يبر فوت کرد. جريان را براي پيامبر ص بازگو کردند، فرمود : بر دوستتان نماز بخوانيد با اين سخن چهره مردم تغيير کرد(*) پيامبر ص فرمود : دوست شما خيانت کرده و به ناحق از غنيمت برداشته است، وسايلش را بازديد کرديم، مهره‌اي از مهره‌هاي يهود پيدا کرديم که دو درهم ارزش نداشت».

از آنچه گفتيم دو گروه استثناء مي‌شوند و نماز بر آنها واجب نيست 
1- کودک نابالغ : از عايشه(رض) روايت است : (مات إبراهيم بن النبي ص و هو ابن ثمانية عشر شهرا، فلم يصل عليه رسول اللهr)[2] «ابراهيم پسر پيامبر ص در هجده ماهگي فوت کرد، پيامبر ص بر او نماز نخواند».

2- شهيد : از انس روايت است : (أن شهداء أحد لم يغسلوا، و دفنوا بدمائهم، و لم يصل عليهم)[3] «شهداي احد غسل داده نشدند و با خونهايشان دفن شدند و بر آنها نماز خوانده نشد».

اما عدم وجوب نماز، جواز نماز بر آن دو گروه را نفي نمي‌کند:
از عايشه روايت است : (أتي رسول الله ص بصبي من صبيان الأنصار، فصلي عليه)[4] «کودکي از کودکان انصار نزد پيامبر ص آورده شد و بر او نماز خواند».

از عبدالله بن زبير روايت است : (أن رسول الله ص أمر يوم أحد بحمزة فسجي ببردة، ثم صلي عليه فکبر تسع تکبيرات، ثم أتي بالقتلي يصفون، و يصلي عليهم، و عليه معهم)[5] «پيامبر ص روز احد دستور داد تا حمزه را با پارچه‌اي بپوشانند و بر او نماز خواند و نُه تکبير گفت، سپس کشته‌شدگان (ديگر) را آوردند و آنانرا در چند صف قرار دادند و پيامبر ص بر آنان و بر حمزه به همراه آنان نماز خواند».

هرچه تعداد نمازگزاران بر جنازه بييشتر باشد، بهتر است:
پيامبرr فرمودند : (ما من ميت تصلي عليه أمة من المسلمين يبلغون مائة کلهم يشفعون له إلا شفعوا فيه)[6] «هيچ ميتي نيست که جماعتي صدنفره بر او نماز بخوانند و دعا کنند، مگر اينکه خداوند دعاي آنانرا اجابت مي‌کند».

در حديثي ديگر فرموده است : (ما من رجل مسلم يموت، فيقوم علي جنازته أربعون رجلاً لا يشرکون بالله شيئا إلا شفعهم الله فيه)[7] «هر مسلماني بميرد و چهل نفر که بر خدا شرک نکرده، بر جنازه او نماز بخوانند، حتما خداوند دعاي آنها را (درباره او) اجابت مي‌کند».

مستحب است پشت سر امام سه صف تشکيل شود اگرچه تعدادشان کم باشد:
از مرثد يزني از مالک بن هبيره روايت است که پيامبر ص فرمود : (ما من ميت يموت فيصلي عليه ثلاثة صفوف من المسلمين إلا أوجب. قال : فکان مالک إذا استقل أهل الجنازة جزاهم ثلاثة صفوف، للحديث)[8] «هيچ ميتي نيست که سه صف از مسلمانان بر او نماز بخوانند، مگر اينکه خداوند دعاي آنانرا اجابت مي‌کند» (مرثد يزني) گويد : هر وقت مالک مي‌ديد تعداد نمازگزاران بر جنازه کم است باز هم آنانرا به دليل اين حديث در سه صف قرار مي‌داد.

اگر در يک زمان چندين جنازه زن و مرد وجود داشته باشد 
اصل اين است که بر هر جنازه‌اي نمازي جداگانه خوانده شود، ولي اگر بر همه‌ي آنها يک نماز خوانده شد نيز صحيح است، افراد ذکور هر چند کوچک باشند مقابل امام و زنان و دختران بعداز آنان، رو به قبله قرار داده مي‌شوند : 

