 استثنا كرده‌، چه‌ كساني‌ هستند؟ فرمودند: «آنان‌ جبرئيل‌، ميكائيل‌، اسرافيل‌ و ملك‌الموت‌اند». نقل‌ شده‌ است‌ كه‌: بعد از آن‌ جبرئيل‌ به‌ ميراندن‌ نفس‌ اسرافيل‌ و ميكائيل‌ و ملك‌الموت‌ مأمور مي‌شود آن‌گاه‌ خداي‌ عزوجل‌ خود جان‌ جبرئيل‌ را مي‌ستاند و خودش‌ تنها زنده‌ پاينده‌اي‌ است‌ كه‌ باقي‌ مي‌ماند، سپس‌ مي‌گويد: لمن‌ الملك‌ اليوم‌؟: امروز فرمانروايي‌ از آن‌ كيست‌؟». اين‌ جمله‌ را سه‌بار تكرار مي‌كند آن‌گاه‌ خودش‌ به‌ خويشتن‌ چنين‌ پاسخ‌ مي‌دهد: لله ‌الواحد القهار: از آن‌ خداوند يگانه‌ قهار است‌». بعدا اولين‌ كسي‌ كه‌ حق‌ تعالي‌ او را زنده‌ مي‌كند، اسرافيل‌(ع) است ‌پس‌ به‌ او دستور مي‌دهد كه‌ بار ديگر در صور بدمد و اين‌ نفخه‌ سوم‌ يا نفخه‌ بعث ‌است‌»[2].
 به‌قولي ‌ديگر: مراد از استثنا شدگان‌، شهدا هستند و در حديث‌ شريف‌ آمده ‌است‌ كه‌: ايشان‌ شمشيرهايشان‌ را پيرامون عرش‌ حمايل‌ گردنهايشان‌ مي‌كنند.
«سپس‌ بار ديگر در آن‌ دميده‌ مي‌شود» كه‌ اين‌ نفخه‌ سوم‌، يا نفخه‌ «بعث‌» است ‌«و بناگاه‌ آنان‌ برپا ايستاده‌ مي‌نگرند» يعني‌: در اين‌ هنگام‌، خلق‌ همه‌ به‌پا ايستاده ‌شده‌ و مي‌نگرند كه‌ به‌ آنها چه‌ گفته‌ مي‌شود. يا چشم‌ به‌ راه‌ و منتظر آنند كه ‌با آنها چه‌ عملي‌ انجام‌ مي‌شود.
آيه‌ كريمه‌ دلالت‌ مي‌كند بر اين‌كه‌: اسرافيل‌(ع) در صور دو بار مي‌دمد؛ يك‌بار براي‌ مرگ‌ و ديگر بار براي‌ رستاخيز. اما جمهور علما برآنند كه‌ دميدن ‌وي‌ در صور سه‌ بار است‌: بار اول‌ براي‌ ايجاد هول‌ و هراس‌، كه‌ به‌ آن‌ نفخه ‌«فزع‌» مي‌گويند. بار دوم‌ براي‌ مرگ‌، كه‌ به‌ آن‌ نفخه‌ «صعق‌» مي‌گويند. بار سوم ‌براي‌ تجديد حيات‌، كه‌ به‌ آن‌ نفخه‌ «بعث‌» مي‌گويند.
 
[2] اين‌ حديث‌ شريف‌ با اختصار نقل‌ شد.
آيه  69
‏متن آيه : ‏
‏ وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاء وَقُضِيَ بَيْنَهُم بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و زمين‌ به‌ نور پروردگارش‌ روشن‌ گردد» زيرا اخداوند(ج) نور آسمانها و زمين ‌است‌. به‌قولي‌ معني‌ اين‌ است‌: زمين‌ به‌ عدل‌ اخداوند(ج) كه‌ ميان‌ اهالي‌ آن‌ برپا مي‌دارد و به‌ آنچه‌ از حق‌ كه‌ در ميان‌ بندگانش‌ حكم‌ مي‌كند، روشن‌ و نوراني‌ مي‌گردد «و كتاب» يعني‌: كارنامه‌هاي‌ اعمال‌ بني‌آدم‌ «نهاده‌ شود» پس‌ كساني ‌نامه‌ اعمال‌ خود را به‌دست‌ راست‌ خود مي‌گيرند و كساني‌ با دست‌ چپ‌ خود. به‌قولي‌ معني‌ اين‌ است‌: كارنامه‌ها براي‌ حساب‌ نهاده‌ مي‌شود «و پيامبران‌ آورده ‌شوند» به‌سوي‌ موقف‌ محشر آن‌گاه‌ دراين‌باره‌ مورد سؤال‌ قرار مي‌گيرند كه‌: امتهايشان‌ به‌ دعوتشان‌ چه‌ پاسخي‌ داده‌اند؟ «و شهدا آورده‌ شوند» يعني‌: كساني‌ از امت‌ محمد‌ص كه‌ عليه‌ امت‌هاي‌ ديگر گواهي‌ مي‌دهند و نيز شهدايي‌ كه‌ در راه‌ خدا(ج) به‌ شهادت‌ رسيده‌اند، آورده‌ مي‌شوند و در روز قيامت‌ به‌ ابلاغ‌ پيام‌ حق‌ براي‌ كساني‌ كه‌ دعوت‌ حق‌ را به‌ آنها رسانده‌اند ولي‌ آنها به‌ تكذيب‌ آن ‌پرداخته‌اند، گواهي‌ مي‌دهند. يا مراد از گواهان‌، فرشتگان‌ نگهبانند «و ميانشان ‌به‌حق‌ داوري‌ گردد» يعني‌: ميان‌ بندگان‌، به‌ عدل‌ و راستي‌ حكم‌ مي‌شود «و مورد ستم‌ قرار نگيرند» يعني‌: از ثوابشان‌ كاسته‌ نمي‌شود و در عذابي‌ كه‌ مستحق‌ آنند، افزوده‌ نمي‌شود و جزايشان‌ به‌اندازه‌ اعمالشان‌ داده‌ مي‌شود.
 
