م‌ و غير آنان‌ در بيان‌ سبب‌ نزول‌ اين‌ آيه‌ كريمه‌ روايت‌ كرده‌اند: روزي‌ مروان‌ براي‌ دربان‌ خود گفت‌: اي‌ رافع‌! نزد ابن‌عباس‌(رض) برو و به‌ او بگو: اگر چنان‌ باشد كه‌ هر شخصي‌ از ما كه‌ به‌ آنچه‌ كرده‌ شادمان‌ است‌ و دوست‌ دارد كه‌ به‌ آنچه‌ نكرده‌ ستوده‌ شود؛ موردعذاب‌ قرار گيرد، بي‌گمان‌ همه‌ ما مورد عذاب‌ قرار مي‌گيريم‌؟ ابن‌عباس‌(رض) در پاسخ‌ فرستاده‌ وي‌ فرمود: «اين‌ آيه‌ كريمه ‌به‌ شما چه‌ ارتباطي‌ دارد؟ حقيقت‌ امر اين‌ است‌ كه‌ اين‌ آيه‌ درباره‌ اهل‌ كتاب‌ نازل‌شد»، سپس‌ آيه‌ ماقبل‌ را تلاوت‌ نمود: ﴿‏ وَإِذَ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ...﴾ .همچنين‌ ابن‌عباس‌(رض) در همين‌ رابطه‌ مي‌گويد: «رسول‌ خداص از اهل‌ كتاب ‌درباره‌ چيزي‌ سؤال‌ كردند ولي‌ آنها در پاسخ، حقيقت‌ را كتمان‌ نموده‌ و سخني‌دروغين‌ آوردند و درحالي‌ از نزد رسول‌ خداص بيرون‌ رفتند كه‌ به‌ ايشان‌ چنين ‌وانمود مي‌كردند كه‌ به‌ سؤالشان‌ پاسخ‌ درستي‌ داده‌اند و با اين‌ پاسخ‌ در پيشگاه‌ آن‌حضرت‌ص قابل‌ ستايش‌ خواهند بود! از سوي‌ ديگر شادمان‌ بودند از اين‌ كه‌ پاسخ‌ واقعي‌ را از ايشان‌ پنهان‌ داشته‌اند. همان‌ بود كه‌ آيه‌ كريمه‌ اين‌ صحنه‌سازي‌ آنان‌ رابرملا و مال‌ كارشان‌ را هويدا ساخت‌.
به‌ روايتي‌ ديگر، آيه‌ كريمه‌ درباره‌ كساني‌ از منافقان‌ نازل‌ شد كه‌ از جهاد تخلف‌ مي‌كردند، اما هنگامي‌كه‌ رسول‌ خداص از جهاد بر مي‌گشتند، به‌ حضور ايشان‌ آمده‌ عذرخواهي‌ مي‌نمودند و دوست‌ داشتند كه‌ به‌ آن‌ چيزي‌ مورد ستايش‌قرار گيرند كه‌ انجام‌ نداده‌ بودند. حافظ ابن‌حجر عسقلاني‌ مي‌گويد: «جمع‌كردن‌ميان‌ اين‌ دو روايت‌ ممكن‌ است‌ زيرا محتمل‌ است‌ كه‌ آيه‌ كريمه‌ در مورد هر دو گروه‌ نازل‌ شده‌باشد».
 
سوره آل عمران آيه  189

‏متن آيه : ‏

‏ وَلِلّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللّهُ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و فرمانروايي‌ آسمانها و زمين‌ از آن‌ خداست‌ و خداوند بر هرچيزي‌ تواناست» اين‌آيه‌ كريمه‌ در رد و تكذيب‌ سخن‌ جاهلانه‌ يهودياني‌ نازل‌ شد كه‌ گفتند: ﴿إِنَّ اللّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء﴾ (خدا فقير و ما توانگر هستيم) «آيه181».
 
	
سوره آل عمران آيه  190

‏متن آيه : ‏

‏ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لِّأُوْلِي الألْبَابِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«مسلما در آفرينش‌ آسمانها و زمين‌ و درپي‌ يك‌ديگر آمدن‌ شب‌ و روز» و تفاوت‌آنها در درازي‌ و كوتاهي‌ و گرمي‌ و سردي‌ و غيره‌ «آياتي‌ است» يعني‌: نشانه‌ها و راهنماهاي‌ روشن‌ و برهانهاي‌ واضحي‌ است‌ كه‌ بر وجود آفريننده‌ سبحان‌ دلالت ‌مي‌كند، اما «براي‌ صاحبان‌ خرد» هاي‌ ناب‌ از شائبه‌هاي‌ نقص‌ و عقلهاي‌ وارسته‌ ازكجي‌ها و انحراف‌ زيرا مجرد تفكر در نشانه‌هايي‌ كه‌ خداي‌ سبحان‌ در اين‌ آيه‌كريمه‌ از آنها ياد كرده‌ است، براي‌ عاقل‌ بسنده‌ و كافي‌ است‌ تا او را به‌ ايماني‌ پيوند دهد كه‌ هيچ‌ شك‌ و شبهه‌اي‌ نمي‌تواند آن‌ را متزلزل‌ كرده‌ و به‌ درون‌ آن ‌رخنه‌ نمايد بنابراين، واجب‌ است‌ كه‌ ايمان‌ انسان‌ بر پشتوانه‌ دلايل‌ يقيني‌ متكي‌ ومستظهر باشد، نه‌ بر تقليد و وراثت‌. در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است‌: «واي‌ بر كسي‌ كه‌ اين‌ آيه‌ كريمه‌ را بخواند و در آن‌ تفكر نكند». همچنان‌ روايت‌ شده‌ است‌ كه‌ درشب‌ نزول‌ اين‌ آيه‌ كريمه، رسول‌ خداص تا بامداد پيوسته‌ مي‌گريستند.
بايد دانست‌ كه‌ ميدان‌ تفكر، آفريده‌هاي‌ حق‌ تعالي‌ است‌ نه‌ ذات‌ وي‌ زيرا درك ‌حقيقت‌ ذات‌ الهي‌ محال‌ و ناممكن‌ است‌.
 
