و گريبانش را پاره كند و سخنان دوران جاهليت را بر زبان بياورد، از ما نيست».

همچنين از  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ ثابت شده كه ايشان: [أنه لعَنَ النائحة والمستمعة ] [2]

 «نوحه خوان و شنونده‌ي آن را نفرين كرده است»

همينطور با سند صحيح ثابت شده كه  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ فرموده‌اند: «انّ الميِّتَ يُعَذَّبُ في قَبْرِهِ بِمَا نِيْحَ عليه»[3]

«ميت به واسطه‌ي نوحه‌خواني نزديكانش، در قبر عذاب داده مي‌شود (در صورتي‌كه خودش به آن وصيت كرده باشد)».

در الفاظ ديگري حديث مذكور بدين شكل آمده كه: «إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبَعْضِ بُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ».[4]

«مرده به علت گريه‌ي (نامشروع) وابستگانش عذاب داده مي‌شود (اگر وصيت كرده باشد)».

در اينجا منظور از گريه، نوحه‌خواني و مرثيه‌سرايي است و اما ريختن اشك بدون نوحه اشكالي ندارد؛ بدليل اين كه  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ هنگامي كه پسرش ابراهيم فوت كرد فرمود: 

«الْعَيْنَ تَدْمَعُ وَالْقَلْبُ يَحْزَنُ، وَلا نَقُولُ إِلاَّ مَا يَرْضَى الرَّب، وَإِنَّا بِفِرَاقِكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لَمَحْزُونُونَ».[5]

«چشم اشكبار و قلب ناراحت مي‌شود و سخني جز آنچه كه رضاي الله در اوست بر زبان نمي‌آوريم و ما اي ابراهيم! از فراق و جدايي تو اندوهناك هستيم».

پيامبر اكرم در جاي ديگر فرموده است: 

«انَّ اللَّهَ لا يُعَذِّبُ بِدَمْعِ الْعَيْنِ، وَلا بِحُزْنِ الْقَلْبِ، و إنما يُعَذِّبُ بِهَذا أَوْ يَرْحَمُ». وأشار إلي لسانه[6]،. 

«بي‌گمان الله تعالي به سبب اشك چشم و اندوه قلب انسان را مورد عذاب قرار نمي‌دهد، ولي به سبب اين ( رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ در اين لحظه بسوي زبانش اشاره كرد) عذاب مي‌دهد مگر آن كه خودش رحم بكند».

وصلي الله علي نبينا محمد وآله وصحبه وسلم

 فتاواي انجمن دايمي بحوث علمي و افتا (9/160).
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. بخاري (1294).
[2]. مسند احمد (3/65)، ابوداود (3128)، از حديث ابوسعيد خدري. سند مسند احمد و ابوداود هر دو ضعيف است. طبراني در «الكبير»  11/145 (11309) از حديث ابن عباس رضی الله عنه، در مجمع الزوائد (3/13) آمده است: «در سند اين حديث مصباح ابوعبيدالله وجود دارد و ذكر او را از هيچ كس نديده‌ام».
[3]. بخاري (1291، 1292) و مسلم (927، 933).
[4]. بخاري (1286، 1288، 1304، 3978) و مسلم (927-932).
[5]. مسند احمد (3/194)، بخاري (1303) و مسلم (2315).
[6]. بخاري (1304) و مسلم (924).[25] معناي تعذيب مرده بواسطه‌ي گريه‌ي نزديگانش بر او

س: گفته مي‌شود كه اگر بستگان مرده او را به ياد بياورند، مانند اين كه فرزند، پدرش را در هر زمان و مكاني كه به ياد بياورد و بر او بگريد و اندوهناك بشود. اين عمل بر مرده تأثير منفي دارد و مرده از آن دچار زيان مي‌گردد، پس بهتر است كه با حزن، گريه و افسوس يادي از او نشود و بستگان تنها به دعا، طلب آمرزش و ترحم بر او بسنده كنند. صحت اين ادعا تا چه حد است؟ در حق مرده چه كارهايي را بايستي انجام داد؟ الله تعالي به شما پاداش نيكو دهد!

ج: در حديث آمده است كه  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ فرموده است:

«إنّ الميِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أهْلِهِ».[1]

«قطعاً مرده بواسطه‌ي گريه‌ي نزديكانش مورد عذاب قرار مي‌گيرد».