از نافع از ابن عمر روايت است : (أنه صلي علي تسع جنائز جميعا، فجعل الرجال يلون الإمام و النساء يلين القبلة فصفهن صفا واحدا، و وضعت جنازة أم کلثوم بنت علي امرأة عمر بن الخطاب و ابن لها يقال له زيد فوضعا جميعا، و الإمام يومئذ سعيد بن العاص، و في الناس ابن عباس و أبو هريرة و أبوسعيد و أبو قتادة، فوضع الغلام مما يلي الإمام، فقال رجل : فأنکرت ذلک، فنظرت إلي ابن عباس و أبي هريرة و أبي سعيد و أبي قتادة، فقلت ما هذا؟ قالوا : هي السنة)[9] «او در نماز نُه جنازه باهم شرکت داشت، مردان در جهت امام و زنان در جهت قبله و در يک صف قرار داده شدند و جنازه‌ي ام کلثوم دختر علي و همسر عمر بن خطاب و زيد پسر او را نيز در آنجا گذاشتند، سعيد بن عاص بر آنان نماز خواند، در حاليکه ابن عباس، ابوهريره، ابوسعيد وابوقتاده در آنجا حضور داشتند. پسر بچه جلو امام قرار داده شد. مردي گفت : اينکار به نظر من ناپسند است، به ابن عباس و ابوهريره و ابوسعيد و ابوقتاده نگاه کردم، گفتم اين کار چيست؟ گفتند سنت است».

محل خواندن نماز جنازه
خواندن نماز بر جنازه در مسجد جايز است:
ازعايشه روايت است : (لما توفي سعد بن أبي و قاص أرسل أزواج النبي ص أن يمروا بجنازته في المسجد فيصلين عليه، ففعلوا، فوقف به علي حجرهن يصلين عليه، أخرج به من باب الجنائز الذي کان إلي المقاعد، فبلغهن أن الناس عابوا ذلک و قالوا : ما کانت الجنازة يدخل بها المسجد فبلغ ذلک عائشة فقالت : ما أسرع الناس إلي أن يعيبوا ما لاعلم لهم به، عابوا علينا أن يمر بجنازة في المسجد، و ما صلي رسول الله ص علي سهيل بن بيضاء إلا في جوف المسجد)[10] «وقتي که سعد بن أبي وقاص فوت کرد، زنان پيامبر ص کسي را دنبال جنازه فرستادند تا به مسجد آورده شود و بر آن نماز بخوانند. اين کار را کردند، و جنازه را مقابل حجره زنان پيامبر ص قرار دادند و بر آن نماز خواندند و از طريق «باب الجنائز» که روبروي «المقاعد» بود جنازه را خارج کردند. به زنان پيامبر ص گفتند که مردم از اين کار ايراد گرفته و گفته‌اند سابقه نداشته که جنازه‌ها به مسجد برده شوند. اين خبر به عايشه رسيد، گفت : مردم چقدر شتابان از چيزي که نمي‌دانند ايراد مي‌گيرند، عيب گرفته‌‌اند که جنازه به مسجد برده شده، در حالي که پيامبرr در داخل مسجد، بر سهيل بن بيضاء نماز خواند».

اما بهتر آن است که خارج از مسجد و در محلي که مخصوص نماز ميت است، بر جنازه نماز خوانده شود. همچنانکه زمان پيامبر ص چنين بود و اکثر احاديث نبوي هم اين را تأييد مي‌کنند : 

از ابن عمر روايت است : (أن اليهود جاءوا إلي النبي ص برجل منهم و امرأة زنيا، فأمر بهما، فرجما قريبا من موضع الجنائز عند المسجد)[11] يهوديان مرد و زني را که زنا کرده بودند نزد پيامبر ص آوردند، پيامبر ص دستور رجم آنانرا داد و آنان نزديک محل برگزاري نماز جنازه در کنار مسجد رجم شدند».

از ابوهريره روايت است : (أن رسول الله ص نعي النجاشي في اليوم الذي مات فيه، خرج إلي المصلي، فصف بهم و کبر أربعا)[12] «روزي که نجاشي فوت کرد، پيامبر ص خبر مرگ او را به مردم اعلام کرد و به طرف مصلي خارج شد و مردم را صف کرد و چهار تکبير گفت».

نماز ميت در بين قبور درست نيست، به دليل حديث انس : (أن النبي ص نهي أن يصلي علي الجنائز بين القبور)[13] «پيامبر ص ازخواندن نماز ميت در بين قبور نهي کرد».

امام کجا بايستد؟
از ابوغالب خياط روايت است : (شهدت أنس بن مالک صلي علي جنازة رجل، فقام عند رأسه، فلما رفع أتي بجنازة امرأة من قريش أو من الأنصار، فقيل له يا أبا حمزة هذه جنازة فلانة ابنة فلان فصل عليها، فصلي عليها، فقام وسطها، و فينا العلاء بن زياد العدوي، فلما رأي اختلاف قيامه علي الرجل و المرأة قال يا أبا حمزة، هکذا کان رسول الله ص يقوم حيث قمت، و من المرأة حيث قمت؟ قال نعم، قال : فالتفت إلينا العلاء فقال : احفظوا)[14] «أنس بن مالک را ديدم که بر جنازه مردي در حاليکه کنار سرش 