 تنها الله خالق است، و تنها او رازق ، مدبّر و زنده ی پاینده ای است که هرگز نمی میرد.
نوع دوّم: توحید الوهیّت : که عبارت است از « یگانه پرستیدن خداوند ، با اعمالی که بندگان برای تقرب و نزدیکی به او انجام می دهند » اعمالی مانند دعا، خوف، رجا، ترس، رغبت، توکلّ استقامت، فریادرسی، ذبح و قربانی، نذر و انواع دیگر عبادت، پس لازم است عبادت با تمام انواعش فقط برای خداوند باشد، و هیچ چیزی از آن برای غیر الله تعالی انجام نشود؛ این توحید در عبادت ، توحید الوهیّت یا توحید عملی است یعنی توحید طلب و قصد وتوحید درطاعت و فرمانبرداری.

نوع سوم: توحید اسماء و صفات است:« که عبارت است از ایمان به صفاتی که خداوند آنها را برای خود ثابت دانسته، یا پیامبر صلی الله علیه وسلم آن اسما و صفات را خاص خداوند دانسته است. »

این بود انواع توحید، که با جستجو و استقراء در قرآن مجید، بیان گردید، و هر آیه ای از قرآن که در مورد افعال خداوند مانند خلق و رزق دادن ، زنده کردن، میراندن، و تدبیر امور جهان سخن می گوید، در واقع درباره ی توحید ربوبیّت است. که چنین آیاتی در قرآن بسیار است الله تعالی فرموده است: ‏﴿‏قُل لِّمَنِ الأَرْضُ ومَن فِيهَا إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ‏.‏ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلاَ تَذَكَّرُونَ‏.‏ قُلْ مَن رَّبُّ السَّمَواتِ السَّبْعِ ورَبُّ العَرْشِ العَظِيمِ‏.‏ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ‏.‏ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وهُو يُجِيرُ ولاَ يُجَارُ عَلَيْهِ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ‏.‏ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ‏﴾{بگو اگر مى‏دانيد [بگوييد] زمين و هر كه در آن است به چه كسى تعلق دارد (84) خواهند گفت به خدا بگو آيا عبرت نمى‏گيريد (85) بگو پروردگار آسمانهاى هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ كيست (86) خواهند گفت‏: خدا بگو آيا پرهيزگارى نمى‏كنيد (87) بگو فرمانروايى هر چيزى به دست كيست و اگر مى‏دانيد [كيست آنكه] او پناه مى‏دهد و در پناه كسى نمى‏رود (88)}‏ ‏[‏المؤمنون‏:‏ 84-89‏]‏‏.‏ همچنین در آیه ای دیگر می فرماید: ‏﴿‏قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاءِ والأَرْضِ أَمَّن يَمْلِكُ السَّمْعَ والأَبْصَارَ ومَن يُخْرِجُ الحَيَّ مِنَ المَيِّتِ ويُخْرِجُ المَيِّتَ مِنَ الحَيِّ ومَن يُدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ‏﴾‏ (بگو كيست كه از آسمان و زمين به شما روزى مى‏بخشد يا كيست كه حاكم بر گوشها و ديدگان است و كيست كه زنده را از مرده بيرون مى‏آورد و مرده را از زنده خارج مى‏سازد و كيست كه كارها را تدبير مى‏كند خواهند گفت‏خدا پس بگو آيا پروا نمى‏كنيد.)‏[‏يونس‏:‏ 31‏]‏‏.‏

و بدین ترتیب هر آیه ای که در بیان خلقت آسمانها و زمین باشد، درباره ی توحید ربوبیّت است. و هر آیه ای که از عبادت سخن گفته باشد، یعنی دستور به عبادت الله تعالی و نهی از شرک در آن باشد، در باره ی توحید الوهیّت است که هرسه نوع در کتاب الله موجود هستند، از این روست که علما می فرمایند: سه قسم توحید وجود دارد، 1- توحید ربوبیت2- توحید الوهیت3- توحید اسماء و صفات که البته این سخن را از نزد خود نیاورده اند بلکه با جستجو در کتاب خدا به آن رسیده اند، که انشاء الله توضیح بیشتری در آینده داده خواهد شد.

4- توحید نزد اهل کلام:
بعضی از آنان می گویند: توحید تنها یک نوع است و آن نوع توحید ربوبیت است، که همان اعتراف به این است که تنها خداوند خالق، رازق، زنده کننده، میراننده، و ... است و تنها او دارای صفات و اسمای خداوندی است. بنابراین تمام دانشنمندان علم کلام، بر این عقیده اند و باور خود را بر این عقیده بنا نهاده اند، که کتاب های عقاید آنها موجود است و اگر آنها را مطالعه کنید، جز توحید ربوبیت چیز دیگری در آن نخواهید یافت و به نظر آنان هرکس بدان معترف باشد،موحّد است؛ توحید الوهیت و توحید اسما و صفات نزد اینان وجود ندارد به همین دلیل هم عبادت قبور و بانگ زدن مردگان را شرک نمی دانند و بزرگانشان می گویند: این توجه به غیر خدا و خطاست، و این کار اشتباه است . آنها این کار را شرک نمی خوانند. بعضی از آنان می گویند کسانی که از مردگان درخواست می کنند و یاری می طلبند، مشرک نیستند. زیرا معتقد به این نیستند که این مردگان چیزی را خلق می کنند یا رزق می دهند، یا با خداوند کارها را تدبیر می کنند و چون چنین اعتقادی ندارند پس مشرک نیستند و عملشان نیز شرک محسوب نمی شود. و تنها این واسطه ها را وسیله ی بین خود و خداوند قرار داده اند.

5- خطا در تقسیم بندی توحید:
بعضی از دانشمندان معاصر توحید را به چهار قسم یعنی توحید ربوبیت، توحید الوهیت، توحید اسما و صفات و توحید حاکمیت تقسیم نموده، در این کار به این استناد می کند که تقسیم اصطلاحی است و نه توقیفی بنابراین اضافه شدن یکی به چهار قسم توحید اشکالی ندارد.

باید به چنین شخصی گفت: این تقسیم اصطلاحی نیست بلکه به تقسیم در کتاب و سنت باز می گردد، و سلف هنگامی که توحید را به سه قسم تقسیم می نمودند، آن را از کتاب و سنات استقراء کردند.

اما حاکمیت یک حقّ است، و باید حاکمیت در اختیار شریعت خداوند عزوجلّ باشد و این مقوله داخل در توحید در عبادت است، زیرا جزو اطاعت خداوند می باشد،سلف صالح از توحید حاکمیت غافل نبوده اند، که یکی از متأخران بیاید و این قسم را به اقسام آن اضافه نماید بلکه از نظر آنان این قسم هم زیر مجموعه ی توحید در عبادت یا «توحید در الوهیت » است! زیرا اطاعت از خداوند با حاکم کردن شریعت الهی، خود نوعی عبادت اوست ، پس قسمت مستقلی قرار نمی گیرد و گرنه با این فرض، لازم می آید که نماز را هم یکی از اقسام توحید ، زکات را قسم دیگر و روزه و حج هر کدام را قسمتی جداگانه از توحید و همین طور تمام انواع عبادت را جداگانه قسمی از اقسام توحید دانست به گونه ای که توحید را به انواعی بی نهایت تقسیم نمود. این کار کاملاً غلط است و انواع عبادت همه زیرمجموعه ی یک نوع توحید، یعنی توحید الوهیت هستند و این قسم، جامع تمام عبادات و مانع از داخل شدن انواع دیگر توحید در آن است.

بعضی دیگر نوع پنجمی از توحید را به اقسام چهارگانه ی فوق اضافه می کنند و آن را اتباع رسول خدا صلی الله علیه وسلم می نامند، که این هم نادرست است. زیرا اتباع رسول صلی الله علیه وسلم حق است و باید انجام شود اما اتباع رسول الله صلی الله علیه وسلم یکی از لازمه های توحید است ، به همین دلیل شهات به توحید (لا إله إلا الله) بدون شهادت به رسالت حضرت صلی الله علیه وسلم (محمّد رسول الله) درست نخواهد بود. پس همراه شهادت به توحید الله تعالی شهادت به رسالت رسول خدا صلی الله علیه وسلم نیز لازم است و این یکی از لوازم توحید است نه نوع مستقلی از انواع توحید. مخالف توحید را مشرک یا کافر می گویند، اما مخالف اتباع و پیروی را مبتدع یا بدعتگر می گویند.

این سخن مخالفان اهل سنت در تقسیم توحید است که بعضی راه افراط و بعض ی راه تفریط در پیش گرفته اند:

کسانی که توحید را بیش از سه قسم می دانند افراط کرده اند.

تفریط کنندگان هم آنانی هستند که توحید را یک نوع دانسته و از بقیه ی اقسام آن، توحید الوهیت را که از همه مهم تر وخواست خداوند از بندگان است، غافل شده اند. تمام ملت ها و امت ها توحید ربوبیت را قبول داشته و بدان اعتراف دارند، مگر اندکی از مردم که از روی تکبر و عناد با اینکه در دل بدان اقرار دارند، آن را انکار می نمایند. بنابراین تمام مردم به این حقیقت که تنها الله تعالی ذات خالق، رازق، زنده کننده، میراننده، و مدبر کائنات است معترفند ، امّا این نوع از توحید، توحید خواسته شده از انسانها نیست.

6- توحیدی که تحقق آن از انسان خواسته شده:
توحیدی که خداوند از بشر خواسته است، توحید الوهیت است به همین علت تمام انبیاء علیهم السلام دعوت قوم هایشان را با این جمله آغاز می فرمودند: ‏﴿‏اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ‏﴾‏

همانگونه که قرآن از زبان ایشان به ما می فرماید، مردم را به توحید الوهیت فرا می خواندند، زیرا توحید الوهیت همان چیزی است که انسانها آن را نمی شناختند و شیطان آنان را از دانستن آن منحرف نموده بود. توحید ربوبیت چیزی است که در جان انسان وجود دارد و اکتفای به آن بنده را نجات نمی دهد، و او را در زمره ی موحدان مؤمن قرار نمی دهد، به همین دلیل بود که رسول خدا صلی الله علیه وسلم با کافران قریش جهاد فرمود، با اینکه اقرار به این داشتند که خداوند ذات خالق رازق مدبر و زنده کننده و میراننده ی خلایق است، باز هم با آنان جنگید و ریختن خونشان را جایز شمرد، تا اینکه به توحید الوهیت اقرار نمایند؛ حضرت صلی الله علیه وسلم می فرمایند: ـ«‏(‏أمرت أن أقاتل الناس حتى يقولوا لا إله إلا الله، فإذا قالوها عصموا مني دماءهم وأموالهم إلا بحقها، وحسابهم على الله‏)‏»(از جانب خدا به من دستور داده شده که با مردم بجنگم تا بگویند معبودی جز الله نیست؛ زمانی که این را گفتند، خون و اموالشان از طرف من در امان است، و حساب اعمالشان هم با خدا خواهد بود.) (3)

این دلیلی است که بزرگترین خواسته خداوند از مردم، همان توحید الوهیت است، به همین دلیل پیامبر صلی الله علیه وسلم نفرمودند: (أمرت أن أقاتل الناس حتى يقروا بأن الله هو الخالق الرازق المحي المميت)(از طرف الله به من امر شده تا با مردم بجنگم تا زمانی که شهادت دهند که خداوند خالق رازق مدبر و زنده کننده و میراننده است) بلکه فرمود: ‏{(‏حتى يقولوا لا إله إلا الله‏)‏ ‏: "‏يشهدوا أن لا إله إلا الله‏"‏‏}.‏ تا زمانی که بگویند لا اله الا الله یا شهادت به لا اله الا الله بدهند.

IslamQT.Com
اسلام-قرآن و تفسیر
تألیف: شیخ صالح فوزان.
تفسير سوره ‏ى «زلزله (زلزال)»
تألیف: استاد ناصر سبحانی
مترجم: جهانگیر ولدبیگی

«‏إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا ‏-_ ‏وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا_ ‏وَقَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا‏ -_ ‏يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا‏- _ ‏بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا‏» [الزلزلة: 1- 5].
«هنگامی که زمین را به (سخت‌ترین) لرزش‌ آن، به لرزه درآورند. و زمین، (مردگان و گنجینه‌ها و) بارهای درونش را بیرون بیفکند. و انسان بگوید: زمین را چه شده است؟ زمین، خبرهایش را در آن روز بازگو می‌کند. زیرا پروردگارت به آن حکم کرده است».
زمانى اين دادگاهى و بازخواست انجام مى‏گيرد كه زمين به لرزه در آيد، آن هم چه لرزه‏اى!! لرزه‏ى زمين در آن روز چون لرزه‏هايى نيست كه امروزه اتفاق مى‏افتند و ما با آن‏ها آشنايى داريم. آن اتفاق وقتى روى مى‏دهد كه زمين باتمام وجودش به لرزه در آيد و هر چه بار سنگين در درونش دارد، بيرون بريزد. وضعيت در آن روز وضعيتى است غير منتظره و انسان را چنان به تعجب وامى‏دارد كه در نهايت ترس و شگفتى خواهد پرسيد: زمين را چه شده و چرا چنين مى‏كند؟ او حق دارد چنين حيران و سرگردان باشد؛ زيرا قبلاً اگر زلزله‏اى رخ مى‏داد، چيز ساده‏اى بود كه با وسايل علمى مى‏توانستند آن را پيش‌بينى كنند؛ مثلاً: پيش‏بينى مى‏كردند كه در 10 يا20 يا30 سال آينده، در فلان منطقه، زمين لرزه‏اى رخ خواهد داد؛ اما اين زمين لرزه بر خلاف آن زمين لرزه‏هاست. انسان با وجود پيشرفت‏هاى زياد علمى كه در اين زمينه داشته و با وجود امكانات زيادى كه در اختيار دارد نتوانسته است اين زمين لرزه را پيش‏ بينى كند؛ زيرا اين لرزه از آن لرزه‏ها نيست؛ به همين خاطر است كه به صورت سرسام‏آور و حيران و سرگردان مى‏پرسد: چه شده و چه رخ داده و چه اتفاق ناگوارى افتاده است؟ در چنين روزى زمين با زبان حال به شرح و توصيف وضعيت خود مى‏پردازد [و مى‏گويد: پروردگارم مرا به چنين تغييرى امر كرده است و به من وحى كرده است كه اندرونم را بيرون بريزم و...(1)]
‏«يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ‏» [الزلزلة: 6].
«در چنين روزى مردم دسته دسته از گورهايشان بيرون مى‏ آيند تا اعمالشان را مشاهده كنند». بيرون مى‏ آيند تا هر كس فيلم زندگى ‏اش را، كه ضبط شده، ببيند و مشاهده كند. ببيند كه در دنيا و در سراى آزمايش و امتحان، داراى چه فكر و عقيده‏اى بوده و رفتار و كردارش چگونه بوده است. نتيجه‏ ى اين دادگاهى و محاكمه اين مى‏شود كه:
‏«فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ‏ -----=_ ‏وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‏ » [الزلزلة: 7- 