ه ( ذات وآثار ) آنها تبرک نمی جستند، پس این امر دلالت دارد براینکه این عمل (یعنی تبرک به ذات وآثار) صورت نمی گیرد مگر در مورد شخص پیامبر(ص).مانند تبرک به آب وضو ،مو ،و نوشیدن و خوردن آنچه که ازنوشیدنی وطعام ایشان به جای مانده.»(5) 
علما اجماع دارند بر اینکه؛ هرگاه خصوصیتی درحق پیامبر(ص) ثابت باشد، مقتضی این اختصاص آن است که دیگران غیر از وی مشمول حکم این اختصاص نخواهند شد.(6) 
و می فرمایند: جواز تبرک به صالحان به قیاس پیامبر(ص)، به خاطر سد ذریعه ممنوع می باشد. وشکی نیست که سد ذریعه قاعده مهمی ازقواعد شرعی است. زیرا این تبرک می تواند به سبب غلو و تعظیم نسبت به صالحان تا حد شرک پیش رود پس باید ازچنین اسباب شرکی پرهیز نمود.(7) 
امام ابن رجب رحمه الله درمورد منع تبرک به ذات صالحان می گوید:" چنین اشیائی فتنه ای است برای هر دو نفر چه تکریم کننده و چه اکرام شده و گاهی نیز ترس می رود که به بدعتی منجر شود، و بسیاری از اوقات نیز،نوعی ازشرک می گردد."(8)  
مثلا از یاران منصور حلاج حکایت شده است که؛ درمورد تبرک به وی غلو می کردند تا جایی که خود را با ادرار وی مسح می کردند و ادعای الوهیت درحق وی نمودند.(9)  
شیخ محمد ابراهیم آل شیخ می گوید:"واین ( تبرک به آثار صالحان) اشتباه واضحی است و اهل علم و حق با آنها ( کسانی موافق این نوع تبرک هستند) موافقت نمی کنند، واین فقط درحق پیامبر(ص) وارد است و سلف صالح درحق ابوبکر و عمر و عثمان ذی النورین وعلی و باقی عشره مبشره وبقیه اصحاب اهل بدر و بیعت رضوان، چنین تبرکی انجام نداده اند. آیا سلف صالح در بزرگداشت خلفا که لایق به آنها است کوتاهی کرده اند یا آنها برای اینکه به خیری برسند تلاش نکرده اند؟، پس اختصاص تبرک آنها درحق پیامبر(ص) دلالت بر آن دارد که این نوع تبرک خاص پیامبر(ص) است."(10)  
و شیخ عبدالعزیز بن باز رحمه الله می گوید:« تبرک به آثارصالحان جایزنبوده، وفقط درحق پیامبر(ص) جایزاست زیرا خداوند درجسم او و آنچه از وی لمس می شود برکت قرارداده است، اما غیر از پیامبر(ص) در این مورد احدی با او قیاس نمی شود؛ به دو دلیل: 
- اولا: صحابه(رض) تبرک به ذات و آثار شخصی غیر از پیامبر(ص) انجام نداده اند و اگر در آن خیری بود حتما ازما سبقت می گرفتند.
- ثانیا:برای جلوگیری از افتادن در شرک(11) ، زیرا جواز تبرک به آثارصالحان باعث غلو درمورد آنها و عبادت غیر خدا می گردد. پس لازم است ازآن منع شود.»(12) 

بر این اساس دریافتیم که تبرک به ذات و آثار صالحان به قیاس پیامبر(ص) جایزنیست. چون برای آن دلیلی از کتاب و سنت صحیح و افعال صحابه و تابعیین وجود ندارد. و صحابه بر ترک تبرک به ذات و آثار هر شخصی غیر از پیامبر(ص) اجماع داشتند. و این دلالت دارد که تبرک به ذات و آثار فقط مختص شخص پیامبر(ص) می باشد.
--------------------------------------------------
1) منظور تبرک به لباس و مو و یا آب وضو است.
2) تبرک به ذات و آثار صالحان غیر از پیامبر (ص).
3)  الأعتصام 2/8.
4) فتح المجید صفحه 106و  الدین الخالص، محمدصدیق حسن 2/250.
5) الحکم الجدیرة بالاذاعة صفحه 55.
6) کتاب افعال الرسول ودلالتها علی الاحکام الشریعه ،دکترمحمد سلیمان الاشقر صفحه 277 با اختصار.
7) التبرک انواعه و احکامه،ناصر بن عبدالرحمن بن محمد الجدیع ص 266.
8) الحکم الجدیرة بالإذاعة- صفحه 55.
9) الاعتصام شاطبی 2/10.
10) مجموع الفتاوی ورسائل ابن ابراهیم1/103.
11) قاعده سد زریعه.
12) تعلیقات بن باز بر فتح الباری3/130- ه (1)،144 ه (1)).زمزم چاه مشهوری در مسجدالحرام و شرق کعبه است. به آن زمزم می گویند به خاطرآب زیاد آن. و زمزمه درنزد عرب به معنای فراوانی واجتماع است.(1)   
خداوند تبارک وتعالی چاه زمزم را به خصوصیت های مبارکی مختص گردانیده است ازجمله:
 1- چاه زمزم با فضیلت ترین آب روی کره زمین است.
 ابن عباس(رض) می گوید: قال رسول الله (ص):« خیرماء علی وجه الأرض ماء الزمزم »(2)  یعنی: بهترین آب برروی زمین آب زمزم است. و از ابوذر(رض)درماجرای اسراء ومعراج روایت شده است که: أن رسول الله(ص)قال:« ... فنزل جبرئیل علیه السلام ففرج صدری، ثم غسل بها زمزم...»(3) .یعنی:جبرئيل فرود آمد و سينه  مرا شكافت و با آب زمزم شستشو داد. 
العینی(4)   در شرح این حدیث می گوید:« و این قطعا دلالت برفضل آب زمزم دارد؛چرا که جبرئیل شستن سینه پیامبر(ص) را مختص آب زمزم گردانیده است.»(5) 

