 است و حتي برخي از علما آ‌ن را در شمار احاديث موضوع (جعلي) قرار داده‌اند.

وبالله التوفيق، وصلي الله علي نبينا محمد وآله وصحبه وسلم

فتاواي انجمن دايمي مباحث علمي و افتاء (8/164)[61] تداخل يك عبادت در عبادت ديگر

س: آيا جايز است كه در ضمن يك عبادت، عبادت ديگري را نيز نيت بكنيم؟ مثلاً؛ شخصي پس از اذان ظهر به مسجد داخل مي‌شود و دو ركعت نماز مي‌خواند و اين دو ركعت را هم به نيت تحية المسجد، تحية الوضو و هم به نيت سنت ظهر مي‌خواند، آيا چنين كاري درست است؟ 

ج: قاعده‌ي «تداخل عبادات» قاعده‌اي بسيار مهم است (و داراي تفصيل مي‌باشد): 

اولاً: اگر عبادت تابع و مكمل عبادتي ديگر باشد نمي‌توان يكي را در ديگري تداخل داد؛ مثال: نماز فجر دو ركعت است و سنت آن نيز دو ركعت مستقل است، ولي چون تابع و مكمل فرض است تداخل آن با فرض امكان‌ناپذير است و اين دو نماز (سنت و فرض فجر) نمي‌توانند جاي همديگر را بگيرند، چون سنت تابع فرض است و تابع نمي‌تواند جاي اصل را بگيرد و همچنين اصل نمي‌تواند جاي تابع را بگيرد.

مثالي ديگر: بعد از نماز جمعه سنت راتبه‌اي وجود دارد، آيا انسان مي‌تواند با خواندن نماز جمعه از آن بي‌نياز بشود؟ پاسخ اين است كه نمي‌تواند، چرا؟ چون سنت جمعه تابع فرض جمعه است.

ثانياً: هرگاه دو عبارت مستقل كه هر يكي از ديگري منفصل و مقصود به ذات باشد، در چنين صورتي نيز تداخل آن دو عبادت امكان ناپذير است. مثال: شخصي قبل از فرض ظهر دو ركعت سنت مي‌خواند و مي‌گويد: از آن نيت چهار ركعت را دارم؛ چون سنت ظهر چهار ركعت با دو سلام است، پس اگر شخص بگويد: دو ركعت مي‌خوانم و نيت چهار ركعت مي‌كنم اين نيت صحيح نمي‌شود، زيرا اين دو عبادت مستقل و جدا از همديگر هستند و هر يكي مقصود به ذات مي‌باشد، بنابراين هيچ كدام جاي ديگري را پر نمي‌كند.

مثال ديگري: بعد از نماز عشا سنت راتبه‌اي وجود دارد و بعد از سنت نوبت وتر است و جايز است كه وتر سه ركعتي را با دو سلام بخوانيم؛ شخصي دو ركعت وتر را مي‌خواند، و سلام مي‌دهد و سپس يك ركعت وتر را ادا مي‌كند و مي‌گويد: دو ركعتم از سنت عشا و يك ركعتم از وتر است؛ عمل مذكور جايز نيست، چون اينها دو عبادت مستقل و هر كدام مقصود به ذات‌اند.

ثالثاً: هرگاه يكي از آن دو عبادت مقصود به ذات نباشد، بلكه مقصود تنها انجام آن عبادت است، پس در اينجا مي‌توان به يكي از آنها بسنده نمود به شرط اين‌كه به اصل بسنده كند نه فرع. مثال: شخصي بعد از اذان و قبل از نماز فجر وارد مسجد مي‌شود، در اين جا از او دو چيز خواسته شده: يكي تحية المسجد و ديگري سنت فجر، در اينجا اگر سنت را بخواند و از آن تحية المسجد را نيز نيت بكند جايز است، چون خود تحية المسجد مقصود به ذات نيست، بلكه مقصود از آن اين است كه انسان قبل از خواندن دو ركعت حق نشستن ندارد، پس هرگاه شما سنت فجر را مي‌خوانيد خواندن دو ركعت قبل از نشستن بر شما صادق مي‌آيد و مقصود حاصل مي‌شود. ولي اگر براي فرع، يعني تحية المسجد نيت كرديد سنت از شما ادا نمي‌شود، زيرا سنت خودش مقصود به ذات است و تحية المسجد مقصود به ذات نيست و مقصود اين است كه شما قبل از خواندن دو ركعت نبايد بنشينيد.