سوره آل عمران آيه  191

‏متن آيه : ‏

‏ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
آن‌گاه‌ حق‌ تعالي‌ صاحبان‌ خرد را چنين‌ تعريف‌ و توصيف‌ مي‌كند: «هم‌آنان‌ كه‌ خدا را ايستاده‌ و نشسته‌ و به‌ پهلو آرميده‌ ياد مي‌كنند» يعني‌: صاحبان‌ خرد كساني‌ هستند كه‌ ميان‌ فكر و ذكر جمع‌ نموده‌ و خداوند متعال‌ را در همه‌ احوال‌ يادمي‌كنند، چنان‌كه‌ پيامبراكرم‌ص خداي‌ عزوجل‌ را در همه‌ اوقات‌ ياد مي‌كردند.به‌ قولي‌: مراد از «ذكر» در اينجا نماز است‌. يعني‌: كساني‌ كه‌ نماز را در هيچ‌ حالي‌از احوال‌ ترك‌ نمي‌كنند و آن‌ را در حال‌ نبود عذر ايستاده‌ و درحال‌ وجود عذر، نشسته‌ و به‌ پهلو خوابيده‌ ادا مي‌كنند «و در آفرينش‌ آسمانها و زمين‌ تفكر مي‌كنند» يعني‌: در صنع‌ بديع‌ و متقن‌ آسمانها و زمين‌ و استحكام‌ و ثبات‌ آنها و عظمت‌ و بزرگي‌ اجرام‌ آنها مي‌انديشند. يادآور مي‌شويم‌ كه‌ دعوت‌ به‌ تأمل‌ در شگفتيهاي ‌آفرينش‌ از مضامين‌ اصلي‌ قرآن‌ است‌.
اين‌ آيه‌ كريمه‌ و آيات‌ مشابه‌ آن، ناظر بر «برهان‌ اتقان‌ صنع» در حكمت ‌اسلامي‌ است‌.
اين‌ متفكران‌ و انديشمندان‌ ذاكر مي‌گويند: «پروردگارا! اينها را بيهوده» و به‌بازي‌ و عبث‌ «نيافريده‌اي» بلكه‌ اينها را دليلي‌ بر حكمت‌ و قدرت‌ خويش‌آفريده‌اي‌ تا زمين‌ را ميدان‌ آزمايش‌ بندگانت‌ قرار داده‌ و فرمانبردارانت‌ را از سركشانت‌ متمايز گرداني‌ «منزهي‌ تو» از آنچه‌ كه‌ لايق‌ شأن‌ خداوندي‌ات‌ نيست «پس‌ ما را از عذاب‌ آتش‌ دوزخ‌ درامان‌ بدار».
 
	سوره آل عمران آيه  192

‏متن آيه : ‏

‏ رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ ‏

 

‏ترجمه : ‏
همچنان‌ متفكران‌ و انديشمندان‌ ذاكر مي‌گويند: «پروردگارا! هر كه‌ را تو در آتش‌افگني، يقينا رسوايش‌ كرده‌اي» و خوار و بي‌مقدارش‌ ساخته‌اي‌ «و براي ‌ستمكاران» يعني‌: براي‌ كافران‌ «هيچ‌ ياوراني‌ نيست».
 
	سوره آل عمران آيه  193

‏متن آيه : ‏

‏ رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِياً يُنَادِي لِلإِيمَانِ أَنْ آمِنُواْ بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
همچنان‌ متفكران‌ و انديشمندان‌ ذاكر مي‌گويند: «پروردگارا! همانا ما شنيديم‌ كه‌ دعوتگري‌ به‌ ايمان‌ فرا مي‌خواند» كه‌ اين‌ دعوتگر همانا رسول‌ خداص است‌ وبه‌ قولي‌: دعوتگر، قرآن‌ است‌ «كه‌ به‌ پروردگار خود ايمان‌ آوريد، پس‌ ايمان‌آورديم» يعني‌: به‌ نداي‌ اين‌ دعوتگر لبيك‌ گفته‌ و ايمان‌ آورديم‌ «پرو