رب «مراکش و تونس و اسپانیا» بنیان گزارده شد، و موقوفات بسیاری برای اداره و ادامة آنان تعیین گردید.
چنانکه قبلاً گفته شد مساجد نخستین مدارس و نخستین مراکز تعلیم و تربیت در تمدن اسلامی بوده و مساجد و مدارس و حجره‌های کوچک و خانه‌های متصل به مسجد مورد تدریس و تدرس بوده اند.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) در کتاب زندگی چرافتخار علی آمده: در مسجد مدینه محلی به نام صفحه موسوم بود، و کسانی که در آن می‌نشستند به عنوان اصحاب صفه موسوم بودند در زمان پیغمبر اکرم (ص) و حضرت ابوبکر (رض) محل استراحت فقراء بود و در آنجا سایبانی به وجود آوردند که فقراء و بینواها بتوانند در آن استراحت کنند در دوران خلافت حضرت عمر بن الخطاب(رض) در عربستان فقیر وجود نداشت، تا این که در صفه استراحت نماید و آنجا یک مدرسة عالی شد که حضرت علی بن ابی طالب(رض) در آن تدریس می‌کرد و این صفه اولین مدرسة اسلامی به شمار می‌آمد که محل تعلیم و تعلم مسلمین بود.بحثی از مسجد جامع بخارا: محمد بن جعفر الزشخی در تاریخ بخارا ترجمة ابونصر قباوی گوید: «قتیبه بن مسلم مسجد جامع بنا کرد اندر بخارا به سال نود و چهار و آن موضع بتخانه بود مر اهل بخارا را فرمود: هر آدینه در آنجا جمع شدندی، چنانکه هر آدینه منادی فرمودی هرکه به نماز آدینه حاضر شود دو درهم بدهم و مردمان بخارا به اول اسلام در نماز قرآن به پارسی خواندندی و عربی نتوانستندی آموختن و چون وقت رکوع شدی مردی بود که در پس ایشان بانگ زدی «بکنیتا نکینت» و چون سجده خواستندی کردی بانگ کردی «نکونیا نکونی».
در کتاب تاریخ الفقه الاسلامی آمده که طاش کبری‌زاده ذکر می‌کند: هارون الرشید خلیفة عباسی پیش امام مالک فرستاد که در مجلس او حاضر شود و امین و مأمون پسران او را از وی سماع حدیث کنند، سپس هارون به او گفت: ای عبدالله، لازم است که با ما معاشرت کنی و به مجلس ما بیائید تا بچه‌های ما از شما «المؤطا» را سماع کنند و بیاموزند، امام مالک گوید: به او گفتم: خدا امیرالمؤمنین را معزز گرداند این علم از شما سرچشمه گرفته اگر آن را معزز گردانید معزز می‌شود و اگر خوار گردانید خوار می‌گردد، مردم به سوی علم می‌آیند علم به سوی مردم نمی‌رود، و هارون او را تصدیق کرد و به پسرانش گفت: به مسجد بروید تا این که با مردم سماع حدیث کنید، سپس امام مالک گفت: به شرط این که گام را به جلو بر مردم نگذارید و بنشینید در هرجائی که مجلس برای شما خالی است، آنها به این شرط قبول کردند، و همچنین بود که هنگامی که هارون الرشید قصد حج را کرد چون به مدینه رسید، به سوی امام مالک فرستاد که کتاب مؤطا را بیاورد به مجلس او. امام مالک به نزد او نرفت و خلیفه گفت: قسم به خدا من نمی‌شنوم مگر در خانة شما نباشد، به این صورت خلیفه جهت سماع حدیث به خانة او رفت که این دو صورت می‌رساند هم مسجد و هم خانه جای تعلیم و تربیت و سماع بوده است.
مساجدی با سبکهای خیلی قدیم در بعضی از مناطق تاریخی و صعب العبور کردستان که خیلی قدیمی هستند دیده می‌شود. در پاوه مسجدی به نام مسجد عبدالله بن عمر (رض) یا مسجد حضرت عبدالله (رض) که به قرار در هنگام فتح ایران در عهد خلافت حضرت عمر (رض) توسط عبدالله پسرش ساخته شده است هنوز باقی و با خطوطی که از در و پیکر مستحکم و چوبی آن نقر شده به طور ناخوانی دیده می‌شود، می‌گویند: این همان ساختمان اولی مسجد است که عبدالله بن عمر(رض) ساخته است و اصل ستون‌های چوبی بسیار محکم و بزرگ و تاریخی آن کماکان باقی است که طلاب در این مسجد و حجره‌های آن هنوز مشغول تحصیل می‌باشند.
