
از جابرن سمره روايت است : (کان بلال يؤذن إذا زالت الشمس لايخرم، ثم لايقيم حتي يخرج إليه النبي ص، فإذا خرج أقام حين يراه)[2] «بلال به هنگان زوال خورشيد به طور کامل اذان مي‌گفت : سپس اقامه را زماني مي‌گفت که پيامبر -صلى الله عليه وسلم- را مي‌ديد براي نماز خارج شده است».

از ابن عمر(رض) روايت است که پيامبر ص فرمود : (إن بلالا يؤذن بليل، فکلوا و اشربوا حتي يؤذن ابن أم مکتوم)[3] «همانا بلال در شب، أذان (صبح) مي‌گويد، بخوريد و بياشاميد تا وقتي که ابن ام مکتوم أذان گويد».

پيامبر ص حکمت تقديم اذان را دخول فجر بيان کرده و فرموده است : (لايمنعن أحدکم أذان بلال من سحوره، فإنه يؤذن، أو قال ينادي بليل ليرجع قائمکم و لينبه نائمکم)[4] «أذان بلال هيچ يک از شما را از خوردن سحري باز ندارد؛ چون او أذان مي‌گويد يا گفت در شب ندا سر مي‌دهد تا کسي مشغول تهجد بوده ديگر نماز نخواند و کسي که خواب است بيدار شود».
...........................
[1]) صحيح : [ص. نس 628]، نس (7/2).
[2]) [ص. د 503]، أ (283/35/3)، اين لفظ امام احمد است، م (606/423/1)، د (533/241/2) بنحوه.
[3]) متفق عليه : خ (622/104/2)، م (1092 – 38 – 768/2).
[4]) متفق عليه : خ (621/103/1)، م (1093/768/2)، د (2330/472/6).مستحب است کسي که أذان و اقامه را مي‌شنود آنچه را که مؤذن مي‌گويد تکرار کند، از ابوسعيد روايت است که پيامبر -صلى الله عليه وسلم- فرمود : (إذا سمعتم النداء فقولوا مثل ما يقول المؤذن)[1] «هرگاه اذان راشنيديد مثل آنچه که مؤذن مي‌گويد، بگوييد».

از عمر بن خطاب رض روايت است که پيامبر ص فرمود : «هرگاه يکي از شما با الله أکبر الله أکبر مؤذن بگويد الله أکبر الله أکبر و با أشهد أن لا إله إلا الله مؤذن بگويد : أشهد أن لا إله إلا الله، و با أشهد أن محمداً رسول الله مؤذن بگويد : أشهد أن لا إله إلا الله، و با أشهد أن محمداً رسول الله مؤذن بگويد : أشهد أن محمداً رسول الله، و با حي علي الصلاة مؤذن بگويد : لاحول و لا قوة إلا بالله، و با حي علي الفلاح مؤذن بگويد : لاحول و لا قوه إلا بالله، و با الله أکبر مؤذن بگويد الله أکبر، و با لا إله إلا الله او از ته قلب بگويد : لا اله الا الله وارد بهشت مي‌شود».[2]

پس کسي که آنچه را مؤذن مي‌گويد تکرار کند يا هنگام گفتن حيَّ علي الصلاة و حي علي الفلاح بگويد : لا حول و لا قوة إلا بالله، يا حي علي الصلاة و حي علي الفلاح و لاحول و لا قوة الا بالله را با هم بگويد طبق سنت عمل کرده است.

هرگاه مؤذن از گفتن اذان يا اقامه فارغ شد (مستحب است که) شنونده بعد از تکرار گفته‌‌هاي او،آنچه که در دو حديث زير مي‌آيد بگويد:
از عبدالله بن عمر روايت است : از پيامبرص شنيدم که مي‌فرمود : (إذا سمعتم المؤذن فقولوا مثل ما يقول، ثم صلوا علي، فإنه من صلي علي صلاة صلي الله بها عليه عشرا، ثم سلوا الله لي الوسيلة، فإنها منزلة في الجنة لا تنبغي إلا لعبد من عباد الله، و أرجو أن أکون أنا هو، فمن سأل الله لي الوسيلة حلت له الشفاعة)[3] «هرگاه (نداي) مؤذن را شنيديد، آنچه را مي‌گويد تکرار کنيد سپس بر من صلوات بفرستيد چون هر کس بر من يک صلوات بفرستد، خداوند در برابر آن ده صلوات بر او مي‌فرستد سپس از خدا برايم طلب وسيله کنيد که وسيله مقامي است در بهشت که تنها به يکي از بندگان خدا داده مي‌شود و اميدوارم که آن بنده من باشم، پس کسي که از خداوند براي من طلب وسيله کند، شفاعت شامل حالش مي‌گردد».

