مسلم (1619)
[3]  بخاری (2387)[19] حکم گذشت از وام به نیت زکات
 
س1: آیا عفو بدهی از بدهکار به اراده ی زکات جایز است؟

ج1: این کار جایز نیست، چون الله تعالی فرموده است:« خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا» [توبه:103]« (ای پیامبر!) از اموال آنان زکات بگیر تا بدینوسیله آنها را از (رذائل) پاک داری» 

اخذ (گرفتن) مستلزم این است که مأخوذ منه (شخصی که مال زکات از او گرفته می شود) آن را در جایی صرف نماید.

 پیامبر اکرم  صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَ در این زمینه فرموده است:« أَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ»[1] 

«... سپس آنها را با خبر کن که الله تعالی زکات را بر اموال آنها واجب نموده است واین زکات از ثروتمندان گرفته می شود و به فقرای آنها داده می شود»

پس در مسئله زکات، اخذ و برگرداندن آن ضروری است و در معاف کردن وام، اخذ و برگرداندن یافت نمی شود. دلیل دیگری برای عدم جواز این کار این است که چون هرگاه انسان وام را از بدهکارش معاف کند و آن را به حساب زکات بگذارد، معنی این کار این می شود که شخص مذکور به جای مال طیب و نیکو؛ مال پست و بی ارزش را به عنوان زکات داده است. و آنچه مسلم است این است که وامی که بر ذمه ی دیگری است گاهی پرداخت می شود و گاهی نمی شود، از این جهت دین همچون عین متصور نیست و به علت این که از لحاظ ارزش پایین تر از عین می باشد، بنابراین عفو آن به عنوان زکات جایز نیست. 

الله تعالی فرموده است:« وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ » 

«... و به سراغ چیزهای بی ارزش نروید تا از آن ببخشید؛ در حالی که خود شما حاضرید آن چیزها را دریافت کنید مگر با اغماض و چشم پوشی در آن..» [بقره:267]

اینک به یک مثال از سؤالی که پرسیدید توجه کنید:

مثلاً؛ انسانی مال زکاتش ده هزار ریال است و از شخص فقیری ده هزار ریال طلب دارد. حال، این انسان نزد آن فقیر می رود و به او می گوید: آن ده هزار ریال را به تو بخشیده ام و این زکات امسالم می باشد. می گوییم: عفو این بدهی به جای زکات جایز نیست. در این مسئله بسیاری از مردم به خطا می روند و ناآگاهانه از کنار آن می گذرند. شیخ الاسلام ابن تیمیه رحمه الله گفته است: إسقاط بدهی به عنوان زکات، بدون هیچ اختلافی جایز نیست.[2] 

  شیخ ابن عثیمین، مجموعه فتاوي و رسائل (18/377)- ف(285)

س2: شخصی به یک نفر فقیر مبلغی پول قرض می دهد. این شخص پس از مدتی پولش را از آن فقیر مطالبه می کند، ولی فقیر نمی تواند آن را به او پرداخت نماید؛ آیا جایز است که این شخص از آن مبلغ گذشت نماید و آن را زکات مال خود حساب کند؟

ج2: نباید این مال را، مال زکات حساب کند، چون او پس از گرفتن آن ناامید شده است. لیکن طلبکار اجازه دارد که براي بدهکارش از ثروتمندان، پول طلب کند. چنانچه تبرعات و پول زکات برای او جمع نمود، می تواند آن را به جای وام خود بردارد. همچنین می تواند پول خود را به صورت نقدی به بدهکار خود بپردازد. سپس اگر خود بدهکار این مبلغ را به طلبکار به عنوان پرداخت بدهی بازگرداند، جایز است و این طلبکار می تواند آن را بردارد.