  شارحان، حديث مذكور را اين طور تفسير كرده‌اند كه مرده زماني به سبب گريه‌ي خانواده اش مورد عذاب واقع مي‌شود كه خودش آنها را به اين كار وصيت كرده باشد؛ همانگونه كه جاهلان اين كار را مي‌كردند. گفته شده كه اگر نزديكان و خانواده‌ي مرده عادت به نوحه‌خواني و مرثيه‌سرايي دارند و مرده در زمان حيات خود به عادت آنها واقف بوده و در هنگام مرگ آنها را از آن منع نكرده باشد، در اين صورت است كه بواسطه‌ي نوحه‌ي آنان دچار عذاب مي‌شود.

عده‌ي ديگري از مفسران حديث، عذاب را به تألم و حزن مرده تفسير كرده و گفته‌اند كه منظور از عذاب، عذاب جهنم نمي‌باشد.

 اما مجرد يادآوري، اندوه و «إنا لله» گفتن ممنوع نيست، چون اين امر بر انسان غالب است و انسان نمي‌تواند سخني كه در دل در مورد مرده پيدا مي‌شود از خود دفع كند. بنابراين اگر انسان مرده را به ياد آورد و «إنالِله» گفت و از پروردگارش خواست كه او را بر اين مصيبت صبر عنايت كند نه تنها گناهكار نمي‌شود بلكه به او ثواب و اجر مي‌رسد.

  شيخ ابن جبرين- اللؤلؤ، ص (63، 64).
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. بخاري (1286) و مسلم (928).[26] بدعت بودن اجتماع تعزيه‌خواني و درست كردن خوراك براي شركت‌كنندگان

س: جناب شيخ! در بعضي از خانواده‌ها عادت بر اين است، هنگامي كه شخص فوت مي‌كند خانواده‌ي او خيمه‌ي بزرگي بپا مي‌كنند و در آنجا مراسم تعزيه‌خواني راه مي‌اندازند و بقيه‌ي افراد در طول ايام تعزيه به درست كردن غذا اقدام مي‌كنند و همراه با خانواده‌ي مرده غذا مي‌خورند و به كثرت با هم سخن گفته و مي‌خندند، گويي براي خوشي و سرگرمي آمده‌اند و نه براي تعزيت و همدردي. حكم اين عمل چيست؟

خواهشمندم در اين زمينه توضيح داده و اين افراد را توجيه و نصيحت بفرماييد. از شما بسيار سپاسگزارم.

ج: انجمن دايمي بحوث علمي و افتا به اينگونه سؤالات پاسخ داده است، شما مي‌توانيد به فتواي شماره (16552) كه در تاريخ 6/12/1414هـ ق صادر شده مراجعه كنيد. انجمن دايمي پس از مطالعه‌ استفتاي مذكور جواب آن را به شرح ذيل صادر نمود: 

اولاً: تعزيت به شخص مصيبت ديده بخاطر همدردي با او و كاهش غمش جايز است، به اين صورت كه تعزيه‌گو براي ميت، خانواده و دوستانش طلب آمرزش بكند و بگويد كه الله تعالي ضايعه‌ي‌تان را جبران بكند و سپس آنها را به صبر و شكيبايي سفارش كند. ثابت شده كه  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ به يكي از دخترانش بعلت فوت فرزندش به او تسليت گفت و فرمود: «إِنَّ لِلَّهِ تعالي مَا أَخَذَ وَلَهُ مَا أَعْطَى، وَكُلٌّ شي‌ءٍ عِنْدَهُ بِأَجَلٍ مُسَمًّى».[1]

«بي‌گمان از آن الله است آنچه كه از انسان مي‌گيرد و براي اوست آنچه كه به انسان مي‌دهد و هر چيزي نزد او مدت معيني دارد».

 رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ به دختر مصيبت ديده‌اش دستور داد، صبر كند و در مقابل صبر بر مصيبت اميد ثواب داشته باشد. اين حديث را بخاري و مسلم روايت كرده‌اند. انسان هر دعاي خوبي را كه در حق بازماندگان بكند جايز است؛ مانند اين كه بگويد: الله عزاي شما را به نيكي عوض كند و در اين مصيبت به شما اجر و ثواب بدهد و چيز بهتري جايگزين آن بكند.

ام‌سلمه رَضِيَ اللَّهُ عَنْها در روايتش گفته است: از  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ شنيدم كه فرمود: «مَا مِنْ عبدٍ تُصيبُه مصيبةٌ فَيَقولُ: إنَّاللهِ وَ إنّا إليهِ راجعُون، اللهمَّ اْجُرْني فِيْ مُصيْبَتيْ وَ أخْلِفْ لِيْ خَيراً مِنْها، إلاّ أجَرَهُ