از جابر روايت است که پيامبر ص فرمود : (من قال حين يسمع النداء : اللهم رب هذه الدعوة التامة و الصلاة القائمة آت محمدا الوسيله و الفضيلة و ابعثه مقاما محمودا الذي وعدته حلت له شفاعتي يوم القيامة)[4] «هر کس پس از شنيدن اذان بگويد – اللهم رب هذه الدعوة التامة و الصلاة القائمة، آت محمداً الوسيلة و الفضيلة و ابعثه مقاماً محموداً الذي وعدته – يعني : خداوندا! اي پروردگار اين دعوت کامل و نماز برپا شده، وسيله و فضيلت را به محمد عطا فرما و در روز قيامت او را به مقام محمود و ستوده‌اي که به او وعده داده‌‌اي مبعوث فرما – شفاعت من در روز قيامت شامل حال او مي‌گردد».

فايده:
مستحب است مسلمان بين أذان و اقامه بسيار دعا کند؛ چون در اين هنگام دعا اجابت مي‌شود : 
از انس رض روايت است که پيامبر ص فرمود : (الدعاء لايرد بين الأذان و الإقامة)[5] «دعا در بين أذان و اقامه رد نمي‌شود».
.........................
[1]) متفق عليه : خ (611/90/2)، م (383/288/1)، د (518/224/2)، ت (208/134/1)، جه (238/720/1)، نس (23/2).
[2]) صحيح : [ص. د 5274]، م (385/289/1)، د (523/228/2).
[3]) صحيح : [مختصر م 198]، م(384/288/1)، د (519/225/2)، ت (369/247/5)، نس (25/2).
[4]) صحيح : [الإرواء 243]، خ (614/94/2)، د (525/231/2)، ت (211/136/1)، نس (27/2)، جه (722239/1).
[5]) صحيح : [ص. د 489]، ت (212/137/1)، د (517/224/2).آنچه براي مؤذن مستحب است[1]
مستحب است مؤذن ويژگيهاي زير را داشته باشد:
1- اذان را تنها بمنظور کسب رضاي خدا بگويد و در قبال آن پاداشي نگيرد، از عثمان بن ابي العاص روايت است : گفتم : اي رسول خدا! مرا امام (جماعت) قومم قرار بده. پيامبر ص فرمود : (أنت إمامهم، و اقتد بأضعفهم، و اتخذ مؤذنا لايأخذ علي أذانه أجرا)[2] «تو امام آنان هستي و در امامت حال ضعفا را رعايت کن (نمازت را بر حسب توانايي ضعفا بخوان) و مؤذني انتخاب کن که در مقابل اذانش پاداشي دريافت نکند».
2- از حدث اصغر و اکبر (بي‌وضويي و جنابت) پاک باشد، بدليل آنچه در مبحث (اعمالي که به وضو نياز دارند) گذشت.
3- به حالت ايستاده و رو به قبله اذان گويد. ابن منذر مي‌‌گويد : اجماع بر اين است که به حالت ايستاده اذان گفتن سنت است؛ چون براي شنيدن بهتر و رساتر است.
همچنين سنت است که مؤذن رو به قبله بايستد، چرا که مؤذنان پيامبر خدا ص همواره رو به قبله أذان مي‌گفتند.
4- هنگام گفتن حيّ علي الصلاه سر وگردنش را به طرف راست و هنگام گفتن حي علي الفلاح به طرف چپ بچرخاند : 
از ابوجحيفه روايت است : (أنه رأي بلالا يؤذن، قال : فجعلت أتتبع فاه ههنا و ههنا بالأذان)[3] «بلال را ديدم که أذان مي‌گفت، (ابوجحيفه) گويد : من دهان بلال که به سمت راست و چپ مي‌چرخاند نگاه مي‌کردم».
5- دو انگشتش را در گوشهايش قرار دهد : به دليل گفته ابوجحيفه : (رأيت بلالا يؤذن و يدور، و يتبع فاه هاهنا وهاهنا، و أصبعاه في أذنيه)[4] «بلال را ديدم که أذان مي‌گفت مي‌چرخيد و دهانش را (به حي علي الصلاة و حي علي الفلاح) به اينجا و آنجا (راست و چپ) مي‌چرخاند و دو انگشتش را در گوشهايش قرار مي‌داد».
6- هنگام أذان صدايش را بلند کند، به دليل فرموده پيامبر -صلى الله عليه وسلم- : (فإنه لايسمع مدي صوت المؤذن جن و لا إنس و لا شيء إلا شهد له يوم القيامة)[5] «هر جن و إنسان و چيز ديگري که صداي مؤذن را مي‌شنوند، در روز قيامت براي او شهادت مي‌دهند». 
.........................
[1]) فقه السنه (99/1).
[2]) صحيح : [ص. د 497]، د (527/234/2)، نس (23/2)، جه (714/236)، جمله آخر را ابن ماجه روايت کرده است.
[3]) متفق عليه : خ (634/114/2)، م (503/36/1)، د (516/219/2)، ت (197/126)، نس(12/2)،اما چرخاندن سينه هيچ اصلي در سنت ندارد و در احاديث وارد شده دباره چرخاندن گردن هچ اشاره‌اي به آن نشده است – أه‍- از تمام الم