و  درآمد.

این  بود  آنچه ‌كه  درباره  سنت  تراویح  از  طریق  روایت  صحیح  از  پیامبر صلی الله علیه و سلم  نقل  شده  است  و  بطریق  صحیح  بیش  از  این  روایت  نشده  است‌.  و  از  طریق  روایت  صحیح  به  اثبات  رسیده  است ‌كه  در  زمان  خلافت  حضرت  عمر  و  عثمان  و  علی  مردم  بیست  ركعت  نماز تراویح  می‌خواندند  و  رای  جمهور فقهای  حنفی  و  حنبلی  و  داود  چنین  است‌.  ترمذی ‌گفته  است ‌كه‌:  بیشتر اهل  علم  روایت  بیست  ركعت  سنت  تراویح  را  از  عمر  و  علی  و  دیگر  یاران  پیامبر صلی الله علیه و سلم  قبول  دارند.  و  سفیان  و  ثوری  و  ابن  المبارك  و  امام  شافعی  نیز  این  قول  را  پذیرفته  و گفته  است‌:  مردم  مكه  را  دیدم ‌كه  بیست  ركعت  می‌خواندند[2] 

بعضی  از  علماء  بر  آنند كه  از  این  بیست  ركعت  یازده  ركعت  سنت  وتر  و  تراویح  محسوب  است  و  بیش  از آن  هم  مستحب  است‌. كمال  ابن  الهمام ‌گفته  است‌:  از  این  بیست  ركعت  تنها  آنچه ‌كه  پیامبر صلی الله علیه و سلم  انجام  داد  و  سپس  مبادا كه  واجب ‌گردد  آن  را  ترك‌ كرد،  سنت  است‌.  و  باقی  آن  مستحب  می‌باشد.  و  همانگونه‌ كه  در  صحیحین  آمد  است  آنچه ‌كه  پیامبر صلی الله علیه و سلم  انجام  داده‌،  با  وتر  یازده  ركعت  بوده  است‌.  بنابر این  آنچه كه  بر مبنای  اصول  مشایخ  ما  سنت  است‌،  هشت  ركعت  است  و  ١٢  ركعت  بعدی  مستحب  می‌باشد  (‌بنابر این  هشت  ركعت  سنت  “تراویح‌“  و  سه  ركعت  سنت  وتر كه  جمعا  می‌شود  یازده  ركعت‌)‌.

٣-  آیا  می توان  آن  را  بصورت  جماعت  خواند؟‌ 
سنت  تراویح  را  می‌توان  بصورت  جماعت  یا  انفرادی  خواند،  و لیكن  بقول  جمهور علما  آن  را  بصورت  جماعت  و در مسجد  خواندن  بهتر است  و  قبلا گفتیم ‌كه  پیامبر صلی الله علیه و سلم  آن  را  همراه  با  مسلمانان  بصورت  جماعت  در مسجد  خواند  ولی  از ترس  اینكه  مبادا  مسلمانان  آن  را  واجب  تلقی ‌كنند  آن  را  ادامه  نداد.  سپس  حضرت  عمر  دستور  داد  كه  آن  را  بصورت  جماعت  در  مسجد  بخوانند.  عبدالرحمن  بن عبدالقادری ‌گفته  است‌:  شبی  در  رمضان  همراه  عمر  بن  خطاب  به  مسجد  رفتیم‌،  دیدیم  كه  مردم  در  مسجد  پراكنده‌اند،  یكی  تنها  نماز  می‌خواند،  و  دیگری  نیز  تنها نماز می‌خواند  و گروهی  به ‌وی  اقتدا  می‌كردند.  عمر گفت‌:  به  نظرم  اگر همه  را  جمع  كنم  و قاری‌ء  القرآنی  را  به  امامت  همه  آنان  بگمارم  بهتر باشد.  سپس  تصمیم ‌گرفت  و  همه  مردم  را گرد  هم  آورد  و ابی  بن‌ كعب  را  به  امامت  آنان ‌گمارد.  سپس  شبی  دیگر با  وی  بیرون  آمدیم‌،  دیدیم ‌كه  مردم  همه  پشت  سر قاری‌ء  القرآن  خود  نماز می‌خوانند.  و  عمر گفت‌:" نعمت البدعة هذه  والتي ينامون عنها أفضل من التي يقومون  [كار  خوبی است‌ كه  مردم  را  به  نماز  جماعت  سنت  تراویح  بصورت  جمعی  با  هم  وا داشتم‌،  و  بهتر است‌ كه  آن  را  در آخر شب  بعد  از خواب  بخوانند  نه  اول  شب  پیش  از خواب  و  مردم  آن  را  در  اول  شب  می خواندند]"‌.  بخاری  و  ابن  خزیمه  و  بیهقی  و  دیگران  آن  را  روایت  كرده‌اند[3]‌.