 شیخ ابن جبرین، از قول و املای ایشان، در تاریخ: 14/10/1423 هـ ق
--------------------------------------------------------------------------------
[1]  بخاری (1395) و مسلم (19)
[2] مراجعه شود به "مجموعه فتاوا" (25/84)[20] حکم دادن زکات به افراد بی نماز

س1: آیا جایز است که مبلغی از پول را به عنوان زکات به مادرم بدهم، با علم به اینکه مادرم در وضعیت خوبی قرار دارد؟

همچنین برادر مجرّدی دارم که می تواند کار کند، ولی زیاد اهل نماز نیست. آیا می توانم مقداری از مال زکاتم را به او بدهم؟ لطفاً توضیح بدهید. الله شما را حفاظت کند؟

ج2: جایز نیست که چیزی از مال زکات را به مادرت بدهی، چون پدر و مادر از مصارف زکات نیستند، هرچند که مادرت به علت انفاق پدرت بر او از انفاق تو بی نیاز است.

امّا صرف زکات به برادرت: مادامی که برادرت تارک نماز است، جایز نیست که به او زکات بدهی، زیرا نماز پس از شهادتین بزرگترین رکن اسلام است و ترک آن به طور عمدی کفر اکبر است و در عین حال او نیرومند است و می تواند به کسب و کار بپردازد. هرگاه نیازی به انفاق برایش پیش آید، آن وقت پدرش باید بر او انفاق نماید، چون او مسئول نفقه پسرش است ( در صورتی که توان انفاق را داشته باشد). الله تعالی برادرت را هدایت و به سوی حق رهنمون بگرداند و او را از شرّ نفس و شیطان و دوستان بد نجات دهد!

  شیخ ابن باز، فتاوای زکات، جمع و تهیه: محمد المسند، ص (61)[21] حکم دادن زکات به کافر 

 س: آیا مصرف زکات و هدیه ی گوشت قربانی به همسایه ی کافر و مشرک که هیچ قرابتی با شما ندارد، جایز است؟

ج: الله تعالی موارد زکات را در سوره ی توبه بیان کرده است، در آنجا که فرموده است:« إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ » [توبه:60]

« زکات مخصوص مستمندان، بیچارگان، گرد آورندگان آن، کسانی که جلب محبتشان (برای پذیرش اسلام) می شود، آزادی بردگان، پرداخت بدهی بدهکاران، صرف در راه (تقویت دین)  الله و مسافران»

همچنین  رسول الله صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَآله وَسَلَّمَهنگامی که معاذ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ را به سوی یمن رهسپار کرد، به او گفت:« أَخبِرهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِمْ-المسلمين- صَدَقَةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ»[1] 

«... به آنها خبر ده که الله تعالی بر اموال مسلمین زکات واجب کرده است که از ثروتمندان آنها گرفته مي شود و به فقرای آنان توزیع می گردد».

بنابراین دادن زکات به غیر مسلمان جایز نیست جز به مؤلفة القلوب؛ امّا هدیه ی گوشت قربانی به همسایه و خویشاوند کافر جایز است، چون قربانی در حکم صدقات است.

وبالله التوفيق، وصلي الله علي نبينا محمد وآله وصحبه وسلم

فتاوای انجمن دائم پژوهشهای علمی و افتا (10/28،29)
-------------------------------------------------------------------------------
[1]  تخریج این حدیث در فتوای شماره 19 در همین باب گذشت[50] هشدار در مورد کتاب «إحکام التقریر فی أحکام التکفیر» تألیف مراد شکری

الحمد لله و الصلوة والسلام علی من لا نبی بعده ... و بعده : 

انجمن دائم پژوهشهاي علمی و افتا با خبر شدند که آقای ابراهیم حمدانی از مفتی عام (شیخ عبد العزیز بن عبدالله بن باز ) استفتاء نموده اند؛ لازم به ذکر است که این استفتاء با شماره ی (942)مورخه 1/2/1419 ه.ج نزد هیأت فتوا به صورت امانت موجود است. متن استفتا عبارت است از این که: (جناب آقای مفتی عام عربستان سعودی شیخ عبد العزیز بن عبد الله بن باز ... السلام علیکم و رحمة الله و برکاته ... پس از سلام: جناب شیخ: ما در کشور عربستان سع