: (٢٨٦)}

« الله تعالی هیچ کس را خارج از وسع و توانش مکلف نمی سازد.»

«  فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ (١٦)» {تغابن (١٦)}

«تا می توانید از الله بترسید.»

درصورتی که شخص قادر به ایستادن باشد؛ ولی از انجام رکوع و سجده به علت وجود بیماری در زانوها ناتوان باشد، می تواند بر صندلی نشسته رویش را به سمت قبله کرده برای رکوع و سجده اشاره کند و به هنگام سجده بیشتر خم بشود.(والله اعلم)

از گفتار و املاي شیخ ابن جبرین 
--------------------------------------------------------------------------------
[1]  بخاری (1117)
[2]  سنن دارقطني2/42(1).وسنن کبری از بیهقی (3493)پیشگفتار:
سپاس و ستایش الله تعالی را سزاوار است که سخن گفتن و طرح نظر درباره وی بی علم و آگاهی حرام است، در همین راستا در کتابش قرآن فرمود:
« قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّي الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُـوا بِاللَّهِ مَا لَــمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مــا لا تَعْلَمُونَ » اعراف[33]
« بگو پروردگار من فقط زشتكاريها را چه آشكارش [باشد] و چه پنهان و گناه و ستم ناحق را حرام گردانيده است و [نيز] اينكه چيزى را شريك الله سازيد كه دليلى بر [حقانيت] آن نازل نكرده و اينكه چيزى را كه نمى‏دانيد به الله نسبت دهيد.» 
« وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً» اسراء[36]«و چيزى را كه بدان علم ندارى دنبال مكن زيرا گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.»
و گواهی می دهم هیچ معبودی برحق جز الله وجود ندارد. شریک و همتایی ندارد و اقرار می كنم، محمّد- صلی الله علیه وسلّم - بنده و رسول اوست[پس] درود و سلام الله تعالی تا روز قیامت بر او و آلش باد!
امّا بعد: صاحبانِ خـرد و درایت اجماع نظر دارند که در امــور پيش آمده،دیدگاه همه ي افراد یا گروه ها پذیرفته نیست؛ جز آنکه از جانب دانشمندان و متخصّصان آن علم عرضه شود. پس شایسته نیست فردِ بیمار، تجویز چوپانی را بپذیرد که دیدگاه او جز در گوسفند چرانی و چَراي دام درست نمی باشد. همچنين صحيح نيست يك تاجر در داد و ستد خويش براي افزایش سود یا مــوفقیّت بیشتر نظر کسی را بپذیرد که جز در کشاورزی مهارت و سر رشته ای ندارد. این مهم در مورد ما هم صدق می کند[برای مثال] وقتی یکی از ما ماشینی گران قیمت و ارزشمند داشته باشد؛ هنگام بروز مشکل فنّی نباید ماشین را به دست عده ای تازه کار و ناشی بسپارد، بلکه باید به تعمیر کارانی ماهر و کاردان مراجعه نمود. امّا از شگفتی ها و عجایب عصر ما این است كه جمع زیادی از مردم با وجود عنایت خاصی که به امور دنیوی خود دارند، بدون هیچ تحقیق و تفحّصی در مشکلات دینی يا پيش آمد هاي زندگی روزمره به هــر کس و ناکسی مراجعه می کنند و صــلاح و رستگاری دین خود را از آنــان دریافت می دارند، گرچه در این باب کلام و آیات پروردگار را می خوانند امّا به آن عمل نمی کنند:
« فَسئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُون» نحل [43]«پس از آگاهان بپرسيد اگر نمي دانيد»
بر همین اساس چه بسا در کار ایشان رخنه و خللی حاصل گردد یا بلایا و مصائب بزرگی نازل شود و آن مردم را خواهی دید که ناآگاهانه به هر سو خواهند دوید و چیزهایی بر زبان می آورند که نه تنها نفعی نمی رساند بلکه زیان آور نیز هست و آن چه را اينان، سهل و کوچک می انگارند در پیشگاه خداوند، بزرگ به حساب خواهد آمد و همين مردم احكام و فتاواي خويش را از كساني دریافت مي كنند که بود و نبودشان یکسان است و پیوسته در تاریکی های گمراهی دست و پا می زنند:
« وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُوْلِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ  » نساء[83]
« و اگر آن را به پيامبر و اولياى امر خود ارجاع كنند قطعا از ميان آنان كسانى‏اند كه [مى‏توانند درست و نادرست] آن را دريابند.»
[همچنان كه شاعر مي گويد]:
[ کالعیس فی البیداء یقتلها الظما                  والماء فوق ظهورهما محمول]

[این مردم] مانند شتری هستند که در بیابان تشنگی آن را هلاک می کند در حالی که بر پشت آب دارد، امّا نمی تواند از آن بهره ای بگیرد.
چه بسیار می بینیم و می شنویم کسانی را که بدون هیچ فکر و اندیشه ای فتاوای بزرگان را دریافت می کنند و بر پاره اي از احکام خرده می گیرند، حال آنکه در این موضوع، صاحب نظر نیستند و [در این راه] به اقامه سخنان اهـل علم و درایت می پردازند و خود در پايانِ قافله­ي علم و دانش قرار دارند ـ الله تعالی ما را یاری دهد-عده ای از این افراد به صدارت و مقام نیز رسیدند؛ هنگامی که جهان از عالمان کاردان و شايسته خالی ماند. همچنانکه وقتی در زمین گیاهی نباشد هر خس و خاشاکي مورد  استفاده قرار مي گيرد.
[و أیم الله ما نسب المعنّی    إلی کرم و فی الدنیا کریم ]      

[ولکن البلاد إذا اضمحلت  وطوّح نبتها رُعی الهشیمُ]

-  به پروردگار قسم! رنج و ناراحتی به کرم منسوب نخواهد شد، مادامی که در دنیا انسان کریم وجود داشته باشد (با وجود انسان کریم زحمتی نخواهد بود)
-  امّا وقتی سرزمین ها نابود شدند و گیاه آن از بین رفت هر خس و خاشاکی مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
زماني كه در گروه زيادي از مردم دو پديده­ي زير جمع شد؛ سستی در طلب شایستگان علمی و فقهی و پیروی از کسانی که لایق افتا نیستند- مردم به مشکلات و معضلات فراواني مواجه می شوند. همان پدیده ای که پیامبر – صلی علیه و سلّم- از آن خبر داد و فرمود: هرگاه مردم بزرگان نادان خود را برگزیدند و آنان را مرکز ثقل حلّ مسايل انگاشتند و آنان هم، بدون علم و دانش فتوا دادند؛ نه تنها خود را بلکه مردم را نیز گمراه ساختند. اگر اینان تحقیق می کردند در می یافتند بر هر مسلمانی قبل از عمل تعلیم و فراگیری، واجب است؛ يعني بپرسد و بجوید آن گاه عمل نماید. بنابراین مادامی که برای یک مسلمان امکان تحقیق و پژوهش وجود دارد، شایسته نیست که راه عمل در پیش گیرد؛ بلکه ابتدا باید بپرسد، تحقیق کند آن گاه عمل نماید. بعد از آن چون به آگاهی و بینش درست نايل آمد، باید فرمان[خداوند] را بپذیرد و خاضعانه بدان گردن نهد؛ به ديگر سخن مطیع امر او باشد.این وضع و حالاتِ مؤمنان را قرآن این گونه به تصویر می کشد:
« سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ » بقره [285]
[شنيديم و اطاعت كرديم و پرودگارا! آم