٤-‌قرائت  قرآن  در  نماز  سنت  تراو‌یح‌:  
درباره  قرائت  قرآن  بعد  از  فاتحه  در  نماز  تراویح‌،  چیزی  از  پیامبر صلی الله علیه و سلم  روایت  نشده  است‌.  گذشتگان  دویست  آیه  می‌خواندند  و  از  بس  كه  قرائت  را  طول  می‌دادند،  خسته  شده  و  بر  عصای  خویش  تكیه  می‌دادند.  تا  پیش  از  سپیده  صبح  از  مسجد  بر نمی‌گشتند  و آنگاه  از  ترس  اینكه  مبادا  سپیده  بدمد  به  خادمان  خود  می‌گفتند كه  در  آوردن  غذای  سحری  شتاب  بورزند.  سوره  بقره  را  در  هشت  ركعت  می‌خواندند.  چنانچه  آن  را  در  دوازده  ركعت  می‌خواندند،  آن  را  تخفیف  به  حساب  می‌آوردند.  ابن قدامه ‌گفته  است ‌كه‌:  احمد گفته‌:‌“‌در  ماه  رمضان  باید  قرائت  را كوتاه ‌كرد  تا  مردم  در  مشقت  نیفتند،  بویژه  در  شبهای  كوتاه‌“‌.  قاضی  می‌گوید:  مستحب  است ‌كه  در  ماه  رمضان  یكبار  همه  قرآن  را  در  نماز تراویح  بخوانند  تا  مردم  تمام  قرآن  را  بشنوند  و  نباید  امام  بیش  از  یكبار  قرآن  را  در  نماز  ختم ‌كند  مبادا  مامومین  در  مشقت  بیفتند  و  مراعات  حال  مردم  بهتر است‌.  چنانچه ‌گروهی  به  قرائت  بلند  و  طولانی  راضی  شدند   نماز  آن  بهتر  است‌.  همانگونه‌ كه  ابوذر گفته  است‌:‌“ ‌در  ماه  رمضان  شب  آنقدر  با  پیا مبر صلی الله علیه و سلم  نماز  خواندیم  تا  اینكه  ترسیدیم ‌كه  مبادا  به  سحری  نرسیم  و  قاری‌ء  تا  دویست  آیه  را  می خواند‌“‌.  
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - عرفجه گفته  است‌ كه  حضرت  علی  به  نماز  تراویح  دستور  می‌داد.  برای  مردمان  پیشنمازی  و  برای  زنان  پیشنمازی  جداگانه  تعیین  می‌فرمود  و  من  پیشنماز  زنان  بودم‌. 
[2] -‌به  رای  امام  مالك  تعداد  ركعات  سنت  “‌تراویح "‌،  بغیر  سنت  وتر  سی  و  شش  ركعت  است‌.  زرقانی گفته  است  بقول  ابن  حبان  ابتدای  نماز  تراویح  یازده  ركعت  بود  و قرائت  را  بسیار طولانی  می‌كردند.  چون  بر  مردم گران  آمد  قرات  را  تخفیف  دادند  و  ركعات  را  به  بیست  افزایش  دادند  بدون  سنت  شفع  و  وتر  و  قرائت  را  متوسط  قرار دادند  سپس  قرائت  را  باز هم  تخفیف  دادند  و  ركعات  را  بدون  سنت  شفع  و  وتر به  سی  و  شش  ركعت  افزایش  دادند. 
[3] - لیكن  برداشت  قسطلانی  در  ارشاد  الساری  شرح  بخاری  از  این  حدیث  اینست‌ كه  خواندن  آن  اول  شب  بهتر  است‌.  ارشاد  الساری  /  ج  ٣  ص٤٢٦ .  “‌مترجم‌“صلاه  الضـحی  =  نماز  چاشتگاه  

1-فضیلت  آن‌:
در  فضیلت  نماز  چاشتگاه  احادیث  فراوانی  روایت  شده ‌که  چند  تای  آن  ذکر می شود  :

1)  از  ابوذر  روایت  است  که‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  فرمرد:" يصبح على كل سلامي  من أحدكم صدقة، فكل تسبيحة صدقة، وكل تحمية صدقة، وكل تهليلة صدقة، وكل تكبيرة صدقة، وأمر بالمعروف صدقة، ونهي عن المنكر صدقة، ويجزي من  ذلك ركعتان يركعهما من الضحى [در  برابر  هر یک  از  استخوانها  و  مفاصل  بـدن  شما،  بر  شما صدقه‌ای  لازم  است‌،  هر یک  از  تسبیح  و  تحمید  و  تهلیل  و  تکبیر و  امر به  معروف  و  نهی  از  منکر صدقه‌ای  محسوب  می‌گردد.  دو  رکعت  نماز  در  چاشتگاه  بجای  همه  آنها  کفایت  می‌کند  و  بس  است‌]"‌.  به  روایت  احمد  و  مسلم  و  ابوداود.

2)  احمد  و  ابوداود  از  بریده  روایت  کرده‌اند  که‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  فـرمود:" في الانسان ستون وثلاثمائة مفصل عليه أن يتصدق عن كل مفصل منها صدقة [‌در بدن  انسان  سیصد و  شصت  مفصل  هست‌ که  باید  در برابر هر یک  از آنها  یک  صدقه‌ای بدهد]"‌، ‌گفتند:  ای  رسول  خدا  چه ‌کسانی  را  توانائی  آنست‌؟  فرمود:" النخامة في المسجد يدفنها أو الشئ ينحيه عن الطريق، فإن لم يقدر فركعتا الضحى تجزئ عنه [پنهان ‌کردن  بلغم  و  بر طرف  کردن  آن‌،  در مسجد  و  دور ساختن  هر چیزی  از سر راه  مردم‌،  خود  صدقه‌ای  است  و  اگر آنها  را  هم  نتوان