ع</a><a class="text" href="w:text:77.txt">اعتدال بعد از رکوع و آنچه که در آن خوانده می‌شود</a><a class="text" href="w:text:78.txt">طولانی نمودن قیام پس از رکوع و وجوب آرامش در آن</a></body></html>رسول‌الله ص بعد از اتمام قرائت، اندکی سکوت می‌نمود[1] آنگاه دست‌هایش را به همان شیوه که در تکبیر اولی بیان گردید، بالا می‌برد سپس تکبیر می‌گفت و به رکوع می‌رفت[2].
و به کسی که نماز را درست نمی‌خواند (مسییء الصلاة) فرمود: نماز هیچ یک از شما درست نخواهد بود، مگر آن طور که خداوند فرموده، وضوی کامل بگیرد، سپس تکبیر بگوید و خدا را سپاس و ستایش کند و آن قدر از قرآن که برایش میسر باشد تلاوت نماید، سپس تکبیر بگوید و به رکوع برود و دست‌هایش را بر روی زانو‌هایش بگذارد طوری که هر یک از مفاصل بدنش آرام گیرد[3].

--------------------------------------
1.ابوداود و حاکم با تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
2.بخاری و مسلم. رفع یدین یعنی بلند کردن دست‌ها، به هنگام رفتن به رکوع و سر بلند کردن از احمد و جمهور محدثین و فقها همین است و بعضی از احناف مانند عصام بن یوسف بلخی شاگرد امام ابویوسف (و شاه ولی‌الله دهلوی) نیز رفع یدین را ترجیح می‌دهند، چنانکه در مقدمه کتاب بیان شد عبدالله ابن احمد در «مسائل» از پدرش روایتی نقل می‌کند که عقبه بن عامر در مورد رفع یدین فرموده : «به نمازگزار در هر اشاره، ده نیکی می‌رسد» بنده (آلبانی) می‌گویم: حدیث قدسی نیز شاهد این اثر می‌باشد که رسول‌الله ص فرمودند: «هر کس که اراده عمل نیکی را بنماید و بر آن عمل کند، ده الی هفتصد اجر به او می‌رسد» (متفق علیه) «صحیح الترغیب»، (16).
3.ابوداود، نسائی و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.رسول‌الله ص هنگام رکوع، دو کف دست خود را بر روی زانوهایش قرار می‌داد[1].
و به اصحاب نیز دستور می‌داد که چنین کنند[2]. همان‌ طور که شرح آن در حدیث «مسییء الصلاة» گذشت.
و دست‌هایش را محکم بر روی زانوها قرار می‌داد، گویا آنها را در پنجه گرفته بود[3].
و در عین حال، انگشتانش را باز می‌گذاشت[4]. چنانکه به کسی که نماز را درست نمی‌خواند (مسییء الصلاة) فرمود: «إذا رکعت فضع راحتیک علی رکبتیک، ثمّ فرّج بین أصابعک، ثمّ امکث حتّی یأخذ کلّ عضوٍ مأخذه»[5] (هر گاه رکوع نمودی، دو کف دست‌هایش را بر روی زانو‌هایت قرار بده، و انگشتانت را باز بگذار و به مقداری که اعضاء و مفاصل بدنت از حرکت باز ایستد، در رکوع بمان).
رسول‌الله ص هنگام رکوع، آرنج دست‌هایش را از پهلو‌هایش دور نگه می‌داشت و مواظب بود که به آنها نچسبند[6].
رسول‌الله ص به هنگام رکوع، کمرش را پهن و هموار می‌ساخت[7] حتی گفته‌اند: اگر در همان حال، مقداری آب، بر روی کمرش ریخته می‌شد، همان‌جا می‌ماند و به زمین ‌نمی‌ریخت[8].
و به کسی که نماز را درست نمی‌خواند (مسییء الصلاة) فرمود: «... و امدد ظهرک و مکّن لرکوعک»[9] (کمرت را هموار کن و رکوعت را محکم و استوار به جای آر).
و آن حضرت ص هنگام رکوع، سرش را نه پایین می‌کرد و نه بالا می‌گرفت[10] بلکه بین این دو حالت قرار می‌داد[11].