مسجد قدیمی دیگر در قریة «ریژاب» (زهاب) «حلوان» در غرب کرمانشاه با همین استحکام منسوب به عبدالله بن عمر (رض) وجود دارد که آن را خیلی مقدس و متبرک می‌دانند، در خیلی جاها در مناطق کوهستانی و جالب و حساس کردستان هنوز مساجدی به نام حضرت عبدالله بن عمر(رض) وجود دارد که از اماکن مقدس به شمار می‌روند.
تحصیل طالبان علم در قرون اولیة اسلام بیشتر در مسجد و محیط آن بوده و همچنین اصحاب كتب سته نیز در مساجد و مدارس تدریس وتدرس نموده اند، ولی مدارکی به دست نیامد که اسم معین مساجد یا مدارس شهرهائی که مورد تعلم و تعلیم آنها بوده ذکر کنم.در کتاب تاریخ المساجد الاثریه تألیف: حسن عبدالوهاب مفتش الآثار العربیه در مصر چنین ذکر شده است. مسجد بجائی می‌گویند که در آن از خدا سجده برده شود، زجاج می‌گوید: هر جائی که عبادت در آن به عمل آید مسجد است، چنانکه پیغمبر (ص) فرمود: «جُعِلَتْ لِىَ الأَرْضُ مَسْجِداً وَطَهُوراً».اولین مسجد: اولین مسجدی که در اسلام بنا شد، مسجد قبا است که آن را مسجد التقوی نیز می‌گویند، جنانکه خداوند عالم در بارة آن می‌فرماید: ﴿لَّمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِ﴾.
ابوسعید خدری روایت می‌کند که به پیغمبر خدا گفته اند: مسجدی که بر تقوا بنا و تأسیس شده است، چنانکه در آیة اشاره به آن شده کدام است؟ فرمود: مسجدی. ای مسجد المدینه، البته این معارض اول نیست، زیرا هردو مسجد بر تقوا بنیانگذاری شده اند.
امام فخرالدین رازی در تفسیر کبیر گوید: بعضی گفته اند: مسجد التقوی مسجد قبا می‌باشد، ولی اکثر برآن اند که مسجد التقوی مسجد رسول خداست(ص). مساجد نخستین مراکز عبادت است ومانند شعائر و پرچم‌های اسلامی با صدای «الله اکبر» و اذان بر فراز شهرهای فتح شده به اهتزاز در آمده است. عمر بن خطاب (رض) هنگامی که شهرها را فتح کرد به ابوموسی اشعری (رض) که والی بصره بود نوشت که در آنجا مسجد جامع را بنا نماید و برای قبایل نیز مسجدی بسازند، در روزهای جمعه به سوی مسجد جامع جهت نماز جمعه بشتابند، و برای سعد بن ابی وقاص (رض) که حاکم کوفه بود نوشت که به همین دستور مسجد جامع را آنجا بنا کند و به عمرو بن عاص (رض) حاکم مصر نیز همین فرمان را نوشت که در دهکده‌ها متفرق نشوند، بلکه وارد شهرها گردند و در هر شهری مسجدی بنا نمایند، و قبایل کوچری مسجد را بنا نکنند.
مؤمنان دستاویز به امر و فرمان عمر (رض) شدند و طبق فرمان و عهد او رفتار کردند و نماز جمعه را در مسجد جامع هر شهر ادا می‌کردند، در مصر نماز جمعه را در مسجد جامع عمرو بن عاص (رض)، در فسطاط که اولین مسجد جامعی بود که در فسطاط در مصر بنا شده بود می‌خواندند، و بعد از آن که فضل بن علی بن عبدالله بن عباس مسجدی را مشهور به «جامع العسکر» در سال 245 هجری در مصر بنا کرد، دیگر این مسجد را مسجد جامع قرار دادند و نماز جمعه در آن صورت می‌گرفت.
چون بحث فسطاط به میان آمد شایسته می‌دانم که یک موضع عاطفی و دلپذیری که مورخین در تاریخ اسلام آورده اند نقل کنم.
استاد علی پاشا صالح در کتاب اصول فن خطابه می‌گوید: در تاریخ فتوحات اسلام داستانی از فتح مصر و تأسیس شهر «الفسطاط» و وجه تسمیة آن ثبت شده که شنیدنی است، فسطاط در لغت به معنی خیمه و خرگاه یا سراپرد