 اما سؤال سائل: هرگاه شخصي به وقت اذان ظهر به مسجد وارد شود و دو ركعت نماز مي‌خواند كه از آن براي تحية المسجد، تحية الوضو و سنت ظهر نيت مي‌كند، آيا همه‌ي اينها با همان دو ركعت ادا مي‌شود؟

پاسخ اين است كه اگر نيت تحية المسجد و سنت ظهر را بكند جايز است؛ و اما بايد در مورد نماز وضو بايد ديد در آن جا كه پيامبر صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ فرموده است:[ مَنْ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَا يُحَدِّثُ فِيهِمَا نَفْسَهُ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ] [1]

 «هر كس مانند وضوي من وضو بگيرد و سپس دو ركعت نماز با خضوع و خشوع بخواند گناهان گذشته‌اش بخشوده مي‌شود» 

منظور پيامبر صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ چه مي‌باشد؟ آيا منظورشان ايجاد دو ركعت نماز بعد از وضو است، يا اين‌كه منظور خواندن دو ركعت به هر عنواني كه هست مي‌باشد؟

حال مي‌بينيم: اگر منظور حديث اين است كه هرگاه وضو گرفتي بخوان، پس اين دو ركعت مقصود بالذات هستند، ولي چنانچه منظور خواندن دو ركعت به هر عنواني باشد آن وقت اگر شما دو ركعت بخوانيد اين دو ركعت جاي تحية المسجد، نماز وضو و سنت ظهر را مي‌گيرد. و آنچه كه بنده معتقدم اين است كه منظور از حديث مذكور ايجاد دو ركعت بعد از وضو نيست بلكه خواندن دو ركعت است به هر اسم و عنواني كه باشد. 

بدين ترتيب اين دو ركعت مقصود به ذات نيستند، بلكه مقصود اين است كه وضو كننده بعد از وضو دو ركعت نماز بخواند، گرچه آن نماز، نماز فريضه‌اي هم باشد؛ بنابراين در جواب سؤال كننده مي‌گوييم: اگر كسي دو ركعت نماز بخواند اين دو ركعت براي نماز وضو، تحية المسجد و سنت راتبه كافي است.

مثالي ديگر: شخصي در روز جمعه غسل جنابت مي‌كند، آيا اين غسل براي غسل جمعه نيز كافي است؟

پاسخ اين است كه اگر در ضمن غسل جنابت براي غسل جمعه نيز نيت بكند ثواب غسل جمعه را نيز حاصل مي‌كند.

 چون پيامبر صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ فرموده:[ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى ] « با هر كس مطابق نيتش رفتار مي‌شود»[2]

ليكن اگر براي غسل جنابت نيت كند و براي غسل جمعه اصلاً نيتي نداشته باشد، آيا باز هم ثواب غسل جمعه را در مي‌يابد؟

مي‌بينيم، آيا غسل جمعه مقصود به ذات است يا اين‌كه منظور از آن پاكيزگي در اين روز است؟ آنچه كه از دلايل پيداست اين است كه غسل جمعه مقصود به ذات نيست، بلكه مقصود اصلي پاكيزگي است، حال اين پاكيزگي به هر صورتي كه به دست بيايد مقصود حاصل مي‌شود، زيرا رسول الله صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ فرموده است: «لَوْ أَنَّكُمْ تَطَهَّرْتُمْ لِيَوْمِكُمْ هَذَا»[3]

«چقدر خوب بود اگر شما در اين روز خود را پاكيزه (غسل) مي‌كرديد».

با توجه به حديث مذكور مي‌توان فهميد كه مقصود از غسل جمعه اين است كه انسان در اين روز پاكيزه و تميز باشد و اين پاكيزگي با غسل جنابت نيز حاصل مي‌شود، بنابراين اگر انسان در روز جمعه به خاطر جنابت غسل كند، همين غسل براي غسل جمعه‌ي او نيز كافي است، گرچه نيت غسل جمعه را نكرده باشد؛ و چنانچه نيت آن را داشته باشد پس حكمش واضح است. پس در مسئله‌ي مذكور سه قاعده وجود داشت (كه خوانندگان مشروح آنها را خواندند).

  شيخ ابن عثيمين – مجموع فتاوا و رسايل (14/299)
--------------------------------------------------------------------------------
[1]. بخاري (159) مسلم (226).
[2]. بخاري (1) و مسلم (1907)
[3]. بخاري (902) و مسلم (847)<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:587.txt">حكم حركت و كارهاي بيهوده در نماز</a><a class="text" href="w:text:588.txt">در اثناي نماز به كسي كه در مي‌زند چگونه جواب بدهم؟</a><a class="text" href="w:text:589.txt">حكم بي‌توجهي دل از نماز</a><a class="text" href=