--------------------------------------
1.بخاری و ابوداود.
2.بخاری و مسلم.
3.بخاری و ابوداود.
4.به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی و طیالسی «صحیح ابی‌داود»، (809).
5.ابن خزیمه و ابن حبان.
6.ترمذی و به تصحیح ابن خزیمه.
7.بیهقی با سند صحیح و بخاری.
8.طبرانی و عبدالله بن احمد در «زوائد المسند» و ابن ماجه.
9.احمد و ابوداود. با سند صحیح. مسلم و ابوعوانه.
10.ابوداود، بخاری در جزء قرائت با سند صحیح.
11.مسلم و ابوعوانه.رسول‌الله ص در رکوع ارام می‌گرفت و به کسی که نماز را درست ‌نمی‌خواند (مسییء الصلاة) نیز دستور داد که چنین کند. و در این مورد می‌فرمود: «أتمّو الرّکوع و السّجود، فو الّذی نفسی بیده، إنّی لأراکم من بعد ظهری إذا ما رکعتم و إذا ما سجدتم»[1] (رکوع و سجده خود را به صورت کامل ادا کنید: سوگند به ذاتی که جانم در دست اوست، من از پشت سر، می‌بینم که شما چگونه رکوع و سجده می‌کنید).
یک بار رسو‌ل‌الله ص متوجه نماز مردی شد که رکوع و سجده را به طور کامل ادا نمی‌کرد، فرمود: اگر این شخص با این حال بمیرد، بر دین محمد ص نمرده است، زیرا در نماز، بسان نوک زدن کلاغ در خون، نوک می‌زند (و افزود) کسی که رکوع نمازش را کامل نسازد و در سجده، نوک بزند، به شخص گرسنه‌ای می‌ماند که با خوردن یک یا دو عدد خرما می‌خواهد سیر شود که یقیناً سیر نمی‌شود[2].
ابوهریره ر ضی الله عنه می‌گوید مرا خلیلم (پیامبر ص) از سه عمل در نماز، نهی فرمود:
1.از نوک زدن خروس.
2.از نگریستن به این طرف و آن طرف مانند روباه.
3.و از نشستن مانند میمون[3].
همچنین فرمودند: «أسوء النّاس سرقة الّذی یسرق من صلاته» (بدترین دزد آنست که از نمازش بدزدد)، صحابه عرض کردند: ای رسول خدا ص! چگونه از نماز دزدی می‌شود؟ فرمود: «لایتمّ رکوعها و سجودها»[4] (رکوع و سجده آن را کامل نه کند).
یک بار در حال نماز، گوشه چشمش به مردی افتاد که کمرش را در رکوع و سجده، هموار نمی‌کرد، پس از سلام، فرمود: «یا معشر المسلمین لاصلاة لمن لا یقیم صلبه فی الرکوع و السّجود»[5] (ای مسلمانان! بدانید کسی که کمرش را در رکوع و سجده، هموار نمی‌کند، نمازش درست نیست و در حدیثی دیگر فرمود: «لاتجزیء صلاة الرّجل حتّی یقیم ظهره فی الرّکوع و السّجود»[6] (نمازش کامل نیست).

--------------------------------------
1.بخاری و مسلم. این یکی از معجزات رسول‌الله ص و مخصوص حالت نماز بوده است.
2.ابویعلی در «مسند»، (340/349/1)، بیهقی، طبرانی، و ضیاء در «المنتقی...» و ابن عساکر.
3.طیالسی، احمد و ابن ابی‌شیبه و حدیث، حسن است.
4.ابن ابی‌شیبه، (1/89/2)، طبرانی و به تصحیح حاکم و موافقت ذهبی.
5.ابن ابی‌شیبه، (1/89/1)، ابن ماجه و احمد با سند صحیح «الصحیحة»، (2536).
6.ابوعوانه، ابوداود، السهمی و دارقطنی با تصحیح دارقطنی.رسول‌الله ص تعدادی از اذکار و دعاهای زیر را، انتخاب می‌کرد و در رکوع می‌خواند:
1.«سبحان‌ ربّی العظیم» (سه مرتبه)[1] و گاهی نیز بیشتر از سه بار آن را تکرار می‌کرد.
یک مرتبه در نماز شب، به قدری آن را تکرار نمود که طول رکوعش نزدیک بود به طول قیامش برسد، قیامی که در آن، سوره‌های بلند قرآن یعنی «بقره»، «نساء» و «آل‌عمران» را با گنجانیدن دعا و استغفار، در خلال آیات، قرائت کرده بود.
2.«سبحان ربّی العظیم و بحمده»[2].
3.«سبوح قدّوس ربّ الملائکة و الرّوح»[3].
4.«سبحانک اللّهمّ! و بحمدک، اللّهمّ اغفرلی» این ذکر و دعا را در رکوع و سجده، به کثریت تکرار می‌نمود، در واقع این آیه سوره نصر را جامه عمل می‌پوشاند: « فَسَبِّحْ بحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ  إِنَّهُ كَانَ تَوَّابَا»[4].
5.«اللّهمّ! لک رکعت و بک آمنت، و لک أسلمت، (أنت ربی)، خشع لک سمعی و بصری، و مخّی و عظمی (و فی روایة: و عظامی) و عصبی (و ما استقلّت به قدمی[5] لله ربّ العالمین)»[6].
(بار الها! برای تو رکوع کرده‌ام و به تو ایمان آورده‌ام و در پیشگاه تو سر تسلیم فرود آورده‌ام، تو پروردگار منی، گوشم، چشمم، دماغم، استخوان‌ها و رگ‌های بدنم و تما