ؤس مردم به پا خاست و از مجلس او بیرون رفت و هرچه را از او نوشته بود جمع کرد و آن را به پشت حمالی نهاد و فرستاد به در خانة محمد بن یحیی، به این جهت وحشت امام مسلم نسبت به او زیاد شد از او و زیارت او تخلف کرد.
در شذرات الذهب گوید(1): محمد بن یحیی ذهلی نیشابوری از اعیان حفاظ بود که بخاری و مسلم و ابوداود و ترمذی و نسائی و ابن ماجه از او روایت کرده اند، و او ثقه بود، و باز می‌گوید: بخاری در مقدار سی موضوع از او روایت کرده، در موضوع صوم و طب و جنائز و عتق و غیره، ولی تصریح به اسم او نکرده و نگفته است حدثنا محمد بن یحیی ذهلی بلکه گفته است: حدثنا محمد و دیگر بقیه را اضافه نمی‌کند.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) تألیف ابی الفلاح عبدالحی بن العماد الحنبلی.16- محل تحصیل: نیشابور و شهرهائی که به آن مسافرت کرده مانند: خراسان، ری، عراق، حجاز، جزیره العرب، شام و غیره.17- شیوخ و استادان او: بعضی از شیوخ و اساتید او و کسانی که شیخ سماعت درس آنها را کرده و در حلقه درس ایشان کسب فیض نموده عبارتند از: قتیبه بن سعید، احمد بن حنبل، محمد بن اسماعیل بخاری، اسماعیل بن ابی اویس، یحیی بن یحیی نیشابوری، ابابکر و عثمان دو پسر ابی شیبه، عبدالله بن اسماء، شیبان بن فروخ، حرمله بن یحیی صاحب شافعی، محمد بن المثنی، محمد بن یسار، محمد بن مهران، محمد بن یحیی ابن ابی عمر، محمد بن سلمه مرادی، محمد بن عمرو، ربیحا، محمد بن رمح و گروهی دیگر از ائمّه و غیر اینها.
ذهبی در تذکرة الحفاظ گوید: اولین سماع او در سال 218 بود و بیشتر از یحیی بن یحیی و قعنبی و تمیمی و احمد بن یونس یربوعی و اسماعیل ابن ابی اویس و سعید بن منصور و عون بن سلام و احمد بن حنبل و خلق کثیری روایت کرد.
در خراسان، از یحیی بن یحیی و اسحاق بن راهویه و غیره سماع حدیث نمود، در ری از محمد بن مهران و ابا غسان و دیگران روایت حدیث کرد، در عراق از حنبل و عبدالله بن مسلمه و دیگران روایت نمود، در حجاز از سعید بن منصور و ابا مصعب و دیگران سماع حدیث کرد، در مصر از عمرو بن سواد و حرمله بن یحیی و غیره به سماع حدیث پرداخت.18- نام مدارس: در مدارس و مکاتب معموله شهرهای نیشاپور و خراسان و شهرهایی که به آنجا مسافرت کرده درس خوانده است.
در موضوع نام مدارس چنانکه در بحث امام بخاری اشاره شد در آن روزگار مدارس معین و با نامی مانند امروز نبوده و بیشتر اهل علم در محیط مسجد و یا خود مسجد و مدارس و مکاتبی که معمول بوده است درس می‌خوانده اند.
به هرحال، تعلیم و تربیت در صدر اسلام و تدوین و تألیف و نوشته مرسوم بوده و در محوطه مسجد و گاهی در خانه مردم به تعلیم و تعلم پرداخته اند.19- نام مسجد: مساجد نیشاپور و خراسان و شهرهایی که محل تحصیل او بوده و مسجد جمعة نیشابور.20- مسافرت: به خراسان و ری و عراق و بغداد و حجاز و جزیرة العرب و مصر و شام مسافرت کرده و بسیار به بغداد رفته است و اهل بغداد از او روایت کرده اند و آخرین سفر او به بغداد در سال 259 بوده است.21- اجازه از که گرفته: استادان او زیاد بوده اند و چنانکه در بحث بخاری توضیح دادیم اجازة آن روزگار مانند اجازه نامة فعلی نبوده و طرق اجازه متعدد بوده و شاید هرکتاب دارای اجازة مخصوص و هر استادی در مورد کتاب اختصاصی و یا رشتة اختصاصی لفظاً یا کتباً اجازه داده باشد.22- کجا درس می‌داده است: در نیشابور و خراسان و جاهائی که به آنجا مسافرت کرده، در مسجد و یا مکتب و یا مدرسة معموله. گرچه از یک سو کسب علم کرده نسبت به طبقات دیگری تدریس نموده است.توضیحاً: مسلم رحمه الله یکی از رجال برجستة ائمة حدیث و او از کبار مبرزین و اهل حفظ و اتقان و تحقیق بوده و در پی تحقیقات در بارة این علم به سوی شهرها و اقطار جهان مسافرت‌ها کرده اهل حذق و عرفان بدون خلاف در این شأن به تقدم او اعتراف کرده اند.
یحیی بن یحیی و اسحاق بن راهویه و غیر اینها گویند: به خراسان مسافرت کرده است، محمد بن مهران و اباغسان و غیره می‌گویند: به ری آمده است، ابن حنبل و عبدالله بن سلمه و غیر اینها گویند: به عراق سفر نموده است، سعید بن منصور و ابامصعب و دیگران گوید: به حجاز رفته است، عمر بن سودان و حرمله و دیگران اظهار می‌کنند که به مصر رفته است، و همچنان به جزیرة العرب و شام نیز مسافرت کرده است، و برای جمع احادیث و صحت و سقم آنها متحمل رنجهای سفر شده و در سفر و حضر به سعی و کوشش پرداخته است.ابوالحسن علی ابن ابی طالب(1) (عبدمناف) بن عبدالمطلب بن هاشم ابن عم نزدیک و داماد پیغمبر (ص) که در صبیحه جمعه هفدهم ماه رمضان(2) سال چهل هجری در شصت و سه سالگی زندگی را بدرود گفت. خلافت او چهار سال و نه ماه و شش روز بود، وی از فقهاء بزرگ و عالیقدر صحابه و در احکام فقهی رأی صائب داشت.
آنانی که از او روایت حدیث رسول خدا کرده اند عبارتند از: سه پسرش حسن و حسین و محمد بن حنفیه، ابن مسعود و ابن عمر و ابن عباس و ابن زبیر و ابوموسی و ابوسعید و زید بن ارقم و جابر بن عبدالله و ابوامامه و ابوهریره و عدة دیگر از صحابه و تابعین (رض). عدة احادیثی که از رسول خدا از او روایت شده، پانصد و هشتاد و شش حدیث می‌باشد. «خمسمائة وستة وثمانون حديثاً»(3).
ابویعلی از حضرت علی (رض) روایت می‌کند که پیغمبر(ص) روز دوشنبه مبعوث گردید، و او روز سه شنبه اسلام آورد، واضح آن است که ایشان در آن هنگام ده سال داشت. در تاریخ الخفاء سیوطی می‌نویسد: در مردان، ابوبکر(رض) اولین کسی بود که به پیغمبر ایمان آورد، و از زنان خدیجة کبریل زوجة رسول خدا اولین کسی بود که اسلام آورد، از کودکان علی (رض) اولین کسی بود که به دین اسالم نایل گشت، و گویند: از عبدها زید بن حارثه(رض) اولین کسی بود که مسلمان شده است(4).
شیرازی در طبقات الفقهاء بعد از ذکر خلفاء راشدین این عده از فقهاء و صحابه را نیز ذکر کرده است.
عبدالله ابن مسعود هزلی متوفی به سال 32 هجری در شصت سالگی و بضعی.
معاذ بن جبل متوفی به سال 17 یا 18 هجری در سی و چهارسالگی.
زید بن ثابت متوفی به سال 45 هجری.
ابودرداء عویمر بن مالک متوفی به سال 57 یا 58 در مدینه.
عبدالله ابن عباس متوفی به سال 68 هجی، در هفتاد و یک سالگی.
عبدالله ابن عمر متوفی به سال 74 یا 73 یا 72.
عبدالله ابن زبیر ابن عوام متوفی به سال 73 در مکه.
عبدالله ابن عمرو عاص متوفی به سال 77 در مصر یا 65 در هفتاد و دو سالگی.
که این عده از بزرگان فقهاء صحابه (رض) بوده اند.
ابوبکر صدیق (رض) تنها کسی بود که در حضور خاتم انبیاء (ص) فتوا می‌داد، محمد ابن سهل ابن حثمه از پدرش نقل می‌کند که سه نفر از مهاجرین: [عمر، عثمان و علی(رض)] و سه نفر از انصار: [ابی بن کعب، معاذ بن جبل و زید بن ثابت(رض)] در عهد رسول خدا فتوا می‌دادند، شیخ کمال الدین علامه دمیری در کتاب حیاة الحیوان گوید: آنانی که در زمان(5) رسول خدا فتوا می‌دادند، عبارتند از: «ابوبکر، عمر، عثمان، علی، عبدالرحمن بن عوف، ابی بن کعب، عبدالله بن مسعود، معاذ ابن جبل، عمار بن یاسر، حذیفه بن یمان، زید بن ثابت، سل