 2- سیرشدن کسی که آب زمزم را بنوشد.
 در جریان اسلام آوردن ابوذر رضی الله عنه، زمانی که سه روزدرمکه اقامت می کند، او اندازه یک روز و نیم به جای اینکه هرنوع طعامی بخورد، ازآب زمزم می نوشد وپیامبر(ص) به وی می گوید:« إنها مبارکة، إنها طعام طعم.»(6)  یعنی: به راستی که آب زمزم مبارک است و آن غذایی است که صرف گشته است.
ابن اثیر رحمه الله می گوید:« یعنی انسان با نوشیدن آن سیر می گردد همچنان که با خوردن غذا سیرمی شود.»(7) 

3- شفا یافتن به وسیله نوشیدن آن.
 ابن عباس(رض)می فرماید: پیامبر(ص) فرمودند:« إن الحمی من فیح جهنم، فأبردوها بماء زمزم.»(8)  یعنی:براستی که تب از(جنس) گرمای جهنم است ،پس آنرا با زمزم خنک گردانید.
قطعا منتفع شدن از این همه منافع  آب زمزم به توفیق باری تعالی میسر است. وبه خاطر برکتی است که الله تعالی در آن آب قرار داده است. 
هرچند خصوصیات و ویژگی های مبارک دیگری برای آن ذکر کرده اند ولی صحت آنها به إثبات نرسیده اند.

چگونگی تبرک به آب زمزم:
 برای حجاج سنت است که بعد از طواف و دو رکعت نماز پشت "مقام ابراهیم" علیه السلام، ازآب زمزم بنوشند. البته این استحباب مخصوص حاجیان نیست زیرا با توجه به فضایل وارد شده آب زمزم دراحادیث نبوی، و وجود برکت وشفا درآن، برای عامه مسلمانان نوشیدن آن سنت است. و دعا نمودن هنگام نوشیدن از آداب نوشیدن آنست.  زیرا سلف صالح چنان کرده اند؛ روایت شده است که ابن عباس (رض)هنگام نوشیدن آب زمزم می گفت:«اللهم أسألک علما نفعا، ورزقنا واسعا، وشفاء من کل داء (خدایا از تو علمی نافع و رزقی وسیع و شفایی برای هر دردی طلب دارم)»(9) .

حکم غسل نمودن و وضوگرفتن با آب زمزم:
جمهور علماء غسل کردن و وضو گرفتن با آب زمزم را مکروه نمی دانند. چنانکه امام نووی در"المجموع" وابن قدامه مقدسی در "المغنی" بدان اشاره نموده اند. امام احمد درمسند خود ازعلی بن ابی طالب (رض)درماجرای حج پیامبر(ص) روایت می کند که :پیامبر(ص) طلب دلویی از آب زمزم می نمایند وسپس از آن می نوشند و وضو می گیرند.(10)  
بعضی از علماء غسل دادن مرده را نیز با آن منع نموده اند ولی فاکهی(11)  که ازعلمای قرن سوم است در "اخبار مکه" آورده است:مردم مکه مرده های خود را با آب زمزم غسل می دادند وسپس که نظافت جسد به پایان می رسید یک بار دیگر وی را جهت تبرک با آب زمزم غسل می دادند.(12) 
ابن تیمیه رحمه الله وضو گرفتن با آب زمزم را بدون اشکال دانسته ولی غسل جنابت با آن را مکروه می داند(13)  و به حدیثی ازعباس بن عبدالمطلب (رض)استناد می کند که درمورد آب زمزم گفت: «برغسل کننده حلال نیست، بلکه برای وی نوشیدن حلال ومباح است.»(14) 

حکم استنجاء با آب زم