	آيه  70
‏متن آيه : ‏
‏ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و هركسي‌ جزاي‌ آنچه‌ كه‌ كرده‌ است» از خير و شر «به‌تمام‌ مي‌يابد و خدا به‌ آنچه ‌مي‌كنند» بندگان‌ در دنيا «داناتر است» لذا نه‌ به‌ نويسنده‌اي‌ نياز دارد، نه‌ به‌حسابگر و نه‌ به‌ شاهدي‌. پس‌ دليل‌ اين‌كه‌ نامه‌ اعمال‌ در ميان‌ نهاده‌ مي‌شود و پيامبران‌‡ و گواهان‌ آورده‌ مي‌شوند، فقط اين‌ است‌ كه‌ حجت‌ تكميل‌ گردد و عذر از ميان‌ برداشته‌ شود.
 
	آيه  71
‏متن آيه : ‏
‏ وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاء يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و كافران‌ گروه‌گروه» يعني‌: در گروههاي‌ جداگانه‌ و متفرق‌، بعضي‌ به‌ دنبال ‌بعضي‌ «به‌سوي‌ جهنم‌ رانده‌ شوند» و براي‌ هر گروهي‌ رهبري‌ است‌ كه‌ رأس‌ آنان‌ در كفر و دعوت‌كننده‌ آنها به‌سوي‌ آن‌ بوده‌ است‌ «تا چون‌ بدان‌ رسند، درهاي‌ آن ‌گشوده‌ گردد» يعني‌: به‌ مجرد اين‌كه‌ به‌ دوزخ‌ مي‌رسند، بي‌هيچ‌ درنگي‌ به‌ آن‌ درآورده‌ مي‌شوند. و دوزخ‌ هفت‌ در دارد «و نگهبانانش» يعني‌: فرشتگان ‌نگهبان‌ دوزخ‌ و كارپردازان‌ آن‌ «به‌ آنان‌ گويند: مگر فرستادگاني‌ از خودتان» يعني‌: از جنس‌ خودتان‌ «بر شما نيامدند كه‌ آيات‌ پروردگارتان‌ را» كه‌ آن‌ را بر شما نازل‌كرده‌ بود «بر شما بخوانند و از ملاقات‌ اين‌ روزتان» كه‌ به‌ آن‌ درافتاده‌ايد «شما را هشدار دهند؟» بيضاوي‌ مي‌گويد: «اين‌ سؤال‌ فرشتگان‌، دليل‌ بر آن‌ است‌ كه‌ قبل ‌از فرستادن‌ شريعت‌، تكليفي‌ بر بندگان‌ نيست‌ بدان‌ جهت‌ كه‌ فرشتگان‌، اين‌ سؤال‌ سرزنش‌بار خود را به‌ آمدن‌ پيامبران‌‡ و رساندن‌ كتاب‌ الهي‌ به‌ آنان‌، معلل ‌ساختند». «گويند: چرا» يعني‌: پيامبران‌‡ آيات‌ الهي‌ را براي‌ ما آوردند و مارا از عذابي‌ كه‌ در چنين‌ روزي‌ با آن‌ روبرو خواهيم‌ شد، بيم‌ و هشدار نيز دادند «ولي‌ حكم‌ عذاب‌ بر كافران‌ واجب‌ آمد» يعني‌: اين‌ كفر ما بود كه‌ ما را به‌ چنين‌ حال ‌و روزي‌ در افگند. پس‌ چون‌ اين‌ اعتراف‌ را مي‌كنند:
 
آيه  72
‏متن آيه : ‏
‏ قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«گفته‌ مي‌شود: از دروازه‌هاي‌ دوزخ» كه‌ براي‌ شما بازگردانيده‌ شده‌ «درآييد. جاودانه‌ درآن‌ بمانيد» براي‌ شما از جانب‌ خداي‌ سبحان‌ در آن‌ جاودانگي‌ مقدر شده‌ است‌ «وه‌! چه‌ بد است‌ منزلگاه‌ متكبران» يعني‌: دوزخ‌ چه‌ بد منزلگاه‌ هميشگي‌اي‌ براي‌ آنهاست‌.
 
	آيه  73
‏متن آيه : ‏
‏ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُه